او برنامهٔ قبلی، یعنی گذاشتن اساس کار بر کتاب سمینارهای یونگ دربارهٔ «چنین گفت زرتشت»، را تغییر میدهد و تصمیم دارد از ابتدای آثار نیچه شروع کند. در همین جلسه میخواهد از جزئیات زندگی نیچه، کارهایی که انجام داده و آثاری که منتشر کرده و چیزهایی که خوانده صحبت کند، تا جایی که استاد دانشگاه میشود. شوپنهاور و واگنر را برای فهم نیچه لازم میداند.
چرا سمینار یونگ کنار رفت
او میگوید آن کتاب را مرور کرده و احساس رضایتی به او دست نداده که بتواند جلسههای خوبی بگذارد. کتاب نسبتاً ساده و در دسترس همه است؛ چون یادداشتهایی است که سر سمینار برداشته شده، مطمئن نیست همهٔ حرفهای یونگ در آن منعکس شده باشد. با تأسف میگوید کتاب خیلی خوب هم نیست: یونگ شاید بهاندازهٔ کافی با فلسفه آشنا نبوده، و حس او این است که خیلی از نکتههای اصلی را اصلاً نمیپردازد، هرچند در جاهای آشناتر برای خودش، مثل عناصر اسطورهای، کتاب خوبی است.
نکتهٔ مهمتر برای او دردسترسبودن منابع خوب در اینترنت است؛ فکر میکند یونگ آن امکان را نداشته و کمی کاری بیمزه میشود که با اطلاعات یونگ در دههٔ ۳۰ میلادی دربارهٔ نیچه حرفهای او را ملاک قرار دهیم. پس قصد دارد از ابتدا شروع کند: از زندگی، نامهها، مقالههای ابتدایی و اولین آثار دورهٔ اول که مهمترینش شاید «زایش تراژدی» باشد. نمیداند چند جلسه طول میکشد و هنوز تصمیم قطعی نگرفته که در دورهٔ اول تمام کند؛ فعلاً فرضش مقدماتی است برای شروع خواندن آثار نیچه. برایش هیجانانگیز است که خیلی از آرای متأخر نیچه در اولین چیزهایی که نوشته هم وجود دارد.
میخواهد چیزهایی را که گیر آورده جایی آپلود کند و از کسانی که علاقهمندند بخواهد مشارکت کنند تا لیستی از همهٔ چیزهایی که نیچه نوشته و موجود است کامل شود. نیچه را بدون حداقل مقداری شوپنهاور نمیشود فهمید و برای تحلیل روانکاوانه باید با جزئیات زندگی و فضای سیاسی و اجتماعی آلمان آن دوران آشنا بود. احساسش این است که بررسی یونگ با اطلاعات کم و بدون تأنی انجام شده؛ به نظرش میآید تا آن مسیری که به «چنین گفت زرتشت» رسیده خوب شناخته نشود، کار خیلی عمیقی روی آن کتاب نمیشود کرد.
خانواده و فضای محافظهکار
نیچه ۱۵ اکتبر ۱۸۴۴ در روستایی در ساکسونی، نزدیک نامبورگ و لایپزیگ، به دنیا آمد. پدرش کارل لودویگ نیچه کشیش روستای روکن بود و پدربزرگهای پدری و مادریاش هم کشیش و از مقامات کلیسای پروتستان بودند. پدر در زمان تولد او ۳۱ ساله بود و چهار سال بعد مرد.
پدر قبلاً معلم سرخانه در دربار آلتنبورگ پیش یک دوک بود و بهشدت طرفدار پادشاه. نام فردریش ویلهلم به افتخار پادشاه پروس است که نیچه در روز تولد او به دنیا آمد، و اسم خواهر نیچه اسم سه دختر همان دوک است. از یکی از دوستان نیچه هم نقل میکند که نیچهٔ دانشجو از خبر حملهٔ انقلابیون به قصر گریه کرده؛ میگوید چون خاطره است درصدی احتمال خطا دارد. به همین دلیل مهم میداند که دفاع از اشرافیت را در سراسر عمر نیچه بهشدت میبینیم، و نیچه دشمن دموکراسی است.
