→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۹۷ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

نیچه، پوچ‌گرایی و خوانش روان‌کاوانه

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او با مرور جلسهٔ گذشته آغاز می‌کند: پوچ‌گرایی نیچه، نسبت افکارش با نازیسم و اینکه نظر خود مؤلف دربارهٔ اثرش کافی نیست. سپس به پرسشی دربارهٔ مفهوم قدرت نزد نیچه جواب می‌دهد و بقیهٔ جلسه را به شالوده‌شکنی دریدا و تحلیل باشلار از اشعار نیچه اختصاص می‌دهد، دو نگاه که به نقد روان‌کاوانه نزدیک‌اند.

نظر خود نیچه و مسئلهٔ نازیسم

او می‌گوید در جلسهٔ گذشته به این نظر رسیده که تجربهٔ پوچی برای نیچه اصیل است و عبور از پوچ‌گرایی یکی از آرزوهای دست‌نیافتنی او. شیوهٔ رایج، یعنی آوردن عبارتی که نیچه در آن می‌گوید پوچ‌گرا نیستم، را فوق‌العاده خطا می‌داند، چون فرض می‌کند هر متفکری دقیقاً می‌دانسته چه می‌خواهد بگوید؛ همان‌طور که هنرمند صاحب‌نظرترین شخص دربارهٔ معنای اثر خودش نیست.

دربارهٔ نازیسم می‌گوید ارجاع به چهار جملهٔ نیچه دربارهٔ حقوق بشر دلیلی نمی‌شود که انکار کنیم افکار نیچه مناسبی با نازیسم دارد. ولی به گفتهٔ او حرف عجیبی است اگر کسی بگوید فیلسوفی در پدیدآمدن نازیسم مؤثر بوده؛ شرایط اجتماعی و اقتصادی نقش درجهٔ اول داشته، و به تحلیل یونگ، که فکر می‌کند نظر صائبی است، فاشیسم نتیجهٔ مستقیم مدرنیته است و نیچه هم به اندازهٔ سهم خودش در مدرنیته می‌تواند سهم داشته باشد.

با این حال بحث دربارهٔ مناسبت افکار نیچه با نازیسم را به نظر خودش کاملاً معتبر می‌داند: فکر می‌کند افکار نیچه و حس‌وحالی که در کتاب‌هایی مثل چنین گفت زرتشت وجود داشته با نازیسم مناسبت‌هایی داشت، بی‌آنکه این نقطهٔ مثبت یا منفی برای نیچه باشد. نیچه اگر نازیسم را می‌دید ابراز انزجار می‌کرد، مثل انزجار آدم‌ها از چیزهایی که در درون خودشان نطفهٔ آن را دارند؛ و تأثیر آثار ممکن است کاملاً مخالف خواستهٔ مؤلف باشد.

او فکر می‌کند نیچه کار ۱۰، ۱۵ جلسه نیست، و تا حدودی احساس می‌کند به هدف اولش، یعنی ارائهٔ نمونه‌ای از نقد روان‌کاوانهٔ یک متفکر، نزدیک شده‌اند.

ایده‌آل تجربه‌نشده و نقد روان‌کاوانه

به گفتهٔ او درک عمیق یک فیلسوف حفظ‌کردن آثارش نیست، بلکه شناخت لایه‌هاست: آنچه گفته و آنچه می‌خواسته بگوید؛ جایی که خودآگاه اظهارنظر می‌کند و جایی که با استعاره و تمثیل انگار چیز دیگری می‌گوید.

او یادآوری می‌کند وقتی دربارهٔ فیلم انجمن شاعران مرده بحث می‌کرد، گفت آن معلم ایده‌آل از نیمهٔ فیلم منفعل می‌شود و به حاشیه می‌رود؛ و نتیجه گرفت شخصیت‌های ایده‌آل غالباً شخصیت‌های تجربه‌شده نیستند، یعنی از تجربه‌های زیسته‌شده نمی‌آیند، و برای همین پرتضادند. همین را دربارهٔ نیچه می‌گوید: ابرمرد او ایده‌آلی خیالی است که در زندگی خودش تحقق پیدا نکرده، و وقتی آدم‌ها دربارهٔ کارهایی که نکرده‌اند حماسه‌سرایی می‌کنند، تأثیرشان موقتی و سطحی است.

تصور او این است که آدمی که تحت تأثیر نیچه قرار می‌گیرد بعد از مدتی به آدمی نزدیک می‌شود که در زندگی واقعی منفعل است ولی آرمان ابرمرد شدن در او پدید می‌آید و در حد آرمان می‌ماند. اگر کسی به سمت ابرمرد شدن پیشرفت کند، به نظر او از خودِ همان آدم بوده است. نقد روان‌کاوانه چیزی بیشتر از آنچه نویسنده گفته یا می‌خواسته بگوید را تفسیر واقعی متن می‌گیرد.

