→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۹۳ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

نیچه — توهمِ قدرت و شهرت

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

جلسه با دیونوزوس و اراده معطوف به قدرت آغاز می‌شود و فرض می‌گیرد که نیچه ستایشگر چیزی است که در وجود خودش نیست. از زندگی و فروپاشی او شاهد می‌آورد، به ضدیت با مسیحیت و اقبال به نیچه در تمدن غرب می‌رسد و در پایان از قدرت به‌عنوان ملاک ارزش و حقیقت، نازیسم و دوران پست مدرن می‌گوید.

ستایش آنچه در وجود نیست

به گفتهٔ او مفهوم اصلی تفکر نیچه دیونوزوس است و بعدا به اراده معطوف به قدرت تبدیل می‌شود. او می‌گوید نمی‌توان امیدوار بود همه چیزی که نیچه گفته با این تلقی ساده توجیه شود. از نظر روانکاوی، وقتی کسی حالتی افراطی دارد و مدام دوست دارد دیگران هم تایید کنند، این حدس تقویت می‌شود که آن ویژگی ذاتی او نیست و ویژگی برعکس در درونش هست.

در زندگی نیچه پدر و برادرش در طفولیت مردند و کودکی و نوجوانی او میان زن‌ها گذشت. از روی زندگی وی می‌توان حدس زد که نوعی مردانگی تحت فشار و سرکوب شده دارد؛ قدرت یا مردانگی‌ای که ستایش می‌کند همان چیزی است که ندارد. چون این ویژگی منفی در خودآگاه او نیست، حالات زنانه‌اش به سایه می‌رود، به دیگران پروجکت می‌شود و از زنانگی بیرون خودش ابراز تنفر می‌کند.

شوپنهاور و مرز تحلیل روانکاوانه

درباره اینکه آیا نیچه نفرت از زنانگی را از شوپنهاور وام گرفته، او می‌گوید نیچه بیشتر در ابتدای کارش از او تاثیر گرفت. شوپنهاور سعی می‌کند جلوی اراده بایستد، اما نیچه اراده را تقدیس می‌کند؛ با این حال نفرت از زنانگی در او باقی ماند و به نظر او پررنگ هم شد.

تحلیل روانکاوانه همه چیز نیست: قسمت زیادی از افکار انسان از محیط می‌آید و با آن نمی‌توان همه افکار یک فیلسوف را درک کرد.

فروپاشی و مواجهه با سایه

لحظه فروپاشی مهم‌ترین نکته زندگی نیچه است: او بالاخره متوجه می‌شود ویژگی‌هایی را که فکر می‌کند دارد، ندارد، یا به قول یونگ با سایه خود مواجه می‌شود. اگر این اتفاق نیفتد، فرد توهمات را مدام بزرگ‌تر می‌کند و ممکن است به دیوانگی برسد؛ مثالش «دایی‌جان ناپلئون» است.

سیر ضدیت با مسیحیت

ضدیت نیچه با مسیحیت در طول زمان پررنگ‌تر می‌شود و از صفر به صد می‌رسد: «دجال» از آخرین آثار اوست و در «آنک انسان» دیونوزوس را در مقابل مصلوب قرار می‌دهد، در حالی که در آثار اولیه چنین تعارضی نیست. به نظر او همه این ضدیت از نکته‌ای که قرار است بگوید درنمی‌آید.

مذهب همواره شما را دعوت می‌کند که خواسته‌های درونی را محقق نکنید و مقابل آن‌ها بایستید، انگار بعضی شیطانی است؛ اینکه از بیرون قوانینی در مقابل اراده بایستد با دیونوزوس و اراده معطوف به قدرت مغایر است. او می‌گوید این نکته عام است و کل مذاهب را شامل می‌شود.

نفرت نیچه با مسیحیت ابعاد خاصی هم دارد؛ مثلا درباره اسلام گاهی نظر مثبت دارد و از حالت جنگجویی مسلمانان خوشش می‌آید.

مسیحیت پولسی و تسلیم در برابر قدرت

به گفته او مسیحیت پولسی زنانه است. بخش عمده تفکر تثبیت شده کاتولیک و شاید بیشتر پروتستان را پولس نمایندگی می‌کند؛ مسلمانان او را عامل انحراف می‌دانند، ولی او چنین نظری ندارد.

در مسیحیت حس مقابله با قدرت هست، مثل جلو آوردن طرف دیگر صورت پس از سیلی. به گفته او این شکلی از تسلیم در مقابل قدرت است که اساسا زنانه است و شاید در مردان برعکس آن باشد؛ در اسلام تسلیم در برابر خداست نه در برابر کسی که سیلی زده، و به نظر او در مسیحیت حالتی افراطی هست.

تمدن غرب و مردانگی تحقق نیافته

او می‌گوید تمدن با مساله سرکوب شدن مردانگی مواجه است و در جهان مدرن، به رغم دور شدن از مسیحیت، عدم تحقق مردانگی شیوع بیشتری یافته. انگار نیچه آمالی را بیان می‌کند که به زودی آرزوی خیلی از آدم‌ها می‌شود و به همین دلیل محبوبیت نیچه توجیه پذیر است.

نیروهای سیاسی و اجتماعی از بدو تولد فشار می‌آورند؛ نمی‌شود گفت آزادی وجود ندارد، یک جور آزادی وجود دارد که جبرانی است. همه این‌ها تسلیم در مقابل قدرت‌های غالب است و اگر پذیرفته شود، بین دنیای مدرن و نیچه شباهتی هست: انسان‌ها قبول نمی‌کنند که دچار محدودیت هستند.

قدرت به‌عنوان ملاک ارزش و حقیقت

نیچه حس قدرتی در حال انفجار را درون خود حس و ستایش می‌کند و این شیفتگی در یک متفکر بی‌سابقه بوده است. او از نیچه نقل می‌کند: «فقط و فقط کمیت قدرت افزایش یافته و سازمان یافته»؛ قدرت را ملاک همه چیز، حتی حقیقت، قرار دادن بی‌سابقه است.

به گفته او آنچه نیچه می‌خواهد، دیونوزوس یا ابرمرد، در انسان قابل تحقق نیست و مدلی خیالی است. نیچه می‌گوید انسان طبیعتی ستایشگر قدرت دارد و مسیحیت آن را سرکوب کرده؛ فلاسفه شیفته حقیقت هستند، اما در فلسفه نیچه حقایق را طوری شکل می‌دهیم که حس قدرت پرستی خود را محقق کنیم.

نازیسم و اقبال پست مدرن

درباره ربط نیچه با نازیسم او می‌گوید دوست ندارد بحث کند، ولی می‌شود گفت فلسفه نیچه واقعا با نازیسم سازگاری دارد؛ به گفتهٔ او نازیسم نیچه را تبلیغ می‌کرد و مدام کتاب‌های وی را چاپ می‌کرد. نازی‌ها از قسمت‌هایی که خوششان می‌آمد استفاده می‌کردند.

رادیکال بودن نیچه و تمایل او به اینکه ارزش‌های اخلاقی و حقیقت را ما می‌سازیم، فلسفه او را برای دوران پست مدرن محبوب می‌کند؛ او اولین کسی است که در فلسفه اروپا همه چیز، از جمله علم و روشنگری، را زیر سوال برد.

→ متنِ کاملِ این جلسه