→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۹۹ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

مرگ روان، بندباز زرتشت، و محو و جنون

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او بخش‌هایی از چنین گفت زرتشت را می‌خواند و دربارهٔ بحث یونگ دربارهٔ سقوط بندباز صحبت می‌کند. نخست از نفرت نیچه از جسم و آرزوی سلامت می‌گوید، سپس صحنهٔ بندباز و دلقک را می‌خواند و از سایه و مرگ روانِ پیش از تن می‌گوید. در میان حرف‌هایش از ناامنی درونی و از محو شدن در عرفان حرف می‌زند و در پایان به الگوی انجیلی کتاب می‌رسد.

جسم بیمار و آرزوی سلامت

او می‌گوید پیش از قطعهٔ بندباز زرتشت لحنی تحقیرآمیز نسبت به کسانی دارد که خیلی مواظب جسم خودشان‌اند، در حالی که به نظر می‌رسد آنچه تحقیر می‌شود توصیف آدم‌های منطقی و نرمال است. یونگ اینجا نوعی افراط در نیچه می‌بیند که وجه معقولی ندارد. نتیجهٔ اصلی‌ای که او در این جلسات بر آن تأکید کرده این است که هر جا نیچه ابراز نفرت می‌کند باید انتظار داشت چیزی از زندگی خودش را ببیند؛ و نیچه آدمی بود که خیلی نگران سلامتی خود بود.

نیچه جسمی ضعیف و بیمار داشت و از این وضعیت متنفر بود؛ تصوری ایده‌آل و شاید غیرواقعی از انسانی کامل با جسمی قدرتمند در ذهن دارد. به گفتهٔ او باشلار در شعرهای نیچه احساس سنگینی جسم و میل به رهایی از آن را می‌بیند. خودآگاهانه ممکن است جسم را ستایش کند و از کسانی که جسم را خوار می‌شمارند انتقاد کند، ولی احساساتش نفرت از سنگینی جسم است؛ او این را روندی کلی در افکار نیچه می‌داند: احساسی هست و بعد فکری متضاد با آن پدید می‌آید تا احساس منفی را منکوب کند.

او فکر می‌کند در لحظه‌های پرشور زندگی نیچه، مثل وقتی سردردش خوب شده یا به پیاده‌رویی در کوهستان رفته، شاید واقعاً جرقه‌هایی از سلامت جسمانی بوده که برایش وضعیت ایده‌آل است و همان را ستایش می‌کند، هرچند زندگی نیچه در حالت نرمال هیچ شباهتی به ابرانسان نداشت.

صحنهٔ بندباز و نقد روان‌کاوی

او آغاز قطعه را می‌خواند: بندباز از دریچه‌ای بیرون می‌آید و بر بندی میان دو برج راه می‌رود، و کسی با جامهٔ رنگارنگ، مانند دلقکان، از دریچهٔ دیگر بیرون می‌جهد و با گام‌های تند به دنبال او می‌رود. به گفتهٔ او وسط موعظه واقعه‌ای کاملاً نمایشی روی می‌دهد و سخن زرتشت قطع می‌شود، و یونگ بر عبارت «هر دهان را فروبست و هر چشم را خیره کرد» تأکید فراوان می‌کند.

او جمله‌ای را که یونگ لابه‌لای حرف‌هایش می‌آورد می‌خواند: «ما باید تمامی این روند را به صورت فرایندی در یک انسان ببینیم». به گفتهٔ او این ایدهٔ اصلی نقد روان‌کاوی است، یعنی دیدن هر واقعه به صورت فرایندی در درون انسان؛ و آثار یونگ این خاصیت را دارد که ایده‌های کلی را در یک جمله می‌گوید و رد می‌شود.

یونگ برای رسیدن به سرانجام به عبارتی ارجاع می‌دهد که بعداً می‌آید: بندباز در حال مرگ از شیطان می‌گوید و زرتشت پاسخ می‌دهد که نه شیطانی در کار است و نه دوزخی، و «روانت حتی زودتر از تنت خواهد مرد». یونگ تأکید می‌کند که نیچه حدود سال ۱۸۸۹ از نظر روانی مرد و ده سال تنش بدون روانش زندگی گیاهی داشت، و او می‌گوید روشن است که نیچه اینجا چنین منظوری ندارد.

