→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۹۵ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

نیچه — تعارضِ جنسیتی و موسیقی

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او نخست توضیح می‌دهد چرا لاکان جزو گزینه‌ها نیست و فعلاً از او منتفی است، و بعد به نیچه برمی‌گردد. با تکمیل بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ تناقض در تفکر یک نفر شروع می‌کند، دو پرسش جلسهٔ قبل را، یعنی موسیقی و اشرافی‌گری نیچه، یکی‌یکی بررسی می‌کند و می‌پرسد آیا مؤلفه‌هایی مستقل هستند یا نتیجهٔ همان تعارض جنسیتی.

چرا لاکان فعلاً منتفی است

او می‌گوید فعلاً حسش را ندارد که لاکان بگوید. حدود دو سال قبل طرحی نصفه‌ونیمه برای آن تهیه کرد و منصرف شد، چون به نظرش نمی‌تواند استانداردهای خودش را برآورده کند؛ از جمله اینکه بحث‌ها دست‌کم روشن باشند و ابهام نداشته باشند. دربارهٔ فروید و یونگ فکر می‌کند تا حدودی توانسته، ولی لاکان ابهام‌هایی دارد که بیان روشن آن دست‌کم از او برنمی‌آید، مگر با تحریف و ساده‌سازی خیلی زیاد که به نظر خودش کار درستی نیست.

استاندارد مهم دیگرش این است که دربارهٔ هر متفکر نهایت سعی را می‌کند همدلانه بحث کند، انگار در موضع دفاع از او است ولو قبول نداشته باشد؛ نقد بعداً می‌آید. به گفتهٔ او همدلی به معنای پذیرفتن همه‌چیز نیست: دربارهٔ فروید می‌تواند دو سه فرض بگذارد و نشان دهد با آن فرض‌ها فروید خوب کار می‌کند، هرچند ممکن است فرض‌ها غلط باشند. دربارهٔ لاکان هرگز به آن درجه از همدلی نرسیده، ولی تأکید می‌کند نمی‌گوید لاکان ایده‌های خوبی ندارد.

او می‌گوید دیدگاه‌های فروید و یونگ برای تحلیل خیلی به کارش می‌آید، شاید به دلیل موضوعاتی که به آن‌ها علاقه‌مند است، ولی لاکان آن‌قدرها بر او تأثیر نداشته که با عینک لاکان به همهٔ دنیا نگاه کند. تحلیل‌هایی هم که از لاکان استفاده می‌کنند معمولاً برایش خیلی جالب نیست.

آرایی را که به لاکان داده‌اند نمی‌شمارد، چون در ایمیل او لاکان جزو گزینه‌ها نبوده است. دربارهٔ ترجمه می‌گوید سمینارهای خود لاکان ترجمه نشده و فکر می‌کند آقایی به اسم کرامت موللی، که در فرانسه زندگی می‌کند، دارد سمینار مهمی را ترجمه می‌کند. بعد سراغ نیچه می‌رود.

نیچه: زنانگی سرکوب‌شده و تناقض

او یادآوری می‌کند که برای تأیید ایده می‌توان خوب بیانش کرد و از اصول ساده نتیجه گرفت، و بعد نشان داد که فکت‌های زیادی را توجیه می‌کند. نقطهٔ اصلی روان‌کاوی نیچه به گفتهٔ او همین است: زنانگی سرکوب‌شده و عدم مواجهه با سایه.

فکتی که جلسهٔ قبل با آن توجیه کرد تعارض بین اظهارنظرهای مستقیم نیچه دربارهٔ زنان، که همه تحقیرآمیز است، و استفادهٔ استعاری او است؛ فمینیست‌ها آثار را دقیق خواندند و دیدند وقتی تمثیلی حرف می‌زند زن دیگر موجودی منفی نیست. به گفتهٔ او این با ایدهٔ زنانگی در ناخودآگاه و سایه و مردانگی اغراق‌شده به عنوان عکس‌العمل سازگار است.

ارزش روان‌کاوی در حل تناقض

نکتهٔ اول او این است که وقتی روان را لایه‌لایه نمی‌بینید و همه‌چیز را حاصل خودآگاه می‌دانید، توجیه تناقض در افکار یک نفر سخت می‌شود. کار متداول این است که توجیهات عجیب‌وغریب بسازند یا تاریخچه درست کنند و بگویند این افکار مال جوانی و آن افکار مال پیری است. او می‌گوید روان‌کاوی عمق را به لایه‌ها می‌دهد، و خود تناقض‌ها کلید رفتن به لایه‌ها هستند.

