→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۱۹ · نقشهٔ جلسات

یونگ — درآمد

۱۸,۸۰۴ واژه · ۳۸ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او نخست یادآوری می‌کند که جلسهٔ پیشین دربارهٔ کارکردهای خودآگاهی بود، با دست‌کم دو محور مستقل: تقابل عاطفه و تفکر، و شهود در برابر حس. سپس می‌گوید این جلسه شروع بحث‌های اصلی یونگ است که ادامهٔ کار فروید است و در عین حال از آن جدا می‌شود؛ هدف یک مرور کلی است تا بعداً در شاخه‌ها عمیق‌تر شوند. از همکاری و جدایی یونگ و فروید و آزمون تداعی شروع می‌کند، به دو تعبیر از ناخودآگاه و منابع مطالعهٔ ناخودآگاه جمعی می‌رسد، تفاوت دوم یعنی رشد در برابر لذت را می‌گوید، و در پایان به پرسش‌ها دربارهٔ عرفان، دین و تقابل تفکر و عاطفه می‌پردازد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

شروع جلسه یونگ و یادآوری فروید

بحث یونگ دربارهٔ کارکردهای خودآگاهی در آثار او حالتی حاشیه‌ای دارد: همه یونگ را با شناخت جنبه‌هایی از ناخودآگاه می‌شناسند که حتی از برخورد فروید عمیق‌تر است، و بحث‌هایی که او دربارهٔ خودآگاهی کرده — که از نظر تاریخی هم مربوط به دوره‌های نخست کارش است — به متن اصلی آنچه ما روان‌کاوی یونگ یا روان‌کاوی اعماق می‌شناسیم خیلی وصل نمی‌شود. اما محض یادآوری — چون آن جلسه می‌شد مطلبی را جداگانه بررسی کرد — جلسه را به آن موضوع اختصاص دادم؛ به‌علاوه اینکه مقدمه بد نیست و من شخصاً به آن موضوع علاقه‌مندم و بعداً از آن استفاده می‌کنم: وقتی کمی در یونگ پیش رفتیم — و به‌طور غیرعادی به نظر من آن مباحث مهم‌اند — و وقتی بحث اختصاصی یونگ تقریباً تمام شد و خواستیم ایده‌های یونگ را با فروید تلفیق کنیم، فکر می‌کنم خیلی خوب می‌شود از ایده‌های جلسهٔ قبل استفاده کرد. اساساً ایدهٔ آن جلسه این بود که دست‌کم دو محور مستقل در کارکردهای ذهنی خودآگاه خودمان می‌بینیم: یکی تقابل عاطفه و تفکر است — نوعی جهت‌گیری: هر آدمی ممکن است با درصدی بیشتر متفکر و با درصدی کمتر عاطفی باشد یا برعکس — و تستی در اینترنت معرفی کردم که می‌توانید بزنید و تقریباً درصدهای جهت‌گیری ذهنی خودتان را بفهمید.

تیپ‌های روان‌شناختی یونگ

نام تست Personality Test است؛ «یونگ» را در گوگل بزنید می‌آید. منتها نام تست فقط یونگ نیست: یونگ، مایر و نفر دیگری — این تست را خود یونگ تهیه نکرده است؛ به تئوری یونگ کسی چیزی افزوده و بعداً کسی هم فکر می‌کنم تست را تهیه کرده: تستی با هفتادودو پرسش بله/نه که چهار حرف به هر کس اختصاص می‌دهد. من دربارهٔ حرف دوم و سوم آن صحبت می‌کنم؛ حرف اول مربوط به درون‌گرایی و برون‌گرایی است که فعلاً لازم نیست یادآوری‌اش کنم؛ حرف دوم و سوم دربارهٔ تقابل تفکر و عاطفه و از جهتی شهود در مقابل حس است. در جلسه‌ای توضیح دادم که محتوای این‌ها از نظر یونگ چیست، چرا با هم تقابل دارند و اطلاعاتی که تست می‌دهد به چه کار می‌آید — نه برای شناخت خود آدم، بیشتر شاید برای شناخت دیگران مفید است. فعلاً قصد ندارم مفصل یادآوری کنم؛ هرجا خواستم از آن‌ها استفاده کنم، مثلاً یک‌ربع وقت می‌گذارم و محتوای آن جلسه را دوباره یادآوری می‌کنم.

