→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۱۸ · نقشهٔ جلسات

تأثیرِ ترتیبِ تولد بر شخصیت (آدلر)

۱۶,۱۲۳ واژه · ۳۰ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او موضوع بحث را تأثیر ساختار خانواده و ترتیب تولد فرزندان بر شخصیت می‌داند که آدلر آن را آغاز کرد، و خانوادهٔ مدرن را فرض می‌گیرد. از رقابت فرزندان برای توجه والدین شروع می‌کند، سپس به تک‌فرزند، فرزند اول، فرزند آخر و فرزندان وسط می‌رسد، از ازدواج می‌گوید و با رابطهٔ والدین و ساختار خانوادهٔ فروید پایان می‌دهد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

میان‌پردهٔ آدلر میان فروید و یونگ

آدلر به هر حال روان‌شناس مهمی بوده است. وقتی فروید به اوج شهرتش رسیده بود، یونگ و آدلر جزو اشخاص مهمی بودند که در انجمن روان‌کاوی عضو بودند و هر دو از این نظر به هم شبیه‌اند که از فروید منشعب شدند و دور شدند. آدلر به معنایی شاید خیلی عمیق‌تر دور شد: اگر امروز روان‌کاوی آدلری را بخوانید — چیزی که به آن روان‌شناسی فردی می‌گویند — اصلاً در فضای بحث‌های فروید و یونگ نیست؛ حتی مفهوم ناخودآگاه دیگر مفهوم اساسی روان‌شناسی آدلر نیست. از این جهت جالب است که به سمتی رفت که از نظر تاریخی بعدها روان‌درمانی بیشتر به آن سمت رفت: خیلی مدلی برای روان انسان ارائه نمی‌کند و نمی‌کوشد درمان را چیزی شبیه علمی کند؛ خیلی ساده‌تر برخورد می‌کند.

احساس حقارت در تئوری آدلر

بدون آنکه قصد داشته باشم وارد تئوری روان‌شناسی فردی شوم: مفهوم اساسی تئوری آدلر احساس حقارت است؛ اینکه انسان‌ها نوعی حس حقارت دارند که باید جبرانش کنند، و تلاش می‌کند تمام رفتار آدم را با همین اصل — که چنین حسی هست و باید با آن مقابله کرد — توجیه کند. این فضا اصلاً فضای بحث‌های فروید و یونگ نیست؛ آن‌ها همه می‌کوشند برای مدل بدن مکانیسم پیدا کنند. ولی در حرف‌های آدلر حرف‌های جالبی هست؛ مخصوصاً بخشی از حرف‌هایش که امروز درباره‌اش صحبت می‌کنم ایدهٔ فوق‌العاده جالبی بوده و بعدها هم در پنجاه‌شصت سال اخیر بحث پیدا کرده است.

سالووی و احیای علمی بحث ترتیب تولد

هرچند با مقاومت‌های نسبتاً شدیدی در جوامع علمی روبه‌رو شد، به نظر می‌آید با کارهایی که در دو دههٔ اخیر انجام شده کم‌وبیش جا افتاده است. در ماه ژوئن امسال یک پیپر کوتاه از سالووی — شخصیتی که این ایده‌ها را در دو سه دههٔ اخیر بیش از همه پیش برده — در ساینس چاپ شد. وقتی در ساینس یا نیچر پیپری چاپ می‌شود خیلی معنا دارد؛ نشان می‌دهد این موضوع کاملاً از نظر علمی جا افتاده است. کاری که سالووی کرده این است که در ظرف بیست‌سی سال مطالعات آماری خیلی خوبی انجام داده است. علت مقاومتی هم که در برابر این بحث‌ها وجود داشت این بود که مطالعات آماری نتایج معناداری نمی‌دادند. فکر می‌کنم تئوری جذابی است؛ آدم در نخستین شنیدن فکر می‌کند کاملاً درست است.

مردم معمولاً شاید هیجان‌زده هم می‌شوند؛ ولی وقتی تست‌های روان‌شناختی‌اش — روان‌شناسی شخصیت و این چیزها — را به آدم‌ها می‌دادند، به نظر می‌آمد نتایج معناداری نمی‌توان از آن گرفت.

ساختار خانواده و ترتیب تولد فرزندان

موضوعی که می‌خواهم درباره‌اش صحبت کنم بحث‌هایی است که آدلر دربارهٔ تأثیر ساختار خانواده و ترتیب تولد فرزندان بر شخصیت و زندگی آینده‌شان آغاز کرد. آدلر نخستین کسی بود که این موضوع را خیلی جدی پیش کشید: اینکه فرزند اول بودن با فرزندِ وسط بودن و فرزند آخر بودن — اینکه کجای ساختار خانواده یک فرزند متولد می‌شود، فاصله‌اش با نفرات قبل و بعد خودش چقدر است، چند بچه قبلش هست یا نیست — روی شخصیت بچه‌ها و نحوهٔ برخوردشان با مسائل مختلف زندگی، در شکل‌گرفتن منش بچه‌ها تأثیر می‌گذارد. مخصوصاً بحث‌های آدلر — با توجه به اینکه روزبه‌روز خانواده‌های مدرن بیشتری در دنیا داریم — خانوادهٔ مدرن یعنی خانواده‌ای که از پدر و مادر و فرزندان تشکیل می‌شود. در گذشته خانواده‌ها معمولاً شلوغ و پرجمعیت بودند و ممکن بود چند نسل با هم زندگی کنند. بنابراین اساساً آن تمرکی که بتوان گفت «فرزند اول چون با پدر و مادر تنها می‌ماند ویژگی‌هایی پیدا می‌کند» آن موقع پیش نمی‌آمد: هر فرزندی در هر مرحله‌ای که متولد می‌شد هم بچه‌های بزرگ‌تر از خودش را می‌دید، هم آدم‌های خیلی بزرگ را؛ و خیلی نمی‌شد ساختار خانواده را چیز جمع‌وجور مشخصی حساب کرد. این فرزند اولی شاید هیچ‌وقت به وجود نیامده باشد؛ در یک مقطعی فرزند آخر بوده و بلافاصله چند ماه بعد فرزند بعدی به دنیا می‌آمده و دیگر فرزند آخر هم نبوده است. یعنی در خانواده‌ای مثل خانوادهٔ قبیله‌ای جایگاه خاص وجود نداشته و بحث‌ها هم چندان معنادار نبوده است. ولی اکنون در دنیا عموماً خانواده‌ها چنین‌اند: زن و شوهری زندگی را شروع می‌کنند، بعد فرزند اول، بعد فرزند دوم و الی آخر می‌آیند. آدلر تا بچه‌های سوم و چهارم و بچهٔ آخر هم زحمت کشیده است؛ من فکر می‌کنم دربارهٔ بچهٔ اول و دوم بحث کردن کافی است — و اتفاقاً آدلر خودش اختصاصاً دربارهٔ تک‌فرزند بحث کرده که اکنون کاربرد خوبی دارد: نیمی از خانواده‌های جهان در چین‌اند و همه اجباراً تک‌فرزند. بگذارید بحث را روشن کنیم. همهٔ شما که این‌جا نشسته‌اید یا فرزند اولید یا فرزند آخر یا فرزند وسط و می‌توانید قضاوت کنید که این حرف‌ها چقدر درباره‌تان صادق است. فکر می‌کنم معمولاً آدم‌ها وقتی برای نخستین‌بار این بحث‌ها را می‌شنوند و به خانوادهٔ خودشان و خانواده‌های اطراف نگاه می‌کنند، شواهدی می‌بینند که این حرف‌ها اساساً درست‌اند.

نسبی بودن احکام ترتیب تولد

هرچند — مثل همهٔ حرف‌هایی که در روان‌شناسی و روان‌کاوی زده می‌شود — تقریبی است. اگر دلایل این بحث‌ها را بفهمید، می‌فهمید چرا باید تقریبی باشد: یک خانواده ممکن است اصلاً ویژگی‌های عجیب و غریبی داشته باشد که ترتیب تولد کاملاً در حاشیه قرار بگیرد. مثلاً بچه‌ها همه بی‌نهایت عصبی باشند، چون جوّ خانواده چنان است که عصبی شده‌اند. طبق تئوری قرار است بچهٔ آخر نسبت به بچهٔ اول ریلکس‌تر باشد؛ ولی بچهٔ آخرِ یک خانوادهٔ خیلی متشنج ممکن است از بچهٔ اولِ یک خانوادهٔ معمولی موجود عصبی‌تری باشد. البته در همان خانواده هم این حکم صدق می‌کند که بچهٔ آخر نسبت به بچهٔ اولشان احتمالاً کمی ریلکس‌تر است. باز ممکن است اتفاق‌های خاصی در زندگی بیفتد و ساختارهای عجیبی در خانواده پیش بیاید: کافی است یکی از فرزندان بمیرد. فکر می‌کنید این بچهٔ آخر است ولی به دلیلی ویژگی‌های بچهٔ آخر را در او نمی‌بینید؛ وقتی خانواده را مطالعه می‌کنید می‌فهمید وضعیت عادی نداشته است. یعنی حتی بچهٔ اول و آخر بودن معنایی نسبی دارد. پس کل بحث ما این است که می‌خواهیم تأثیر جایگاه فرزند در ساختار خانواده را با این فرض بررسی کنیم که خانواده، خانواده‌ای مدرن با یک پدر و مادر است. هر تغییری در خانواده — حتی وجود یک مستخدم دائم در خانه — ممکن است تأثیرهایی بر بچه‌ها بگذارد ولی نه خیلی زیاد؛ مگر اینکه خانواده اصلاً به دلیلی از ساختار طبیعی خارج شده باشد. وجود پدربزرگ و مادربزرگ معمولاً بر بچه‌ها تأثیر می‌گذارد.

منبع فارسی: کتاب لِمن

پیش از شروع کار: یک منبع فارسی دربارهٔ این موضوع وجود دارد — بیش از این یک منبع نمی‌شناسم — و منبع فارسی نسبتاً خوبی است: ترجمه‌ای از کتاب آدمی به نام کِوین لِمن که این موضوع را برای مردم غیرمتخصص با ساده‌ترین زبان، با شوخی و خنده و کلی شیرین‌زبانی توضیح می‌دهد و به نظر من خیلی خوب هم توضیح داده است، هرچند خیلی چیزها را نگفته؛ ولی اساس کار را تقریباً دربارهٔ تفکیک فرزند اول و آخر و وسط گفته، با تأکیدهایی روی اینکه مثلاً اگر این آدم‌ها با هم ازدواج کنند چه ترکیب‌هایی مناسب است و چه ترکیب‌هایی مناسب نیست — چیزهایی که برای مردم جالب است. عنوان انگلیسی کتاب Birth Order Book است: Why You Are the Way You Are. علت اینکه انگلیسی‌اش را گفتم این است که عنوان ترجمهٔ فارسی‌اش «طالع فرزندان شما» است و آدم فکر می‌کند کتاب طالع‌بینی است؛ به‌طور طبیعی کسی سراغ چنین کتابی نمی‌رود، با آن جلد عامیانه؛ ولی کتاب خوبی است. از این آقای کِوین لِمن کتاب دیگری هم به فارسی ترجمه شده که آن را با همکاری نفر دیگری نوشته‌اند؛ عنوان ترجمهٔ فارسی‌اش فکر می‌کنم «اسرار خاطرات کودکی» است. آن هم کتاب بدی نیست. در فضای علمی به هر دو کتاب انتقادهایی شده — مثلاً بعضی‌ها اصولاً موضوع اسرار خاطرات کودکی را قبول ندارند و اصطلاحاً می‌گویند pseudoscience است، از آن چیزهایی که هیچ‌وقت نمی‌شود فهمید راست است یا دروغ — ولی توصیه می‌کنم آن کتاب را اگر دیدید بخوانید؛ چون هم نویسنده از نظر ساده‌نویسی نویسندهٔ خوبی است و هم فکر می‌کنم آن کتاب کاملاً به واقعیتی اشاره می‌کند.

خاطرات کودکی به مثابه فیلتر شخصیت

بدون آنکه وارد بحث آن کتاب شوم — چه ربطی به موضوع این جلسه ندارد — فقط در حد اشاره: در آن کتاب ادعا این است که اگر هر آدمی بنشیند و فکر کند قدیمی‌ترین خاطراتی که به یادش می‌آید چیست — چه خاطره‌های روشنی از بچگی در ذهنش مانده — و این‌ها را به کسی بگوید که محتوای آن کتاب را بداند، به‌شدت دربارهٔ شخصیت او چیزهایی می‌گوید. در واقع شخصیت شما مثل فیلتری عمل می‌کند: اینکه چرا این خاطرات به یادتان مانده. دقت می‌کنید؟ اگر مثلاً خاطرات بچگی شما دربارهٔ طوفان باشد، گم‌شدن، ضربه خوردن، افتادن در گِل، می‌فهمید که اکنون هم آدمی افسرده و کمی ناامید هستید. اگر خاطرات‌تان شاد باشد — مثلاً خاطرهٔ قدیمی‌تان روز جشن تولدی است که همه‌جا چراغانی بود و برایتان هدیه آوردند — به نظر می‌آید روحیهٔ نسبتاً مناسب‌تری دارید. جالب این است که آن دو آدمی که آن کتاب را با همکاری نوشتند، خاطرات کودکی‌شان دقیقاً همین‌گونه است: خاطرات لِمن همه دربارهٔ شادی است و خاطرات آن دیگری همه از همان قبیل که گفتم — طوفان، حیوانی که داشته و مرده و له شده، اینکه در کمد خانه قایم شده — چیزهایی از این قبیل؛ نکتهٔ خیلی جالب این است که خاطرات کودکی خیلی وقت‌ها واقعی نیستند. و نکتهٔ خیلی جالب این است که خاطرات کودکی خیلی وقت‌ها واقعی نیستند: وقتی برای آدم‌های دیگری که آن‌جا بودند تعریف می‌کنید، اطمینان می‌دهند که اصلاً چنین اتفاقی نیفتاده است. یعنی ذهن فقط فیلتر نمی‌کند؛ بنا به طبیعتی که اکنون پیدا کرده‌اید، در خاطرات دور تغییر شکل هم می‌دهد و طوری می‌کند که با منش امروزتان جور دربیاید و راحت در ذهنتان جا بگیرد. آدم افسرده اصلاً خاطرهٔ خوش در ذهنش نمی‌ماند؛ جا نمی‌گیرد؛ گویا سر می‌خورد و به هر حال بیشتر می‌رود سراغ خاطرات بد. تعریف آدم‌های افسرده فکر می‌کنم همین است: می‌نشینند و رشته چیزهای زجرآوری در ذهنشان می‌آید و نمی‌توانند از خودشان دورشان کنند؛ به چیزهای بد فکر می‌کنند، به اتفاق‌های بدی که برایشان افتاده و اتفاق‌های بدتری که ممکن است در آینده بیفتد، و در حلقه می‌افتند؛ ممکن است چند ساعت با همین حالت بنشینند و به جایی خیره شوند و به بدترین چیزها فکر کنند. جالب است واقعاً: کسی بنشیند و به چیزهای خیلی بدی فکر کند و به‌شدت عذاب بکشد؛ ولی زندگی‌اش چنین است.

پیش از شروع بحث — چون خودم شخصاً شاید بیشتر از متن‌های سالووی استفاده کرده باشم؛ غیر از آن کتابی که خیلی وقت پیش خوانده‌ام، از نظر متن‌های علمی چند مونوگراف سالووی را خوانده‌ام — سالووی آدمی است که تخصصش روان‌شناسی تکاملی است و من هم طبق عادت این موضوعی را که می‌خواهم مطرح کنم از همان‌جا آغاز می‌کنم که سالووی شروع می‌کند: اینکه نخست دلایل کافی داشته باشیم.

رقابت زیستی میان فرزندان

اصل پایه‌ای این موضوع این است که میان بچه‌های خانواده — در هر شرایطی، با هر ویژگی‌ای که خانواده داشته باشد — همیشه رقابت وجود دارد؛ دقیقاً به همان معنای زیستی که در تکامل می‌بینید. البته نمی‌خواهیم بگوییم بچه‌های انسان مثل حیوان‌ها به جان هم می‌افتند — می‌دانید در بعضی حیوانات بچه‌ها همدیگر را از میان می‌برند برای تأمین حیات خودشان؛ اینکه برادر و خواهر در حیوانات گاهی در حد مرگ درگیر می‌شوند و قوی‌تر ممکن است ضعیف‌ترها را بکشد، رفتاری است که شهرت دارد و حتی در بعضی حیوانات دیگر هم دیده می‌شود — نمی‌خواهیم بگوییم میان بچه‌ها به‌طور واقعی روابط خصمانه وجود دارد؛ ولی این رقابت زیستی وجود دارد. سالووی معمولاً موضوع را چنین آغاز می‌کند که فراموش نکنید از قرن نوزدهم به قبل واقعاً نیمی از بچه‌ها می‌مردند؛ در اثر بیماری و اتفاق‌هایی که می‌افتاد زنده نمی‌ماندند. بنابراین اکنون ممکن است در دوران مدرن احساس کنیم اساساً زنده‌ماندن و مسائل زیستی دیگر برای بچه‌ها نه در خودآگاه و نه چندان در ناخودآگاه‌شان مطرح نباشد؛ ولی موضوع اصلاً فقط رقابت برای زنده‌ماندن نیست. این رقابت می‌تواند به هر شکلی خودش را نشان بدهد. آنچه اکنون وجود دارد و قطعاً در هر جا می‌توانید ببینید این است که بچه‌ها در جلب توجه پدر و مادر گویا به‌طور غریزی با هم رقابت می‌کنند و نمی‌توانند نکنند. وقتی خانواده‌ای تشکیل می‌شود، خودبه‌خود منبع قدرت و منبع همه‌چیز در پدر و مادر است. بچهٔ انسان موجود ضعیفی است که به‌شدت احتیاج به نگهداری دارد؛ همان‌طور که بزرگ می‌شود تا به دوران بلوغ نرسیده استقلال نمی‌یابد — خیلی‌ها به دوران بلوغ می‌رسند و به استقلال نمی‌رسند — ولی دست‌کم تا دوران نوجوانی را نگذرانده به استقلال نمی‌رسد و به پدر و مادرش وابسته است؛ یعنی مدام چیزهایی از پدر و مادر می‌گیرد. پدر و مادر منبع قدرت‌اند، منبع غذا، منبع همه‌چیز؛ و مهم‌تر از نظر روانی منبع امنیت و منبع توجه‌اند؛ این توجه والدین به رشد فرزند کمک می‌کند. بچه‌ها احتیاج به توجه والدین دارند و طبعاً رقابت پیش می‌آید: چند بچه هستند و باید توجه والدین میان‌شان تقسیم شود و شراکتی داشته باشند. و شما به‌وضوح در خانواده‌ها می‌بینید که بچه‌های بزرگ‌تر و بچه‌های کوچک‌تر هر یک به نحوی توجه و رضایت والدین را جلب می‌کنند: یکی با اطاعت‌کردن، یکی اگر موفق نشود با شلوغ‌کاری و الی آخر. به هر حال این اصل در همهٔ خانواده‌ها مطلقاً وجود دارد. روزی شاید دلایل زیستی داشته است و اکنون آدم‌هایی که در روان‌شناسی تکاملی کار می‌کنند اساساً میل دارند بگویند همهٔ پدیده‌های روانی به همان پدیده‌های زیستی برمی‌گردند — همان‌طور که فروید می‌کوشید این را نشان بدهد — و طبعاً در این مورد واضح است که در زندگی این رقابت‌ها را به دلایل زیستی می‌بینید؛ در انسان شاید این مسائل زیستی کمی کاهش یافته باشد.

رقابت برادران در کتاب مقدس و قرآن

در کتاب مقدس می‌بینید میان دو پسر اسحاق رقابت وجود دارد. ما ممکن است قبول نداشته باشیم ولی در کتاب مقدس یهودی‌ها و مسیحی‌ها این هست: یعقوب و عیسو — که در نقل آن‌ها دو برادر دوقلو هستند و یعقوب با فاصلهٔ چند دقیقه بعد از دیگری متولد شده — و در روال سنتی خانواده‌های آن عصر، نخست‌زاده همه‌چیز را در اختیار می‌گیرد و برکت پدر به او می‌رسد؛ و آن‌جا یعقوب با همدستی مادرش عملی پرخطر انجام می‌دهد که نوعی این حق نخست‌زادگی را از برادرش بگیرد. ما با توجه به اینکه یعقوب را پیامبر می‌دانیم قبول نداریم آن کارهایی که آن‌جا به او نسبت داده شده انجام داده باشد؛ ولی می‌خواهم بگویم این ویژگی‌ها و رقابت‌ها فقط برای دراختیارگرفتن مسائل زیستی نیست که غذا کم باشد و یکی سهم دیگری را بخورد؛ هر قدرتی که والدین دارند می‌خواهند به بچه‌ها منتقل شود، در زمان حیاتشان. پادشاه را در نظر بگیرید و دعواهای میان بچه‌هایش: نخست‌زاده جانشین اصلی پادشاه است و ممکن است پیش از آنکه پادشاه شود برادرها و خواهرهاش توطئه کنند. نمونهٔ خیلی واضح در قرآن، رقابت فرزندان یعقوب است که دقیقاً برای جلب توجه یعقوب بود و یوسف را در چاه می‌اندازند: توطئه‌ای که بزرگ‌ترها علیه ضعیف‌تر انجام می‌دهند و او را سرزنش می‌کنند به این دلیل که توجه بیشتری به خودش جلب کرده است. عین همین واژهٔ «توجه» در قرآن هست: می‌گویند این را در چاه بیندازیم تا «وجه» پدرمان برای ما خالی شود؛ یعنی به ما بیشتر توجه کند. چون بالاخره بچه‌ها به حمایت معنوی پدر و مادر نیاز دارند و طبعاً این رقابت‌ها هست. این اساس بحث است: بچه‌ها ناخودآگاه با هم رقابت جلب نظر والدین می‌کنند.

تاکتیک‌های جلب توجه برحسب ترتیب تولد

موضوع این است که بسته به اینکه در ترتیب تولد کجا قرار گرفته باشید، ابزارها و تاکتیک‌هایی که برای جلب توجه به کار می‌برید کاملاً متفاوت می‌شود — دلایل واضحی دارد که درباره‌اش بحث می‌کنیم — و وقتی چنین شد، آن منشی را که در خانواده در کودکی به دست آورده‌اید تا آخر عمر ممکن است با خود داشته باشید: منش زندگی‌تان می‌شود همان شیوه‌هایی که در سال‌های اول زندگی — که انسان به‌شدت شکل‌پذیر است — در خانواده به کار بردید و ناخودآگاه تا آخر عمر ادامه می‌دهید. برای همین است که فرزند اول و آخر ممکن است تمایزهای خیلی روشنی از نظر رفتار داشته باشند: اینکه دنبال چه شغلی می‌روید، در محیط کار چگونه رفتار می‌کنید، در ازدواج چه ویژگی‌هایی ظاهر می‌شود و الی آخر. خیلی از رفتارهای خودآگاه و ناخودآگاه شما به شیوهٔ رقابتی‌ای برمی‌گردد که انتخاب کردید — شیوهٔ عملیاتی‌ای که برای بردن آن رقابت یا باز کردن جایی در آن انتخاب کردید. پس می‌خواهم دربارهٔ این بحث کنم که ساختار خانواده چگونه این تاکتیک‌ها و منش‌های بچه‌ها را می‌سازد. پیش از آن کمی به پیچیدگی موضوع اشاره می‌کنم: صرفاً مسئلهٔ اول و آخر متولد شدن نیست و ترکیب ساده‌ای نیست؛ عوامل دیگری هم این ساختار را شکل می‌دهند. طبعاً وقتی می‌خواهید وارد بحثی علمی شوید تا حد امکان اول ساده‌سازی می‌کنید: اگر بخواهیم همهٔ این عوامل را از آغاز وارد بحث کنیم به هیچ‌جا نمی‌رسیم؛ اول فقط ترتیب تولد را در نظر می‌گیریم و بعد کم‌کم عوامل دیگری را که در درجهٔ دوم‌اند — یا بعضی‌ها حتی شاید مهم‌تر از ترتیب تولد باشند — وارد می‌کنیم.

فاصلهٔ تولد و خوشه‌های فرزندان

اولین چیزی که خیلی مهم است و به‌طور مستقیم به ترتیب تولد مربوط می‌شود چیزی است که به آن اسپیسینگ می‌گویند. وقتی از کسی می‌پرسید «بچهٔ چندمی؟» ویژگی‌هایی در خانواده وجود دارد: فاصلهٔ تولد بچه‌ها ممکن است چنان زیاد باشد که مثلاً فرزند اول و دوم با فاصلهٔ یک سال به دنیا آمده باشند و فرزند سوم با فاصلهٔ پانزده سال. آن دیگر اصلاً فرزند سوم حساب نمی‌شود؛ دوباره فرزند اول است، چون آن دو وقتی او به دنیا می‌آید بالغ‌اند، بچه نیستند. فرزند سوم موجودی است که بالای سر خودش دو بچهٔ بزرگ‌تر می‌بیند؛ آن را نمی‌بیند که میان پدر و مادر خودش با آن دو برادر و خواهرِ بزرگ‌تر فرقی هست — که ممکن است در یک خانوادهٔ سنتی یکی از آن‌ها ازدواج کرده و رفته باشد، پانزده‌شانزده سال بعد. اینکه این نفر سوم است بستگی به محیط خانواده دارد: اگر این بچه به دنیا بیاید و آن دو مثلاً برای تحصیل به شهر دیگری رفته باشند، باید گفت این بچه سوم است چون پدر و مادر قبلاً دو بچهٔ دیگر داشتند؛ ولی به معنایی دوباره می‌شود بچهٔ اولِ آن دو — هرچند اگر نحوهٔ تأثیرپذیری از بچهٔ اول بودن را درس کنید می‌فهمید که بچهٔ اول به آن معنای حادِ پیشین نیست؛ کمی تشدید شده است. موضوع این است که فاصلهٔ زیاد — فکر می‌کنم لِمن در کتابش می‌گوید فاصلهٔ بیشتر از هفت سال — باید فرض کنیم خانوادهٔ جدیدی در حال شکل‌گرفتن است؛ نه حتی ده‌پانزده سال. بنابراین ممکن است خانواده‌ای را بررسی کنید و ببینید دو یا سه خوشهٔ بچه در آن هست که هر کدام ساختار خودشان را دارند؛ و آن خانواده‌ای نیست که بگویید «این بچهٔ هفتم است، آن بچهٔ پنجم»: آن بچهٔ پنجم ممکن است اصلاً بچهٔ اولِ خوشهٔ دوم باشد و ویژگی‌هایش بیشتر شبیه بچه‌های اول باشد تا یک بچهٔ وسط. من خانواده‌ای را می‌شناسم که سه فرزند دارند که هر کدام دوازده‌سیزده سال با دیگری فاصله دارند؛ بنابراین تقریباً سه تک‌فرزند دارند. البته تک‌فرزندِ اول احتمالاً تک‌فرزندتر است؛ ولی نتیجهٔ چنین ساختاری این نیست که یکی بچهٔ اول، یکی وسط و یکی آخر باشد. واقعاً اگر اطلاعات داشته باشید و این سه آدم را ببینید — که هر سه را می‌شناسم — هیچ بچهٔ آخری میانشان نیست و هیچ بچهٔ وسطی هم نیست؛ همه بیش از هر چیز ویژگی‌های همان تک‌فرزند را نشان می‌دهند. پس یکی از چیزهایی که ساختار را تعیین می‌کند فاصله‌هاست.

مرگ یا معلولیت فرزند و جابه‌جایی نقش

و مثالی خیلی واضح‌تر: مسئلهٔ مرگ یکی از فرزندان. اگر پیش از تولد بچهٔ دوم، بچهٔ اول مرده باشد، فکر می‌کنید چه اتفاقی می‌افتد؟ این بچهٔ دوم می‌شود بچهٔ اول و فشار بیشتری هم تحمل می‌کند؛ یعنی یک بچهٔ اولِ اغراق‌شده می‌شود. مخصوصاً — این حرف‌هایی است که آدلر از همان قدیم زده بود — اگر یکی از فرزندان، مثلاً فرزند اول، نارس یا بیمار یا معلول به دنیا آمده باشد، فرزند دوم به طرز فجیعی یک فرزند اولِ افراطی می‌شود. چون مشکل اساسی فرزند اول، توجه زیادی است که پدر و مادر به او می‌کنند: خانه خالی است، یک بچه می‌آید و همه نگاهش می‌کنند — قبول دارید که اگر پیش‌تر بچه‌ای معلول به دنیا آمده باشد، این را بیشتر از حد معمول هم نگاه می‌کنند؛ مطمئن شوند ایرادی دارد یا ندارد، چرا شب نمی‌خوابد و این‌ها. آن مشکلی که بچهٔ اول دارد — اینکه بیش از اندازه بر او فوکوس می‌شود — در چنین شرایطی برای بچه‌ای که از نظر ترتیب تولد دوم است، شرایطِ حادِ یک بچهٔ اول است. بنابراین با این مثال‌ها — که اکثرشان از خود آدلر است — باید مفهومی برخورد کنیم: ترتیب تولد و ساختار خانواده فقط این نیست که بشماریم «این شمارهٔ یک، دو، سه؛ این شد شمارهٔ چهار» و دیکشنری را باز کنیم و بگوییم «این شمارهٔ چهار است و حتماً این ویژگی‌ها را دارد». یک چیز خیلی بدیهی که تأثیر جدی می‌گذارد — شاید از جهاتی شدیدتر از تأثیر ترتیب تولد — جنسیت است: در ترتیب تولد، آن اشیایی که مرتب می‌کنید علامت‌دارند، مثبت و منفی‌اند؛ یعنی ساختار ترتیبی ساده نیست و دو جورش را داریم. اینکه فرزند اول دختر باشد و بعد چهار پسر بیاید، با اینکه هر پنج‌تا پسر باشند، تأثیرهای دیگری می‌گذارد؛ تأثیرهای مربوط به جنسیت. ولی می‌خواهیم ساده‌سازی کنیم. در عین حال از اسپیسینگ نمی‌توان گذشت: همیشه حتی وقتی صرفاً دربارهٔ ترتیب تولد بحث می‌کنید باید امکان فاصله‌های زیاد، امکان ازبین‌رفتن یا معلول‌بودن یک فرزند را در نظر داشته باشید. این‌ها به همان مسئلهٔ توالی فرزندان مربوط است — مثلاً سه فرزند با فاصلهٔ ده‌پانزده سال طبعاً باید تک‌تک‌شان را جدا حساب کنید — یا چیزهای دیگری که در حرف‌های آدلر هست، مثل adoption: مسئله صرفاً به‌وجودآمدن فرزندِ بیولوژیک در خانواده نیست؛ بچه چه می‌داند آن بچه‌ای که بالادست و پایین‌دستش است بچهٔ پدر و مادرش است یا از پرورشگاه آورده‌اند؟ از لحاظ ساختار خانواده خیلی فرق نمی‌کند. مهم این است که فرزند وقتی وارد می‌شود چه چیزی را پیش از خودش می‌بیند، چه ساختاری بالای سر خودش می‌بیند و بعداً چه ساختاری پس از او پدید می‌آید؛ دقت می‌کنید؟ چیزهایی هم که درباره‌اش بحث نمی‌کنیم و بی‌نهایت مهم‌اند: رابطهٔ میان والدین — خوب است، بد است — و فرهنگی که در خانواده هست. این‌ها طبعاً در مدل‌سازی به تعویق می‌افتد؛ چون از آغاز اگر بخواهیم به این‌ها بپردازیم به جایی نمی‌رسیم. همان فرض را می‌کنیم که خانواده‌های ما خانواده‌های مدرن‌اند: تلاقی چند خانواده رخ نداده، پیچیدگی‌هایی مثل اینکه یک‌دفعه دو پسر عمو و پسر عمه آمده‌اند در این خانه زندگی کنند، در خانواده نیست؛ و تمام بحث ما دربارهٔ خانواده‌ای ساده است که فرزندانش فرزندان خودشان‌اند و به ترتیبی متولد شده‌اند. تنها چیزی که مهم است بدانیم این است که فاصله‌ها چقدر زیاد یا کم است؛ فعلاً دختر و پسر بودنشان را کاری نداریم.

تک‌فرزند: مرکز کهکشان

نخستین چیزی که می‌خواهم بگویم — به عنوان مثالی خیلی بدیهی که برای فهمش اصلاً به حرف‌های آدلر یا کس دیگری احتیاج ندارید — این است که تک‌فرزندها موجودات خاصی‌اند. ساده‌ترین ساختار خانواده، خانوادهٔ تک‌فرزند است و واضح هم هست که تک‌فرزند چه موجودی می‌شود. تک‌فرزند موجودی می‌شود که — فکر می‌کنم این عبارت از آدلر است — دویست درصد به او توجه شده است: تمام توجه پدر و مادر به‌طور کامل به این فرزند رسیده است. هیچ‌وقت رقیبی در کنار خودش احساس نکرده؛ اصلاً رقابتی در زندگی‌اش نبوده. بنابراین اصلاً بلد نیست — وقتی بزرگ شده و می‌آید وارد جامعه — اگر کسی خواست با او رقابت کند چه باید بکند. یادم نیست این را کجا خواندم و از چه کسی نقل است که تک‌فرزند احساسش این است که مرکز کهکشان است؛ بنابراین هر جا می‌رود احساس می‌کند همه باید به او توجه کنند و کارش را راه بیندازند. اگر تک‌فرزندی برود در اداره‌ای و کارش سریع راه نیفتد ممکن است داد و فریادهای عجیب و غریب بکند و هیچ‌کس هم نفهمد این چه آدمی آمده است؛ چون احساسش این است که همه باید به او توجه کنند و حمایتش کنند — همین‌طور زندگی کرده است. حتی ببینید: مهم نیست پدر و مادر سخت‌گیرند یا نیستند، چقدر لوس بار آورده‌اند؛ مسئله لوس‌بودن نیست؛ توجه خلاصه به او کرده‌اند: کسی دیگری را در کنار خودش ندیده که برای جلب توجه با او رقابت کند؛ نه بالادست خودش، نه پایین‌دستش؛ یعنی اصلاً تاکتیکی در زندگی‌اش به کار نبرده است. بحث ما این است که ساختاری که در خانواده پدید می‌آید باعث می‌شود منش‌هایی شکل بگیرد که آدم چگونه خودش را حفظ می‌کند، چگونه توجه پدر و مادر را جلب می‌کند، چگونه چیزی را که می‌خواهد به دست می‌آورد. تک‌فرزند تلاش تاکتیکی انجام نداده چون اصلاً رقیبی نداشته؛ حداکثر تاکتیک‌هایش چنان است که بچهٔ لجبازی باشد که برای گرفتن چیزهایی که می‌خواهد گریه‌زاری و شلوغ‌کاری راه بیندازد یا جور دیگری رفتار کند — که آن بیشتر بازتاب رفتار پدر و مادر با اوست. نکتهٔ اصلی این است که رقیبی در کنار خودش نمی‌بیند. یک ویژگی خیلی بدیهی تک‌فرزندها این است که با آدم‌های بزرگ‌تر راحت‌ترند؛ در مدرسه با معلم‌ها راحت‌ترند و با بچه‌ها نمی‌توانند راحت ارتباط برقرار کنند. البته این‌ها در زندگی‌های خاص ممکن است به دلایلی — مثلاً همسایه‌ای بوده و معاشرت کرده یا نکرده — مقداری تخصیص بخورد؛ ولی اصولاً تک‌فرزند موجودی است که با آدم‌های بزرگ‌تر احساس راحتی بیشتری می‌کند، چون تجربهٔ اصلی زندگی‌اش این بوده که سال‌های سال در خانه‌ای تا دورهٔ بلوغ با پدر و مادری که شخصیت‌های اصلی زندگی‌اش بودند زندگی کرده و هیچ موجود هم‌سطحی نبوده است. پسر همسایه نقش برادر و خواهر را بازی نمی‌کند؛ شاید یک‌دو درصد در زندگی این آدم تأثیر بگذارد. شاید بتوانید با فرستادن این بچه به مهدکودک باعث شوید معاشرت یاد بگیرد و خیلی وحشی‌وار نیاید و نداند با بچه‌های دیگر چگونه باید کنار بیاید؛ ولی این اصلاً مسئلهٔ تک‌فرزند بودن را حل نمی‌کند. از این مثال شروع کردم چون ساده‌ترین ساختار، ساختار تک‌عضوی است که اصلاً رقابتی در آن نیست؛ بنابراین تاکتیک رقابتی هم وجود ندارد؛ فقط اگر تاکتیکی هست در مقابل آدم‌های بزرگ‌تر است، نه در مقابل هم‌سطح‌ها. چنین آدمی اصولاً وقتی در شرایطی قرار می‌گیرد که به او توجه نمی‌شود یا باید با هم‌سطح‌هایش رقابت کند، به‌اندازهٔ کافی برای چنین موقعیت‌هایی آمادگی ندارد.

واژگان و پرفکشنیسم تک‌فرزند

ویژگی تک‌فرزندها معمولاً این است که کمی بیش از اندازه تحت فشار برای بزرگ‌شدن‌اند؛ چه پدر و مادر بخواهند چه نخواهند. معمولاً — این حرفی است که فکر می‌کنم آدلر برای اولین‌بار زد؛ اگر کارهای خیلی قدیمی‌اش را که در دههٔ ۲۰ انجام داده بررسی کنید — واژگان تک‌فرزندها معمولاً واژگان کودکانه نیست: این‌ها سریع‌تر یاد می‌گیرند مثل آدم‌های بزرگ صحبت کنند، در حالی که آن بچه‌ها تا سنین خیلی بالایی ممکن است از نظر واژگان کاملاً واژگان کودک داشته باشند — بچه تازه به حرف می‌آید که واژگان اختصاصی خودش را دارد و به‌تدریج تا دورهٔ بلوغ واژگانش به واژگان بزرگسال تبدیل می‌شود — ولی تک‌فرزندها خیلی سریع‌تر این مراحل را طی می‌کنند، چون الگوی رفتاری‌شان پدر و مادر است و کسی کنارشان نیست. اگر خانواده‌ای بچهٔ بزرگ‌تری با فاصلهٔ یکی‌دو سال داشته باشد، گویا الگوهایی از آن بچهٔ بزرگ‌تر می‌گیرد و خطاهایی را که در بچهٔ کوچک‌تر از خودش می‌بیند باعث می‌شود عجله‌اش برای بزرگ شدن از میان برود — چون آدم کوچک‌تر و ناقص‌تری از خودش را می‌بیند. تک‌فرزند موجودی است که با دو غول زندگی می‌کند: دو انسان پرفکت که همهٔ کارها را درست انجام می‌دهند؛ و طبعاً سعی می‌کند مثل آن‌ها باشد. مثلاً — اگر اشتباه نکنم در لِمن بخش تک‌فرزند با این شخص شروع می‌شود؛ متأسفانه کتاب پیش من نبود که پیش از این جلسه نگاهی بکنم — گفته این متن را بخوانید: متن این است که از دختری که تک‌فرزند بوده پرسیده‌اند شوهر آینده‌اش چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد و این دختر — که جوان بوده و به نظر می‌رسد شرایط عادی برای احتمالاً ازدواج داشته؛ نه سنش خیلی بالا بوده نه پایین، یادم نیست — در آن متن نوشته بود موهایش چگونه باید باشد، چگونه لباس بپوشد؛ اصلاً چیزهایی که اگر چنین موجودی در دنیا وجود داشته باشد و این آدم بتواند پیدایش کند و از او خوشش بیاید — یعنی تقریباً مجموعه‌ای از چیزهای محال — در هر زمینه‌ای نظر خاصی داده بود: «این باید چنین باشد». اینکه تک‌فرزندها به سمت اولترا‌پرفکشنیسم می‌روند — پرفکشنیسم یعنی اینکه آدم دلش بخواهد چیزی پرفکت باشد — این‌ها در خطر اولترا‌پرفکشنیسم‌اند: اینکه همه‌چیز باید منظم و مرتب باشد. ببینید، بچهٔ سه‌چهار ساله‌ای را در نظر بگیرید که می‌خواهد یاد بگیرد رختخوابش را مرتب کند: از کی یاد می‌گیرد؟ پدر و مادرش حرفه‌ای‌اند؛ اصلاً ممکن نیست در چهارسالگی بتواند این کار را مثل آن‌ها انجام دهد؛ ولی الگویش فقط آن‌هاست؛ بنابراین حداکثر فشار را به خودش می‌آورد که این کار را «درست» انجام دهد و ممکن است ساعات زیادی وقت صرف کند که چیزی دقیقاً همان‌طور باشد. تک‌فرزندها مدام پدر و مادرشان را نگاه می‌کنند و سعی می‌کنند آن‌ها را الگوی خودشان قرار دهند. همهٔ حرف‌هایی که دربارهٔ ترتیب تولد زده می‌شود معمولاً بار منفی دارد و معمولاً در این بحث‌ها گفته می‌شود تک‌فرزند بدترین ساختار ممکن برای بچه‌هاست، به این دلیل که این تصویرها ناخودآگاه پدید می‌آیند. ولی تک‌فرزندها ویژگی‌های مثبت هم می‌توانند پیدا کنند؛ کاملاً بستگی دارد به نحوهٔ رفتار خانواده. بگذارید جزئیات تک‌فرزند را به تعویق بیندازم؛ این‌جا فقط می‌خواستم از واضح‌ترین چیز شروع کنم: ساختارِ بدیهی‌ترین ساختار تک‌فرزند است و تأثیرش هم بدیهی است؛ همه می‌توانند بفهمند اتفاقی که برای تک‌فرزند می‌افتد چیست: هیچ‌کس را هم‌عرض خودش نمی‌بیند؛ فقط بالای سرش دو موجود کاملاً پرفکت می‌بیند؛ بنابراین زندگی عجیب و غریبی را تجربه می‌کند.

بیش‌حمایتی والدین و overprotect

نکته‌ای که آدلر گفته این است که تک‌فرزندها به‌شدت در معرض ویرانی‌اند به دلیل overprotect‌شدن از طرف والدین. والدینی را در نظر بگیرید که وقتی فرزندشان متولد می‌شود همان دویست درصد توجه به او است؛ ممکن است پدر و مادر اگر احتیاط نکنند و ندانند — مثلاً مادری که واقعاً خانه‌دار است تمام بیست‌وچهار ساعت با این بچه در خانه است و همهٔ کارهایش را از روی علاقه انجام می‌دهد. overprotect یعنی مادر این بچه را از خودش جدا نکند؛ تا پنج‌شش‌سالگی تمام مدت کنارش باشد و هر کاری بچه دارد انجام دهد مادر بیاید بگوید «نه عزیزم، آن‌جوری نیست؛ بیا من برایت انجام بدهم». چنین آدمی بزرگ می‌شود و موجودی ناتوان می‌شود، به این دلیل که اصلاً اجازه پیدا نکرده خطا کند و کار یاد بگیرد: چیزی به دستش نداده‌اند که بشکند، کاری نکرده‌اند. مثل بچه‌ای که تا پنج‌شش‌سالگی مادرش بغلش کند؛ اصلاً راه‌رفتن یاد نمی‌گیرد. بچه باید راه برود، زیاد هم مواظبش نباشند، زمین هم بخورد؛ زندگی را باید با آزمون و خطای خودش یاد بگیرد. اگر پدر و مادر بخواهند همه‌چیز را موبه‌مو overprotect کنند و overteaching — همه‌چیز را موبه‌مو سعی کنند به او آموزش بدهند — تأثیرهای مثبتی نمی‌گذارد؛ در آینده ضعف‌های اساسی پیدا می‌کند و به‌طور طبیعی وقتی از خانه بیرون می‌آید همچنان احتیاج به همان overprotect دارد؛ منتها دیگر کیست که در خانه‌اش مرکزِ توجهش باشد؟ بیرون از خانه اصلاً هیچ ترک‌شانی وجود ندارد که او بخواهد مرکزش باشد. گفتم در اداره ممکن است برود و اگر کارش را بلافاصله همه انجام ندهند و کمی به او بی‌اعتنایی کنند و جوابش را ندهند، با ذهنیتش جور درنمی‌آید: «این چه رفتاری است که می‌بینم؟» در حالی که مثلاً یک فرزندِ وسط انتظار طبیعی‌اش ممکن است این باشد که در اداره به او چندان نگاه نکنند. چرا؟ همین ترکیب تولد این تأثیرها را می‌گذارد.

ویژگی‌های فرزند اول

حالا می‌خواهم مفصل‌تر دربارهٔ وضعیت فرزند اول بگویم. حرف‌هایی که می‌زنم دیگر حرف‌های تاریخی آدلر نیست؛ آنچه تاکنون گفته شده را کمی گسترش می‌دهم. نکتهٔ اصلی دربارهٔ فرزند اول این است که او موجودی است که چند سال با پدر و مادرش تنها زندگی می‌کند — ویژگی‌ای که هیچ بچهٔ دیگری این تجربه را نمی‌کند — بنابراین بخشی از آن مشکلات تک‌فرزند طبعاً به فرزند اول هر خانواده‌ای می‌رسد: اینکه دست‌کم یکی‌دو سالی با دو غول زندگی می‌کند، با دو موجود پرفکت که نگاهشان می‌کند و کار را از آن‌ها یاد می‌گیرد؛ این هم مزیت‌هایی برایش دارد و هم می‌تواند معایبی داشته باشد. و ببینید: هیچ‌کدام از این حرف‌ها را — حتی وقتی دربارهٔ تک‌فرزند دقیق بحث می‌کنیم این را می‌بینیم — به هیچ وجه نمی‌شود گفت کدام بهتر است: تک‌فرزند بودن، فرزند اول بودن، فرزند آخر بودن. تک‌فرزندها به‌شدت اعتماد به نفس دارند؛ در حالی که در خانواده‌هایی با تعداد فرزند زیاد کاملاً ممکن است مشکل عدم اعتماد به نفس در فرزندها وجود بیاید. تک‌فرزند اگر اعتماد به نفس نداشته باشد یعنی پدر و مادرش رفتار عجیب و غریبی با او کرده‌اند؛ به‌طور معمول تک‌فرزندها اصلاً مشکل اعتماد به نفس ندارند. اینکه فرزند اول خوب است یا فرزند آخر واقعاً بستگی دارد به اینکه خودتان کدام هستید که قضاوت کنید کدام بهتر است؛ ولی اصلاً نمی‌شود گفت همه مزایا و معایب یکسانی دارند. ببینید همین نمونه: وقتی فرزند اول با والدینش تنها است، یک ویژگی منفی پیدا می‌کند — اینکه معمولاً فرزند اول به آن اندازه پرفکشنیست نیست ولی کمی به سمت پرفکشنیسم می‌رود؛ کارهایش را شاید وسواس‌گونه باید سر وقت انجام دهد؛ آدم‌های منظم‌تری هستند. ولی ویژگی خوبش چیست؟ این آدم‌ها به‌شدت عادت دارند — و این جزو طبیعت‌شان است — که الگوهایی را نگاه کنند و چیزی یاد بگیرند؛ زندگی‌شان همین است: در هر کاری که آن‌ها را بیندازید خیلی زود الگوی مناسبی برای خودشان پیدا می‌کنند، آدمی یا کتابی پیدا می‌کنند که الگوی خاصی را آموزش داده باشد و موبه‌مو — عادت‌شان این است — یاد می‌گیرند و قشنگ اجرا می‌کنند. برای همین فرزندهای اول کارمندانی خیلی خوب‌اند: خیلی خوب حرف رئیس‌شان را گوش می‌دهند؛ با بالادست خودشان روابط خیلی طبیعی دارند. این‌ها خوبی است و هم‌زمان می‌تواند بدی هم باشد: اینکه فرزندهای اول معمولاً خیلی اهل خلاقیت و نوآوری نیستند؛ بیشتر دنبال الگو هستند تا از آن تبعیت کنند — چون چنین در خانواده‌شان زندگی کرده‌اند؛ بیشتر الگوبرداری می‌کنند، و آن هم از موجوداتی که به نظرشان پرفکت آمده‌اند. همهٔ این‌ها می‌تواند اغراق‌آمیز شود و حالت وسواس‌آمیز بگیرد؛ می‌تواند نرمال باشد؛ می‌تواند یک فرزند اول خلاقیت و نوآوری را هم یاد بگیرد — یعنی معنایش این نیست که تغییرناپذیرند. می‌گوییم گرایش فرزند اول به این سمت است، در حالی که فرزند آخر به دلایل خیلی واضحی اصلاً موجودِ منظمی به‌طور طبیعی نیست ولی ممکن است موجود خیلی خلاقی باشد؛ چون خیلی الگوبرداری نکرده و آن فشار را تحمل نکرده است. پس ببینید: ویژگی اساسی فرزند اول اولاً این است که مدتی مثل تک‌فرزند با پدر و مادرش تنها زندگی می‌کند و تمام دویست درصد توجه خانواده را جلب می‌کند و خیلی کارها را منظم و مرتب سعی می‌کند یاد بگیرد — همان‌طور که تک‌فرزندها چنین‌اند — یک قدم به سمت پرفکشنیسم می‌رود و به همین دلیل معمولاً فرزندهای اول استرس بیشتری دارند؛ طبیعت‌شان کمی استرسی است. و این صرفاً به این دلیل نیست که تحت آموزش فشار و توجه دویست‌درصدی است که استرس پیدا می‌کند؛ استرس شاید بیشترش به این دلیل است که پدر و مادر همیشه در فرزند اول — در خانواده‌های مدرن، در تجربهٔ اول‌شان — خودشان استرس دارند؛ دقت می‌کنید؟ حتی از نظر علمی شاید بتوان این را بدیهی گرفت که مادر در حاملگی اولش استرس دارد و این حتی به دلایل هورمونی ممکن است پیش از تولد به فرزند منتقل شده باشد. به دنیا هم که می‌آید پدر و مادر هنوز بلد نیستند؛ بچه را ندیده‌اند؛ هی فکر می‌کنند «الان می‌افتد، الان فلان می‌شود»، هی دنبالش می‌دوند، زیادی مواظبش‌اند. بنابراین آن حالت‌های overprotect و آن استرسی که در پدر و مادر هست به بچه هم منتقل می‌شود؛ در حالی که اگر خانواده‌ای هفت بچه بیاورد، آن آخری ممکن است بیفتد در چاه و هیچ‌کس خبردار نشود: به بچه عادت کرده‌اند؛ شش نفر را تاکنون بزرگ کرده‌اند و دربارهٔ هفتمی ممکن است بیش از اندازه بی‌احتیاطی شود. بچه‌های آخر در معرض این خطرند — سقوط در چاه و خطرها — نه به این دلیل که برادرها بیندازندشان؛ خودشان ممکن است بیفتند: ممکن است پدر و مادر عادی شده باشند و یادشان برود به او غذا بدهند. ممکن نیست مادری یادش برود به بچهٔ اولش به موقع غذا بدهد: دو وعده هم بدهد حتماً بالای سرش بیدار می‌ماند؛ تجربهٔ اول است. و یک کار اضافه و پراسترس در خانواده است؛ به‌محض اینکه کمی ضربانش بالا برود فکر می‌کنند مریض شده، باید ببرندش دکتر. ببینید، این یک اصل کلی است: هرگونه که پدر و مادر با بچه رفتار کنند، بچه یاد می‌گیرد با خودش همان‌گونه رفتار کند. آن آدم‌هایی که می‌بینید مدام احساس می‌کنند «وای مریض شدم، باید بروم دکتر، چیزی‌ام هست، الان دارم سرما می‌خورم» و نگران حال خودشان‌اند، به احتمال خیلی زیاد زیر دست پدر و مادر — و مخصوصاً مادرهایی — بزرگ شده‌اند که همین حالت را نسبت به آن‌ها داشتند؛ این‌قدر این نگرانی به آن‌ها منتقل شده در ساختار خانواده. حالا حتی ممکن است آن بچهٔ آخر این نگرانی‌ها را داشته باشد به این دلیل که پدر و مادر آدم‌های نگرانی‌اند؛ یعنی بعد از ده بچه هم اگر بیاورند رفتارشان همین است؛ این کاملاً به خلق‌وخوی والدین بستگی دارد. ولی در یک خانواده، استرسی که به بچهٔ اول می‌رسد مطمئناً در بچه‌های بعدی کم می‌شود، مگر اینکه اتفاق‌های خاصی در خانواده بیفتد. روال طبیعی این است که هرچه تعداد بچه‌ها زیاد می‌شود پدر و مادر ریلکس‌تر و راحت‌ترند، کمتر احساس می‌کنند لازم است آموزش بدهند، کمتر بچه را این‌ور و آن‌ور می‌برند و دکتر می‌برند. البته گاهی بچه واقعاً بچهٔ مریض‌احوالی است و می‌برند دکتر — آن وضعیت غیرعادی است؛ ولی استرس و این چیزها کلاً در بچه‌ها به‌طور نرمال، همان‌طور که تعدادشان زیاد می‌شود، کمتر می‌شود. بنابراین ویژگی‌های فرزند اول: یکی نتیجهٔ تنها‌ماندن با پدر و مادر و شباهتی است که برای مدتی محدود با زندگی تک‌فرزند دارد؛ و ویژگی دوم مربوط به این است که پدر و مادر در تجربهٔ اول خودشان با استرس بیشتر و با حمایتِ اضافه — همان overprotect — ناخودآگاه رفتار می‌کنند و چون بعضی کارها را خوب بلد نیستند، این احساس‌ها ممکن است به فرزند اول منتقل شود.

خلع از تخت پادشاهی

سومین ویژگی — که خیلی مهم است و واقعاً به نظر من ایدهٔ اصلی آدلر است؛ چیزی که شاید او فهمید و کل تئوری‌اش را بر آن ساخت — این است که هر فرزندی در خانواده پادشاه است تا وقتی که فرزند بعدی متولد شود و او را از تخت سرنگون کند. این مهم‌ترین اتفاقی است که در خانواده می‌افتد، بدون هیچ‌گونه بر و برگرد؛ اصلاً مهم نیست بچهٔ اول باشد یا دوم یا الی آخر. بچهٔ دوم — یعنی کوچک‌ترین بچه — بیشترین مراقبت و آن توجه دویست‌درصدی را معمولاً به خودش اختصاص می‌دهد: مثلاً فرض کنید بچهٔ اول سه‌سالشه و بچهٔ دوم تازه متولد شده؛ طبیعی است که به بچهٔ دوم توجه بیشتری شود چون احتیاج به مراقبت بیشتری دارد. اصلاً مسئله دوست‌داشتن و نداشتن نیست. ممکن است وقتی بزرگ شوند مسائل دیگری جلب توجه پدر و مادر را سبب شود؛ ولی به‌محض اینکه — ببینید — بارداری مادر خودبه‌خود مادر را از آن صد درصد به‌تدریج به صفر می‌رساند دربارهٔ آن فرزند؛ گویا در ناخودآگاهش فرزند قبلی می‌فهمد خبری است: «مادرم اصلاً به من توجه نمی‌کند. مادر می‌رود بیمارستان، برمی‌گردد؛ می‌بینم وای، رقیبی وحشتناک آمده که تمام مدت بغل مادرش است؛ مادرم دیگر نگاهش نمی‌کند؛ پدر هم همش دنبال مادر است و این‌ور و آن‌ور می‌رود» — و گویا از تخت پادشاهی پایین افتاده است. این به نظر من مهم‌ترین نکته در کارهای کلاسیک آدلر است که خیلی خوب تشخیص داده است؛ و طبعاً بزرگ‌ترین پادشاهی که عزل می‌شود فرزند اول است — دقت می‌کنید؟ — پادشاهِ مطلق: دویست درصد را دارد و یک‌دفعه دویست درصدش به صفر نزدیک می‌شود. بنابراین ویژگی زندگی فرزند اول این است که در مرحله‌ای — اگر تک‌فرزند نباشد و فرزند دیگری به دنیا آمده باشد — گویا دچار تروما شده است: یک‌دفعه از تک‌فرزندی‌ای که تا حالا نیازی به رقابت نداشته — مخصوصاً اگر سه‌چهار سال با پدر و مادرش زندگی کرده باشد — حالا بچهٔ دیگری آمده است؛ و هدل‌کردن چنین موقعیتی از سوی پدر و مادر — که این بچه بتواند خودش را با شرایط جدید تطبیق دهد و واقعاً به معنای واقعی کلمه دچار تروما نشود و اداهای عجیب و غریب برای جلب توجه مجدد از خودش درنیاورد — مهم است. فرزند اول برای پس‌گرفتن تاج و تخت خودش ممکن است اقداماتی بکند؛ دقت می‌کنید؟ اینکه چه می‌کند: معمولاً نوعی ساکت می‌ماند؛ ناخودآگاه کارهایی می‌کند؛ ممکن است بیش از اندازه جیغ و داد کند؛ ممکن است مریض شود — ها؟ — ممکن است مریض شود تا مجبور شوند او را هم بغل کنند، یا هر کار دیگری. پدر و مادرها معمولاً آموزش می‌بینند که بچه را خیلی آماده کنند که «قرار است اتفاق خیلی خوبی بیفتد؛ برادر و خواهر کوچکی برایت می‌آید» و مدام مثلاً از او کمک بخواهند تا در توجه به بچهٔ کوچک شریکش بداند و خودش را شریک پدر و مادرش ببیند. ولی واقعیت زندگی بچهٔ سه‌چهارساله این است که احتیاج به توجه دارد؛ هر کاری بکنید اصلاً معنای درستی ندارد؛ نمی‌شود از او انتظار داشت ادای کمک‌به‌برادرِنوزاد را دربیاورد. یک ویژگی بچهٔ اول برای من این است — مثل همهٔ بچه‌هایی که تنها می‌مانند — آنکه بچهٔ آخر بچه‌ای است که پادشاه می‌ماند: تمام ویژگی‌های روانی و منش بچهٔ آخر این است که پادشاهی است که عزل نمی‌شود؛ همچنان در خانواده به عنوان پادشاه است — حالا مثلاً چهارده‌پانزده سالش هم شده ولی هنوز فکر می‌کند پادشاه است و باید سرویس بگیرد. بچهٔ اول بیش از هر بچهٔ دیگری این خلع‌شدن از سلطنت در زندگی‌اش واقعیت دارد و بر او اثر می‌گذارد. این‌ها ویژگی‌های بچهٔ اول است؛ یعنی معنای واقعی «بچهٔ اول». اگر این‌ها را خوب بفهمید که معنای بچهٔ اول چیست، بعد برایتان واضح می‌شود که اگر پسری به هجده‌سالگی برسد و بعد برایش برادر کوچکی بیاورند، دچار تروما می‌شود. تک‌فرزند دیگر، دست از خانه. دقت می‌کنید؟ اگر فاصلهٔ فرزند اول و دوم هجده سال باشد، دیگر نمی‌شود گفت اولی ویژگی‌های بچهٔ اول را دارد؛ این مطلقاً تک‌فرزند است — و تک‌فرزندِ جدید خانواده: او اکنون پادشاه است، دویست درصد به او توجه می‌شود و اگر فرزندی بعد از او بیاید اوست که دچار ترومای بچهٔ اول می‌شود. و معنای بچهٔ اول این است: کسی که مدتی تنها با پدر و مادرش زندگی کرده — با دو غول، با دو موجود پرفکت — و کمی استرس دارد. گفتم فرقِ آن بچهٔ اولی که هجده سال بدون بچهٔ دوم مانده این است که استرسش کمی کمتر است؛ نباید انتظار داشته باشید مثل آن بچه‌ای که اکنون هجده‌سالهاست آن استرس‌ها را تحمل کند؛ چون به هر حال دومی است. یعنی اگر مفهوم نحوهٔ تأثیر ترکیب تولد و ساختار را خوب بفهمید و ساختار خانواده را به شما بدهند، می‌فهمید که نباید بگویید «این چون بچهٔ اول است و فاصله زیاد است پس حتماً استرس دارد»؛ یک‌باره خیلی ریلکس هم هست، چون آن تجربهٔ پراسترسِ بچهٔ اول بودن را نداشته است. نتیجهٔ این تروما — باز فکر می‌کنم این‌ها ایده‌هایی است که خود آدلر گفته بود — این است که بچهٔ اول و همین‌طور هر بچهٔ دیگری این تجربه را با شدت کمتری برایش تکرار می‌شود: بچهٔ چهارم و پنجم متولد می‌شود، قبلاً سه شریک نزدیک داشته، حالا یکی دیگر آمده؛ خیلی حالت تروما ندارد واقعاً: دویست درصد، چهل درصد به او توجه می‌شد، حالا می‌شود سی درصد، می‌شود ده درصد. بچه‌های وسط معمولاً ویژگی‌شان این است که در هیچ مرحله‌ای از زندگی‌شان توجه زیادی به آن‌ها نشده است. در کتاب لِمن بحث کلاً دربارهٔ بچهٔ اول و آخر و وسط است؛ ممکن است بچه‌های وسط شش نفر باشند ولی او اصطلاح جالبی دربارهٔ بچه‌های وسط به کار برده است.

فرزندهای وسط: چرخ پنجم

می‌گوید بچه‌های وسط احساس‌شان نسبت به خانواده‌شان این است که مثل چرخ پنجم اتومبیل‌اند: یک چرخ زاپاس در صندوق عقب گذاشته‌اند؛ اگر چیزی پنچر شد شاید این‌ها را از صندوق عقب دربیاورند. توجه خاصی به آن‌ها نمی‌شود. مدت خیلی کوتاهی در نوزادی — که توجه را نمی‌فهمند — ممکن است به آن‌ها توجه شده باشد؛ ولی از وقتی فهمیده‌اند رقیبی پایین‌دستشان بوده که توجه بیشتری می‌گرفته، و به بچهٔ بالاتر — به آن خوش‌زبان‌تر — خلاصه معمولاً به‌طور سنتی همچنان توجهات خاص می‌شود: آن توجه دویست‌درصدیِ اولی واقعاً به صفر نمی‌رسد. معمولاً بچه‌های اول کماکان به این دلیل که فرزند ارشدند انتظارات بیشتری دارند و ویژگی‌هایی در خانواده برای خودشان حفظ می‌کنند، حتی بعد از تولد بچه‌های بعدی. کلاً فرزند اول زندگی پرفرازونشیب‌تری دارد نسبت به فرزند دوم و سوم و آخر: مدتی پادشاه است، بعد عزل می‌شود، بعد دوباره — چون فرزند ارشد است — از برهه‌ای در زندگی‌اش مسئولیت‌های بیشتری به او می‌دهند؛ دقت می‌کنید؟ فرزند اول به دلیل این زندگی و این مراحلی که می‌گذراند معمولاً چنین شخصیتی دارد که آدم‌های کارآمدی هستند، آدم‌های منظمی هستند، کارها را خودشان خیلی خوب انجام می‌دهند. مثلاً محال است بتوانید یک فرزند آخر را بفرستید خدمت نظام؛ یا ارتش را به هم می‌ریزد یا می‌برندش بیرون: آدمی نیست که ساعت پنج صبح از خواب بپرد، لباس نظامی بپوشد، برود یک عملیات قراردادی و رشته الگوهای خیلی مشخص را اجرا کند. ولی فرزند اول جان می‌دهد که برود در محیط نظامی — شاید خیلی هم خوشش بیاید — چون دقیقاً الگوها را به او می‌گویند و او استاد است که آن الگوها را کامل اجرا کند؛ لذتی هم دارد دیگر، زندگی نظامی. هیچ‌کدام از شما نه آموزشی دیده‌اید نه چیزی؛ واقعاً بروید در پادگان — بچهٔ اول باشند یا آخر — فکر می‌کنم آن طعم لذتی را که در زندگی نظامی هست درک می‌کنند: زندگی بسیار منظم، تحت فشار، و اینکه آدم احساس کند هر کاری از دستش برمی‌آید؛ این احساس را به آدم منتقل می‌کند. این‌قدر فشار نه — مثلاً ممکن است در دورهٔ آموزشی به جایی برسند که احساس کند خیلی بیشتر از آنچه فکر می‌کرد توانایی دارد و این احساس شیرینی است: که چقدر می‌توانم منظم باشم، چقدر می‌توانم مسلط باشم؛ می‌توانی دو وعدهٔ غذایت را نخوری — الان به شما بگویند دو وعده غذا نخور، فکر می‌کنید نمی‌شود؛ چطور ممکن است من بی‌آمادگی قبلی دو وعده غذا را نخورم — ولی پنج وعده هم به شما ندهند می‌بینید اتفاق خیلی عجیبی نمی‌افتد. به هر حال در زندگی نظامی، نظم و ترتیب و اینکه همه‌چیز کاملاً مشخص و روشن است جذابیتی دارد که مخصوصاً برای بچه‌های اول جذاب است: قرار نیست نوآوری کنید — و ضعف بچه‌های اول این است که خیلی نوآوری نمی‌کنند، چون احساس‌شان این است که الگوهای پرفکتی وجود دارد که باید از آن‌ها پیروی کرد — در حالی که برای بچه‌های دیگر خانواده این شدت نیست؛ شدت آن هم‌زادپنداری و الگوبرداری از پدر و مادر. من با یک بچهٔ اول خیلی حاد آشنا شده بودم؛ ماجرا را برایش گفتم. از نظر آن حالت استرسی که داشت و اینکه همه‌چیز یک شیوهٔ «بهترین» دارد و باید همان انجام شود، خیلی غیرعادی بود. واقعاً فلسفهٔ زندگی بچهٔ اول این است: هر کاری می‌خواهی بکنی یک راه است، یک راهِ یکتا که بهترین است و تو باید بگردی و پیدایش کنی. فکر می‌کنم دیالوگ من با آن آدم بود که این مثال را زدم؛ گفتم «تو لابد وقتی می‌خواهی مثلاً میوه بخری همهٔ پرتقال‌ها را زیر و رو می‌کنی که اول بهترینش را برداری، بعد یک دور دیگر نگاه می‌کنی بهترین بعدی چیست و آن را برداری». این هم هاج‌وواج من را نگاه کرد؛ گفت «مگر جور دیگری هم می‌شود؟! آدم می‌خواهد چیزی بخرد باید میان این پرتقال‌ها آن از همه بهتر باشد» — در این شرایط حاد کمی حالت بیمارگونه پیدا می‌شود. حالا بچهٔ آخر برود پرتقال، می‌بینی نارنگی می‌خرد؛ می‌گوید «اصلاً چه اهمیتی دارد»؛ خیلی حواسش به این چیزها نیست. می‌بینی بچهٔ آخر به دلیل اینکه نه چیزی به او یاد می‌دهند و نه کسی زیادی کاری به کارش دارد و همیشه هم تحت حمایت است، نوعی در عکس رفتارهای بچهٔ اول درمی‌آید. فیلمی هست از کارگردانی معروف به نام بنوآ — اصلاً منظوری از بچهٔ اول و آخر ندارد — ولی شخصیت اول فیلم، برای اینکه روحیاتش را نشان بدهد، دو سه بار این اتفاق در فیلم می‌افتد: مثلاً جایی دو تا نخود گذاشته و مدتی نگاهشان می‌کند؛ یکی می‌گوید «چه می‌کنی؟» می‌گوید «به نظر تو کدام‌شان بهتر است؟» — دو تا نخود! — بعد دقیقاً همان کار را جایی در ساختمانی با دو ستون می‌کند و می‌پرسد کدام‌شان پرفکت‌تر و جالب‌تر است. این نوعی حالت بیمارگونهٔ فرزند اول یا پرفکشنیسم است. اینکه واقعاً چنین است — به نظر شما این فلسفه درستی است که هر کاری یک روش کاملِ انجام‌دادن دارد و تو باید آن را پیدا کنی؟ اصلاً چنین نیست: اصلاً چنین نیست که یک روش کامل وجود داشته باشد؛ راه‌های مختلف هست؛ بعد هم نمی‌ارزد که برای مثلاً «روش کامل خریدِ دو کیلو پرتقال» نیم ساعت صرف کنی — ممکن است بشود همهٔ پرتقال‌ها را بررسی کرد و کامل‌ترین دو کیلو را انتخاب کرد، ولی واقعاً می‌ارزد که آدم در همهٔ جزئیات زندگی‌اش چنین وسواس‌هایی به خرج بدهد؟ فرزندهای اول از آن سو در معرض این خطرند که به حالت‌های وسواس بیفتند: وسواسِ درست انجام دادن، دقیقاً همه‌چیز را سر وقت تمام کردن. می‌گویم کارمند خوبی می‌شود؛ برای اینکه به او کار بدهید و بگویید «این را تا فلان موقع انجام بده»، اگر قبول کرده باشد هر طور شده سعی می‌کند انجام دهد: وقت‌شناس و وظیفه‌شناس‌اند؛ و همین‌طور که در ترتیب تولد پایین می‌رویم این ویژگی‌ها کمتر می‌شود. اگر فرزندهای اول روزی مدیر جایی شدید — من واقعاً در موقعیتی بودم که آدم استخدام می‌کردم و از آن‌ها ترتیب تولد را می‌پرسیدم و فرزند آخر از نظر من سخت بود — وقتی می‌گفت «من فرزند آخرم» — دیگر — روز اول دو ساعت دیر می‌آید و می‌گوید «نمی‌دانم، وسیله نداشتم، لاستیکم پنچر شد»؛ فردایش هم باید پرونده را گم کند. فرزندهای اول بهترین آدم‌ها برای اینکه زیر دست یکی کار کنند: حرف‌شنو‌اند معمولاً؛ همین‌طور زندگی کرده‌اند؛ یعنی رئیس داشته‌اند — از اول در خانه‌شان با دو رئیس زندگی کرده‌اند — و لذت می‌برند که نظر رئیس را با وظیفه‌شناسی و درست‌انجام‌دادن کارها جلب کنند. فرزند آخر درست برعکس: اصلاً بالاسر را نمی‌پسندد و به هیچ وجه استراتژی زندگی‌اش این نیست که «کارهایم را درست انجام دهم تا به من توجه شود». اگر هم برود اداره سعی می‌کند با رئیسش روابط عاطفی برقرار کند و با هم دوست شوند. استراتژی زندگی فرزند آخر این است که نوعی محدودیت ذاتی دارد؛ تلاشی هم نکرده که این محبوبیت را به دست بیاورد و توجه والدینش را جلب کند؛ چون ضعیف بوده، فرزند آخر خیلی راحت می‌گوید «من بدبختم، بیچاره‌ام» — می‌بینید؟ — ممکن است فرزند اول چنین احساسی نداشته باشد که نقطه‌ضعف‌هایش را به کسی بگوید. فرزند آخر گین خوبی در زندگی خانوادگی‌اش نصیبش شده به دلیل ضعفش؛ بنابراین خیلی راحت ممکن است ابراز ضعف کند و طلب توجه کند، در حالی که فرزندهای اول چنین نیستند. — همین منظم‌بودن با مسئولیت‌پذیری هم تقویت می‌شود؟ — این منظم‌بودن با همان مسئولیت‌پذیری تقویت می‌شود؛ کاملاً درست است: فرزندهای اول معمولاً مسئولیت‌پذیرترند. تمام ویژگی‌های فرزند اول ساخته شده است؛ این هم از بدیهیات است که فرزندهای اول تقریباً به‌طور قاطع در زندگی شغلی‌شان موفق‌ترند: رئیس می‌شوند؛ یعنی زندگی شغلی معمولاً خیلی خوبی دارند؛ آدم‌های منظمی‌اند؛ گویا آفریده شده‌اند برای کار کردن و مسئولیت‌پذیری — از بچگی این کار را شروع کرده‌اند. اصلاً گویا آفریده شدن برای کار کردن و مسئولیت‌پذیری است؛ از بچگی این کار را شروع کرده‌اند. به هر حال فرزند اول بعد از آن مراحل اولیه — تنها‌ماندن با پدر و مادر، پرفکشنیست شدن و کمی استرس‌داشتن، اینکه کارها همه خوب و درست انجام شود، و بعد خلع‌شدن و مجدداً به عنوان آدمی مسئول — همهٔ این‌ها به درد زندگی شغلی می‌خورد.

فرزند آخر در برابر فرزند اول

این‌ها تجربه‌هایی است که فرزند اول طی می‌کند برای اینکه بتواند مسئولیت در جامعه بپذیرد. حالا مقایسه کنید با یک فرزند آخر: نه آموزش دیده و نه کسی مثلاً مراقبش بوده. فرض کنید فرزند آخر، فرزند ششم است: اصلاً خیلی به او توجه نمی‌شود — نه اینکه توجه شده باشد به صورت ترحم و ناز و نوازش؛ نه توجه به این عنوان که کارهایش را درست انجام بدهد. اشیا از دستش می‌افتد؛ طبعاً در بزرگسالی هم ممکن است غذا می‌خورد و قاشق و چنگالش را این‌ور و آن‌ور پرت کند — چون شده است و کسی این را ملامتش نکرده، چون بچهٔ آخر است. هفت‌ساله‌اش که می‌شود، بچهٔ اول وقتی هفت‌ساله شد فرزند ارشد خانواده بود و همهٔ کارهایش را باید درست انجام می‌داد و پدر و مادر اگر کاری را یادآوری می‌کردند تذکر می‌دادند؛ ولی فرزند آخر ده‌ساله هم که بشود، اگر کیفش را در مدرسه جا بگذارد کسی زیاد نمی‌گوید — «آقا، طفلک، این بچه کوچولوست دیگر». حالا دیگر نمی‌گویند «این ده‌ساله است؛ بس است، تا کی؟» چون هنوز بچهٔ کوچولوست؛ نوعی همه به او آوانس می‌دهند. اصلاً ویژگی بچهٔ اول این است که طبیعتش این است که آوانس می‌دهد — یعنی بچهٔ آخر آوانس می‌گیرد دیگر: همهٔ زندگی‌اش را به او آوانس داده‌اند؛ «اشتباه کرد نباید دعوایش کنند». تو کارم همین‌طور است: نوعی شاکی می‌شود که «آقا این پرونده گم شده، طوری نیست»؛ یعنی انتظار مجازات ندارد؛ در زندگی‌اش تنبیه نشده است. طبعاً این موجود — خوبی‌هایش این است که آدم‌های ریلکسی هستند؛ معمولاً در این‌گونه جاها شادند؛ نوعی خلاق‌اند: اکثر هنرمندان بچهٔ آخرند، چون الگویی می‌آفرینند نه اینکه جلوی‌شان الگو بگذاری. خطاطی که می‌خواهد خط نستعلیق بنویسد بهتر است بچهٔ اول باشد؛ ولی به بچهٔ آخر نستعلیق یاد بدهی مطمئن باش شکست می‌خورد — خودش: «این را قبلاً نوشته‌اند؛ حالا من این نون را این‌طور می‌کشم، ببینم چه می‌شود»؛ دقت می‌کنید؟ نوعی فرزند اول و آخر کنتراست دارند؛ برعکس هم‌اند: این‌ها موجوداتی‌اند که برای کار آفریده شده‌اند و آن‌ها موجوداتی‌اند که از نظر خلاقیت و هنری — آن خلاقیتی که مثلاً برای دانشمند شدن است — فرزندهای آخر از آن بچه‌هایی هستند که از دانشگاه‌ها اخراج می‌شوند ولی نابغه‌اند. فرزند اول از دانشگاه اخراج نمی‌شود: درس‌هایش را منظم می‌خواند؛ ممکن است خیلی خلاق نباشد و نبوغی از خودش نشان ندهد؛ ولی دکترایش را اگر بخواهد می‌گیرد. فرزند آخر ممکن است موجودی بی‌نهایت باهوش و خلاق باشد و مسئله‌ها را از راه‌های ابتکاری حل کند ولی درس‌هایی که دوست ندارد را نمی‌خواند و ممکن است لیسانسش را نتواند بگیرد. این تیپ — ببینید، تمام حرف‌هایی که می‌زنم نسبی است، مقایسهٔ بچه‌ها در محیط: ممکن است در بی‌نهایت خانواده‌ای که پدر و مادرش هر دو مثلاً نظامی‌اند، بچهٔ آخر از بچهٔ اولِ یک خانوادهٔ دیگر بی‌نهایت منظم‌تر و مرتب‌تر باشد؛ اصلاً به او آوانس نداده‌اند: از بچگی همان‌طور که به بچهٔ اول گفته‌اند «تو باید صبح‌ها سر وقت پا شوی، چرا چند قلات افتاده؟» تشر در گوشش بوده، آن بیچاره هم زده به همان ترتیب. بنابراین این ذهنیت را اصلاً به عنوان فرزند آخر خیلی استفاده نمی‌کند؛ ولی در همان خانوادهٔ نظامی، فرزند اول مقرراتی‌تر و فرزند آخر نوعی ریلکس‌تر است، چون آن توجهات خاص را هرگز بیشتر نداشته و این کمی اثر گذاشته است. بنابراین اصلاً چنین نیست که هر فرزند آخری آدمی بی‌نظم است.

ازدواج و ترکیب ترتیب تولد

یکی از بحث‌هایی که — نمی‌دانم خود آدلر گفته یا نه — ولی اکنون کاملاً حالت کلاسیک دارد این است که وقتی از کسی می‌پرسند ساختار خانواده‌ات را بگو، حتماً می‌پرسند پدر و مادر و خودش فرزند چندمِ خانواده‌اند. اگر دو فرزند ارشد با هم ازدواج کنند، خانواده پادگان می‌شود: هر دو چنین‌اند که همهٔ کارها حداکثر — با اختلافی که با هم دارند — باید طبق «آن روش پرفکت» انجام شود که بچه‌ها با آن تربیت شوند. خلاصه روشی وجود دارد: «این بچه باید در دوسالگی رختخوابش را خودش مرتب کند و کاملاً صافش کند؛ اصلاً کار نصفه‌کاره ندارد». بنابراین ممکن است خانواده‌ای که پدر و مادرش پرفکشنیست و تک‌فرزند — خدای‌نکرده — چنین بچه‌هایی بشود. تک‌فرزندهای مهاجر و انواع دیگری هم داریم. — آیا همهٔ این‌ها مؤثر است؟ — همهٔ این‌ها مؤثر است؛ این‌ها حرف‌های تقریبی است که کم‌کم به تجربه می‌آید: مثلاً برای من پیش آمده آدمی را ببینم و بفهمم این فرزند اول است ولی نمی‌خورد که فرزند اول باشد؛ چیزی در زندگی‌اش هست — یک ویژگی — که باید بروید پیدا کنید: پدر و مادرش چگونه‌اند یا در خانه بچهٔ بزرگ‌تری از خودش وجود داشته است. واقعاً این مدل‌ها مدل‌های خوبی‌اند و جای تقریبی از نظر اطلاعاتی به شما می‌دهند؛ ولی معنایش این نیست که الان بگویید «این فرزند اول یا آخر یا دوم است» و من بتوانم دقیقاً بگویم؛ می‌توانم بگویم در ساختار خانواده‌اش تفاوت‌هایی با بقیه دارد و طیف خانواده‌اش چگونه است، ولی ممکن است در جامعه‌ای که می‌آید بستگی به شرایط تربیتی‌اش یا ویژگی‌های خاص زندگی‌اش تغییراتی کرده باشد. این هم از سؤال. من هم فکر می‌کنم کار را نمی‌شود دقیق سنجید: دوره‌ای خوب چیزهایی بیشتر به نظر می‌آید؛ همان غلطی را دارند ولی مثلاً دیسیپلین بیشتر هست. من هم فرزند ندارم. منظورم از الگوبرداری چیست؟ اینکه دو الگو می‌گیرند؛ دنبال دیسیپلین بودن یعنی همین دیگر: نه اینکه الگو را حتماً از دیگری بردارند — ممکن است الگو را حتی خودش تولید کند؛ به هر حال چیزی می‌گذارد جلوی خودش و دقیقاً با نظم — هنرمند حتی این کار را نمی‌کند: هنرمند در خلاقیت و کار هنری خودش چنین نیست که یک الگوی خاص را بگیرد؛ مدام در حال تجربه‌کردن است. ویژگی فرزند آخر این است که به کارِ نو انجام‌دادن علاقه دارد؛ فرزند اول این ویژگی را کمتر دارد. ولی تمام این چیزهایی که می‌گویم قابل اصلاح است؛ اصلاً خوبی دانستن این چیزها همین است: اگر شما فرزند اولید بدانید کجاهایتان خوب است و زیادی شاخص بوده‌اید و کجاها ضعف دارید و پیش از آنکه دیر شود سراغ آن بروید. و اگر فرزند آخرید — مثلاً بی‌نظمی، مثلاً احتیاج به آوانس در زندگی — بدانید که خارج از خانواده دیگر به شما آوانس نمی‌دهند؛ این را کلاً از ذهنتان بیرون بریزید؛ سعی کنید نظم و ترتیبتان را به خودتان هر طور شده فشار بیاورید و کمی بیشتر شبیه فرزندهای اول رفتار کنید.

— آیا می‌شود این را گفت؟ با تحلیل کودک و والد می‌شود؟ — کمی سخت است؛ کمی سخت است؛ ببینید، شیوه‌های زندگی — شیوه‌های خودآگاه زندگی — را ما نوعی به والد نسبت می‌دهیم: این آدم بزرگ شده و برای خودش منش خودآگاهانه‌ای در زندگی دارد و باز به دلیل اینکه فرزند اول است منش‌ها به سمتی رفته‌اند؛ به نوعی همهٔ این‌ها در والد ذخیره شده است — یعنی به تربیت مربوط است — و این‌ها حائلی‌اند که کمی احساس بدی می‌دهد؛ نمی‌شود گفت کسی که فرزند اولِ افراطی است بالغش کار نمی‌کند؛ نه، بالغش قوی‌تر است. بالغِ فرزند آخر کودکِ قوی‌تری دارد و فرزند اول والدِ قوی‌تری دارد — این را می‌شود گفت. ولی اینکه هرچه هست مربوط به والد و کودک است، نه؛ این ویژگی‌های فرزند اول در واقع نتیجهٔ تأثیر زیادِ والد بر اوست و مشکل فرزند آخر هم کاملاً کودک است: کودکِ خیلی فعّالش است. معمولاً فرزندهای آخر هم این ویژگی را دارند که گویا به اندازهٔ سنشان بزرگ نشده‌اند؛ نوعی ناپختگی دارند — مشکل دارند ولی شخصیتی دارند و می‌توانند اسمی بگذارند. فکر می‌کنم خداداد عزیزی خودش فرزند آخر باشد و سرنوشت علی دایی این باشد که فرزند اول باشد. خداداد عزیزی همیشه در همان لج‌بازی و قهر‌کردن است؛ حتی بازی‌اش را نگاه کنید: هیچ دیسیپلینی در بازی‌اش نبوده؛ اصلاً مزهٔ بازی‌اش به همین بود که کارهایی می‌کرد که هیچ منطقی نداشت؛ غیرمنتظره بود؛ در زمین فوتبال هم هیچ چیزی یاد نمی‌گرفت. علی دایی هر دو سه ماه که می‌رفت و برمی‌گشت آدم می‌دید دو کار جدید یاد گرفته — نه اینکه تمرین زیاد می‌کرد؛ مدام تلاش می‌کرد. این‌ها در خلق‌وخوی فرزند اول و آخر دقیقاً بودند و می‌بینید دایی چقدر آدم موفق‌تری است: خداداد عزیزی هیچ تیمی بیش از شش ماه تحملش نکرد و اینکه سر تمرین نمی‌آمد و این‌ها. مطمئن باشید یا فرزند آخر است یا زندگی‌اش ویژگی‌های خاصی دارد — مثلاً یا پدر نداشته و زیر دست مادرش بزرگ شده — چیزهایی در زندگی‌اش هست که این رفتارها رفتار موجودی است که بیش از اندازه عاطفی است و نوعی آن حالت نبوغ را نشان می‌دهد ولی بدون نظم و بدون کارکرد زیاد. آدم‌های نابغهٔ واقعی که به جاهایی در علم می‌رسند معمولاً آدم‌های خلاقی هستند که کار هم زیاد می‌کنند؛ صرفاً با همین خلاقیت نمی‌شود. — پس تک‌فرزند چطور؟ — نه؛ فشارِ حرف‌های من مخالف است — باید موجودات عجیب و غریبی باشند که چنین حالت‌هایی پیش بیاید؛ تک‌فرزند — نه؛ می‌گویم در واقعیت واقعاً باید خانواده‌ای عجیب باشد: یعنی در شرایطی تک‌فرزند قرار بگیرد که خیلی زود به اینجا برسد که گویا هم‌تراز والدینش است.

به تک‌فرزند دوباره رسیدیم. نمی‌دانم چقدر وقت مانده — یک ساعت و بیست دقیقه صحبت کرده‌ایم. تا هر چقدر بخواهید می‌توانیم این بحث را ادامه دهیم، چون می‌شود دربارهٔ فرزند دوم و سوم و چهارم هم همین‌طور صحبت کرد؛ هر کدام ویژگی‌های تقریبی‌ای دارند؛ ولی ویژگی‌های اصلی که خیلی واضح است معمولاً دربارهٔ فرزند اول و آخر و فرزندهای وسط به‌طور سرجمع چیزی می‌توان گفت؛ ولی ظرایفی دربارهٔ فرزند دوم و سوم هست که به نظر من واقعاً جا دارد: حتی در نمونه‌هایی که می‌شناسم فکر می‌کنم — یک چیز خیلی بدیهی دربارهٔ فرزند اول این است که در تیم‌ورک خیلی خوب کار می‌کنند: اگر جا جایگاه مشخصی برایش تعریف شود راحت با آدم‌ها همکاری می‌کند؛ چون در زندگی‌اش خلاصه یاد گرفته با رقیب‌هایی که بعدش می‌آیند — و هر بار کسی در خانواده ظاهر می‌شود و جای او را تنگ‌تر می‌کند — به هر حال کنار بیاید؛ مگر اینکه بگویم این‌ها زندگی آنمال و آننرمالی داشته باشند. به‌طور طبیعی بچه‌های اول برای تیم‌ورک مناسب‌اند و همین‌طور بازی‌کردنِ بچه‌های آخر — احتمال اینکه کار گروهی با آن‌ها خوب پیش برود کمتر است به دلیل آن مهارت‌های بی‌نظمی که معمولاً نشان می‌دهند. — کدام بهتر است؟ — این مثل این است که بگویید آدم هنرمند شدن بهتر است یا رئیس اداره شدن؛ قابل مقایسه نیست. این‌ها ویژگی‌های خیلی جالبی نشان می‌دهند — بچه‌های آخر ویژگی‌هایی دارند که بچه‌های اول ندارند و برعکس. و طبیعی هم این است که آدم‌ها بخواهند همهٔ ویژگی‌های مثبت را داشته باشند: چقدر خوب است بچهٔ آخرِ خلاق یاد بگیرد منظم هم باشد — چون اگر در خانه امر و نهی زیادی به او نشده، در اداره که می‌رود استخدام می‌شود رئیسش ممکن است به دلیل گم‌شدن پرونده او را تنبیه کند؛ پس حواسش جمع باشد. همهٔ این ضعف‌ها به‌طور طبیعی در آدم‌ها ممکن است پدید بیاید و می‌شود رفعشان کرد، با تمرین و آموزش. این‌ها از آن چیزهایی نیست که واقعاً ضعف‌های اساسی باشد که گاهی هست — که می‌دانید هست و کاریش نمی‌توان کرد؛ در دسترس نیست — ولی این چیزهای ناشی از منش فردی که در اثر ترتیب تولد و ساختار خانواده است، گاهی خیلی سریع طرف می‌تواند با آگاهی مختصری در مدت کوتاهی رفع کند. عبارتی نوشته‌ام که فکر می‌کنم فلسفهٔ زندگی و ارتباط فرزند آخر با موجودات بیرونی این است که حرفش این است: «من به کار شما کار ندارم؛ شما هم به کار من کار نداشته باشید». و حرف فرزند اول این است: «من به کارت کار دارم؛ شما هم به کار من کار داشته باشید؛ ما می‌خواهیم کارها را خوب انجام بدهیم» — نه اینکه بخواهیم راحت باشیم و ریلکس. بچه‌های اول بیشتر دنبال این‌اند که آرامش خودشان را حفظ کنند: «چه کاری داری؟ من دارم این کار را این‌طور انجام می‌دهم». یک بچهٔ آخر را بگذارید پیش یک بچهٔ اول: بچهٔ آخر مدام دربارهٔ اینکه «این کاری که انجام دادی، آن‌طوریش بهتر نیست؟ چرا این کار را این‌طور کردی؟» — اصلاً منظور بدی ندارد؛ فکر می‌کند دارد کمکش می‌کند و راهنمایی می‌کند و توقعش این است که آن هم اگر چیزی به ذهنش می‌رسد به او بگوید؛ خوشحال هم می‌شود بشنود. اگر به یک بچهٔ اول چیزی یاد بدهید — بگویید «این کار را این‌طور انجام بده» — می‌خواهد از بزرگ‌ترها یاد بگیرد؛ به‌راحتی به او ایراد بگیرید: «آقا این کار اداری که انجام دادی، روالش را این‌طور بکنی بهتر می‌شود» خیلی هم از شما تشکر می‌کند. همان را به یک بچهٔ آخر بگویید، احساس می‌کند در کارش دخالت می‌کنید: «من کار را همین‌طور انجام دادم؛ چه شده؟» کلاً علاقه‌اش به اینکه از دیگری حرف بشنود و تبعیت کند نسبت به فرزند اول کمتر است.

ازدواج، طرح‌ها و استراتژی فرزند آخر

در کتابی نوشته بود از ویژگی‌های فرزند اول این است که وقتی می‌خواهند ازدواج کنند دست‌کم هزار سؤال می‌پرسند؛ همه‌چیز را چک می‌کنند. بنابراین فرزندهای اول از آدم‌هایی هستند که احتمالاً یک دفترچه یادداشت دارند، برنامه‌های روزانه‌شان را در آن نوشته‌اند، ممکن است فلوچارت هم کشیده باشند و وقت‌هایشان را بهینه کنند — و اگر این را به بچهٔ آخر نشان بدهید فکر می‌کند این‌ها دیوانه‌اند. بگذارید دربارهٔ بچهٔ آخر هم موازی با بچهٔ اول صحبت کرده باشم؛ اگر چیزی باقی مانده. در کتابی دربارهٔ فرزندهای آخر نوشته بود معمولاً از آدم‌هایی هستند که طرح‌های بسیار زیادی برای زندگی خودشان دارند که به هیچ‌کدام عمل نمی‌کنند: ممکن است در دفترچه‌شان فلوچارت نباشد ولی عالمی چیز نوشته — «این کتاب‌ها را بخوانم، بروم آن‌جا، همهٔ دنیا را ببینم» — و در آخر می‌بینید برای این برنامه، برنامهٔ عملیاتی ندارد که چگونه به این اهداف برسد؛ نوعی حس‌هایی دارد؛ دوست دارد چنین باشد؛ «چقدر خوب است زندگی آدم چنین باشد؛ آدم همهٔ کتاب‌های دنیا را خوانده باشد». می‌دانید این کلاً ویژگی آدم‌هایی است که خیلی کار نمی‌کنند. آدم‌هایی که خیلی کار می‌کنند می‌فهمند — مثلاً آدمی که اهل مطالعه است می‌داند نمی‌شود همهٔ این کتاب‌ها را خواند: کتاب خوانده و می‌داند چقدر وقت می‌گیرد؛ بنابراین برنامه‌ریزی هفته‌ای دارد. آدمی که کتاب نمی‌خواند ممکن است آرزو کند یک‌دفعه در یک ماه پنجاه کتاب بخواند. دقیقاً نشانهٔ چیز دیگری است. شوپنهاور جمله‌ای دارد که من خیلی نوجوان بودم و در کتابی خواندم؛ می‌گوید آدم‌هایی که به شما می‌گویند «من این‌قدر کار دارم که اصلاً برای کار دیگری وقت ندارم» دقیقاً همان آدم‌های بی‌هیچ‌کاری‌اند. آدم‌های کاری همیشه وقتشان با کارهایشان تنظیم است: اول عملی نگاه می‌کنند؛ اصلاً آن چیزهایی که در وقتشان نمی‌گنجد را کارِ زیاد نمی‌نامند — می‌دانید منظورم چیست؟ زندگی‌شان چنان است که باید عملی نگاه کنند: من اصلاً هرگز چنین نیست که بگویم «در ماه آینده باید صد کتاب بخوانم»؛ اصلاً ذهنیتش به آن سمت نمی‌رود؛ همیشه چون عملی نگاه می‌کند در حدي که ممکن است کتابِ مدنظرش باشد. ولی آدمی که اهل کار کردن نیست — معمولاً آدم‌های بی‌نیاز — ممکن است کاملاً چنین حرف‌هایی بزند.

یک نکته دربارهٔ بچه‌های آخر: اصولاً اهل رقابت نیستند. تک‌فرزندها هم — نه، آن حالتشان — ولی کلاً ببینید در استراتژی و تاکتیکِ تدوین زندگیِ بچهٔ آخر، اگر بخواهد به الگوهای بچگی‌اش پایبند باشد این است: اگر رقابتی در محیط کارش یا هر جای دیگر باشد معمولاً تاکتیکش این است که نوعی با مقامات بالاتر ارتباط برقرار کند و مشکلاتش را حل کند. کلاً اهل رقابت با آدم‌های هم‌سطح خودش زیاد نیست؛ چون در زندگی‌اش همیشه حمایتی که از او شده از بالا بوده؛ یاد نگرفته مثلاً اگر پدر و مادر و خواهرش بخواهند حقش را بخورند چه کند. بچه‌های آخر این‌اند که می‌روند کوچه و با گریه برمی‌گردند: «مامان، اسباب‌بازی‌مان را بچه‌ها گرفتند». از بچهٔ اول نمی‌شود اسباب‌بازی‌اش را گرفت؛ او ممکن است اسباب‌بازی دیگران را بگیرد. ولی بچهٔ آخر — آخرش باید جوری مدیر مدرسه شود، جوری معلمش بشود، مامانش بگوید «این بلای تو؛ برو این اسباب‌بازی را از او پس بگیر»؛ این شیرین‌کاری‌ها تاکتیک بچهٔ آخر در خانه است که ممکن است تمرین پیدا کند و فاجعه است: آدمی که در محیط کار رقابت‌های کاری همیشه وجود دارد، انتظارش این باشد که رئیس اداره باید از او حمایت کند — رئیس اداره هیچ‌وقت نمی‌آید در کار کارمندانی که دارند با هم رقابت می‌کنند دخالت کند به این دلیل که این‌قدر طفلک ناراحت می‌شود. یک ویژگی که همیشه دربارهٔ بچه‌های آخر می‌نویسند این است که معمولاً بچه‌های آخر «کمدین خانواده»‌اند: هم به دلیل محدودیتی که دارند و هم به این دلیل که اساساً شوخ‌طبع‌اند و شوخی‌های جالبی می‌کنند. آن لِمن جالب است: خودش بچهٔ آخر است و توصیف‌های جالبی از زندگی خودش و ویژگی‌های بچهٔ آخر و ازدواج عجیب و غریبی که برایش پیش آمده و چه موضوعی نجاتش داده می‌گوید. فکر می‌کنم لحظه‌ای که با همسرش آشنا شد چیزی شبیه گتگار بود؛ چون استعدادی داشته و زیر حمایت همسرش دکترای روان‌شناسی‌اش را گرفته. اگر کسی پیدا نمی‌شد از او حمایت کند از آن هم به او نمی‌رسید. فکر می‌کنم — واقعاً یادم نیست — گفت نظافتچی جایی بود که دست‌شویی‌ها را درست می‌کرد؛ یک خانم این‌ها را درک کرد و با هم آشنا شدند و بعداً ازدواج کردند. و خودش می‌گفت هنوز هم جوراب‌هایم را این‌ور می‌اندازم و این بیچاره همین‌طور می‌گردد و برمی‌دارد. بله، دقیقاً. اصلاً در اثبات همین چیزها می‌گوید شانس آورده فرزند اولی که ویژگی نرسینگ دارد: فرزندهای اول پرستارها به‌طور طبیعی یا فرزند اول‌اند یا با احتمالی تک‌فرزند. تک‌فرزندها ممکن است ویژگی‌های نرسینگ خیلی غلیظ داشته باشند؛ دقیقاً چون نرسینگ زیادی دیده‌اند، در حالت‌هایی تبدیل می‌شود به اینکه عیناً همان رفتار را دربارهٔ موجودات کوچک‌تر و ضعیف‌تر از خودش ناخودآگاه ابراز کنند. ممکن است یک بچهٔ تک‌فرزند از موجودی نحس و بسیار پرتوقع به موجودی بی‌نهایت دارای حالتِ نرسینگ و حمایت از دیگران تبدیل شود؛ دقیقاً رفتارهایی که دیده را به بیرون بازتاب دهد. این بستگی به خصلت آن آدم و وضعیت تربیتی‌اش دارد؛ فقط ویژگی فرزند اول این است که اگر چیزی هست شدیداً چنین است. چنین نیست که هر کسی حالت نرسینگ داشته باشد همهٔ مردم را طرفداری کند، هر که گیرش بیاید؛ همه‌چیز اغراق‌شده است. این نتیجهٔ زندگی‌کردن با غول‌هاست و اینکه ناخودآگاه زیر فشار بوده است. یا ممکن است آدمی بی‌نهایت لجوج و پرتوقع شود: معمولاً این تک‌فرزندها در معرض پرتوقعیِ بی‌نهایت زیادند و حس مرکزِ کهکشان‌بودن. اگر بتوانند از خانه بیرون بیایند و بپذیرند که مرکز کهکشان نیستند ممکن است خیلی آدم‌های جالبی بشوند. و ممکن است ویژگی‌های فرزند اول و آخر را با هم داشته باشند: هم پرفکشنیست‌اند — به آن طرز — و هم بی‌نهایت احتیاج به حمایت دارند؛ این آمیختگی میان خصلت‌های فرزند اول و آخر یعنی همهٔ این‌ها می‌تواند ملغمه‌ای در وجود یک تک‌فرزند باشد.

فرزندهای وسط و استقلال

برویم سراغ بچه‌های وسط — که چرخ‌های پنجم اتومبیل‌اند، زاپاس‌اند. ممکن است در هیچ لحظه‌ای از زندگی‌شان در دوره‌ای که چیزی می‌فهمیدند توجه خاصی به آن‌ها نشده باشد؛ بنابراین در خانواده به نظر من خوب نیست. معمولاً بچه‌های وسط بچه‌هایی هستند که از زندگی خانوادگی خودشان چندان رضایت ندارند؛ ولی دقیقاً همین برایشان گین‌هایی در زندگی دارد که کاملاً برتری‌شان می‌کند نسبت به بچه‌های اول و آخر: خیلی موجودات مستقل‌تری‌اند. اصلاً بچه‌های اول و آخر معمولاً تا آخر عمر نوعی با خانواده و پدر و مادرشان درگیرند — درگیر به معنای مثبت؛ یعنی جدا شدنشان از خانواده حالت مکافات برایشان دارد. بچهٔ اول عادت کرده همیشه تحت حمایت باشد؛ بچهٔ آخر چنین است؛ و بچهٔ اول هم به هر حال تمام زندگی‌اش را الگوبرداری کرده از پدر و مادرش: معمولاً بچه‌های اول حافظ سنت خانواده‌اند؛ کلاً — مثلاً — parental value. ناخودآگاه در زندگی سنتی، وارث اصلی پدر، شغل پدر بود: مثلاً اگر نجار بود معمولاً پسر اول — اگر فرزند ارشد پسر بود، پسرِ نخست‌زاده — باید نجار می‌شد؛ اگر پادشاه بود باید پادشاه می‌شد. تمام ویژگی‌های پدر و مادر، ارزش‌های خانوادگی، به فرزندهای اول بیشتر از فرزندهای دیگر منتقل می‌شود — به‌طور طبیعی؛ البته این هم بستگی به خانواده‌ها دارد. و فرزندهای وسط بنابراین موجوداتی هستند که درست است نوعی جذب خانواده در آن‌ها بی‌توجهی می‌بینند و توجه خیلی خاصی به آن‌ها نمی‌شود؛ ولی این برایشان در زندگی پس از جدا شدن از خانواده خیلی می‌تواند مؤثر باشد: راحت دوست پیدا می‌کنند. اصلاً یکی از مشکلات برای بعضی خانواده‌ها این است که فرزندهای وسط دوست‌باز می‌شوند؛ از این بچه‌هایی می‌شوند که بیشتر از همه وقتشان را خارج از خانه می‌گذرانند، مثلاً در دورهٔ نوجوانی. و ببینید این ویژگی بدی نیست: محیط بیرون از خانواده برای فرزندهای وسط جاذبه دارد؛ آن‌جا ممکن است توجهاتی به آن‌ها بشود که در خانواده هرگز در آن حد نشده است. ممکن است در کلاس میان دوستانشان مرکز توجه باشند در حالی که در خانواده‌شان هرگز چنین تجربه‌ای نداشته‌اند. مثلاً اگر بچهٔ پنجمی که همهٔ اطرافش پر بوده و شاید کمترین توجه به او شده — آخری‌ترین بچهٔ خانواده بوده — اگر معلم کلاس اولش کوچک‌ترین توجه خاصی به او نشان بدهد، ممکن است بی‌نهایت درس‌خوان شود و در زندگی‌اش به مدرسه جذب شود؛ ممکن است جذب دوست‌ها بشود. این‌ها همه می‌تواند عامل انحراف باشد، می‌تواند عامل مثبتی باشد. ویژگی مثبت این است که معمولاً فرض بر این است که بچه‌های وسط در ازدواج راحت‌تر و موفق‌ترند؛ چون درگیری کمتری با سابقهٔ خودشان دارند. شوق تشکیل زندگی خانوادگی جدید و شوق مستقل بودن در این‌ها بیشتر از فرزند اول و آخر است. فرزند آخر وابسته است از نظر عاطفی از هر نظر؛ فرزند آخر احساس مسئولیت شدیدی نسبت به خانواده‌اش دارد و مثلاً جدا شدن از خانواده احساس گناه بیشتری به او می‌دهد — گویا مسئولیت‌هایش را گذاشته رفته؛ چون موجودات مسئولیت‌پذیری هستند این ویژگی‌ها را دارند.

چیزی که اکنون دربارهٔ این فرزندآوری خوانده‌ام این است که این‌ها آمادگی این را دارند که مبارزان راه عدالت اجتماعی باشند — به تعبیری که شما می‌گویید؛ نوعی حس چنین دارند؛ گویا ناخودآگاه در موردشان این بی‌عدالتی و بی‌توجهی شده و مساوات چیزی است که برایشان آرمان است. بنابراین ممکن است در زندگی اجتماعی — سالووی، ایدهٔ سالووی؛ آدمِ علمی‌ترین کسی که دربارهٔ این چیزها حرف زده و این‌قدر تحقیقات آماری کرده تا این حرف‌ها را به کرسی نشانده — بعد از دههٔ ۶۰ و ۷۰ هنوز کاملاً شک و تردید وجود داشت که این‌ها چقدر از نظر آماری حرف‌های درستی‌اند؛ چون واقعاً عوامل دیگر: مقایسه‌کردن فردی از فرزند ارشد یک خانواده با فرزندهای ارشد دیگر در یک کلاس، و گذاشتن فرزندهای آخر در کلاس، نوعی اشتباه است؛ چون در خانواده می‌شود خوب مقایسه کرد، نه در جمعیت آماری بزرگ. جمعیت آماری را هم هرچه کوچک‌تر بگیری نتایج ممکن است این‌ور و آن‌ور شود. بنابراین سالووی نزدیک بیست سال کار کرده تا نوعی حرف‌های کلی نشان داده شود که این‌ها حرف‌های علمی‌اند. همان پیپری که در ساینس چاپ شد — شاید مربوط به موضوع خیلی خاصی بود، مربوط به آزمون‌های هوش و ارتباطش با پرسونالیتی — کار آماری زیادی انجام داده است. اما دربارهٔ هوش — هوش کمی چیز دیگری است به هر حال — حرف‌هایی که من زدم به نظر شما ربطی به هوشِ فرزند اول و آخر ندارد، مگر اینکه تست‌های خاصی بگیرید. بله، پرسونالیتی ربط دارد؛ اصلاً همهٔ حرف این است که پرسونالیتی ربط دارد؛ پرسونالیتی به معنای — همان سالووی — ویژگی‌های معروف پرسونالیتی که پنج خصلت است، بیگ فایو، را کاملاً به کرسی نشانده است: مثلاً بچه‌های اول در ویژگی شماره‌یک‌شان — که نوعی حس درگیری و مبارزه و توجه‌طلبی است — کاملاً بیشترند؛ یعنی معنادار مطلقاً؛ و در بچه‌های آخر هم ویژگی‌های دیگری از این پنج خصلت بیشتر دیده می‌شود. این‌قدر کار آماری شده که در آن پنج خصلت کاملاً مشخص است که این پنج خصلت آمارهای معنادارند؛ حتی در جمعیت‌های بزرگ. خانواده‌های آدم‌های نظامی را با آدم‌های لاابالی — مثلاً پدر و مادر هنرمند — بیاورید؛ پدر و مادر نظامی: واضح است که آن خانواده جور دیگری است. خانواده‌های مرفه. — به یاد سالووی افتادم — سالووی جایی می‌گوید تحقیقاتش نشان می‌دهد عقاید اجتماعی آدم‌ها بیشتر از طبقه و نژاد و زمینه‌های اجتماعی‌شان به ترتیب تولد بستگی دارد. نکتهٔ عجیبی است اگر واقعاً بتوانیم معنادارش کنیم: اینکه چقدر عدالت‌طلب است و چقدر مثلاً به ساختارهای قدرت اهمیت می‌دهد و می‌پذیرد، بیشتر بستگی به خصلت‌های پرسونالیتی آدم‌ها — که مربوط به ترتیب تولد است — دارد تا اینکه چقدر در طبقهٔ کارگر بزرگ شده یا در طبقهٔ سرمایه‌دار. واقعاً چیزی بود که مشاهده می‌شد دیگر: مارکس و انگلس که هیچ‌کدام کارگر نبودند؛ باید دید ترتیب تولدشان چه بوده که این‌قدر حساسیت دربارهٔ عدالت اجتماعی داشته‌اند. — رشتهٔ تحصیلی‌تان چیست؟ — شیمی؛ خیلی هم خوب است.

نسل تک‌فرزند در چین

اتفاقاً امروز در راه به ذهنم می‌رسید و اگر کاغذی دستم بود یادداشت می‌کردم. تصور کنید چین در سی‌چهل سال آینده این تجربه را به کجا می‌رسد: نسلی از فرزندهای اول می‌خواهند با هم کار کنند. چه می‌خواهند بکنند؟ همه تک‌فرزندند و می‌خواهند همکار هم بشوند؛ مکافاتی است. خودشان هم اکنون متوجه شده‌اند که مشکلی برایشان پیش آمده است. اکثراً تنبل‌اند چینی‌ها — برای چی دارند پیشرفت می‌کنند؟ بی‌نهایت پرکارند. فرزند اول — همه پسرند، نازپرورده‌اند — حالا فرهنگ‌شان طوری بوده که فرزند اول را می‌شود جوری بار آورد که آدم پرکاری باشد؛ ولی به هر حال حس درونیِ همکاری‌اش کم است. واقعاً نمی‌توانید جایی با عده‌ای آدم — رقابت در زندگی تک‌فرزند معنا ندارد. فرزند اول بدون بازیِ فرزند؟ ببینید فرزند اول تا آخر رقابت می‌کند؛ رقابت دیگران را می‌پذیرد: «در زندگی طبیعی من رویه‌ام این است». فرزندهای آخر و تک‌فرزندها چنین نیستند. موضوع این است که فرزند آخر در مقابل رقابت تاکتیکی یاد گرفته: برود مثلاً با رئیس اداره صحبت کند، برود با مقام. موضوع تک‌فرزند این را هم یاد نگرفته؛ اصلاً مسئله برایش پیش نیامده که شروع کند؛ بیشتر فقط عصبانی می‌شوند. چنین وضعیتی نباید پیش می‌آمد که «چرا عده‌ای در کار من اخلال می‌کنند؟ چرا کسی با من رقابت می‌کند؟ محیط کارم همین است دیگر». تک‌فرزندها ویژگی‌های غلیظی دارند: اعتماد به نفس معمولاً شاید بیش از اندازه. اصطلاح انگلیسی‌ای که این‌جا یادداشت کردم برای شرح‌حال تک‌فرزندها top of the thing است: بالا، بالاترین چیز؛ گویا جایی که هستند در اولویت‌اند، در مرتبهٔ اول‌اند؛ احساس‌شان کلاً در معرض خودمحوری است و به علاوه همهٔ این ویژگی‌های خوب و بد فرزند اول و آخر را هم‌زمان می‌توانند داشته باشند، به‌علاوهٔ ویژگی‌های دیگری با همان غلظتی که معمولاً برایشان قائل‌اند: مثلاً اگر فرزند اول perfectionist است به‌طور معمول، تک‌فرزند در معرض ultra perfectionism است — چیزی که فرزندهای اول هم تعجب کنند از اینکه این‌ها چه زندگی‌ای می‌کنند.

دو تیپ تک‌فرزند برحسب نیت والدین

تفکیکی هست — یک‌دفعه یادم نیست چه کسی انجام داده ولی به نظر من جالب است — میان فرزندهای تک‌فرزند بر مبنای اینکه چرا این فرزند تک‌فرزند شده است: تک‌فرزندهایی که پدر و مادر می‌خواستند بچه‌دار شوند، حرفشان تک‌فرزندی نبود ولی نتوانستند؛ و تک‌فرزندهایی که پدر و مادر به دلایلی تصمیم گرفتند فقط یک فرزند داشته باشند. در چنین خانواده‌ای پدر و مادر معمولاً می‌گویند اصلاً حوصلهٔ بچه ندارند؛ بنابراین نباید تصور کرد که صد درصد توجه واقعاً به فرزندی که در چنین خانواده‌ای به دنیا می‌آید تعلق می‌گیرد — ممکن است اصلاً به او تعلق نگیرد. این بچه در خانواده‌ای به دنیا آمده که اساساً سرشان به خودشان گرم بوده و تصمیم گرفته‌اند یک فرزند داشته باشند؛ و معمولاً رفتار چنین خانواده‌ای با بچه‌اش این است که هرچه زودتر باید از عهدهٔ کارهای خودش بربیاید؛ زیر فشار بی‌نهایتی است که باید مسئولیت‌ها را خودش بپذیرد و عین آدم‌های بالغ رفتار کند. و ویژگی‌هایشان را بررسی کرده که بر اساس نیت والدین و رفتار والدین با آن‌ها — چون تک‌فرزند به‌شدت تحت تأثیر این است که پدر و مادر چگونه با او رفتار می‌کنند — می‌تواند آدمی لوس بشود و می‌تواند آدمی خیلی با دیسیپلین بشود؛ همه‌چیز بستگی دارد به اینکه پدر و مادر چگونه رفتار می‌کنند؛ طیف عجیب و غریبی می‌توانند داشته باشند. مثلاً همین نرسینگ زیادِ پدر و مادر می‌تواند ویژگی‌ای پدید بیاورد که خیلی لوس و نوازش‌طلب بار بیایند و همه باید تا آخر عمر نرس آن‌ها باشند؛ و می‌توانند از جایی به بعد کاملاً این را به دیگران منتقل کنند. این دو قطب کاملاً متضاد — دو تک‌فرزند که ضد هم‌اند — و هر دو بستگی دارد به اینکه توجهی را که به آن‌ها شده چگونه بازتاب می‌دهند: مستقل می‌شوند و از رفتار پدر و مادر الگو برمی‌دارند، یا می‌خواهند تا آخر همان بچه‌ای بمانند که به او توجه می‌شود. این آدمی که این تفکیک را انجام داده اساس کارش این است که علتِ تک‌فرزند بودن — که به خلق‌وخو و ویژگی‌های پدر و مادر برمی‌گردد — بر رفتار اثر می‌گذارد: آن بچه‌ای که پدر و مادرش می‌خواستند هشت بچه داشته باشند ولی یک بچه دارند و آن هشت تا توجه را بر او می‌ریزند، برعکس می‌شود: آدمی می‌شود که ممکن است طرفدارِ همهٔ دنیا بشود؛ و نمونهٔ دوم — که توجه بی‌نهایتی به او شده، تا چهارسالگی نگذاشته‌اند راه برود، می‌گفتند «بغلش می‌کنیم این‌ور و آن‌ور ببریم» — این‌ها آدم‌هایی هستند که همهٔ دنیا باید طرفدارشان باشد. این ایده در توجیه اینکه چرا تک‌فرزندها گاهی برعکس هم درمی‌آیند — مثلاً دربارهٔ همین nursing، چرا این ویژگی را دارند — برمی‌گردد به اینکه چرا این آدم واقعاً تک‌فرزند شده است.

حالا دربارهٔ فرزندهای دوم و سوم — همه تا فرزند چهارم حتی — ایده‌هایی وجود دارد ولی طبعاً تفکیک فرزندهای وسط از همدیگر — هرچه تفکیک‌ها ظریف‌تر می‌شود، ببینید این‌ها حرف‌های گنده است: بچهٔ اول با بچهٔ آخر یک خانواده تقریباً به‌طور قاطع می‌توان گفت این تفاوت‌ها را دارند؛ و بچهٔ وسط هم معمولاً این تفاوت‌ها را کمتر واضح نشان می‌دهد.

دایورسیتی فرزند دوم

دربارهٔ فرزند دوم معمولاً چنین است — ببینید، ایده‌ای دارداروینی است: ایدهٔ دایورسیتی. می‌خواهد بگوید وقتی تنازع بقا پیش می‌آید استراتژی برای بقا در طبیعت چیست؟ اگر همهٔ حیوان‌ها از این علف‌ها می‌خورند، هیچ حیوانی نمی‌گوید «بروم برگ اکالیپتوس بخورم؛ رقیب نداشته باشم؛ بروم کاری بکنم که هیچ‌کس نمی‌کرده»؛ بنابراین خودم را از رقابت — با دایورسیتی — بیرون بکشم و بقای خودم را تأمین کنم. داروین از این اصل استفاده می‌کرد که توضیح بدهد چرا دایورجنس پیش می‌آید؛ یعنی طبیعت به سمت پدیدآمدن موجوداتی می‌رود که اشتراک زیادی با موجودات قبلی نداشته باشند، برای اینکه در تنازع بقا کسی مزاحمشان نباشد. کوآلا مثال من است: نوعی خرس است که همین کار را می‌کند؛ تنها موجودی است که تمام زندگی‌اش بر بالای درخت‌های اکالیپتوس می‌گذرد و همان برگ‌های عجیب و غریب اکالیپتوس را — که معمولاً با آن مسموم می‌شوند و بوی عجیبی دارد — مصرف می‌کند؛ هیچ رقیبی هم ندارد؛ بنابراین زندگی‌اش تقریباً بی‌خطر است، و آن‌قدر آن برگ اکالیپتوس را می‌خورد که خودش هم بوی اکالیپتوس می‌دهد و حیوان‌های دیگر هم رغبت نمی‌کنند بخورندش. بنابراین این — یک راه تنازع بقا و رقابت — این است که عرصه‌های جدید رقابت خلق کنید که دیگران نرفته باشند. و یکی از ویژگی‌های فرزند دوم — می‌گویند معمولاً — این است که اگر فرزند اول درس‌خوان باشد، او ورزشکار می‌شود: اگر آن خیلی درس‌خوان و شاگرد اول شده، این — به جای اینکه برود در راهی که آن رفته و شکست بخورد — پس از یک فرزند اولِ ارشدی که در درس خیلی موفق است، با احتمال خیلی خوبی دنبال درس نمی‌رود؛ دنبال کارهای جدید می‌رود و خودش را جای دیگری آزمایش می‌کند. منتها به نظر می‌رسد زندگی فعلی ما چنان است که خانواده‌ها آن‌قدر بر درس به عنوان تنها معیار رده‌بندی آدم‌ها تأکید می‌کنند که شاید کمترین اتفاق در ایران بیفتد؛ یعنی دیگر — مثلاً — اینکه در پنج‌سالگی وارد تیم ملی فوتبال شوی به اندازهٔ اینکه معدلت بیست شود برای پدر و مادر ارزش ندارد؛ یعنی در واقع تنازع بقا منحصر شده به اینکه در یک زمینه موفق شوی. ولی این اصل واقعاً وجود دارد: از نظر تجربی جزو چیزهای تأییدشده است که معمولاً فرزندهای دوم در زمینه‌های جدید فعالیت می‌کنند. یا ویژگی‌ای که به فرزندهای دوم نسبت می‌دهند — این‌ها دیگر واقعاً به نظر من — تا این‌جا قصد من این بود که همین‌ها را در این جلسه بگویم: چیزهایی که توضیح‌دادن‌شان راحت است؛ یعنی مکانیسم‌هایی که چرا این اتفاق‌ها می‌افتد راحت می‌شود درآورد. ولی چیزهایی که دربارهٔ تفاوت فرزندهای وسط می‌گویند معمولاً احتیاج به توضیح‌های خیلی ظریف‌تری دارد و نتایج‌شان خیلی شکننده‌تر است؛ یعنی از نظر آماری به‌وضوح نمی‌توان حرف‌هایی را که دربارهٔ فرزند دوم و سوم و چهارم می‌زنند تأیید کرد — و تجربهٔ شخصی من این است که این حرف‌ها کاملاً معنادار و درست‌اند ولی مطمئناً به وضوح حرف‌هایی که تاکنون گفتم نیستند. مثلاً اینکه فرزندهای دوم ویژگی خاصی در تشخیص مشکلات عاطفی دارند و متخصص این‌اند که عدم تعادل‌های عاطفی درون خانوادهٔ خودشان را ببینند؛ حتی گاهی در حدی شهود خوبی دربارهٔ مسائل عاطفی مردم دارند که ممکن است مردم آزرده شوند: طرف نمی‌تواند یک چیز عاطفی را پنهان کند و این‌ها نوعی می‌فهمند. این ادعای سنگینی است — اینکه اصلاً چگونه می‌شود برای این آمار گرفت — ولی واقعاً تجربهٔ شخصی من در مواردی که خانواده‌ها را از نزدیک می‌شناسم این است که نسبت به بچهٔ اول قطعاً این ویژگی در فرزند دوم بیشتر است. بگذارید وارد بحث‌های خیلی ظریف بچه‌های وسط نشوم، برای اینکه واقعاً در حدی است که به نظرم ادعا کمی عجیب و بی‌پایه است، مگر اینکه بنشینیم درباره‌اش بحث کنیم. ولی اگر خودتان بخواهید مطالعه کنید به اندازهٔ کافی مطلب وجود دارد که طیف تفکیک بچه‌ها را بر حسب ترتیب تولد کم‌وزیاد کند.

الگوهای ازدواج در کتاب لِمن

بحث جالبی که به نظر من همان لِمن در کتابش دربارهٔ ازدواج کرده — کتاب خیلی شوخ‌وشنگی است و چیزهای خیلی بامزه‌ای در آن می‌بینید: مثلاً می‌گوید اگر دو فرزند اول با هم ازدواج کنند زندگی‌شان مثل زندگی دو بز کوهی است؛ از صبح تا شب به هم شاخ می‌زنند. دو آدم پرفکشنیست را کنار هم بگذارید — طبعاً پرفکت‌شان با هم احتمالاً همیشه یکی نیست — بنابراین هیچ‌کدام کوتاه نمی‌آید: «این کار باید این‌طور انجام شود» — «نه، آن‌طور که پدر و مادر من می‌کرد»؛ و از صبح تا شب همه‌اش نوعی تعارض ممکن است وجود داشته باشد. ولی هر دو شغل آب‌ونان‌داری دارند و درآمد خوبی دارند. دقیقاً اگر دو فرزند آخر با هم ازدواج کنند — این جمله‌ای است که یادم است در لِمن نوشته — قطعاً مشکل حساب و پس‌انداز دارند: همیشه خرجشان بیشتر از دخل‌شان است و از جایی باید قرض بگیرند که این ماه را بگذرانند؛ و اینکه هیچ‌کدام اهل حساب و کتاب نیستند؛ ولی ممکن است در عین حال زندگی خیلی شادی با هم داشته باشند: با هم که راه می‌روند آرامش همدیگر را به هم نمی‌زنند. یک فرزند اول با فرزند آخر — کاملاً: فرزند آخر ممکن است له شود، مگر اینکه فرزند اول ویژگی‌های نرسینگ نشان بدهد — که لِمن چنین آدمی گیرش آمده بود: کسی که اصلاً مادرش را پذیرفته بود؛ یعنی همان بچهٔ کوچولوی خانه بود؛ مدتی از خانه سرگردان شد، رفت نظافتچی شد و بیچاره می‌گشت تا مادر جدیدی پیدا کرد که به عنوان همسر وارد زندگی‌اش شد و امورش را راه انداخت: لباس‌هایش را بشوید و اطو کند و تمیز کند و پول دربیاورد بدهد او درس بخواند — و این بچه به موفقیت رسید؛ اکنون استاد دانشگاه است و چند کتاب پرفروش نوشته. خلاصه همان استراتژی بچهٔ آخر بودن را تا آخر عمرش ادامه می‌دهد. یعنی چنین نیست که همهٔ این چیزها را که در کتاب نوشته فهمیده باشد و خجالت کشیده باشد؛ این‌ها را خیلی راحت در کتابش می‌گوید: «نه، بچگی هم چنین بودم و اکنون هم همین کار را می‌کنم» و خیلی هم از همسرش تشکر می‌کند که اگر این نبود اکنون مرده بودم؛ که در تضاد و بقا استراتژی‌اش کار نمی‌کرد، کسی حمایتش نمی‌کرد؛ کارهای خیلی بی‌خودی و شغل‌های بی‌ارزشی داشت و همین‌طور روزهایش را می‌گذراند. به هر حال او در کتاب لِمن — برای اینکه می‌خواست کتابی پرفروش بنویسد؛ مسئلهٔ ازدواج چیزی است که همه به آن حساسیت دارند — خیلی دربارهٔ ازدواج نوشته. چیزی که یادم است در این کتاب نوشته — من اصلاً تأییدش نمی‌کنم؛ به نظرم جای دیگری ندیده‌ام به غیر از این کتاب که با این قاطعیت چنین حرف‌هایی بزند — مثلاً چون خودش ازدواجی به نظر خودش موفق داشته، می‌گوید فرزند آخر و فرزند اول با هم جور درمی‌آیند؛ مثلاً الگوی زندگی خودش را الگوی موفقی دیده. به نظر من الگوی موفقی نیست: ممکن است خوش بگذرد؛ ولی جالب نیست که کسی همسرش را جای مادرش استفاده کند و به‌اصطلاح بزرگ شود — بزرگ شده و زن می‌گیرد چون مادرش این است. من خیلی — خاطره‌ای که دارم، این نیست که همهٔ حرف‌هایی که می‌زنم درست باشد — اینکه فرزندهای اول به هم شاخ می‌زنند یا فرزندهای آخر حساب و پس‌اندازشان خالی است، این‌ها حرف‌های درستی است. ولی این‌جا مثلاً قاعده‌ای گفته بود که دختری که برادر بزرگ‌تر از خودش ندارد با پسری که خواهر کوچک‌تر از خودش ندارد می‌توانند ازدواج موفقی داشته باشند — احتمالاً؛ بدون توضیح؛ فکر می‌کنم احتمالاً با این ایده که دختری که برادر بزرگ ندارد نوعی جای خالی برادر بزرگ در قلبش هست؛ بنابراین علاوه بر اینکه به شوهر احتیاج دارد یک چیز دیگر هم پر می‌شود و حس خیلی خوبی برای ازدواج دارد؛ و همین‌طور پسری که خواهر کوچک‌تر ندارد ممکن است نوعی نسبت به همسرش احساس‌های دوگانهٔ خیلی غلیظی پیدا کند. راستش به نظر من آن کتاب — دیگر نه در حدی که در ایران اسمش را گذاشته‌اند «طالع فرزندان شما» — خیلی کتاب علمی نیست؛ بیشتر از آن کتاب‌های پاپولار است که سهم عمده‌اش این است که خوب بفروشد. ولی کتاب علمی خیلی خوب و سطح‌بالا در این زمینه وجود دارد، به‌ویژه در بیست سال اخیر که کاملاً جا افتاده است. از زمان آدلر همهٔ این‌ها را می‌پسندیدند ولی شاید از نظر علمی به عنوان فکتِ تأییدشده و آزمایش‌شده — به‌ویژه در دههٔ ۵۰ و ۶۰ — اکثر آمارهایی که می‌گرفتند بی‌معنی از آب درمی‌آمد؛ خیلی سرسری آمار می‌گرفتند و در نهایت کل ایده زیر سؤال رفت. یک هشدار هم به شما بکنم وقتی این حرف‌ها را می‌شنوید — و معمولاً تجربهٔ من چنین است — به هر کسی این حرف‌ها را بزنی دربارهٔ خانوادهٔ خودش وقتی فکر می‌کند به نظرش می‌آید دیده نمی‌شود، ولی به خانواده‌های دیگر که بیشتر فکر می‌کند به نظرش می‌آید آن‌جا بیشتر صدق می‌کند. نوعی حالتی است که مثلاً دو برادر را که خیلی شبیه هم‌اند اگر به آن‌ها بگویید شبیه هم‌اند انکار می‌کنند: «نه، ما کجایمان شبیه همیم؟» — حالا برایم پیش نیامده؛ و آدم‌هایی که می‌شناسم: مثلاً یک مورد، دو خواهر بودند که خیلی شبیه هم بودند و همه هم به آن‌ها می‌گفتند و مطلقاً انکار می‌کردند که «ما هیچ شباهتی با هم نداریم»؛ تا اینکه این تجربه را پیدا کردند که بارها وقتی به مغازه‌های مشترکی که خرید می‌کردند می‌رفتند، فروشنده‌ها — نه یک بار، نه دو بار؛ صد بار — مثلاً آن یکی رفته، می‌نشیند می‌خواهد بخرد، فروشنده می‌گوید «آن پارچه‌ای که دیروز بردید چه‌طور بود؟» می‌گوید «من که پارچه نبردم»؛ بعد می‌فهمد خواهرش بوده است. تقریباً هیچ‌کس در دنیا — به‌جز فامیل‌های نزدیک — این دو را از هم تشخیص نمی‌دهد ولی این‌ها معتقدند ما شبیه هم نیستیم. به هر حال انتظار من این نیست که یک بچهٔ آخر خیلی راحت بپذیرد که این ویژگی‌ها را دارد، یا بچهٔ اول بپذیرد، یا تک‌فرزند؛ همهٔ آدم‌ها احساس می‌کنند نرمال‌اند و راحت نمی‌پذیرند که ویژگی‌های خاصی دارند. ولی اگر کمی عادت کنید و در آدم‌ها کمی دورتر ویژگی‌ها را ببینید، فکر می‌کنم متوجه می‌شوید در شما هم و در خانوادهٔ شما هم به مقدار زیادی این تفاوت‌ها هست. منتها می‌گویم همه‌چیز نسبی است و تا حدودی در یک خانواده راحت‌تر می‌شود آدم‌ها را با هم مقایسه کرد. من میل داشتم بدون اینکه نام و نشانی داشته باشید در دفترچه‌ها چیزی بنویسید و من سعی کنم از آن چیزهایی دربیاورم دربارهٔ اینکه شما احتمالاً — چون دفترچه‌ای هم هستید که ترتیب تولد را هم بدهید — بعد فقط علامت بزنید که شما کجایید، بدون اینکه اسم‌هایتان را بنویسید؛ مطمئناً می‌شد حرف‌هایی زد. چون فقط مطالب این‌ها نیست؛ واقعاً جنسیت را اصلاً وارد نکردیم. بگذارید به عنوان حسن ختام چیزی بگویم.

شکاف والدین و عقده اودیپ

ببینید، یکی از نکته‌های خیلی مهم که در آغاز صحبتم به آن اشاره کردم رابطهٔ والدین با همدیگر است: والدین چقدر رابطهٔ خوبی با هم دارند یا چقدر با هم اختلاف دارند. این شکاف میان والدین بی‌نهایت بر بچه‌ها اثر می‌گذارد. مثلاً وقتی پدر و مادر با هم اختلاف دارند، فرزند — اگر پسر باشد — به‌شدت ویژگی‌های اودیپی پیدا می‌کند؛ برای اینکه در آن شکاف جایی هست که برود و حائل شود میان پدر و مادرش و اصلاً به‌طور غریزی احساس می‌کند مادرش احتیاج به حمایت دارد. اگر پسری در خانواده‌ای به دنیا بیاید که پدر و مادرش جنگ و دعوا دارند — مثلاً پدر مادر را کتک می‌زند؛ اغراق‌شده در نظر بگیرید — پسر به‌طور طبیعی ضد پدرش می‌شود در حمایت از مادرش؛ و به‌شدت چنین حالت‌هایی پیش می‌آید که حالت‌های اودیپی است. این چیزی نیست که به ترتیب تولد مربوط باشد؛ چیزی است مربوط به جذب خانواده: اصلاً وجود شکاف میان پدر و مادر کلی بر این بچه‌ها و روابطشان با هم اثر می‌گذارد. بگذارید نکتهٔ خیلی جالبی بگویم؛ به نظر من نکتهٔ خوبی است.

آینهٔ رابطهٔ پدر و مادر

می‌گویند رابطهٔ فرزند اول و دومِ یک خانواده آینهٔ رابطهٔ پدر و مادر با همدیگر است. یعنی اگر پدر و مادر با هم جنگ و دعوا داشته باشند این دو به‌شدت با هم مشکل دارند و برعکس: اگر آن‌ها رابطهٔ خوبی داشته باشند، شما می‌توانید از نگاه‌کردن به رابطهٔ فرزند اول و دوم یک خانواده احتمالاً به رازی پی ببرید که برملا نمی‌شود. چرا؟ چون طبق این معادلات — حرف‌هایی که می‌زنم — باید بشود این مسئله را حل کرد که چرا باید چنین باشد؛ و ظاهراً از نظر تجربی می‌گویند چنین است. چون همه‌چیز تطبیقی است در روان‌شناسی و روان‌کاوی. دلیلش این است که به دلیل آن دایورسیتی که بچهٔ اول و دوم نسبت به هم دارند تقریباً همیشه این اتفاق می‌افتد که فرزند اول یکی را میان پدر و مادر به عنوان حامی اصلی انتخاب می‌کند — کسی که رابطهٔ نزدیک‌تری با او دارد — و دیگری می‌رود سراغ دیگری. معمولاً چنین است که فرزند اول پدر را انتخاب می‌کند و فرزند دوم — چون توجه بیشتر می‌خواهد و پدر با فرزند اول رابطه‌اش خوب است — می‌رود سراغ مادر؛ معمولاً چنین است. و بعد هرچه بالا بگذرد، پایین می‌بینید که میان این دو اتفاق می‌افتد؛ به‌طور ناخودآگاه: یعنی اگر پدر و مادر خیلی با هم رابطه‌شان خوب باشد این دو در وضعی سالم زندگی می‌کنند؛ ولی اگر آن‌ها دعوا کنند، این‌ها با هم دعوایشان می‌شود. و این تیپِ این است، تیپِ آن یکی؛ آن‌وقت کوچک‌تر که شده پدر و مادر خودشان‌اند و هیچ معنایی دعوای فرزند دوم و سوم با هم ندارد؛ ولی دعوای بچهٔ اول و دوم معمولاً این معنا را می‌دهد که پدر و مادر با هم مشکل دارند.

ساختار خانوادهٔ فروید

و به همین دلیل حدس بسیار قوی می‌توان زد که اصلاً ایدهٔ عقدهٔ اودیپ از همین‌جا آمده است. فروید در چنین خانواده‌ای زندگی می‌کرده: فرزند ارشد بود؛ رابطهٔ پدر و مادرش با هم بی‌نهایت سرد بود؛ و فروید فرزند ارشدِ پسر بود و جمعیتی از دخترهای کوچک‌تر از خودش وجود داشت و حتی پسرِ بعد از خودش نبود تا آخری‌ها — فکر می‌کنم چهار تا یا پنج تا خواهر؛ بعداً آخری‌شان یک پسر دیگر است. به نظر می‌آید فروید به‌شدت تجربهٔ اودیپی داشته به دلیل ساختار خانواده‌اش. ما از اطلاعات تاریخی زندگی فروید می‌دانیم پدر و مادرش رابطهٔ سردی داشتند؛ پدرش مرد سخت‌گیری بوده و فروید به‌شدت به مادرش نزدیک و وابسته بوده؛ و در این شرایط اساساً زمینه‌های اودیپی به‌طور طبیعی وجود دارد. همین حالا هم نباید انتظار داشته باشید پسرِ آخریِ یک خانواده احساسات اودیپی خیلی شدیدی داشته باشد؛ اصلاً در این بازی‌ها نیست؛ به نظر نمی‌رسد احساس حمایت از مادر داشته باشد. اگر امروز به فروید این حرف‌ها را بزنید ممکن است بگوید «شاید»؛ ولی معتقدم عقدهٔ اودیپ برای همه وجود دارد و ممکن است شدت و ضعف داشته باشد. به هر حال به نظر می‌آید زمینهٔ خیلی فراهم برای تجلی حالت‌های اودیپی این است که شکاف میان پدر و مادر باشد و فرزند اول پسر باشد؛ یا اگر فرزند اول پسر نیست، به هر حال برای پسری که بزرگ‌تر از همه است در معرض عقدهٔ اودیپ قرار می‌گیرد. و به نظر می‌آید فروید این ویژگی‌ها را کاملاً در خانوادهٔ خودش داشته است. به هر حال این موضوع ترتیب فرزندان را فقط می‌خواهم برای اینکه آشنا شوید گفته باشم؛ سؤالی تا این‌جا — به اندازهٔ کافی مطلب وجود دارد: در اینترنت یا کتاب‌ها می‌توانید پیدا کنید اگر علاقه‌مند شدید بخوانید، با دقت و جزئیات و آمار، دربارهٔ انواع ویژگی‌های personality یا حتی هوش که آیا تأثیر می‌گذارد یا نمی‌گذارد؛ حدس‌هایی زده می‌شود و بعد آمار می‌گیرند و رد یا قبول می‌شود که چقدر آمار معنادار است. — فرزند دوم و آخر چه فرقی می‌کنند؟ — ویژگی‌های فرزند آخر تفاوت دارد. فرزند به هر حال در این تفاوت. ولی کلاً این حالت که فرزند دوم به نظر می‌رسد همیشه نوعی استعداد تشخیص مشکلات عاطفی دارد، ولی اگر به من بگویید کسی فرزند دوم است نه فرزند آخر، فکر می‌کنم باید بیشتر دنبال فرزند آخر باشیم: ویژگی‌های فرزند آخر خیلی بارزتر است تا ویژگی‌های مثلاً دوم‌بودن. دربارهٔ تک‌فرزند مشکلی که ما داریم این است که نمی‌دانیم باید فرزند اولی ببینیم یا فرزند آخری یا ترکیبی عجیب و غریب از ویژگی‌های فرزند اول و آخر. و من فکر می‌کنم تک‌فرزند بودن خوب نیست؛ تنها چیزی که می‌توان از این حرف‌ها گفت این است که در خانوادهٔ تک‌فرزند پدر و مادر باید خیلی هنرمندانه رفتار کنند تا تک‌فرزند موجود خوبی بشود — و اگر خوب بشود خیلی خوب می‌شود؛ کلاً می‌شود صفتی در کنار ویژگی‌های تک‌فرزند گذاشت. حالا به هر حال فکر می‌کنم همین مقدار اطلاعاتی که دارید اگر کمی کنجکاو شوید در اطراف خودتان — شاید در خانوادهٔ خودتان برای بار اول سخت باشد — ولی فکر می‌کنم در این حد چیزهای خیلی واضحی می‌بینید دربارهٔ تفاوت فرزند اول و آخر و وسطی‌ها و تک‌فرزند. ولی عادت کنید؛ فکر می‌کنم بعداً می‌بینید در خانوادهٔ شما هم به هر حال خبرهایی هست. خیلی ممنون. — اینکه گفتید فرزند وسط خیلی خوب می‌تواند احساسات را تشخیص بدهد — اینکه گفتم فرزند وسط خیلی خوب می‌تواند احساسات و عواطف را تشخیص بدهد — خیلی پیچیده است.

فرزندان متعادل‌کنندهٔ سیستم خانواده

اگر برگردم می‌گفتم خیلی پیچیده‌تر می‌شود. فرزند سوم، فرزند متعادل‌کنندهٔ پدر و مادر؛ فرزند وسط — حالا سوم، چهارم — می‌گویند فرزند متعادل‌کنندهٔ سیستم خانواده است. چرا این‌ها خیلی پیچیده است؛ خیلی بدیهی نیست؛ و نوعی استدلال‌ها چنین است: گویا سیستم آن چیزهایی را که برای پایداری خودش لازم دارد به وجود می‌آورد. تقریباً استدلال‌ها چنین‌اند: گویا مشکلات خانواده با فرزندها حل می‌شود. ببینید، مثل این است که — همان‌طور تکاملی نگاه کنید — توضیح‌ها چنین می‌شود داد: گویا یک جای خالی وجود دارد. موقعی که فرزند دوم یا سوم دارد به وجود می‌آید گویا چنین امکاناتی هست و این‌ها جذب می‌کنند و این ویژگی‌ها را پیدا می‌کنند؛ فرزند چهارم مثلاً جور دیگری است. مثلاً دربارهٔ فرزند چهارم می‌گویند نسبت به هر مشکلی که در خانواده پیش بیاید حساس و نوعی مسئولیت‌پذیر است؛ گویا کارش این است که اگر دعوایی بشود — اصلاً فرزند اول چنین احساس مسئولیتی ندارد؛ فرزند دوم را بیشتر می‌گویند دنبال ابراز آن احساسات ناگفته‌ای است که در خانواده مانده؛ تخصصش این است — ولی فرزندهای رده‌های پایین‌تر متعادل‌کننده‌اند: فرزند چهارم معمولاً ویژگی عجیبی دارد؛ گویا آمده و مسئولیتش این است که مشکلی در خانواده‌اش نباشد؛ و مهم نیست فرزند آخر باشد یا نه؛ ویژگیِ مثلاً چهارونیم به این سمت می‌رود. و توضیح این‌ها دیگر ساده و بدیهی نیست و برای همین از توضیح‌هایی که گفتم در کلاس‌ها تجربه‌ای نداشته‌ام که بگویم. این مقدار حدس و گمان است و پشتوانهٔ آماری ضعیفی دارد؛ دیگر چیزی نیست که بتوان برایش آمار گرفت؛ این ویژگی‌هایی که نسبت می‌دهند بیشتر از نتیجه‌گیری‌های شهودی می‌آید و تجربهٔ شخصی از خانواده‌هایی که خیلی دقیق شناخته‌ام.