دریدا و باشلار

او می‌گوید به نظرش دریدا و باشلار دربارهٔ نیچه بحث‌هایی کرده‌اند که دست‌کم این حسن را دارد که این فرض غلط را نمی‌پذیرد که هر کسی می‌داند چه دارد می‌گوید؛ فیلسوف را معادل خودآگاه خودش نمی‌گیرند. دربارهٔ دریدا بیشتر از تفسیرش از نیچه، از تکنیک‌هایش، یعنی شالوده‌شکنی، می‌گوید، و دربارهٔ باشلار خودش را به نقد معروفش دربارهٔ نیچه محدود می‌کند.

دریدا از رهبران پساساختارگرایی است که شعار مرگ مؤلف دارد: متن را باید جدا از مؤلف بررسی کرد. از این نظر، به گفتهٔ او، به روان‌کاوی قرابت دارند، هرچند تکنیک‌ها متفاوت‌اند.

پرسش دربارهٔ مفهوم قدرت

او پرسشی را می‌آورد که با ایمیل رسیده: وقتی نیچه از ارادهٔ معطوف به قدرت می‌گوید، منظورش از قدرت چیست؟ پرسش‌کننده از جایی نقل کرده که انگار او قدرت را سیاسی دانسته؛ او یادش نیست چنین گفته باشد و فکر نمی‌کند از جلسات چنین برداشت شود. به گفتهٔ او قدرت نزد نیچه چیزی درونی است که در عین حال شامل برداشتن مانع بیرونی می‌شود؛ زرتشت تنها زندگی می‌کند ولی ابرمرد است.

او جمله‌ای از نیچه می‌آورد، با این احتیاط که شاید واژهٔ ابرمرد در آن جای دیگری داشته باشد: «ابرمرد فیناله است»؛ فیناله آخر یک قطعهٔ موسیقی است که اوج می‌گیرد، و به گمان او نیچه از زندگی در اوج حرف می‌زند، یعنی بتوانید طرحی را که در ذهنتان دارید به اجرا برسانید و مانعی در مقابلش نباشد. در عین حال می‌گوید اگر همهٔ جمله‌های نیچه دربارهٔ قدرت را کنار هم بگذاریم، احساس تناقض ممکن است برسد: از یک طرف در ضدیت با اخلاق مسیحی می‌گوید ما چیزی در درون خودمان برای مبارزه‌کردن نداریم، از طرف دیگر انسانی قدرتمند را توصیف می‌کند که موانع درونی‌اش برطرف شده است، و از نظر مسیحی یا عرفانی برای رسیدن به آن حس آزادی باید چیزهایی را در درون خودش سرکوب کند. راه تحلیل را در درک دقیق حس دیونیزوسی می‌داند که بعداً به ارادهٔ معطوف به قدرت تبدیل می‌شود.

او در نکته‌ای که جواب پرسش نمی‌داند می‌گوید می‌شود چشم‌بسته حدس زد پرسش را یک خانم پرسیده؛ به نظر او زن‌ها ذاتاً به زیبایی میل دارند و مردها به قدرت، و از نشانه‌های کوچک فرهنگ مردسالار این است که زیبایی‌شناسی ادبیات عظیمی دارد ولی قدرت‌شناسی نه، چون قدرت برای مردها بدیهی است. به همین دلیل می‌گوید او حق دارد؛ و تأکید می‌کند اکثر جاها در متون نیچه قدرت چیزی درونی است.

شالوده‌شکنی دریدا

به گمان او شاید مسئلهٔ مرکزی دریدا این باشد که او آدمی است که عادت به خواندن متون ادبی دارد و متون فلسفی را هم مثل شعر کلمه‌به‌کلمه می‌خواند، حتی با دقت به ویرگول و پاراگراف و حاشیه. شالوده‌شکنی، به گفتهٔ او، نشان دادن این است که چیزهایی مخالف آنچه نویسنده می‌خواسته بگوید در متن ظاهر شده؛ و فکر می‌کند مفصل‌ترین بحث دریدا دربارهٔ نیچه دربارهٔ جملهٔ «چترم را جا گذاشتم» در یادداشت‌های اوست.

او تفسیر معمولی متون فلسفی را خیلی غیردقیق‌تر از کار دریدا می‌داند: مفسر معمول به گزاره‌ها و استدلال‌ها دقت می‌کند، و مثلاً یاسپرس در تفسیر نیچه به نقطه‌گذاری یا حاشیه کاری ندارد. دریدا از افلاطون و ارسطو تا هوسرل را با همان دقت می‌خواند، و او این را ضدفلسفه می‌خواند. دریدا نوشتار را اصل می‌گیرد و بر گفتار مقدم می‌دارد، و به همین دلیل با متافیزیک حضور و با سوسور مخالف است.

نمونه‌ای که می‌آورد: افلاطون نوشتار را «فارماکون» می‌خواند، یعنی زهر، ولی دریدا می‌گوید این واژه در یونانی دارو هم هست؛ پس انگار افلاطون ناخودآگاه واژه‌ای به کار برده که ضد منظورش را هم می‌رساند. به گفتهٔ او از نظر دریدا معنا از دست مؤلف خارج می‌شود و مفسر حق دارد در بازی معنا شرکت کند.