آنچه در این جلسه می‌خواهم بگویم شروع بحث‌های اصلی یونگ است که به نوعی ادامهٔ کار فروید است: نوع برخورد خاصی که یونگ با مسائل روان‌کاوی و شناخت ناخودآگاه داشت؛ اختلافش با فروید تا آنجا بود که پس از مدتی همکاری از هم جدا شدند و یونگ کاملاً شخصیت مستقلی در روان‌کاوی شد؛ چنان‌که روزبه‌روز بر قسمت‌های اختلافی‌اش با فروید تأکید بیشتر کرد، طوری که در دههٔ ۵۰ و ۶۰ یونگ را با سلسله مباحث و مفاهیمی می‌شناختند که شاید ربط زیادی به ایده‌های فرویدی نداشت. اکنون هم روان‌کاوی یونگ از هر جهت با روان‌کاوی فروید متمایز است، هرچند ریشهٔ مباحث یونگ به نوعی به حرف‌های فروید برمی‌گردد. از نظر تاریخی یک بار تذکر دادم: یونگ شخصیت آکادمیک بسیار موجهی بود که در یکی از بهترین بیمارستان‌های روانی آن روز کار می‌کرد، در حالی که فروید بیشتر روان‌کاوی تجربی حساب می‌شد و به عنوان دستیار بروئر سال‌ها کار کرده بود؛ در عین حال که پزشک و عصب‌شناس بود، به عنوان روان‌کاو و روان‌شناس یا روان‌پزشک کاملاً شخصیتی ناشناس بود تا وقتی ایده‌هایی منتشر کرد که همه در برابرش جبهه گرفتند. یونگ یکی از نخستین آدم‌های موجه روان‌پزشک اروپا بود که از فروید حمایت کرد و در خاطراتش جایی اشاره می‌کند که چقدر هیجان‌زده شد وقتی برای نخستین‌بار ایده‌های فروید را خواند. او این‌طور توصیف می‌کند که ما آن موقع در بیمارستان — که یکی از مجهزترین بیمارستان‌های اروپا بود — کاری بیشتر از این نمی‌کردیم که روی انواع اختلال‌هایی که بیماران مراجعه می‌کردند اسم‌هایی بگذاریم و غالباً هم معتقد بودیم این‌ها درمان‌پذیر نیستند؛ به‌طور کلی برای درمانشان روشی وجود ندارد و باید با داروهای مسکن و داروهایی که مدام تعدادشان زیاد می‌شد این‌ها را نوعی تسکین دهیم و نگه داریم.

هیستری و منشأ روان‌زاد

او می‌گفت همیشه این احساس را داشته که این آدم گذشته‌ای دارد که به این‌جا رسیده و منشأ این رفتارهای عجیب و غریبی که یک بیمار روانی سطح بالا انجام می‌دهد — کسانی که دچار اسکیزوفرنی هستند یا چیزهای مشابه، مثلاً هیستری — به هر حال منشأیی در زندگی او دارد که باید بشود کشفش کرد و ممکن است راه‌حل‌هایی واقعاً برای درمان پیدا کرد بدون استفاده از مواد شیمیایی. می‌گفت همین که فروید نخستین کسی بود که به‌طور سیستماتیک بیماران روانی و بیماری‌هایشان را مطالعه کرد و سعی کرد نظامی تئوریک کلی داشته باشد که این بیماری‌ها را دسته‌بندی کند و راه‌های درمان غیردارویی برایشان پیدا کند، از نظر او خودش کار فوق‌العاده‌ای بود. او توصیف می‌کند که از نخستین آشنایی با آثار فروید خیلی هیجان‌زده شد و کاملاً شیفته شد و خیلی زود با فروید تماس گرفت و جزو اندک طرفداران فروید شد. در سال‌های نخستینِ راه‌افتادن جنبش روان‌کاوی، یونگ رسماً معاون نفر دوم جنبش روان‌کاوی بود و سمت معاونت کل جنبش را داشت؛ و سرانجام به دلایلی که پیش‌تر هم اشاره کرده‌ام و دوباره می‌کنم فاصله گرفت؛ اختلاف تئوریک میان‌شان پدید آمد و خیلی زود یونگ و آدلر هر دو از جنبش روان‌کاوی بیرون آمدند و یونگ به‌طور مستقل نظریات جدیدی در کارهای خودش پیش برد. در سال‌های نخستین همکاری با فروید، اکثر کارهایی که در جلسهٔ قبل به آن‌ها اشاره کردم به آن دوره مربوط می‌شود؛ مخصوصاً آن آزمون تداعی که طراحی کرد، به‌علاوهٔ مفهوم کمپلکس و مفهوم عقده — مفاهیمی که یونگ خیلی زود در کارهای اولیه‌اش داشت و بعدها چندان در کارهای بعدی‌اش از آن‌ها استفاده نکرد. این اصطلاحات وارد فرهنگ عامه هم شده است؛ مثل مفهوم درون‌گرایی و برون‌گرایی که مردم دیگر بدون آنکه معنایش را بدانند استفاده می‌کنند: آدم‌هایی که خیلی در خودشان‌اند می‌گویند «این طرف اصلاً درون‌گراست» و آدم‌های معاشرتی را برون‌گرا می‌گویند؛ و مفهوم عقده هم مفهوم فوق‌العاده رایجی است — «این طرف عقده‌ای است» — به عنوان مفهومی عامیانه. نخستین‌بار اصطلاح عقده را یونگ به کار برده. به‌علاوه آزمون تداعی معروفی از یونگ هست که کلیدی دارد و هر که بداند — فکر می‌کنم دیگر — من همیشه از جلسهٔ اول که می‌گفتم در معرفی‌اش تردید داشتم و می‌گفتم موضوعش چیست.

کمپلکس و انرژی عاطفی

اینکه نمی‌توانیم در این آزمون شرکت کنیم؛ یعنی چیزی فریبنده در آزمون هست و خوب است هرکس یک بار آن را بدهد؛ بعداً می‌گویم ماجرایش چیست. حالا چند نفر بیشتر نیستید؛ فرض کنیم. این آزمون یونگ برای تشخیص عقده‌ها از نظر مستقیم به مباحث امروز من ربط ندارد ولی بد نیست بدانید؛ اگر آن جلسه وقت می‌شد باید آخر جلسه این را می‌گفتم. یونگ در تعریف عقده می‌گوید بخشی از احساسات و مفاهیم و چیزهای ذهنی و روانی هستند که پیرامون‌شان انرژی‌های متراکمی وجود دارد که به‌راحتی نمی‌توانید در آن‌ها نفوذ کنید: گویا وقتی نسبت به چیزی دچار کمپلکس هستید نمی‌توانید راحت درباره‌اش فکر کنید، چون مجموعه‌ای از عواطف پیچیده و ناخودآگاه همراه با انرژی زیاد آن‌جاست؛ مثل نقاط کوری می‌شوند که خودآگاهی آدم نمی‌تواند در آن‌ها نفوذ کند. مثلاً ممکن است کسی نسبت به روابط خانوادگی‌اش — مثلاً رابطه‌ای بیمارگونه با پدرش — داشته باشد؛ بعد اگر بخواهید دربارهٔ مسائل خانوادگی با چنین آدمی صحبت کنید، می‌بینید بی‌آنکه دست خودش باشد مقاومت‌هایی در او هست؛ چیز خیلی ساده‌ای را نمی‌فهمد؛ پرسش‌های عجیب و غریب می‌کند؛ گویا جایی هست که نمی‌تواند راحت مستقیماً به آن فکر کند، به دلیل اینکه مجموعه‌ای از انرژی‌های متراکم پیرامون آن مفاهیم وجود دارد: بخش‌هایی از روان و ذهنش هست که از کنترلش بیرون شده است. واضح است که این مفهوم خیلی فرویدی است؛ دقیقاً فروید همین‌طور به روان‌کاوی نگاه می‌کرد که باید دنبال این باشیم ببینیم کجاها ذهنِ خودآگاه به دلیل هیجان‌هایی که تجربه کرده چیزهایی را واپس زده و به بخش ناخودآگاه منتقل کرده است. ناخودآگاه فرویدی بیشتر این حس را دارد که شما مجموعه تجربیاتی که خیلی دردناک بوده — خاطره‌ای مربوط به این تجربیات و هر چیزی نزدیک به مفاهیم مربوط به این تجربیات — را نوعی در پستویی انداخته‌اید که دیگر مزاحمتان نباشد. اگر انرژی مربوط به این خاطرات خیلی زیاد شود و آن پستو پر از این چیزهای تاریک ذهن شود، ممکن است به صورت روان‌نژندی خودش را نشان دهد. و روش فرویدی هم این است که برود درِ آن پستو را باز کند، آن چیزهای سیاهی که واپس‌زده شده را دوباره به خودآگاه برگرداند؛ این بار سعی کند در محیطی این کار را انجام دهد که شخص دچار هیجانات روحی شدید نشود و هیجانی را به‌طور کنترل‌شده تجربه کند و آن خاطره‌های عجیب از ذهنش پاک شود. این اساساً آن روش تخلیه و نخستین ایده‌های فروید بود و یونگ هم علاقه‌مندش همین چیزها بود؛ و فروید در گزارش‌هایش چنین گزارش می‌کرد که توانسته هیستری را با استفاده از این تجدید خاطرات به‌طور کامل درمان کند — نه به‌طور مقطعی. ادعای فروید همیشه این بود که تنها راه درمان همین است: شما باید این مکانیسم را بفهمید که بیماری‌های روانی و انحراف‌ها از این‌جا می‌آیند که شما چیزهایی را در خودآگاه نمی‌توانید تحمل کنید به دلیل اینکه بیش از اندازه عاطفه و هیجان و انرژی دارند و این‌ها را می‌برید جایی قایم می‌کنید؛ آن‌جا هم جای امنی نیست؛ مدام به شما فشار می‌آورند.