بندباز، دلقک و سایه

به گفتهٔ او آن عبارت از نظر یونگ بسیار پیشگویانه است. همدلی زرتشت با بندباز و نشستن مدتی بالای سر جسد او، در حالی که آدم‌های زنده در بازارند، برای یونگ استدلالی است بر اینکه بندباز به خود نیچه بسیار نزدیک است. کل واقعه مثل رؤیایی است دربارهٔ زندگی نیچه: بندبازی، حضور مزاحمی که می‌شود شیطان یا سایه نامید، و سقوط نهایی که به مرگ روانی او می‌انجامد.

او می‌گوید صددرصد با یونگ موافق است که بندباز به نیچه خیلی نزدیک است و حس سقوطی هست که با دخالت سایه پدید می‌آید. به گفتهٔ او همهٔ آثار و افکار نیچه را می‌شود با شکاف بزرگ میان آگاهی و سایه‌اش دید؛ لحظه‌ای در زندگی نیچه هست که آنچه در سایه است ظاهر می‌شود و از آن خودآگاهی ساختگی پیشی می‌گیرد، و این شکاف به سقوط می‌انجامد: مرگ روان پیش از مرگ تن. چون به آن موجود دلقک گفته می‌شود و بندباز رسماً به او شیطان می‌گوید، و شیطان در الگوهای تحلیل یونگی چیزی جز سایه نیست، به گفتهٔ او متن ما را ناچار به این سمت می‌برد که آن را سایه ببینیم.

او صحنهٔ سقوط را می‌خواند: دلقک فریاد برآورد و از فراز بندباز جهید، بندباز عقل و قرار از کف داد و فرو افتاد، اما زرتشت از جای نجنبید. زرتشت به او می‌گوید «تو خطر را پیشه ساختی»؛ به گفتهٔ او زرتشت اصولاً با طعنه و پرخاش هر چه را می‌بیند خوار می‌بیند و دربارهٔ بندباز اصلاً چنین نیست.

نیچه و هنر مدرن

به گفتهٔ او نیچه در ظاهر دشمن دنیای مدرن است ولی خودش محصول این دنیاست؛ به نظر می‌رسد با وضعیت موجود مخالف است، اما به وضعیت‌های پیشین دلبسته نیست و به آینده‌ای دلبسته است که این وضعیت‌ها به آن می‌انجامند، و برای همین به معنایی پدر پست‌مدرنیسم است. او پست‌مدرنیسم را مدرنیسمی پیشرفته می‌داند که نقد خود وضعیت مدرن را هم در خود دارد.

به نظر او خیره‌کردن چشم‌ها از ویژگی‌های هنر مدرن است، ولی می‌گوید طرز پدیدآوردنش با هنر کلاسیک فرق می‌کند. هنر کلاسیک الگوهای کمال دارد، مثل خطاطی نستعلیق که سرمشق استادان را دنبال می‌کند. او جمله‌ای از ژان کوکتو نقل می‌کند که در هنر مدرن «هیچ قاعده‌ای وجود ندارد مگر برای شکستن»، و می‌گوید هنرمند مدرن می‌خواهد کاری بکند که تا به حال انجام نشده باشد.

خطر، ناامنی درونی و جن‌زدگی

به گفتهٔ او نیچه برخلاف مردمی که دوست دارند زیر پایشان چیزی سخت باشد، مثل شغل و پس‌اندازی و خانه، زندگی نکرد؛ این را فقط از نظر شغلی می‌گوید. هرچه سایه بزرگ‌تر باشد، بیشتر در ناخودآگاه احساس می‌کنید در معرض هجوم نیرویی ناشناخته قرار گرفته‌اید و ممکن است خودآگاهی از کف برود؛ یونگ بارها تأکید می‌کند که آیین‌های باستانی به نوعی نتیجهٔ این‌اند که انسان همیشه احساس خطر هم‌گسیختگی می‌کند.

در دوران گذشته این حس ناامنی به‌راحتی به بیرون پروجکت می‌شد، به شیاطین و جن، و خطر جن‌زدگی را در فرهنگ اروپایی مسیحی و حتی اسلامی می‌شود دید. در عرف یونگی شیطان برون‌فکنیِ سایه است و اگر در رؤیا موجودی مثل شیطان ببینید باید آن را سایهٔ خودتان تعبیر کنید؛ دلقک به معنای موجود طعنه‌زنی که نسبت به او کراهت وجود دارد می‌تواند نمایندهٔ سایه باشد. به گفتهٔ او ما این امکان بیرونی کردن را در دنیای جدید از دست داده‌ایم؛ پس آدم‌ها ناامنی را بیشتر درونی احساس می‌کنند، مثل خطر فروپاشی عصبی.