به گفتهٔ او نیچه مطلقاً آدمی نخبهگرا و ضد عوام است؛ ممکن است اشرافیت را قبول نداشته باشد، ولی از غلبهٔ گرایشهای عوامانه ناراحت است. این برای فضایی است که در آن به دنیا آمده: فضای محافظهکار مذهبی طرفدار پادشاهی که در عین حال فضای فرهنگی هم بوده. پدربزرگش نویسنده و کشیش معتبری بود و پدر نیچه، آنطور که میگویند و او خیلی مطمئن نیست، هنردوست بود و برای پیانو قطعه ساخته بود. مادر در زمان تولد نیچه ۱۸ ساله بود.
خواهرش الیزابت حدود یک سال و نیم بعد به دنیا آمد و برادری کمتر از دو سال بعدش. او میگوید الیزابت بعد از مرگ نیچه آثارش را در انحصار داشت، به دلیل همکاری با هیتلر مسئولیتهایی دارد و تقریباً بهطور قطع میدانیم بعضی چیزهایی که منتشر کرد دروغاند. وقتی نیچه چهار ساله بود، پدرش دچار بیماری مغزی شد و ظرف کمتر از یک سال مرد؛ برادر کوچک هم بلافاصله مرد. نیچه تنها مرد در میان پنج زن ماند: مادربزرگ، دو عمهٔ مجرد، مادر و خواهر. او این را از نظر روانکاوی نکتهٔ مهمی میداند و میگوید بعداً سعی میکند آثارش را بگوید.
نامبورگ، مدرسه، موسیقی و شعر
بعد از مرگ پدر خانواده خانهٔ سازمانی کشیش را تخلیه کرد و به انتخاب مادربزرگ به نامبورگ رفت. نیچه در شروع تحصیلش شاگرد متوسط رو به پایین بود. از هفتسالگی در نامبورگ پیانو یاد گرفت و شروع کرد به آهنگسازی؛ در دهسالگی وارد مدرسهٔ کاتدرال شد که ادبیات یونانی و لاتین یاد میدادند و به این دو زبان مسلط شد. در همین سالها عمهها و مادربزرگ مردند و رابطهٔ خانوادگی نیچه به مادر و خواهر محدود ماند.
در ۱۲ سالگی نمایشی به نام «خدایان در المپ» نوشت و خودش نقش مارس را بازی کرد. این اولین جایی است که مطمئنیم مشکلات جسمانیاش شروع شده: از نوجوانی سردرد مداوم، مشکل چشم و تهوع داشت که در رکوردهای مدرسه ثبت شده. در همین دوره دو سونات نوشت که اسم یکیشان «تراژدی برای پیانو با چهار دست» است.
پیندر، دوست دوران ابتدایی و راهنمایی نیچه، مینویسد که نیچه کوچک بود به بازیهایی میپرداخت که شخصاً ابداع کرده بود و تنهایی را دوست داشت. خواهرش نقل میکند که نیچه پرسید آیا عجیب نیست که «چنین شاگردان خوبی هستیم».
در ۱۴ سالگی با بورس تحصیلی وارد مدرسهٔ خیلی معتبر فورتا شد، مدرسهای مذهبی و شبانهروزی با سختگیری زیاد؛ از ۴۰ نفری که همزمان با نیچه وارد شدند، ۱۵ نفر وسط راه نتوانستهاند ادامه بدهند. نیچه سال ۶۴ فارغالتحصیل شد، تقریباً در همهٔ درسها عالی. اولین نوشتهٔ رسمی نیچه در ۱۴ سالگی است، دربارهٔ زندگی خودش، و مطلبی دربارهٔ موسیقی. به نظر او موسیقی در نوجوانی برای نیچه جدی بود، و اینکه بعداً این حس را از دست داد که شاید آهنگساز بشود، احتمالاً بیربط به آشناییاش با واگنر نیست.