او می‌گوید اگر قرار بود چند جلسه دربارهٔ دریدا حرف بزنند، بهتر بود دو سه بحث مفصل او را نشان دهند تا ببینند هنگام خواندن متن چه می‌کند، نه گزاره‌های کلی.

استعاره، ناخودآگاه و لاکان

به گفتهٔ او دریدا سراغ استعاره‌ها می‌رود نه گزاره‌ها، و جایی که زبان تمثیلی و شاعرانه می‌شود خودآگاهی دور می‌شود؛ از نگاه روان‌کاوانه همین‌جا ناخودآگاه ظاهر می‌شود. او می‌گوید باید یونگی نگاه کرد، چون آنچه دریدا بیرون می‌کشد غالباً حقایق مورد انکار نویسنده است که ناخودآگاه جمعی به متن تحمیل کرده.

او به گزارهٔ لاکان اشاره می‌کند که ناخودآگاه منطبق با زبان است، و می‌گوید به این ترتیب می‌توان تکنیک‌های دریدا را روان‌کاوانه تعبیر کرد، هرچند دریدا چنین ایده‌ای ندارد و به نظر او توجیه دقیقی برای اینکه متون چرا چنین‌اند نمی‌دهد. کتاب کریستوفر نوریس دربارهٔ شالوده‌شکنی را، که به فارسی ترجمه شده، معرفی می‌کند و به نظرش خواندن فصل نیچه‌اش سخت نیست، هرچند خودش علاقهٔ خاصی به بحث‌های دریدا دربارهٔ نیچه ندارد.

سرریز تئوری‌های قوی

او نقل می‌کند که می‌گویند دریدا انتقام ادبیات را از فلسفه گرفته، و به نظر او شالوده‌شکنی نمونهٔ اتفاقی کلی است: وقتی تئوری‌های قوی پدید می‌آیند به جاهای دیگر سرریز می‌کنند، مثل نظریهٔ احتمال یا نظریهٔ بازی‌ها. نظریهٔ ادبی در نیمهٔ اول قرن بیستم بسیار قدرتمند شد و ابزارهایش به خواندن متن فلسفی و حتی جامعه و تاریخ رسید؛ روان‌کاوی هم از درمان به نقد فرهنگی رسیده، و او حدس می‌زند نسبت متون لاکانی درمان‌گری به نقد فرهنگی شاید ۱ به ۱۰۰ باشد، هرچند مطمئن نیست.

باشلار و عناصر چهارگانه

باشلار، به گفتهٔ او، فیلسوف علم است ولی دیدگاه‌هایش عمیقاً روان‌کاوانه و شاید نزدیک به یونگ است؛ کتاب «روان‌کاوی آتش» او را جلال ستاری ترجمه کرده. مقالهٔ معروف او دربارهٔ شعر، که فکر می‌کند «پدیدارشناسی شعر» نام دارد، مبنای حرف‌هایش دربارهٔ نیچه است؛ در آن تصاویر شاعرانه را رادیکال و خارج از رابطهٔ علی می‌بیند. در تحلیل اشعار می‌بیند چه مقدار از تصاویر مربوط به خاک است و چه مقدار آب و هوا و آتش، که همیشه یکی غالب است. او می‌گوید به این نوع استنتاج از شعر به روان‌کاوی شاعر خیلی علاقه ندارد، ولی تحلیل باشلار چیزهایی در شعر نشان می‌دهد که در شرایط عادی دیده نمی‌شود.

به گفتهٔ باشلار نیچه شاعر خاک نیست: خاک نرم و سست با بیزاری ظاهر می‌شود. آب در اشعار نیچه زیاد است، ولی نه به معنای متعارف و آرامش‌بخش؛ امواج مزاحم‌اند و باید با پارو بر فرقشان کوبید، و از اروپا با عبارت «اروپای پیر و ابرآلود و مرطوب و سودازده» یاد می‌شود. او تأکید می‌کند نمی‌خواهد بگوید حرف‌های باشلار درست است یا غلط، فقط می‌خواهد او را معرفی کند.

دربارهٔ آتش به گفتهٔ باشلار آتش نیچه سرد است: آذرخش با نیزهٔ الماس‌گون، شعله‌ای که به ماری تشبیه شده که سرد است، «برای من از کندوهای طلایی عسل یخ‌زده بیاورید»، و خورشیدهایی که ارادهٔ مغلوب‌نشدنی آن‌ها نشان از سرما و برودت دارد. هوای مورد ستایش نیچه هم هوای سرد و یخ‌زدهٔ مثلاً کوهستانه است، و باشلار از این تصاویر روان‌کاوی نیچه و افکارش را بیرون می‌آورد.

او در پایان می‌گوید این دو نگاه، یکی با اصل گرفتن زبان و متن نوشتاری و یکی با روان‌کاوی چهار عنصر، به نقد یونگی و روان‌کاوی به معنای او نیست ولی مایه‌هایی از فراتر رفتن از خودآگاهی دارد، و می‌گوید اگر شما را کنجکاو کرده باشد که این دو آدم را جدی‌تر بخوانید، جلسه را خوب می‌داند.

→ متنِ کاملِ این جلسه