عبور از مغاک و محو در عرفان

او می‌گوید بندباز از زمین فاصله گرفته و خود را در جای خیلی نامطمئنی قرار داده و منتظر افتادن است؛ ولی کسی که می‌خواهد از مرحله‌ای از زندگی به مرحلهٔ دیگر برود باید چیزی مثل روزمره زیر پایش باشد. نیچه در کتاب مرتب از عبور از مغاک می‌گوید و بندباز به نظر می‌رسد نماد عبور از مرحله‌ای به مرحلهٔ بعد باشد. احساس او این است که زندگی نیچه تلاشی برای پایدار کردن جرقه‌هایی بود که به صورت ابرانسان بیان می‌کرد؛ نمی‌گوید کار عملی می‌کرد، آرزوی آن وضعیت پایدار را داشت.

به گفتهٔ او یونگ تأکید می‌کند نیچه موجودی کاملاً ذهنی است و تجربهٔ عملی ندارد: ایده‌آل‌هایی را خوب نشان می‌دهد، ولی هر جا راه‌حل عملی بدهد فاجعه است. آغاز کتاب مثل آغاز یک سلسلهٔ رؤیا مهم است و بندباز یکی از اولین تصویرهایی است که مثل رؤیایی می‌ماند؛ یونگ می‌گوید اولین رؤیایی که بیماران می‌آوردند رؤیای کلیدی زندگی‌شان بود. او می‌گوید اگر چنین نگاه کنیم، دور از ذهن نیست که همهٔ آیندهٔ نیچه در آن باشد، در سقوط همراه با از بین رفتن روان پیش از مرگ.

او این حالت را به محو در عرفان خودمان نزدیک می‌کند، ولی می‌گوید مطمئناً منظور عرفا از محو حالت گیاهی‌پیدا کردن و هیچی نفهمیدن نیست. به گفتهٔ او یونگ به کلی با محو مخالف است: ممکن نیست خودآگاهی به‌طور کامل محو شود. در فرایند فردانیت محتوای ناخودآگاه به‌تدریج در خودآگاهی جذب می‌شود، در حالی که در محو دیوانه‌وار ناخودآگاه بر خودآگاهی غلبه می‌کند و آن را نابود می‌کند. به گفتهٔ او میان حالت عرفا و دیوانگی شباهتی هست ولی اختلاف‌های زیادی هم هست.

او نقل می‌کند که آقای آلمان می‌گوید این بخشی از نیچه است که از مقام عبور می‌کند تا ابرانسان شود، و یونگ پاسخ می‌دهد که آن کوشش نیچه برای ابرانسان شدن است. به گفتهٔ او نیچه راهی تخیلی برای ابرانسان شدن پیش می‌برد که خطرناک است؛ تلاش برای تثبیت لحظه‌های نادر با خودآگاهی بیماری نیچه است، و آن را به تثبیت در دوران کودکی تشبیه می‌کند که کسی بخواهد همیشه مثل بچه‌ها باشد.

ذهنیت نیچه و زندگی واقعی‌اش

او از کتاب سمینار یونگ می‌خواند که ابرانسان «آذرخشی است از ابرِ تیرهٔ انسان». به نظر او این توصیف خوبی از حس ابرانسانی در زندگی نیچه است: لحظه‌ای می‌آید و چیزهایی را روشن می‌کند. قطعه‌ای را هم می‌خواند دربارهٔ آدم‌های بیماری که تنشان ضعیف و رنجور است؛ می‌گوید اگر نیچه را نشناسید و چنین گفت زرتشت را بخوانید، شاید تصور کنید او ورزشکار است و آدمی که هرگز مریض نشده، در حالی که نیچه جزو بیمارترین آدم‌هاست. این را برای نشان‌دادن فاصلهٔ ذهنیت نیچه با واقعیت زندگی‌اش می‌خواند.

در پایان یادآوری می‌کند که در اولین جلسه‌ای که دربارهٔ نیچه صحبت کرده گفته بود او با مسیح همزادپنداری دارد، انگار جانشین مسیح است؛ و اگر مسیح نیست، دجال است. جملهٔ زرتشت «امروز عجب ماهی‌ای گرفتی» را به انجیل ارجاع می‌دهد، جایی که مسیح به پطرس می‌گوید صیدِ انسان را به او یاد می‌دهد؛ به گفتهٔ او این اشاره خودآگاهانه است. به نظر او الگوی چنین گفت زرتشت کتاب مقدس است.

→ متنِ کاملِ این جلسه