اگر بشود با مدلی ساده‌تر همه‌چیز را توجیه کرد، سراغ پیچیده کردن مدل نمی‌رود، مثلاً دربارهٔ ریاضی‌دان؛ در آثار هنری و دربارهٔ متفکرین لازم می‌شود. می‌گوید «هنر روان‌کاوی حل تناقض‌ها به طور هم‌زمان است».

او تحلیل تاریخی را کنار نمی‌گذارد: دربارهٔ ویتگنشتاین، با آن گپ زمانی بزرگ بین دو مجموعه آثار، بررسی تاریخچهٔ افکار مؤثر است، ولی دربارهٔ هایدگر شاید نشود چنین مرزی کشید. احساسش این است که تعارض خودآگاه و ناخودآگاه نیچه دربارهٔ زن تاریخی نیست و از اول تا آخر دیده می‌شود.

نکتهٔ دوم این است که در نیچه شکافی بی‌نهایت عمیق بین واقعیت وجودش و آنچه از خودش تصور می‌کند هست که به فروپاشی منجر می‌شود؛ پس هرچه بر آن تأکید کند باید انتظار داشت واقعیت برعکس باشد. او می‌گوید نسبت به هر چیزی که نیچه ابراز تنفر می‌کند باید شک، دست‌کم شک قوی، داشت، چون خیلی وقت‌ها حب‌وبغض‌ها هم ممکن است تحت تأثیر این شکاف نباشند.

دو پرسش: موسیقی و اشرافی‌گری

دو سؤال جلسهٔ قبل دربارهٔ رابطهٔ نیچه با موسیقی و حس نخبه‌گرایی یا اشراف‌گرایی او بود، نه به معنای سیاسی‌اجتماعی بلکه به عنوان مسئلهٔ اخلاقی: ضدیت با اخلاق بردگی و طرفداری از اخلاق اشرافی. نیچه از عوام‌گرایی دموکراتیک که ارزش را با سلیقهٔ تودهٔ مردم می‌سنجد خیلی متنفر است.

پرسش این است که آیا این دو گرایش را مؤلفه‌های مستقل بگیریم یا نتیجهٔ همان تعارض جنسیتی. موسیقی را کسی می‌تواند به خانواده و جامعه و استعداد نیچه برگرداند، و اشرافی‌گری را به خانواده‌ای که در خدمت اشراف بود و برای خودش سوابق اشرافیت قائل بود.

موسیقی در زندگی نیچه و واگنر

موسیقی در زندگی نیچه از کودکی نقش پررنگی داشته: پیانو خوب می‌زده، آثاری برای پیانو نوشته و آرمان موسیقی‌دان شدن داشته. شیفتگی‌اش در دورهٔ اولیه، که خیلی تحت تأثیر واگنر است، روشن است: موسیقی را مثل شوپنهاور هنر برتر می‌داند و موسیقی واگنر را راه‌حلی برای مشکلات تمدن آلمان.

او می‌گوید دانستن مرکزیت موسیقی در دورهٔ اول آثارش فقط نتیجهٔ رابطه با واگنر «سهل‌انگاری» است: برعکس باید ارتباط او با واگنر را تحت روحیهٔ نیچه تحلیل کرد، هرچند واگنر مطمئناً به منظم شدن افکارش کمک کرده.

احساس او، که دفاع مستدل خیلی خوبی از آن ندارد و نمی‌خواهد بر آن تأکید کند، این است که شاید مهم‌ترین تأثیر واگنر این بود که نیچه آرمان موسیقی‌دان شدن را رها کرد، مثل کسی که با فردی باهوش‌تر آشنا می‌شود. احتمالاً، و می‌گوید این تخیلات خودش است، قطعاتی را در حضور واگنر اجرا کرده و متوجه شده؛ بعد سراغ استعداد دیگرش، فلسفه، می‌رود و پشتیبان تئوری موسیقی واگنر می‌شود.

با این حال او می‌گوید این نکتهٔ اساسی نیست: هزاران نفر در شرایط مشابه نیچه قرار داشتند و موسیقی سهمی در زندگی‌شان پیدا نکرد، پس پررنگ بودن موسیقی را باید به چیزی عمیق‌تر در روان‌شناسی نیچه برگرداند.

آنیما، موسیقی و آزمون‌پذیری

فعالیت‌های منطقی مثل استاد فیلولوژی بودن فعالیت مردانه‌ای است، در حالی که فعالیت‌های احساسی هنری، مخصوصاً موسیقی، رنگ آنیمایی دارند. به گفتهٔ او ریاضی‌دان خوب یا آنیمایش خاموش است یا توان خاموش کردن موقت آن را دارد؛ ولی ارتباط نیچه با موسیقی شامل شور و هیجانات احساسی است و به جنبهٔ آنیمایی وجودش مربوط است.

او می‌گوید تئوری یونگ بین احساساتی که در مرحلهٔ اول به هم مربوط نمی‌آیند رابطه برقرار می‌کند، مثلاً عشق به جنس مخالف، مادر، طبیعت، موسیقی و هنر، و همین تئوری را کمی آزمون‌پذیر می‌کند: اگر همبستگی دیده شود نشانهٔ تأیید است، نه اینکه درستی‌اش ثابت شده باشد.

پررنگی موسیقی در زندگی نیچه را تا حدودی می‌شود به ذات آنیمایی او نسبت داد، که خودش البته انکار می‌کند، و یکی از عوارض همان ارتباط شدید با دنیای زنانه است. فروید هم می‌گوید این به موسیقی تصعید می‌شود، پس با هر دیدگاهی این مرکزیت توجیه می‌شود.

رمانتیسیسم، دیونیزوس و بتهوون

رابطهٔ نیچه با موسیقی و رمانتیسیسم فراز و نشیب دارد: از جایی به بعد واژهٔ رمانتیک در آثارش مثل فحش است، در حالی که در جوانی موسیقی مورد علاقه‌اش رمانتیک است، مثل بتهوون و شومان. او انتظار دارد هرچه نیچه با ذات زنانهٔ خودش ضدیت پیدا کند موسیقی در زندگی‌اش کم‌رنگ‌تر شود، و می‌خواهد روزی تزی دربارهٔ موسیقی و نیچه را دقیق بخواند ببیند این تأیید می‌شود یا نه.

در هنر رمانتیک، برخلاف کلاسیک، اغراق در احساسات و ستایش از انفجار احساسات هست و موسیقی رمانتیک خیلی پرسر و صدا است؛ گوته در اواخر عمر می‌گوید رمانتیسیسم بیماری است. او می‌گوید این ویژگی اصلی هنر رمانتیک نیست و یکی از تبعات نکات اصلی‌تری است.

به گفتهٔ او شاید ایدهٔ دیونیزوس از این تجربهٔ موسیقی رمانتیک در ذهن نیچه پررنگ شده؛ تصورش این است که نیچه با سمفونی نهم بتهوون به حس انفجار احساسات می‌رسد، و سمفونی نهم موسیقی‌ای است که آن حس مورد نظر نیچه است.

او خودش به تعارض ظاهری اشاره می‌کند: اول گفته علاقه به موسیقی جوری زنانه است ولی نیچه جذب بخش مردانه و قدرتمند موسیقی رمانتیک، یعنی بتهوون، شده است. به گفتهٔ او نیچه، با تحلیلی که از شخصیتش ارائه می‌کند، درونی خیلی منفعل و عشقی به قدرت تحقق‌نیافته دارد، پس موسیقی‌ای که حس قدرت می‌دهد برایش مطلوب است؛ به نظر او تعارض اساسی نیست و رابطهٔ نیچه با موسیقی را می‌توان تحت همان مدل قبلی بحث کرد و مؤلفهٔ جدیدی نگذارید.

اشرافی‌گری و نقد مارکسیستی

او می‌گوید حس اشرافی‌گری نیچه می‌تواند نکتهٔ مستقلی باشد، چون خیلی‌ها حسشان این است که پدر نیچه برای اشراف کار می‌کرد و عاشق پادشاه بود. کلیسا قرن‌ها با اشرافیت در یک جبهه بود، و خانوادهٔ نیچه که هم خادم کلیسا بود هم در خدمت اشراف، باید انتظار داشت چنین پیشینه‌ای از نیچه آدمی با گرایش به اشرافیت بسازد.

به گفتهٔ او نقدهای مارکسیستی و جامعه‌شناختی در کلی‌ترین حرف‌ها مؤثرند، ولی هرچه ریزتر شوید، مثلاً دربارهٔ اثر هنری خاص، گاهی به ابتذال کشیده می‌شود. با این حال اگر خاستگاه طبقاتی نیچه را بگیرید، به نظر می‌رسد حس مثبت او به اشرافیت مؤلفه‌ای مستقل باشد.

او می‌گوید می‌توان تحلیل مارکسیستی و فرویدی را چنین تفکیک کرد که غریزهٔ اصلی خوردن است یا تولیدمثل، بقای شخص یا بقای نسل، و عده‌ای ساده‌دلانه می‌خواهند آن‌ها را تلفیق کنند در حالی که تعارض عمیقی هست. دربارهٔ موسیقی نشان داد که می‌شود آن را به تحلیل اصلی برگرداند، ولی دربارهٔ اشرافیت به نظر می‌رسد مؤلفه‌ای مستقل است، هرچند اینکه تا چه حد مستقل است همچنان پرسش باز است.

→ متنِ کاملِ این جلسه