پس از دو ماه تعطیلی بحث نیچه ادامه پیدا میکند. او بخش بزرگی از جلسه را به فکر ادامهٔ جلسات میدهد و بیشترین میل او بحث نظری ادبی است، با روانکاوی در نقش ابزار کمکی. سپس خلاصهٔ جلسهٔ قبل را میگوید و تحلیل روانکاوانهٔ نیچه را ادامه میدهد: دیونیزوس، نفرت از زنانگی، تناقض میان استعاره و گفتههای مستقیم دربارهٔ زنها، و بازگشت جاودانه. پایان جلسه دو نکتهٔ بعدی، نخبهگرایی و موسیقی، و احتیاط در برگرداندن همهچیز به یک عامل است.
ادامهٔ جلسات و میل به نظریهٔ ادبی
او میگوید حسش بود که بحث تقریباً بیپایانی را شروع کرده و باید جایی جلسات را ختم کرد؛ چند جلسهٔ دیگر بحث نیچه تمام میشود و بعد باید به فکر ادامه بود. در این مدت بیشتر از نیچه به ادامهٔ جلسات فکر کرده است و بیشترین میل او برای ادامه این است که بحثهای نظری ادبی شروع کند، و در این جلسات هم بیشترین استفادهای که از روانکاوی کرده در نقد ادبی و نقد متن بوده است.
او میگوید میلش این است که این جلسات کاملاً بهعنوان جلسات جدید شروع شود؛ ادبیات موضوع اصلی میشود و روانکاوی ابزاری کمکی، و اگر مثلاً ایدههای ساختارگرایانه بهتر جواب بدهد ممکن است اشارهای به نقد روانکاوانه هم نکند. او میگوید فعالیت هنری پیچیدهترین فعالیت بشر است و برای درک آن از هر ابزاری که بشر به آن دست پیدا کرده استفاده کردهاند؛ پیشرفتهای زبانشناسی در نیمهٔ اول قرن بیستم بلافاصله ابزار نقد شد و شاخههای نظریهٔ ادبی را بر همین اساس میشود از هم جدا کرد.
عادت به نقد روانکاوانه و نظریهٔ ادبی در دانشگاه
به گفتهٔ او اولین نقد روانکاوانهای که کسی میخواند عجیبوغریب میآید و باید هفتهشتده اثر هنری با روانکاوی تحلیل شود تا معلوم شود قواعدی هست؛ او خوشبینانه فرض میکند حاضران الان عادت کردهاند. در پرانتز میگوید از ترجمهٔ یکی از اولین کتابهای جامع نظریهٔ ادبی به فارسی، که آقای مخبر ترجمه کرد و ترجمهٔ خوبی هم دارد، خیلی هیجانزده شده بود. او میگوید اخیراً در جریان درسهای نظریهٔ ادبی دانشگاههای ایران قرار گرفته و احساسش این است که دانشجوها از چنین کلاسی چیزی یاد نمیگیرند؛ کتابها کاملاً تئوریکاند و در یک ترم وقتش نیست.
او میگوید اگر کل این جلسات را در نظر بگیریم، میشود گفت شاخهای از نظریهٔ ادبی کار کردهایم و مثالها بیشتر به سینما برمیگشت. در طول مدتی که جلسات روانکاوی بود، ایمیلهایی داشته از کسانی که از ادبیشدن مدام تحلیلها حس خوبی نداشتند و علاقهشان به تئوری روانکاوی یا کاربردهای دیگر آن بود.
نام جلسات، لکان و ترکیب شیوههای نقد
او میگوید دربارهٔ ادامهٔ جلسات هنوز همهچیز باز است و اگر مخالفی هست بگوید. عدهای دوست دارند لکان شروع شود، ولی چون برایش زحمت زیادی دارد، تنبلی میکند. اگر اسم جدیدی بگذارد، شاید بگذارد «نظریهٔ ادبی»؛ فعلاً پیشنهادش همین است. اگر فقط اعلام شود که بحث نظری ادبی انجام میشود، به آدمهایی که میآیند خیانت میشود، چون او همهاش دیدگاه روانکاوانه دارد؛ ایمیل حاضران را ترجیح میدهد.
او میگوید بهعنوان آدمی که بیرون از گود ایستاده، میتواند تئوریهای سه شاخهٔ روانکاوی را همزمان به کار ببرد و امیدوار است نشان داده باشد این تئوریها آنقدر در تعارض نیستند. در نظریهٔ ادبی هم شیوههای مختلف نقد هست، ولی به نظر میرسد ایدهٔ کاربرد همزمان دو سه ابزار خیلی پیاده نمیشود؛ سعی میکند نشان بدهد نقد تکوینی تا حدودی راهنمای بقیهٔ نقدهاست. گرایش او همیشه این است که روانکاوی شیوهٔ اصلی یا فرعی باشد؛ به نظرش در وضعیت ایدهآل بهترین شیوهٔ نقد است و بقیه باید در آن حل شوند.
برای مثال میگوید اگر فرضیهٔ لکان را بپذیریم که زبان با ناخودآگاه انسان انطباق دارد، تحلیل هر پدیدهٔ زبانی باید به این پایه برگردد. چون فعالیت هنری و درک اثر هنری هر دو فعالیت انسانیاند، تئوریای دربارهٔ فعالیتهای بشر لازم است.
نیچه: دیونیزوس و زنانگی سرکوبشده
او در خلاصهٔ جلسهٔ قبل میگوید مفهوم اصلی فلسفهٔ نیچه از ابتدا تا انتها دیونیزوس است و ارادهٔ معطوف به قدرت شکل دیگری از بیان همین ستایش است. نیچه نامههای پایان عمرش را دیونیزوس امضا کرده و خودش را دوبارهمتولدشدهٔ آن خدا میدانسته است.
او به یاد میآورد که یکی از نکاتی که از آن شروع کرد نفرت نیچه از زن بود؛ به گفتهٔ او این نفرت از زنانگی است و نفرت از اخلاق مسیحی و اخلاق بندگی هم چنین حسی در خود دارد. روانکاوانه اولین حدس این است که ابراز نفرت اغراقشده یعنی چیزی در سایهٔ آن فرد قرار دارد، و چنین نفرتی آدم را به شک میاندازد که در نیچه زنانگیِ سرکوبشدهای هست که انکار میشود.
او میگوید با این تحلیل اجزای پراکندهٔ نفیشده در آثار نیچه به هم مربوط میشوند، ولی قرار نیست با یک نکته همهٔ افکارش را توجیه کرد. به نظر او صحنهٔ معروف انداختن دست در گردن اسب هم مثل انفجار آن چیز انکارشده خوب قابل فهم است، و جنون را از نظر روانکاوی غلبهٔ بخش ناخودآگاه میداند. از شواهد زندگیاش میآورد که پدرش را از دست داد و میان زنها بزرگ شد، به مادرش وابسته بود و با خواهرش مشکل داشت.
او میآورد که نیچه ازدواج نکرده و به مادرش نوشته «کتابهای من را نخوان». دربارهٔ عکس معروف نیچه و سالومه، که نیچه در آن به جای اسب درشکه بسته شده و سالومه درشکهچی است، میگوید فکر میکند چنین مردی جذب زنی با حالتهای مردانه میشود که بر او مسلط شود. سبیل اغراقآمیز نیچه را هم جور اغراق در ابراز مردانگی میبیند، و خودش میگوید دارد از بحث خارج میشود.
زنان در آثار نیچه و تناقض استعارهها
او میگوید مسئلهای که در تحلیلهای مدرن نیچه هست این است که فیلسوف فمینیست با نیچهٔ محبوب چهکار کند. تناقضی که به نظر میآید این است که نیچه در استعارهها زن را خیلی جاها خوب میآورد و وقتی مستقیم دربارهٔ زنها حرف میزند، زنها خیلی بدند.
از مقالهای از ابی کوشی نمونههایی میآورد: زن فقط موجودی است که بچه دارد، خطر اختهشدن توسط زن، و اینکه زن هیچوقت به حقیقت علاقهای ندارد؛ به گفتهٔ او نظر منفی به طور مداوم هست. او میگوید به نظرش تحلیل فمینیستی که چند استعارهٔ نادر را نکتهٔ مثبتی دربارهٔ زنها حساب کند خیلی سبک است، چون نیچه هر جا خواسته حرفش را روشن گفته است.
از دید روانکاوانه به گفتهٔ او جایی که منطقی حرف میزند خودآگاه کار میکند، ولی در استعاره و تمثیل ناخودآگاه دخالت میکند. بنابراین باید انتظار داشت در تمثیلهای حسیتر و عاطفیتر زنها مثبت ظاهر شوند و بعد که دوباره به خود بیاید، دوباره به زنها توهین کند. او حرف سادهای را که دربارهٔ نیچه زده قطعیترین چیزی میداند که میشود دربارهٔ او گفت و میگوید دربارهٔ این بحث معاصر فمینیستها میشود قاطع اظهارنظر کرد، ولی دربارهٔ بازگشت جاودانه به این قاطعیت نمیشود گفت.
بازگشت جاودانه و زمان زنانه
او میگوید نیچه جایی از الهام شدیدی نوشته که مسئلهٔ بازگشت جاودانه به او الهام شد، و این مسئله برای همهٔ کسانی که دربارهٔ نیچه بحث میکنند مشکلترین مسئله است. اگر الهامی بوده، باید حدس زد ویژگی زنانهای در آن دیدگاه باشد؛ به همین دلیل به مقالهٔ «زمان زنان» از کریستوا ارجاع میدهد که در مجموعهٔ «سرگشتگیهای نشانهها» چاپ شده است.
به گفتهٔ او کریستوا میگوید زمان برای مردان خطی است و برای زنها بیشتر تناوبی؛ شرح زاد و ولد و سیکلیکبودن زندگی را خودش اضافه میکند و میگوید زبان کریستوا نیست. او این را فقط پیشنهاد میداند و نمیخواهد رویش مانور بدهد. اگر ایدهٔ کریستوا درست باشد، به گمان او بازگشت جاودانه شاید نگاه زنانه به زمان باشد که نیچه آن را با منطق مردانه تئوریزه کرده است؛ البته میگوید نمیشود گفت زنها چیزی را میفهمند و مردان نمیفهمند؛ چیزی برای یکی طبیعیتر است و دیگری باید تلاش کند.
او میگوید منظور نیچه از بازگشت جاودانه به هیچ وجه تناسخ به معنای هندی نیست و چیزی پیچیدهتر و عجیبوغریبتر را میگوید.
دو مؤلفهٔ بعدی و احتیاط در فروکاستن
او دو نکته را برای ادامه پیشنهاد میکند: یکی نخبهگرایی و حس مثبت نیچه نسبت به اشرافیت، که قطعاً ریشه در خانوادهاش دارد، و دیگری عشق او به موسیقی. میگوید اینها را تحلیل میکنیم و بعد دربارهٔ آثارش بحث میکنیم.
او میگوید از این برحذر باشید که کسی تمام مؤلفههای فلسفهٔ نیچه را به شکاف بین ناخودآگاه و خودآگاه و مسئلهٔ زنانگی برگرداند؛ مؤلفهٔ مستقل تفکر محض قطعاً در نیچه هست. به نظر او برگرداندن همهچیز به یک عامل سرابی است که آدمها گرفتارش میشوند؛ مثال میزند از کتابهای «ارابهٔ خدایان» که توجیهها مدام ضعیفتر میشود. استقبال میکند اگر کسی چند عامل را به هم مربوط کند و بگوید یک عامل بیشتر نیست، ولی میگوید از قبل زور نگیریم و تصمیم نگیریم که همهچیز را به یک چیز برگردانیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه