این نخستین جلسهٔ بحث دربارهٔ نیچه است. ابتدا انگیزهٔ جلسات و امکان نقد روانکاوانهٔ آثار یک فیلسوف توضیح داده میشود، سپس اهمیت نیچه و کلیاتی دربارهٔ تفکر او میآید و در پایان به آغاز کار او در نقد فرهنگ یونانی و روند جلسات بعد میرسد.
انگیزه و دامنهٔ جلسات
انگیزهٔ اصلی این بود که کتاب «سمینار یونگ دربارهٔ زرتشت نیچه» به فارسی ترجمه شده و ترجمهٔ خوبی دارد؛ چون خود یونگ این موضوع را بررسی کرده، مرجعی مبسوط برای رجوع هست. با این حال ایده این شده که بحث کمی از آن کتاب بیرون کشیده شود: مروری به آثار نیچه با تأکید بر «چنین گفت زرتشت» و فهم آثار او با دیدگاه روانکاوانه، همانطور که یک هنرمند را از این دیدگاه میفهمند. قصد او این نیست که فقط دربارهٔ آن کتاب و با همان نوع بحث یونگ پیش برود؛ سعی میکند مستقل بحث کند.
آیا آثار فیلسوف را میتوان روانکاوانه نقد کرد؟
او میگوید نقد روانکاوانهٔ آثار هنری معقولتر و متداولتر است، چون جنبههای ناخودآگاه در هنر پررنگتر از فلسفه است. دربارهٔ متفکر به نظر میرسد سهم احساساتی که تحت تأثیر ناخودآگاه و تجربههای زندگیاند کمتر است.
برای نشان دادن این، او در همان لحظه فون نویمان را مثال میزند، بزرگترین ریاضیدان قرن بیستم و بانی نظریهٔ بازی، و میگوید میشود تصور کرد که شاید علاقهٔ او به پوکر ریشهٔ نظریهٔ بازی بوده باشد. ولی وقتی قضیهای از او میخواند، انگیزهٔ او چه فرقی برای ریاضیدان میکند؟ قضیهها درستاند و اینکه از کجای زندگیاش آمده باشند، به نظر او اهمیتش در حد صفر است.
او میپرسد آیا همین حرف را دربارهٔ فلسفه نمیشود زد که درست و غلط بودن آرای یک فیلسوف مستقل از انگیزههایی است که آن آرا را به وجود آورده؛ برای نقد نیچه باید حرفها و استدلالهایش را بررسی کرد. با این حال فکر میکند برگرداندن آرای فیلسوف به احساسات درونی و ناخودآگاهش کار مفیدی است، به همان اندازه که فلسفه از ریاضیات و علم فاصله دارد؛ فلسفه گاهی بیشتر انگار به هنر نزدیک میشود تا علم. دربارهٔ فیلسوفی نزدیک به ادبیات میتوان با درک احساسات مرکزی و چیزهای ناخودآگاهش ربط بین همهٔ آثار و سیر تحول آثارش را درک کرد.
فلسفهٔ تحلیلی و قارهای
به گفتهٔ او فلسفه دستکم به دو شیوه تقسیم میشود: تحلیلی و قارهای. فلسفهٔ تحلیلی بیشتر انگلستان و آمریکاست و خاستگاهش منطق ریاضی و علم است؛ انگار فیلسوفان تحلیلی آرزو داشتند فلسفه را مثل علم بیان کنند و استدلالهای دقیق بیاورند. او پوپر را تا حدود زیادی فیلسوف تحلیلی میشمارد.
فلسفهٔ قارهای این قیدها را کمی کنار گذاشته و در آثار فیلسوفان قارهای ممکن است یک استدلال قیاسی هم نباشد. به نظر نمیرسد وارث ارسطو باشند و شاید وارث سنت عرفانی حساب شوند؛ شهودی دارند و آن را در قالب منطقی نمیریزند. یکی از حاضران میگوید در فلسفهٔ تحلیلی هم شهود در کدشدن به منطق دچار اتفاقی عمدتاً ناخودآگاه میشود؛ او میگوید در ریاضیات هم تقریباً چنین چیزی هست، با شدت کمتر. حاضر دیگری میگوید قضیههای نظریهٔ بازی با هر دخالت ناخودآگاهی درستاند؛ او میپذیرد ولی میگوید قطعاً فلسفهٔ تحلیلی فرق دارد.
به گفتهٔ او فلسفهٔ قارهای شاید به جامعهشناسی، فلسفهٔ سیاسی و مخصوصاً ادبیات نزدیکتر باشد؛ هرمنوتیک دنیا را متن میبیند و کار فیلسوف را شبیه نقد ادبی میکند. اگر افراطی نگاه کنیم، آثار نیچه رسماً ادبیاند و نحوهٔ تأثیرگذاری آثار نیچه بر خواننده به قدرت شاعرانه است نه استدلال منطقی قیاسی. فکر نمیکند کسی آرای کیرکگور را بدون دانستن زندگیاش بفهمد.
نگرانی دربارهٔ ارزش آثار
او نگرانی کسانی را بازمیگوید که میترسند نقد روانکاوانه ارزش اثر را زیر سؤال ببرد؛ برای نمونه شاید برخی نقدهای جلسات دربارهٔ آقای فرهادی را کمی تحقیرآمیز بدانند. از دید چنین کسی گفتن اینکه نیچه مشکلات خانوادگی داشته و احساسات پستی را حل میکرده، فلسفهاش را نابود میکند. او نمیخواهد دربارهٔ درستی این دیدگاه بحث کند، ولی میگوید اگر کسی ارزش را فقط در خودآگاه ببیند، نقد روانکاوانه همیشه آسیب میزند.
اما ممکن است نظر او این نباشد: رؤیا با اینکه ناخودآگاه است ارزشمند است، و اگر عمیقتر بفهمیم اثر ارزشمندتر میشود؛ مثلاً فیلم «شهر زیبا» که لایهٔ خودآگاهش به نظر او سطحی است، با لایههای ناخودآگاه فیلم باارزشی میشود. فیلسوف هم میتواند آینهٔ زمان خود یا ویژگیهای عمیق روان بشر باشد. به گفتهٔ او اختلاف همیشه سر این است که خودآگاهی چقدر باارزش و ناخودآگاهی چقدر بیارزش است.
او از کارنپ و پوزیتیویستهای منطقی یاد میکند که متافیزیک را نه غلط بلکه بیمعنا و مهمل میدانستند. فکر میکند کارنپ دربارهٔ هایدگر جملهای دارد که فیلسوفانی که فلسفهٔ متافیزیک میکنند حداکثر احساس خودشان را نسبت به جهان بیان میکنند، همانطور که یک موسیقیدان با ساختن یک آهنگ احساسش را بیان میکند. او میگوید دیدگاه خودش شاید از جهاتی شبیه کارنپ باشد: بسیاری در فلسفهٔ قارهای واقعاً احساس خود را بیان میکنند، مثلاً شوپنهاور که ناامید است.
شخصاً فلسفهٔ قارهای را بیشتر از تحلیلی دوست دارد و نزدیکی آن به هنر را ایراد نمیداند، به نظرش مزیت است و نقد دربارهٔ آن به نتیجهٔ بهتری میرسد. نیچه از اولین کسانی است که این سد را شکسته: میخواهد بحث فلسفی کند ولی در قالب منطقی نه، در حالی که اسپینوزا کوشید متافیزیک را به فرم هندسهٔ اقلیدس درآورد.
نیچه در بیرون از قالب سنتی
به گفتهٔ او نیچه رغبتی ندارد به استدلال منطقی نزدیک شود و هرچه جلو رفته این بیشتر شده؛ به نظر میرسد این شیوهٔ بیان خودآگاهانه هم هست. یک تم ثابت در کارهایش مخالفت با سقراط است و او فلسفهٔ منطقی و ارسطویی را فلسفهٔ مرده و بیفایده میداند. بعد از او فیلسوفانی در سنت قارهای از فضای ارسطویی فاصله گرفتهاند، در حالی که کانت و هگل هنوز در همان قالبها استدلال میآورند.
او میگوید فلسفهٔ قارهای شاید ادامهٔ سنتهای عرفانی به نظر برسد، مثل ابنعربی که در آثارش استدلال منطقی نیست و شهودش را بیان میکند، ولی نیچه عارف نیست و موضوعاتشان موضوعات فلسفی است. میگوید چون بحث تاریخی است مدام «ممکن» و «شاید» میگوید: شوپنهاور پیش از نیچه کمی چنین بود، افلاطون نسبت به ارسطو چنینتر است و ابنسینا و سهروردی داستان نوشتهاند.
«چنین گفت زرتشت» با قالب داستان زرتشت که از کوه پایین میآید، عین حکایتهای اسطورهای و کاملاً ادبی است. او انتظار ندارد حاضران آثار نیچه را بخوانند؛ برای هر کتاب مختصری از جنبههای مهم آن را میگوید و دربارهٔ آن بحث میکند. خودش هم همهٔ کارهای نیچه را نخوانده است.
اهمیت نیچه
در چند دههٔ اخیر نیچه فیلسوف خیلی مهمی شده و او را پدر پسامدرنیسم میدانند، چون از اولین کسانی بود که بخش مهمی از آثارش انتقاد از مدرنیته است. به گفتهٔ او پس از جنگ جهانی دوم، که مدرنیته شکست خورده بود، این انتقاد خیلی کار مهمی حساب نمیشود، ولی نیچه آن را در اوج شکوفایی مدرنیته انجام داد. بحثهای او دربارهٔ نسبیت اخلاق هم برای پسامدرنها جا افتاده است.
نسبت به نیچه بدبینی بود، چون فاشیستها از فلسفهٔ او استفاده کرده بودند؛ از دهههای پنجاه و شصت جنبههای مثبت او روی کار آمد. به نظر میرسد بازی فاشیستها نوعی بازی سیاسی بوده، هرچند چون به انسانهای برتر معتقد است شاید شباهتهایی به فضای فاشیستی داشته باشد. او علاقهای به بحث در این موارد ندارد، چون از هر فیلسوفی میشود سوءاستفاده کرد.
در ایران نیچه سرنوشت دیگری پیدا کرده: آثارش خوب ترجمه شده و پرفروش است، در حالی که کتابهای کانت اقبال عمومی ندارد. او میگوید بخشی از این اقبال به زحمت آقای داریوش آشوری در ترجمهٔ «چنین گفت زرتشت» برمیگردد و شاید این یکی از سه ترجمهٔ خوب تاریخ ترجمهٔ ایران باشد. به گفتهٔ او این کتاب دروازهای است که آدم به نیچه علاقهمند شود.
او میگوید از جلسهٔ بعد از اولین کتاب نیچه شروع میکنند و دربارهٔ مفاهیم آن بحث میکنند؛ شاید چند جلسه فقط دربارهٔ آرای او صحبت شود تا ابهامهایی پیش بیاید که بهطور طبیعی وارد نقد روانکاوانه شود. «چنین گفت زرتشت» احتمالاً بیشترین وقت را میگیرد.
اخلاق، ابرمرد و حس پیامبرگونه
فکر میکند نیچه را بیشتر به ایدهٔ ابرمرد میشناسند تا بازگشت جاودانه، که ایدهای مهجور است و دوستداران او کمتر دربارهٔ آن حرف میزنند. او میخواهد بحث را از دو دید پیش ببرد: نفی مبانی اخلاقی و نقد مدرنیته. به نظر میرسد اگر کمی عمیقتر نگاه کنیم، نیچه با اخلاق بهطور کلی مخالف نیست و انگار مبانی اخلاق جدیدی میسازد؛ ابرمرد جنبهٔ مثبت دیدگاه اوست.
به گفتهٔ او نیچه به انسان برتر معتقد است و انتقادی که به فروید دربارهٔ نبود الگوی کمال میشود، به نیچه وارد نیست. مرکز توجه او قدرت و اراده است: بشر ایدهآلی که از قیدهای موجود رها شده باشد. او میگوید اگر این حس را بفهمیم، میفهمیم چرا نیچه دشمن اخلاق مسیحی است که از ضعفا حمایت میکند و چرا با دموکراسی مخالف است؛ مسئلهٔ او سیاسی نیست و نخبهگراست. او تأکید میکند که اینها را با الفاظ خودش میگوید و نیچه چنین نمیگوید.
به نظر او نیچه احساس میکند پیامبر این دوران جدید است: اسم زرتشت را بر قهرمان کتابش میگذارد و حرفهای پیامبرانه را از قول او نقل میکند. او میگوید به نظر میرسد الگوی «چنین گفت زرتشت» بیشتر از هر چیز انجیلهاست، و نیچه خودش را همارز فیلسوفان، مسیح و پیامبران میداند، ولی این خودآگاه نیست.
او نیچه را مخالف مسیحیت میداند، نه مخالف مسیح؛ و میگوید این را فعلاً مقدمتاً بپذیرند. به نظر او «خدا مرده» ربطی به وجود یا نبود خدا ندارد: خدایی که در زندگی دخالت میکند و میشود به او تکیه کرد در قرن نوزدهم دیگر کارکردی ندارد. به همین دلیل یک نفر باید جانشینی برای آن بیاورد. او میگوید بیشتر آثار نیچه حالت نفی دارد و شاید همین باعث شهرتش شده است.
آغاز کار نیچه: آپولون و دیونیزوس
نیچه سابقهٔ آکادمیک زبانشناسی دوران باستان دارد و فکر میکند در ۲۵ سالگی استاد دانشگاه شده است، ولی زود به تفکر فلسفی روی آورد. در اولین کتابش «زایش تراژدی» دربارهٔ یونان است ولی قضاوتهای ارزشی دارد و دو فرهنگ دیونیزوسی و آپولونی را در برابر هم میگذارد و بهشدت طرفدار یکی است.
به گفتهٔ او آپولون نمایندهٔ فرهنگ عقلی و منطقی یونان است، با سقراط، افلاطون و ارسطو؛ دیونیزوسی فرهنگ عامهٔ مردم یونان است که پر از زندگی و جشن است و تفکرش بیشتر در قالب هنر بیان میشود. نیچه فرهنگ آپولونی را عبوس و سرد میداند و سنگ بنای تفکرش مخالفت با آن و طرفداری از دیدگاهی است که زندگیکردن را بر تحلیلکردن مقدم میدارد. وقتی نمیتواند در فضای آکادمیک به سوی استادی فلسفه برود، از آن بیرون میآید.
در آرای ابتداییاش نوعی احیاگر سنت فراموششدهٔ یونانی است و بعداً از آن فراتر میرود. او به فرهنگ هلنیستی، مسیحیت و فرهنگ مدرن هم معترض است. جلسات بعد به ترتیب تاریخ از تز دکترای نیچه و «زایش تراژدی» شروع میشود، در پاسخ پرسش یکی از حاضران؛ متن تز به فارسی چاپ نشده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه