→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۹۶ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

نیچه، اشرافیت و نیهیلیسم

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او با مرور جلسهٔ پیش آغاز می‌کند و می‌گوید شاید نکتهٔ اصلی تحلیل روان‌کاوانهٔ نیچه شکاف عمیق میان واقعیت درونی او و تصوری است که از خود دارد. بعد گرایش او به اشرافیت را با همین شکاف و با ضعف‌هایی که پنهان می‌کند توضیح می‌دهد و از نگاه یونگی به او نمرهٔ صفر رشد می‌دهد. سپس بحث نیهیلیسم می‌رسد: به گفتهٔ او نیچه با خودآگاهی‌اش نیهیلیست نیست، ولی واقعیت تفکرش و تأثیری که می‌گذارد نیهیلیستی است.

شکاف میان خودآگاهی و واقعیت

او یادآوری می‌کند که جلسهٔ پیش از دو پرسشِ مطرح‌شده یکی را، یعنی نقش موسیقی در زندگی نیچه، بررسی کرد و پرسش دوم تمایلات نخبه‌گرایانه و ضدتوده و نوعی تمایل به اشرافیت است؛ البته به معنای خاصی، چون نیچه صراحتاً طرفدار طبقهٔ اشراف نبوده. به گفتهٔ او شاید نکتهٔ اصلیِ تحلیل روان‌کاوانهٔ نیچه همان تناقض شدید میان درون واقعی او و وضعیت توهمی‌ای است که دربارهٔ خودش دارد: در درون حس‌های زنانه‌ای هست که خودش را با ستایش قدرت و ضدیت با ضعف و هر چیز زنانه بروز می‌دهد.

دو ویژگی را برجسته می‌کند. یکی سایه‌ای عظیم است که نیچه نمی‌خواهد با آن مواجه شود و همین مواجه‌نشدن آثاری در تفکر و اثر هنری باقی می‌گذارد. دیگری درونِ زنانه‌ای است که تحت تأثیر محیط زنانه و سلطهٔ مادر و خواهر شکل گرفته و در برابر تصورات مردانه، یعنی ستایش قدرت و حالت دیونیزوسی، قرار می‌گیرد. او می‌گوید ریشهٔ این‌ها چندان مهم نیست، و بزرگ‌بودن سایه شاید حتی مهم‌تر از محتوای آن باشد.

به گفتهٔ او این شکاف در نیچه به فروپاشی منجر می‌شود و اگر این تحلیل پذیرفته شود، باید انتظار داشت آثار آن در نیچه شدید و فراوان باشد؛ پس او برای مطالعهٔ چنین شخصیت‌هایی آزمایشگاه خوبی است. نمونهٔ ساده، تناقض در سخن او دربارهٔ زن است: جایی توهین‌آمیز و جایی، وقتی زبانش شاعرانه می‌شود، نه منفی. وقتی خودآگاهی و ناخودآگاهی هر دو با قدرت عمل کنند، خودآگاهی اظهارنظرهای غلیظ‌تر می‌کند و ناخودآگاهِ عظیم‌شده هم در خود تفکر ظاهر می‌شود؛ پس اثر ممکن است بر خواننده برعکس چیزی باشد که نویسنده می‌گوید.

او می‌گوید محتوای سایه معمولاً ویژگی‌های ضد رشد است، مثلاً تنبلی یا دروغ‌گویی یا خساست؛ هرچند ممکن است ویژگی مثبتی هم در سایه برود، که به گفتهٔ او نادر است.

اشرافیت، نخبه‌گرایی و قدرت

او می‌گوید چند فکت در زندگی نیچه هست و بعضی ممکن است دروغ باشند، ولی مطمئن است که خانوادهٔ نیچه در خدمت کلیسا بودند و پدرش مدتی معلم اشراف بود، و این می‌تواند ناخودآگاه حس مثبتی نسبت به این طبقه ایجاد کند. اما به نظرش زیاده‌روی است که او را متهم کنیم از نظر سیاسی گرایش به اشرافی‌گری داشته. آنچه در تفکر نیچه واضح است ضدیت با عوام‌گرایی و انقلاب‌های توده‌ای و دموکراسی است و او تودهٔ مردم را گلهٔ گوسفند می‌بیند؛ راحت‌تر می‌توان گفت نخبه‌گراست.

او به مقالهٔ کوتاه نیچه دربارهٔ حکومت آتن اشاره می‌کند، که عنوان دقیقش را یادش نیست، و به یاد می‌آورد که در آن نیچه یونانی‌ها را می‌ستاید که از حالت اشرافی و تحقیر برده‌ها شرمی نداشتند. از این رو این حس پدید می‌آید که حکومت ایده‌آل نیچه چنین چیزی است، هرچند او آدم سیاسی نبود.

بعد می‌پرسد آیا می‌شود این گرایش را با مدل کلی توجیه کرد. به گمان او زمینهٔ خانوادگی کافی نیست، چون ممکن است بسیاری در چنین خانواده‌هایی ضد اشراف بشوند و روح زمانه، مثل بتهوون و هگل که تحت تأثیر انقلاب فرانسه بودند، آدم‌ها را به آن سو می‌کشید و نیچه خلاف جریان شنا می‌کند. ایدهٔ خودش، که با «فکر می‌کنم» می‌آورد، این است که حس کمک‌کردن به مردم نوعی حس آنیمایی است؛ پس ضدیت با ضعیفان واکنشی است به همان حس‌های ترحمی که از آن‌ها متنفر است.

از دید دیگری هم می‌نگرد: تودهٔ مردم در برابر اشرافیت همان ضعف در برابر قدرت است و نیچه طرفدار قدرتمندان است. او اصرار ندارد این را به محتوای سایه نسبت بدهد، ولی می‌گوید نیچه آدمی بسیار ضعیف است که خودش را بسیار قدرتمند می‌بیند، و اشراف برایش نمایندگان قدرت‌اند. ضعف‌هایی که پنهان کرده، هرچه باشند، می‌توانند نفرت از موجودات ضعیف و تمایل به قدرتمندان را ایجاد کنند.

تبار اشرافی خیالی خانواده

او می‌گوید خانوادهٔ نیچه توهم داشتند که تبار اشرافی دارند، تباری که در لهستان بوده و گم شده، و محققینی که تحقیق کرده‌اند اعلام می‌کنند این قطعاً غلط است. به نظر او این ویژگی خانواده مهم‌تر از خدمت به اشراف است؛ شاید بشود گفت نیچه توانایی این را دارد که ضعف‌های خودش را با توهم پنهان کند، مثل اینکه این را از خانوادهٔ خودش به ارث برده. خودش را هم وارث حکمت دیونیزوسی می‌داند و بعداً کم‌کم دیونیزوس.

او می‌گوید چنین اظهارنظرهایی نمی‌توانند خیلی دقیق باشند و اگر در مورد ریشه‌ها اشتباه کنیم، ارتباط چندانی به تحلیل کلی ندارد. به تصور او لازم نیست این دو مؤلفه را مستقل در نظر بگیریم؛ با تحلیل کلی سازگارند و حتی می‌شود پیش‌بینی کرد که چنین آدمی از کسانی که ضعف مشابه ضعف خودش دارند نفرت شدیدی پیدا کند.

قدرت، اراده و زندگی نیچه

به گفتهٔ او قدرت این است که کسی مستقل باشد و ارادهٔ آزاد داشته باشد، و آنچه نیچه ستایش می‌کند توانایی تحمیل ارادهٔ خود است. برده ممکن است قدرت بدنی داشته باشد ولی تحت فرمان دیگری است؛ در مقابل، پادشاهِ مریض و فلج می‌تواند همهٔ خواسته‌های خودش را دیکته کند و نشانه‌هایی از همان قدرتی را دارد که نیچه ستایش می‌کند.

او می‌گوید نیچه از نظر جسمانی و روحی نقطه‌ضعف داشت و در رابطه با مادر و خواهرش دیگران خواسته‌هایشان را به او تحمیل می‌کردند. در پاسخ به نکته‌ای که ظاهراً یکی از حاضران می‌گوید، می‌پذیرد که نیچه با انتشار کتاب ارادهٔ خودش را به کار برده، ولی به نظر او جنگی در کار نبود: در مرکز فرهنگ آلمان بود، در ۲۵ سالگی استاد دانشگاه شد و دوستانش کارهای انتشار را انجام می‌دادند. تصور او این است که نیچه احتمالاً در خلوت خیال می‌کرد با هیولایی مثل مسیحیت می‌جنگد؛ و شاید رشادت واقعی او صرف‌نظر از عنوان دانشگاهی‌اش بوده.

نمرهٔ صفر از دید یونگ

او می‌گوید از دید یونگی معیار روشن است: چقدر رشدیافته است، و می‌شود از صفر تا ۱۰۰ نمره داد. با این معیار نیچه تقریباً نمرهٔ صفر می‌گیرد؛ در روانش گسیختگی هست؛ اگر کمال یکپارچه‌شدن خودآگاه و ناخودآگاه باشد، او آن سوی طیف است. اگر این را بپذیریم، نیچه در اوج عوامیت است و از عوام متنفر است؛ یونگ شاید می‌توانست چنین تحلیل کند که بخشی از سایهٔ نیچه همین عوام است.

نیچه به تعبیر او آدمِ صفری است که با معیارهای خودش خودش را ۱۰۰ می‌بیند؛ توانایی دیدن واقعیت وجود خودش را ندارد. او می‌گوید اگر از یونگ بپرسیم، نیچه نمایندهٔ خوبی برای جهان اروپایی است، چون غرب از نظر یونگ تمدنی است که واقعیت خودش را انکار می‌کند و صدایش هم بلند است.

نیچه، پست‌مدرن و نیهیلیسم

او می‌گوید نیچه شاید حتی پیشگام باشد: فروپاشی‌ای که به آن دچار است از قرن نوزدهم فراتر می‌رود و بیشتر به فروپاشی دوران پست‌مدرن می‌ماند. هنر مدرن، مثل ویست‌لند الیوت، فروپاشی را گزارش می‌دهد و حسرت می‌خورد؛ هنرمند پست‌مدرن ممکن است همان را گزارش بدهد ولی حسرت نخورد. او خودش می‌گوید یادش نیست این تمثیل از خودش است یا جایی خوانده.

دربارهٔ این‌که نیچه نیهیلیست است یا نه، او ابتدا از موضع «نیچه نیهیلیست نیست» می‌گوید. نیچه خودش را کاشف نیهیلیسم جهان مدرن می‌داند و آن را «انکار اساسیِ ارزش، معنا و اشتیاق» تعریف می‌کند؛ حرفش این است که ارزش‌های اخلاقی غرب و باور به خدا فروپاشیده‌اند. «خدا مرده» به گفتهٔ او معنایش وجود یا عدم خدا نیست، بلکه این است که نمی‌شود به خدا به آن معنای پیشین معتقد ماند. نیچه می‌گوید برای دنیای آینده حرف می‌زند و پست‌مدرن‌ها او را پیشگو می‌دانند.

او موضع کسانی را که می‌گویند نیچه نیهیلیست نیست چنین شرح می‌دهد: نیچه فروپاشی را دیده و اعلام می‌کند، و می‌گوید ابرانسان در آینده می‌تواند ارزش‌های جدید بسازد؛ او با توصیف زرتشت و ابرانسان مثل پیامبر دین جدیدی است. او می‌گوید این حرف به اعتباری درست است.

نیهیلیسم تجربه‌شده و ابرانسان تخیلی

نظر خودش این است که نیچه نیهیلیست است، به این معنا که آنچه واقعاً در زندگی‌اش تجربه کرده بی‌اعتباری آن ارزش‌هاست، و تلاش خودآگاهش برای کاری پیامبرانه خیلی جدی نیست. او می‌گوید نتیجه این است که خوانندگان نیچه نیهیلیست می‌شوند یا به نیهیلیست‌بودن خودشان واقف می‌شوند.

اگر خودآگاهی نیچه ملاک باشد نیهیلیست نیست، ولی واقعیت تفکرش نیهیلیستی است؛ و از آدمی با چنین شکاف عمیقی باید انتظار داشت که آنچه می‌گوید با تأثیرش تعارض داشته باشد. او می‌گوید درصد ویران‌کردن در آثار نیچه خیلی بیشتر از ساختن است، و ابرانسان زاده نشد: چیزی وهمی است که نیچه مطابق ویژگی‌های روانی خودش برای رهایی از نیهیلیسم ساخته است.

او می‌گوید با نگاه روان‌کاوانه انتظار تعارض داریم و تعجب نمی‌کنیم. پس به نظر او استدلال این‌که چون نیچه در فلان فراز گفته نیهیلیست نیستم پس نیست، احمقانه است، چون برای چنین کسانی، از جمله مثلاً واتیمو، نیچه یعنی خودآگاهی نیچه. نیچه اتفاقاً باید بگوید نیهیلیست نیستم، چون بخش عمده‌ای از وجود خودش را انکار می‌کند، هرچند او خودش می‌گوید این کمی اغراق‌آمیز است.

به گفتهٔ او بخش‌های ابرمرد و ارزش‌های دو قرن آینده تخیلات ضعیف نیچه است که تأثیری نگذاشته و نمی‌توانست بگذارد، و بخش‌های نیهیلیستی واقعی‌تر و زنده‌تر است.

معیار یونگی و پرسش دربارهٔ روان‌کاوی خود

او تأکید می‌کند که نمرهٔ صفر یونگی است: رشد یعنی یکپارچگی درونی و فردانیت، و کسی که خودآگاهی و ناخودآگاهش به حداکثر از هم جدا باشد کف رشد است. این حرف فقط در قالب کسی معنا دارد که این مبانی را پذیرفته؛ اگر از مازلو بخواهیم به نیچه نمره بدهد، ممکن است نمرهٔ صفر ندهد.

در پاسخ به پرسشی دربارهٔ روان‌کاوی خود، می‌گوید لاکانی‌ها معتقدند هر که می‌خواهد روان‌کاو شود باید پیش‌تر کسی او را روان‌کاوی کرده باشد، در حالی که فروید روان‌کاوی را دانشی قابل‌آموزش می‌دید. پاسخ خودش این است که دیدن آدمی باتجربه می‌تواند خیلی کمک کند، ولی شاید مقدماتش را هر آدمی بتواند یاد بگیرد.

→ متنِ کاملِ این جلسه