خواندنیها و استقلال فکری
در ۱۵ سالگی مقدار خیلی زیادی آثار یونانی خوانده بود. او تأکید میکند احترام فوقالعادهٔ نیچه نسبت به فرهنگ یونانی ثابت مانده است. فاست گوته و شیلر را ظاهراً خوانده است و بایرون را هم.
در ۱۶ سالگی با دو دوست کودکیاش گروه «ژرمانیا» ساخت و همچنان کتابهای مذهبی دربارهٔ زندگی مسیح میخواند. او یادداشتی از نیچه را یاد میکند که فکر میکند در آن آمده «در ۱۲ سالگی خداوند را با همهٔ شکوهش به چشم دیدم»؛ و میگوید خیلی زود بعد از آن اعتقاد نیچه به مسیحیت از دست میرود.
در ۱۷ سالگی هولدرلین را کشف کرد، شاعری که در فضای فرهنگی آن موقع مورد توجه نبود و معلمش از مقالهٔ او خوشش نیامد. او این را نشانهٔ استقلال و پختگی نیچه میداند و میگوید به نظر میآید هایدگر تحت تأثیر نیچه با هولدرلین آشنا شده. در همین سال قطعهای برای پیانو نوشت به نام «درد مایهٔ اساسی طبیعت است». او میگوید برای آدمی که دارد درد میکشد، فلسفهٔ شوپنهاور بیان احساس خودش نسبت به زندگی است.
جایی نوشته شده که نیچه رمانی شروع کرده که راویش آدمی بدبین و نیهیلیست است، و در ۱۹ سالگی مقالهای لاتین دربارهٔ تئوگنیس نوشت. ماکیاولی و «امیل» روسو را به نظر میآید قطعاً خوانده است. هنگام فارغالتحصیلی گزارش معلمان این بود: آلمانی عالی، یونانی بینظیر، ریاضیات افتضاح. به نظر میآید کتاب «حیات مسیح» اشتراوس را در همین سال خوانده و این کتاب رسماً او را نسبت به مسائل مذهبی به تردید انداخته است.
بن، لایپزیگ و فیلولوژی
نیچه همان سال وارد دانشگاه بن شد. قرار بود الهیات بخواند اما بعد از یک ترم به فیلولوژی تغییر رشته داد. ریچل و یان در بن درس میدادند؛ اختلافشان باعث شد ریچل به لایپزیگ برود و نیچه هم رفت؛ او میگوید اکثراً میگویند نیچه قصد رفتن به لایپزیگ را داشته. در انجمن فرانکونیا عضو شد و بعد از یک سال خارج شد.
او میگوید نیچه جایی نوشته که فیلولوژی آدم را دقیق بار میآورد، ولی فکر میکند موفق نشد. در نامهای از «کرمهای فیلولوژیست» حرف میزند و مینویسد شیطانی به نام سرنوشت او را با دانهٔ مقام استادی همین فیلولوژی به دام میاندازد؛ به گفتهٔ نویسندهای، نیچه مقاومت نکرد.
به نظر میرسد میدانیم نیچه در همین سالها به سفلیس مبتلا شد؛ خاطرهای هم نقل شده که قطعیبودنش زیر سؤال است. در ۲۲ سالگی مقالهٔ تئوگنیسش را در حلقهٔ اطراف ریچل ارائه کرد و ریچل پیشنهاد کرد آن را تبدیل به کتاب کند. مقالههایی در ژورنال معتبر زبانشناسی چاپ شدهاند.
ریچل در توصیهنامهای نیچه را اعجوبهای میخواند. او دربارهٔ «جسماً و روحاً نیرومند» میگوید ریچل یا دروغ گفته یا نمیدانسته، و نرمخویی و فروتنی را هم دروغ میخواند. نیچه شهرت دارد که در ۲۵ سالگی استاد بازل شد و ظرف یک سال به پروفسور تمام رسید؛ دانشگاه بازل او را پیش از دکترایش استخدام کرد و دانشگاه لایپزیگ مقالههایش را بهجای تز دکترا قبول کرد.
شوپنهاور و لانگه
در اولین سالی که به لایپزیگ آمد، بهطور تصادفی، چنانکه خودش در یادداشتهایش مینویسد، کتاب معروف و اصلی شوپنهاور را در کتابفروشی دید، خواند و شوپنهاوری شد؛ در نامههایش به دوستان مینویسد «شوپنهاور من». او میگوید «زایش تراژدی» بهشدت شوپنهاوری است و دستکم یک جلسه دربارهٔ شوپنهاور میگوید. نیچه برای آن کتاب نام دیگری هم پیشنهاد کرده، دربارهٔ بدبینی در دوران باستانی؛ او میگوید فکر نمیکند خیلی شواهدی باشد که یونانیها مشکل بدبینی داشتند.
در ۲۲ سالگی کتاب «تاریخ ماتریالیسم» لانگه را خواند؛ او فکر میکند قاطعانه بند مذهبیبودن او را کند. او قطعهای را میخواند که نیچه دربارهٔ همین کتاب نوشته و نتایجش را در سه گزاره خلاصه میکند: از جمله اینکه دنیای ذهنی ما محصول همین بدن و اندامهایی است که داریم و آنها تصویری از «شیء فینفسه» هستند. در همان قطعه، طبق نقل او، لانگه میگوید فیلسوفی مفیدتر از شوپنهاور نمیتواند تصور کند.
واگنر
نامهای هست از یک سال قبلتر که نیچه در آن از والکورهٔ واگنر هم ستایش و هم انتقاد میکند، و در ۲۳ سالگی برای اولین بار در بعضی نامههایش انتقاد از شوپنهاور هم دیده میشود. نیچه سربازی رفت که به دلیل افتادن از اسب تمام شد. در نامهای مفصل توضیح میدهد چقدر درگیر پیدا کردن سبک نوشتن است. سال ۶۸ آخرین سال دانشگاهی قبل از رفتن به بازل بود؛ در یادداشتی به دوستش از رسالهای با عنوان «مفهوم ارگانیک از کانت به بعد» نوشت.
هشتم نوامبر ۱۸۶۸ نیچه در لایپزیگ، در دیدار با خانوادهٔ بروکهاوس که همسرش خواهر واگنر بود، با واگنر ملاقات کرد و بهشدت شیفتهٔ او شد. فکر میکند در خانهٔ واگنر اتاقی داشت. در نامهای مینویسد واگنر عجیب سرحال و شوخ است، ساعتها با او دربارهٔ شوپنهاور صحبت کرد و واگنر گفت شوپنهاور تنها فیلسوفی است که جوهر موسیقی را درک میکند.
او میگوید «زایش تراژدی» در همین شب بهنوعی زاییده شده؛ کتاب به واگنر تقدیم شد و واگنر اولین ستایشکنندهٔ آن بود. رابطه دوستانه نبود، بلکه مرید و مرادی. به گفتهٔ او دستمایههای فکری آثار اولیهٔ نیچه شوپنهاور، واگنر و عشق به یوناناند، بهاضافهٔ جداشدنش از مسیحیت.
جلسهٔ بعد و منابع
فکر میکند جلسهٔ آینده خیلی زندگینامهای نیست و بررسی آثار اولیهٔ نیچه است. فکر میکند باید ایمیلی به گروه بزند و چیزهایی آپلود کند و از مردم بخواهد آن چیزهایی را که او پیدا نکرده پیدا کنند. مجموعهٔ یادداشتهای منتشرشدهٔ نیچه را نتوانسته پیدا کند، ولی فکر نمیکند چیزی باشد که به آن نتوانیم دسترسی پیدا کنیم.
میگوید در زبان فارسی کتاب خوبی از اینگونه وجود ندارد و برایش دلپذیرتر است که بهجای پریدن یکدفعه به «چنین گفت زرتشت» خود را به نیچهٔ جوان محدود کنند. برایش خیلی جالب بود که مایهٔ آثار نهایی نیچه بیشتر از آنچه فکر میکرد در دوران جوانیاش وجود دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه