او میگوید جلسهٔ قبل را صرف مفهوم دیونیزوسی در فلسفهٔ نیچه کرده بود و این جلسه کوتاه دربارهٔ عنصر آپولونی، که دوگانه یا مکمل آن است، حرف میزند. بعد میخواهد تحلیلهای روانکاوانهای را که میشود دربارهٔ نیچه ارائه داد شروع کند و چون نگران است چنین تحلیلی ارزش چیز بررسیشده را زیر سؤال ببرد، با فوکو شروع میکند. در پایان توضیح میدهد چرا به نظرش این تحلیل ارزش فلسفهٔ نیچه را از بین نمیبرد.
فوکو و تحلیل روانکاوانه
او میگوید هر بار به تحلیل روانکاوی نزدیک میشود نگران است ارزش چیزی که بررسی میکند زیر سؤال برود. اگر به این نتیجه برسیم که فیلسوفی مشکلات روانی داشته و افکارش نتیجهٔ همان مشکلات است، این فلسفهاش را نابود میکند و زیر سؤال میبرد. کاندیدی که شاید بشود در این حد دربارهٔ او حرف تندی زد، شاید میشل فوکو باشد.
حس او این است که فوکو در جوانی مشکلات روانی خیلی شدیدی داشته، تا حد بیمارستانرفتن، و او قبول دارد که بعضی از ایدههایش نتیجهٔ همان مشکلات است. فوکو به نظرش تجربهای کرده که در آن آنچه برای بقیه بدیهی است دیگر بدیهی نیست؛ بیشتر آدمها در چنین حالتی میترسند و برمیگردند، ولی فکر میکند فوکو اعتمادبهنفس داشته آن را بیان کند. او فرض میکند این حرفها درست است و میگوید برایش مهم نیست درست باشد یا نه.
حتی اگر این حرف درست باشد، به گفتهٔ او باید کتابهای فوکو را خیلی خواند، به عنوان کتابهای آدمی که از زاویهای تازه نگاه میکند؛ مثلاً در «مراقبت و تنبیه» میپرسد آیا تنبیههای مدرن نسبت به تنبیههای قرونوسطایی واقعاً چیز انسانیتری هستند. اکثر حرفهای فوکو ممکن است اشتباه باشد، ولی اگر بخواهیم از هر کسی چیزی یاد بگیریم، تحلیل روانکاوانهٔ فلسفه و هنر چیزی از ارزشهای واقعیشان کم نمیکند و آنها را سر جای مناسب خودش مینشاند.
دیونیزوسی در پایان زندگی نیچه
دربارهٔ نیچه وضع بهتر است، چون تجربهٔ دیوانگی را در پایان عمرش داشته و فلسفهاش را در دورانی تولید کرده که نمیشود گفت تحت تأثیر جنون بوده. او میگوید در آثار فوکو فکت زیاد پیدا میکنید، ولی نیچه حرف میزند، حرفهایی که تا حدود زیادی ممکن است بیپشتوانه به نظر برسد، مثل عارفی که نیازی نمیبیند با فکت یا استدلال قانع کند.
به نظر او بتهوون بیشتر از هر کس نمایندهٔ شور و احساسات قوی همراه با ارادهٔ شدید است، و ارادهٔ قدرت به نظر میرسد اسم دوبارهٔ همان عنصر دیونیزوسی در سطحی دیگر باشد. مهمترین و شاید ثابتترین بخش افکار نیچه همین اهمیت عنصر دیونیزوسی است؛ در پایان عمرش، پیش از فروپاشی کامل، خودش را دیونیزوس مینامد، و او با اشاره به یونگ میگوید انگار این عنصر آنقدر قوی شد که نیچه را در خودش حل کرد.
آپولونی، رؤیا و شناخت
او میگوید اگر عنصر دیونیزوسی شور و سرمستی حاصل از حیات باشد، در ابتدا بیربط میرسد که نیچه حالت آپولونی را رؤیا بگیرد؛ خودش اولین بار که «زایش تراژدی» را خواند تعجب کرد، چون جاهای دیگر شنیده بود آپولون نمایندهٔ عقل و خرد است و دیونیزوسی زنانه و آپولونی مردانه. توصیه میکند تعبیرهای دیگر را از ذهن دور کنید، چون نیچه تعبیر دیونیزوسی-آپولونی را خودش خلق میکند.
به گفتهٔ او آپولونی نمایندهٔ اصل فردیت است، همان حجاب مایا که نیچه از شوپنهاور گرفته: تمایز ایجاد میکند و مهمترین تمایز بین خود و غیر خود است، در حالی که دیونیزوسی وحدتبخش است و انسان در آن فردیت خود را فراموش میکند. اگر حالت آپولونی نباشد، شاید موجود همواره سرسپرده حتی نتواند خلاقیت و هنر داشته باشد.
شناخت در نظر نیچه شاید بیشتر از دریافت تصاویر، خلق تصاویر باشد، و رؤیا جایی است که این خلق تصویر به طور خالص دیده میشود؛ پیوند آپولونی با رؤیا از اینجاست. یکی از حاضران میپرسد این بیشتر خیالپردازی ذهن خودآگاه نیست؛ او میگوید فکر نمیکند این برای نیچه مطرح باشد، مهم این است که بالاخره تصاویری خلق میکنیم. دیونیزوسیترین هنر از نظر نیچه موسیقی خالص است، و سر دیگر طیف مجسمهسازی و نقاشی که به تصویرسازی نزدیکاند.
واگنر و تقابل مردانه و زنانه
او میگوید نمیخواهد دربارهٔ درستی این تقابل بحث کند؛ نیچه هنرها را بر اساس غلبهٔ این دو عنصر تفکیک میکند و طیفی برایش تشکیل میدهد، و شاید کسی ظالمانه بخواهد قضاوت کند و بگوید آخرش میخواهد بگوید موسیقی همراه با نمایش، یعنی موسیقی واگنر، کاملترین نوع هنر است. آپولونیِ بدون دیونیزوسی به درد نمیخورد و دیونیزوسیِ بدون آپولونی سردرگمی است. عادلانهترش این است که بگویید این عنصر آپولونی در دیدگاه نیچه مدام ضعیفتر شد و وقتی دیونیزوس در او قدرتش افزایش پیدا کرد، آن توجیهاتی هم که دربارهٔ موسیقی واگنر داشت کمرنگ شد.
در دیدگاه نیچه، به گفتهٔ او، دیونیزوسی مردانه و آپولونی زنانه است: آپولونی فرم توخالی و منفعل است و دیونیزوسی مثل روحی که به آن شکل میدهد، و زن هم منفعل است. او میگوید به نظرش این حرفها به شدت مخدوش است و بحث مردانه-زنانهبودنش دوگانه را خراب میکند؛ از زاویهای دیگر شور بیشکل زندگی بیشتر زنانه میرسد، هرچند چون دیونیزوسی با ارادهٔ قدرت ارتباط دارد حس مردانهای هم در آن هست. ذهنیت نیچه نسبت به جنسیت خودش را مخدوش میداند.
افراط در یک ویژگی نشانهٔ کمبود آن
او میگوید از دید روانکاوی، وقتی کسی به طور افراطی روی ویژگیای تأکید میکند بیشتر شک میکنید که آن را ندارد؛ مثلاً آدمی که خیلی میخواهد خودش را بخشنده معرفی کند شاید در درونش تعارضی دارد، و خودآگاهیاش با فعالیتی افراطی جلوی چیزی واقعی را که از درون فشار میآورد میگیرد. بسیاری از افکار خودآگاه نسبت به واقعیتها حالت جبرانی دارند.
خودآگاهی خیلی وقتها نه کشف حقیقت بلکه فعالیت در ضد حقیقت است؛ چنین کسی بدترین ویژگیهای خود را که در سایهاش قرار گرفته به دیگران نسبت میدهد و از آنها تنفر دارد. او فکر میکند این جزو معرفت عمومی است و میشود تجربی هم نشان داد، و لازم نیست به آرکتایپ و سایه معتقد باشید.
ضعف نیچه و قدرتستایی او
او نتیجه میگیرد که وسواس نیچه نسبت به قدرت و ارادهٔ شکستناپذیر احتمالاً یعنی با آدمی طرف هستیم که چنین نیست و وسواسگونه دوست دارد چنین باشد. به گفتهٔ او نیچه از نوجوانی از نظر جسمانی بسیار نحیف و ضعیف بود، در زندگی روزمره منفعل بود و شباهتی به زرتشت نداشت. عنصری که از آن محروم است مردانه است: در کودکی در محیط کاملاً زنانه رشد کرد، ازدواج نکرد و با خواهر و مادرش رابطهٔ تنگاتنگ داشت؛ این میتواند این تصور را ایجاد کند که چیزی در درونش ضعیف نگه داشته شده و به صورت تخیلات قدرتطلبی جلوه میکند.
به نظر او رفتار نیچه در لحظهٔ فروپاشی، زارزار گریهکردن برای اسبی که کتک میخورد، دقیقاً همان حس ترحم نسبت به موجودات ضعیف است که همیشه نسبت به آن تنفر داشت؛ از آدمی که ابرمرد تبلیغ میکند انتظار نداریم زارزار گریه کند. او میگوید ادعایش از دو طرف تأیید میشود، هم از فکتهای زندگی نیچه هم از تئوری روانکاوی: فلسفهٔ نیچه ستایش قدرت است، نه قدرتمندبودن، و آدم قدرتمند نسبت به قدرت وسواس ندارد.
او میگوید دیدگاهش مقداری به آشنایی با آدمی بینهایت خجالتی و ضعیف برمیگردد که تخیلات نیچهواری داشت و فلسفهٔ نیچه به او میچسبید. فکر میکند آدمهای نیچهای امروز احتمالاً موسیقی متال و هارد راک گوش میدهند؛ مثلاً گروهی که کمی شک دارد رامشتاین بوده باشد، تعدادی جوجهٔ ماشینی کوچک روی صحنه ریخته و زیر پا له کرده است. او میگوید در روانکاوی آدمهای ضعیفی که ضعفهای خودشان را نمیپذیرند از ضعف در دیگران به شدت نفرت پیدا میکنند.
او میگوید هستهٔ مرکزی زندگی و تفکر نیچه این است که عنصر مردانه در درونش رشد نکرده و موجود منفعل و ضعیفی است که آن را در سایه نگه میدارد و تصوری برعکس از خودش ساخته است. به نظرش از دیدگاه روانکاوی میشود گفت بیماریهای جسمانی او هم تجلی همان ضعف روانی است، چون وقتی بیمار بود میرفت پیش مادرش و خوب میشد.
مردانگی، فوکو و دنیای مدرن
او میگوید در برخورد نیچه با این ستایش قدرت حالتی از جنون هست: به جای پذیرفتن واقعیت مدام آن را پنهان میکند، مثل آدمی که دوز مواد را بالا میبرد. میگوید قبلاً توضیح داده که عنصر مردانه در دنیای مدرن فروکش کرده، و شیوع همجنسگرایی را یکی از جلوههایش میداند. به نظر او فوکو آنور ماجراست: نظام ارزشی خودش را طوری تنظیم میکند که جنسیت اصلاً وجود ندارد و همجنسگرایی عیب نیست؛ در نیچه همین مشکل عدم احراز هویت مردانه کاملاً ناخودآگاه است و واکنشش جور دیگری است.
او میگوید به نظر میرسد قدرت به بیرون از حیطهٔ افراد منتقل شده و همه، زن و مرد، در مقابل نظامهای سیاسی و قدرتمندانی که بیرون قرار گرفتهاند منفعلاند. این کمی توجیه میکند که چرا فلسفهٔ نیچه محدود است: آدمهای شبیه نیچه نسبت به دوران او بیشتر شدهاند، و این نکتهای در جهت مثبت برای فلسفهٔ او نیست. در عین حال، مثل فوکو، نیچه پرسشهایی مطرح میکند که دیگران نپرسیدهاند و بر نقطهضعفهای دنیای مدرن دست میگذارد.
ارزش فلسفهٔ نیچه و حد تحلیل
او میگوید ترک دانشگاه از سوی نیچه حرکتی مهم است؛ نمیشود گفت کانت و دکارت و حتی شوپنهاور چنین کردند. چنین آدمهایی ممکن است پرتوپلا بگویند یا چیزهای جالب، ولی میتوانند چیزهایی را زیر سؤال ببرند که برای دیگران راحت نیست؛ نیچه سادهدلی و خوشبینی قرن نوزدهم نسبت به علم را میشکند. اگر پرسشهای خوبی مطرح کرده باشد ارزش دارد، ولو جوابهای خوبی نداده باشد.
به نظر او تأثیری که فیلسوفی میگذارد خیلی به نیتهایش بستگی ندارد. هایدگر و یاسپرس و فوکو و دلوز چیزهایی از نیچه را پررنگ میکنند که شاید برای خود او مهم نبود؛ آنچه آنها میگویند به معنایی درست است ولی ممکن است از فهم عمیق نیچه دور باشد. نیچهٔ واقعی به نظرش همان است که «چنین گفت زرتشت» را مینویسد و تحت تأثیر آرکتایپ درونی خود چیزی را تخیل و ستایش میکند.
او میگوید نیچه مورد خوبی برای تحلیل روانکاوانه است، چون در آکادمی نبود، دیوانه شد و فلسفهاش هنریتر از بیان منطقی است؛ ولی از تحلیل روانکاوانهٔ نظریهٔ نسبیت چیز زیادی به دست نمیآید. او ضد این است که کسی را به خاطر زندگی خصوصیاش کنار بگذاریم، مثل اینکه چون آلتوسر زنش را کشته همهٔ حرفهایش را دور بریزیم؛ و افراط در اینکه هر جا روانکاوی کنیم و فکر کنیم به نتیجهٔ جالبی میرسیم را اشتباه میداند.
→ متنِ کاملِ این جلسه