انسداد کانال عصبی و جسمانیت

در رویاها ظاهر می‌شوند و اگر خیلی این وضعیت شدید شود و انرژی‌ها زیاد شوند، اصلاً ممکن است عوارض روانی و حتی جسمانی داشته باشد. هیستری یعنی اینکه همین انرژی‌ها نوعی باعث می‌شوند بعضی از کانال‌های عصبی مسدود شوند و طبعاً ممکن است عوارض جسمانی پیدا کنید. این مفهوم کمپلکس که گفتم به‌شدت شبیه همین کارهای فروید است، و آزمون تداعی ایدهٔ جالبی برای تشخیص کمپلکس است. ایدهٔ آزمون این است — نمی‌دانم؛ ممکن است جاهایی در فیلم‌های مستند یا داستانی دیده باشید؛ حتماً فیلمی را یادتان است که تلویزیون بارها پخش کرده؛ فیلم خیلی خوبی هم هست به اسم «تنهای دونده دوهای اسپرام» — از تونیری شاکسون است؛ تونیری شاکسون کارگردان خیلی خوب انگلیسی است — که در آن زندانی می‌شود روان‌کاوِ زندان، آزمون تداعی یونگ را برایش اجرا می‌کند. ایدهٔ آزمون تداعی یونگ این است که از کسی که آزمون از او گرفته می‌شود می‌خواهند به ضررِ هر واژه‌ای که روان‌کاو می‌گوید، در حداقلِ ممکن، اولین چیزی را که به ذهنش می‌رسد بگوید؛ و روان‌کاو این‌ها را یادداشت می‌کند؛ یعنی یک لیست از واژه‌ها می‌آورد و شروع می‌کند به گفتن؛ و شرط آزمون این است که سرعت عمل به خرج دهد و فکر نکند و جواب بسازد: اولین چیزی که به ذهنش می‌رسد را بگوید. در این آزمون طبعاً به آزمون‌شونده می‌گوید که یک رشتهٔ معناداری به شما می‌گویم و بعد از اینکه شما پاسخ این‌ها را گفتید، من نتیجه می‌گیرم؛ در حالی که روان‌کاو فقط با کرونومتر زمان پاسخ شما را اندازه می‌گیرد. یک رشته واژه‌های خنثی می‌گویند، مثل باران — کسی مثلاً به باران کمپلکس ندارد — آجر، دیوار؛ چیزهای کاملاً خنثی؛ و آدم‌ها از میانگین زمان پاسخ‌شان به این‌ها یک خط پایه به دست می‌آورند: کسی که کمپلکسی ندارد تقریباً همیشه در حدود یک ثانیه جواب می‌دهد. بعد واژه‌های معنادار را می‌گویند، مثلاً مادر، پدر، و هر چیز دیگری که ممکن است احساس کنند طرف کمپلکسی دارد؛ و وقتی به کمپلکس‌های احتمالی می‌رسند، زمانِ پاسخ از میانگین خارج می‌شود و حتی ممکن است جواب واژهٔ «مادر» را ندهد و تازه به چیزهای خیلی بی‌ربط هم برود: می‌رود سراغ صندلی و میز و چیزهایی که ممکن است مربوط به مادر باشد. این‌گونه در واقع نقاط تجمع انرژی عاطفی را که ذهن را درگیر کرده پیدا می‌کنید. بنابراین اگر آزمون را دارید دیگر خراب شده و همه همان را می‌خواهند و یک واژه به شما نمی‌دهند؛ یکی می‌گوید این واژه‌ای است که به نظرت متناسب با آن واژه است.

جدا شدن یونگ از فروید

یونگ در کتابی که دفعهٔ قبل معرفی کردم فصلی دربارهٔ نتایج این آزمون دارد و نمودارهایی را بحث می‌کند که آزمون چگونه نتیجه داده است. این‌ها کارهای ابتدایی و قدیمی یونگ بود. من می‌خواهم در این جلسه از جاهای مهمی که یونگ از فروید جدا شد و مبانی جدیدی پیدا کرد بگویم؛ ایده این است که در این جلسه یک دورِ مثل مرور کلی از راه دورِ فروید-یونگ داشته باشیم تا شما حافظه‌ای از اینکه چقدر با دیدگاه‌های فروید متفاوت شده پیدا کنید، و بعداً در جلسات آینده در بعضی از این شاخه‌ها عمیق‌تر شوید. فکر می‌کنم بهتر است اول یک تصویر کلی پیدا کنید.

مدام یادآوری می‌کنم که این جلسات قرار نیست روان‌کاوی یاد بگیریم؛ قرار است آن چیزهایی از روان‌کاوی که در تحلیل‌های فرهنگی بیشتر به کار می‌آید را یاد بگیریم. من در قسمت فرویدی هم فکر می‌کنم کمترین زمان ممکن را صرف ایده‌های درمانی فروید کردم؛ اگر هم چیزی گفتم برای این بود که در فهم نظریه و مدل فرویدی کمک می‌کرد. ولی یک نکتهٔ خیلی مهم این است که فروید خیلی بیشتر از یونگ درمان‌محور است. فروید تقریباً از آغاز کارش تا آخر عمرش کوشید تعهدش — به اینکه می‌خواهد تئوری‌هایی بیاورد که به درد درمان بخورد — را حفظ کند؛ هرچند دربارهٔ خیلی چیزها اظهار نظر کرد، ولی به نظر می‌آید ایده‌های اولیه‌اش همچنان در جهت بسط شیوه‌های درمانی می‌ماند؛ منتها کم‌کم احساس می‌شود مدلی به دست آورده که به همهٔ مسائل مربوط به انسان می‌توان با آن نگاه کرد — و این کار هم کرد. یونگ خیلی بیشتر چنین است: فکر می‌کنم خیلی زود، از همان آغاز جدایی از فروید، آن تعهد — که هر کاری می‌کند در جهت یافتن شیوه‌های درمانی باشد — را کاملاً کنار گذاشت. حجم خیلی کوچکی از کارهای یونگ به شیوه‌های درمانی اختصاص دارد. درمان یونگی داریم؛ اکنون در سراسر دنیا کلینیک‌های درمان یونگی وجود دارد؛ من یک بار آماری از توسعهٔ کلینیک‌های یونگی دیدم — اگر اشتباه نکنم — که از دههٔ ۶۰ به این‌سو متداول شده و تعداد این‌گونه کلینیک‌ها زیاد شده؛ که نشان‌دهندهٔ نوعی سیر صعودی علاقه به یونگ است، حتی به درمان یونگی؛ و مطمئناً علاقهٔ فرهنگی به یونگ سال به سال اضافه شده. فکر می‌کنم زمان مرگش خیلی کمتر طرفدار داشت تا اکنون که حدود چهل سال از مرگش می‌گذرد. این نکته را گفتم برای اینکه بدانید یونگ هم نظریهٔ خیلی وسیع و پیچیده‌ای دارد و هم خیلی به مسائل فرهنگی نزدیک‌تر است و خودش حجم خیلی زیادی نقد فرهنگی تولید کرده؛ مثلاً چنین گفت زرتشتِ نیچه را — نمی‌دانم چند جلسه؛ ده‌ها جلسه — فقط چنین گفت زرتشت نیچه را نقد کرده است.

اسطوره، تاریخ و سیاست قرن بیستم

یعنی تحلیل روان‌کاوانه کرده؛ و همین‌طور دربارهٔ خیلی چیزهای دیگر: دربارهٔ اسطوره‌ها، دربارهٔ فعالیت‌های بشر در طول تاریخ کلی ایده دارد؛ به‌علاوه دربارهٔ سیاست در قرن بیستم با مدل یونگی حرف دارد. کاملاً این ویژگی در آثار یونگ هست که دربارهٔ هر چیز انسانی مقاله نوشته است. دربارهٔ یوفو — عذرخواهی می‌کنم — مقالهٔ خیلی معروف و جالبی دارد که چرا این ایده این‌قدر جذاب است و بشر بدون دلایل قانع‌کننده جذب این ایده می‌شود. فکر می‌کنم در زبان فارسی هم این مقالهٔ یونگ ترجمه شده؛ الان دقیقاً یادم نیست، ولی جایی محتوایش را دیده‌ام که نوشته‌اند. این‌ها را می‌گویم برای اینکه باید کمی خودمان را جلو بگیریم، چون آثار یونگ خیلی به چیزی که ما می‌خواهیم نزدیک است و باید جایی ترمز کنیم. سعی می‌کنم چند جلسه دربارهٔ نظریهٔ فروید، نظریهٔ یونگ و تفاوت‌هایش با فروید صحبت کنم؛ آن حس یونگی پدید آید که او چگونه به انسان نگاه می‌کند و چه تفاوت عمده‌ای روان‌کاوی‌اش با روان‌کاوی فرویدی دارد؛ و بعد به‌طور گزینشی چند تا از بحث‌هایی که خودش مطرح کرده و بعضی چیزهایی که ممکن است خودمان به آن‌ها علاقه‌مند باشیم را به عنوان کاربرد بگویم. می‌خواهم یک‌دفعه بپرم وسطِ جاهایی که یونگ از فروید فاصله می‌گیرد و جدا می‌شود؛ و آن بیشتر متمرکز است بر تعبیری که این دو نفر از ناخودآگاه دارند. همین اشاره‌ای که کردم: ناخودآگاه فرویدی بیشتر شبیه زباله‌دانی است، مثل پستویی که چیزهایی را که نمی‌خواهید و نمی‌خواهید در آگاهی‌تان باشند و نمی‌توانید همان موقع پردازششان کنید، به آن‌جا منتقل می‌کنید. این کار هم خودآگاهانه صورت نمی‌گیرد: روان شما مکانیسمی دارد که بعضی خاطرات و بعضی افکار را به جای انبارمانندی منتقل می‌کند که تاریک هم هست و جلوی چشم شما نیست؛ و اصولاً این انتقال حالتی بیمارگونه دارد و منشأ بیماری هم می‌شود؛ دقت می‌کنید؟ یعنی فروید چنین نگاه نمی‌کند که ناخودآگاه چیز جالبی است که نتایج خیلی مثبتی هم ممکن است از آن دربیاید. نتیجهٔ وجود چنین پستویی این است که می‌توانید خاطراتتان را آن‌جا پنهان کنید و زندگی‌تان را ادامه دهید؛ ولی در عین حال وجود این خاطرات در آن‌جا و متراکم‌شدن‌شان و انرژی زیاد داشتنشان آزارتان می‌دهد تا حدی که منشأ بیماری روانی می‌شود. یونگ اصلاً ایدهٔ ناخودآگاه در روان‌کاوی یونگ چنین نیست. پیش از آنکه ایدهٔ یونگ را بگویم: اگر آن متنی را که پیشنهاد کردم بخوانید — ارقم؛ متن فشرده‌ای که فروید اواخر عمرش دربارهٔ کل کارهایش نوشته — آن‌جا دست‌کم در حد یک جمله فروید اشاره می‌کند که همهٔ ناخودآگاه چنین نیست؛ بخشی از ناخودآگاه به نظر می‌آید خیلی عمیق‌تر است و ربطی به تجربه‌های شخصی انسان‌ها ندارد.

ناخودآگاه شخصی در برابر جمعی

ولی تأکید می‌کند آن بخش اصلاً در دسترس ما برای مطالعه نیست. چیزی که می‌توانیم مطالعه کنیم چیزهایی است که مربوط به ناخودآگاه شخصی است: تجربه‌های زندگی طرف که نوعی قابل‌تحمل نبودند، جایی منتقل شده‌اند؛ و این را می‌توانم با مثلاً آزمون‌های تداعی — مدل فرویدی — سعی کنم ذهن را آزاد کنم تا به این عقده‌ها و این نقاط کور ذهن برسد و این‌ها را نوعی پاک‌سازی کنم تا مشکلات فرد برطرف شود یا تعبیر رؤیاهایش مشخص شود. بنابراین فروید معتقد است همهٔ ناخودآگاه این نیست؛ ولی عامدانه از مطالعهٔ بخشی از ناخودآگاه که شخصی نیست نوعی تفره رفته و توجهش را به بخشی از ناخودآگاه معطوف کرده که مربوط به تجربیات شخصی، مخصوصاً دوران کودکی است؛ و کاملاً هم این نوع برخورد موجه است، برای اینکه فروید درمان‌محور است. اگر بخش‌هایی از ناخودآگاه وجود دارد که در همهٔ انسان‌ها مشترک است، آن‌ها ربطی به این ندارند که این آدم الان هیستری گرفته — دقت می‌کنید؟ — آن که در همهٔ آدم‌هاست. ممکن است چیزهایی در ناخودآگاه باشد و همهٔ آدم‌ها به دلیل وجود بخش‌هایی در ناخودآگاه رفتارهای عجیب‌وغریب یا مثبتی از خود نشان دهند؛ این‌ها ربطی به درمان بیماری‌ای که به فروید مراجعه کرده ندارد. بنابراین انگیزهٔ فروید اصولاً در درجهٔ اول شناخت انسان نیست؛ نمی‌خواهد انسان‌شناسی جدیدی عرضه کند — کما اینکه بعداً این کار را می‌کند — ولی ایدهٔ اصلی‌اش این است که بیمارها را درمان می‌کند. اما یونگ — به نظر می‌آید کنجکاوی‌اش، که در یک کلمه مشخصهٔ اصلی یونگ است، نوعی کنجکاویِ مهارنشده است — طوری که من چند بار این ماجرا را نقل کرده‌ام که در خاطراتش اشاره می‌کند کنجکاوی‌اش نسبت به کشف محتویات عمیق ناخودآگاه به حدی رسیده بود که دیگر داشت دیوانه می‌شد. به تمام کتاب‌فروشی‌های مثلاً سوئیس و اتریش سفارش داده بود — آن‌هایی که عتیقه و کتاب‌های عتیقه می‌فروختند — در مورد کیمیاگری اگر کتابی پیدا کردند به او بدهند؛ برای اینکه به این نتیجه رسیده بود محتوای کیمیاگری با آن مسائل عمیق ناخودآگاه ارتباط دارد. و کارش به جایی رسیده بود که دیگر نمی‌توانست تحمل کند کتاب جدیدی به دستش برسد یا نه. یک آزمایشی را خودش روی خودش انجام داد — بله، اختیار دارید؛ خیلی زیاد نمی‌توانم؛ بله، تعریف می‌کند — این آزمایش این بود که می‌خواست ببیند می‌تواند در طول روز به حالت‌هایی شبیه خواب فرو برود تا آن محتویات را بتواند ساعات بیشتری در حالی که قلم در دستش است یادداشت کند؛ آن‌قدر از خودش بی‌خود شود که این محتویات عمیق ناخودآگاهش نوعی بیرون بریزد. این برای من جالب است و بارها از آن نقد کرده‌ام؛ چون فکر می‌کنم آن ویژگی واقعی شخصیت یونگ در این کاری که کرده و این حالت کنجکاوی عجیبی که داشته پیداست.

تمرین دیوانگی آگاهانه

می‌گوید وقتی تصمیم گرفتم این کار را شروع کنم مطمئن نبودم که اگر در چنین حالت‌هایی بروم بتوانم دربیایم؛ ولی دیگر چاره‌ای نبود. تمرین کرد که در طول روز ساعت‌ها به حالت‌هایی شبیه دیوانه‌ها برود؛ یعنی ذهنش را آن‌قدر از کنترل خودش خارج کند که هر چیز عجیب و غریبی که در ناخودآگاهش هست بتواند در طول روز به ذهنش برسد و یادداشت کند، بدون هیچ کنترلی. وقتی کنترل خودآگاهی‌تان را عمداً بردارید معلوم نیست چه می‌کنید یا چه به فکرتان می‌رسد. در این عملیاتی که انجام می‌داد مثلاً با یک گاو شاخدار ساعت‌ها صحبت کرده — می‌بینید؟ — گاو شاخدار؛ عکسش را اگر ببینید، چون یکی از اسطوره‌های یونانی است؛ و با هم قدم می‌زدند و صحبت می‌کردند؛ با مارها مثلاً هم‌صحبت شده است. عین همان اتفاق‌های عجیب و غریبی که در عجیب‌ترین خواب‌های آدم ممکن است بیفتد — ایزدی ظاهر شود یا با این موجودات عجیب برخورد کنید — این کار را در طول روز ساعت‌ها و روزها ادامه داده و به حالتی شبیه عالم دیوانه‌ها رسیده است. ولی دلش به این خوش بوده که دارد مجموعه اطلاعاتی ذی‌قیمت از محتوای ناخودآگاه بیرون می‌کشد. ببینید این کاری است که اصولاً — اگر با شخصیت فروید آشنا باشید — فروید به هیچ وجه نمی‌کرد: آدم بسیار محتاط‌تری بود؛ آدمی که اصولاً به شخصیت اجتماعی خودش خیلی اهمیت می‌داد؛ اینکه درباره‌اش چه بگویند و چه نگویند مثل هر آدم دیگری برایش مهم بود. یونگ نوعی وارد فضای ذهنی عجیبی شده بود که دیگر کنترلی بر این رفتارهای خودش نداشت. و خاطراتش را هم بخوانید — کاملاً؛ همین حالا که خاطراتش را می‌خوانید شک می‌کنید این آدم دیوانه است؛ وقتی آدم این خاطرات را می‌نویسد یعنی سالم مانده، جان به در برده؛ خودش فکر می‌کند سالم مانده؛ چون به چیزهای خیلی عجیب و غریبی به‌طور جدی اشاره می‌کند دربارهٔ اتفاق‌هایی که در آن دوره برایش افتاده است. و ببینید نکتهٔ اصلی این است که یونگ به همان جایی حمله می‌کند که فروید نمی‌خواست خیلی واردش شود. سال‌های زیادی از زندگی یونگ پس از جدایی از فروید مطالعهٔ بخش عمیق‌تری از ناخودآگاه بود که یونگ اصطلاح ناخودآگاه جمعی را برایش به کار می‌برد: چیزی که به نظر می‌رسد میان همهٔ آدم‌ها مشترک است و دیگر ربطی به بیماری‌ها هم ندارد. مطالعهٔ چنین بخشی از روان بیشتر به این می‌خورد که شما مدل انسان‌شناسی خودتان را تکمیل کنید. رفتارهای روزمره یا رفتارهای فرهنگی کاملاً سالم که حالت بیمارگونه ندارند — دست‌کم ما این‌ها را سالم می‌دانیم — از نظر یونگ تحت تأثیر این بخش ناخودآگاه هستند. ممکن است این نکته و این نوع عملکرد این بخش ناخودآگاه برای فروید که می‌خواهد بیماری‌ها را مطالعه کند خیلی جالب نباشد؛ ولی یونگ اصولاً کنجکاوی‌اش این است که کل مکانیسم عملکرد روان را به دست بیاورد: از خودآگاهی تا ناخودآگاه شخصی و ناخودآگاه جمعی. این تفاوت عمدهٔ یونگ با فروید از همین‌جا شروع می‌شود که گویا آن جایی که فروید متوقف شده و دیگر برایش مهم نبوده جلوتر برود — و رسماً هم ایده‌اش این بوده که نمی‌شود از این جلوتر رفت، چون احساسش این بوده که این بخش عمیق ناخودآگاه اصلاً جایی ظاهر نمی‌شود.

رویای فرویدی و حد ناخودآگاه

رؤیاها را تحت تأثیر ناخودآگاه شخصی می‌دانست؛ یعنی تمام رفتارهای ناخودآگاه انسان‌ها را هم بیشتر تحت تأثیر آن بخش شخصی می‌دانست. این‌ها مثل محتویات عجیب و غریبی‌اند که اگر هم ظاهر شوند تحت کنترل نیستند؛ بنابراین مطالعه‌شان راه خیلی روشنی برای او نداشت و آن‌قدر که برای یونگ مهم است برای فروید مهم نبوده است. اولاً منطقی می‌شود نتیجه گرفت — در ادامهٔ بحثی که می‌کنم — اینکه اگر ناخودآگاه به هر حال مفهومی است، دیگر باید چیزهایی از این قبیل هم در روان انسان وجود داشته باشد بدون اینکه تجربه‌ای انجام دهیم؛ اینکه بخشی از ناخودآگاه مشترک باید داشته باشیم درست است؛ و فکر می‌کنم نظر فروید بیشتر این بود که نمی‌شود به‌طور کنترل‌شده این را مورد آزمون قرار داد. متوجه هستید؟ یونگ نوعی معتقد است که در رؤیاها — در همان کاری که با خودش می‌کرد — یا در اسطوره‌ها منابعی وجود دارد که می‌توان به این‌جا دسترسی پیدا کرد؛ فروید به نظر می‌رسد به وجود منابع منظمی که قابل مطالعه باشند چندان معتقد نیست؛ اینکه من بتوانم چنین تفکیکی کنم و بگویم این‌جا آثار ناخودآگاه جمعی است و این‌ها شخصی‌اند. یک چیز را فراموش نکنید؛ من کلاً همیشه احترام فروید را خیلی زیاد نگه می‌دارم: این را فراموش نکنید که یونگ بعد از فروید این کارها را انجام می‌دهد؛ روزی که فروید حرف از ناخودآگاه می‌زد کسی نمی‌پذیرفت که اصلاً چنین چیزی وجود دارد. بنابراین این خیلی نقشی در کار فروید ندارد که اگر تا مرحله‌ای ناخودآگاه را مطالعه کرده، اولاً هدف درمانی داشته، ثانیاً همین قسمتش را هم جنگیده تا در فضای روان‌کاوی جا بیندازد که این بخش اصلاً وجود دارد و مهم است و مطالعه‌کردنش و قابل‌مطالعه است. عین همین احساسی که فکر می‌کنم فروید نسبت به ناخودآگاه جمعی داشت، خیلی‌ها نسبت به کل ناخودآگاه داشتند: «اگر ناخودآگاه است پس نمی‌شود مطالعه‌اش کرد». یونگ معتقد است می‌شود مطالعه کرد و در واقع منابعی وجود دارد که می‌توانیم از طریق آن‌ها برسیم به اینکه این ناخودآگاه جمعی اولاً به‌طور تجربی وجود دارد، ثانیاً از همان تجربیات خودمان روش‌های نسبتاً منظمی برای پیدا کردنش داشته باشیم. اهمیتی که یونگ برای این بخشِ روان قائل است خیلی بیشتر از فروید است. فکر می‌کنم این جمله جملهٔ خود یونگ باشد که می‌گوید ناخودآگاه، زباله‌دانیِ خودآگاهِ بشر نیست؛ جایی نیست که ما سری چیزها را آن‌جا پرت کرده باشیم؛ بلکه در مفهوم ناخودآگاه در نظام یونگی، منبع عظیمی از معرفت بشری است که گویا تجربهٔ همهٔ اجداد بشر در آن جمع شده است.

روشنایی در ناخودآگاه جمعی

جمع شده است؛ و بنابراین برخلاف نظام فرویدی در دیدگاه یونگ حسی مثبت نسبت به ناخودآگاه هم وجود دارد؛ و فکر می‌کنم همین‌طور که در طول عمرش جلو می‌رفت این احساس مثبت‌تر و مثبت‌تر شد: به جای تصوری که در آن مجموعه‌ای از خاطرات سیاه پرتاب شده و بر دست مانده، کم‌کم یونگ گویا در ناخودآگاهی بشر روشنایی‌هایی کشف می‌کند، به عنوان منبعی از دانش. حتی به آن اشاره می‌کند. — چرا فکر می‌کنید باید برعکس بگوید؟ — چرا فکر می‌کنید باید برعکس بگویید؟ یعنی خودآگاهی که اصلاً نمی‌تواند منتقل شود به دلیل ارث؛ ولی نوعی معرفت ممکن است در ژن‌های شما وجود داشته باشد. درست؛ من فکر می‌کنم برعکسش است دیگر: خودآگاهی که آدم باید احساس کند این چیزِ قابل‌انتقالی نیست. یونگ تأکید دارد که بخشی از ناخودآگاه گویا با ارث منتقل می‌شود و در وجود همه هست و ما به آن دسترسی داریم — مثل مهندس برق؛ مثل فرق رم و رام: این‌ها روی رام نوشته شده‌اند و شما نمی‌توانید به آن‌ها دست بزنید؛ و مکانیسم‌های دسترسی به آن هم خیلی ساده نیست و به‌اصطلاح ممکن است تحت کنترل شما نباشد؛ دقت می‌کنید؟ اتفاقاً در رامی که به ارث می‌رسد؛ شما کامپیوتر می‌خرید؛ روی رامش چیزی نوشته و رمش را در اختیار شما می‌گذارد. اگر کامپیوتری خریدید — یعنی شما مثلاً چیزی نوشته بود — حالا جای اعتراض است که این چه وضعی است؛ چرا چنین کامپیوتری به من داده‌اند؟ آه، نه. — دانش جزئی از خدا است؟ — نه؛ آگاهی. آگاهی به معنای کلی فقط حاصل فکر کردن شما نیست. بگذارید الان از جایی برایتان شروع کنم؛ از سؤال‌های خودتان؛ همین سؤال و جواب‌ها شروع کنم: همهٔ انسان‌ها می‌دانند — یا احساس می‌کنند — که بیمارند؛ فکر نمی‌کنند و به این نتیجه نمی‌رسند. یا می‌دانیم که می‌میریم؛ ما هنوز نمرده‌ایم که بفهمیم؛ اصلاً تجربهٔ مرگ نداشته‌ایم ولی تصوری از مرگ داریم. ممکن است آدمی اصلاً در عمرش مرگ کسی را هم ندیده باشد و کسی هم به او نگفته باشد؛ ولی از درون انسان — در هر موجود زنده‌ای — گویا نوعی آگاهی و معرفت نسبت به این هست که می‌تواند بیمار شود، می‌تواند دچار مرگ بشود. وقتی بیماری دارید یک سری کارها را نمی‌کنید؛ انگار آگاهی دارید؛ فکر نمی‌کنید. چیزهایی که ضرر دارد، مثلاً خوردن بعضی چیزها — گویا احساس می‌کنید میل به آن‌ها ندارید. این‌ها را نوعی معرفت دانستید.

آدمی که از بیرون به رفتارهای شما نگاه می‌کند — ببینید: یک بچه، در کوچک‌ترین نوزادی، اگر چیزی با سرعت زیاد به طرفش بیاید جاخالی می‌دهد؛ تا حالا نه کسی به او آموزش داده و نه تجربه کرده که این می‌تواند برایش خطرناک باشد. یک حس خطر داریم که کاملاً ناخودآگاه است، به‌اصطلاح غریزی. تمام این چیزهایی که غریزی‌اند نوعی شما با فکر و آموزش به آن‌ها نرسیده‌اید؛ از بدو تولد مجموعه‌ای از معارف گویا همراهتان هست؛ دقت می‌کنید؟ حیوانات هم چنین‌اند؛ ما؛ ببینید این‌ها چنین‌اند که اگر من از بیرون — یک موجود مریخی باشم که اصلاً ندانم بشر چیست — این نوزاد را ببینم، آموزش دیده یا نه، از بیرون که یک موجود زنده را نگاه می‌کنم که این رفتار را نشان می‌دهد، راحت تشخیص نمی‌دهم که این دارد فکر می‌کند؛ اینکه این نوزاد می‌داند اگر با این سرعت به او بخورد زخم ایجاد می‌کند یا نه.

غریزه و آگاهی نوزاد

نه — من نمی‌توانم تشخیص بدهم که این رفتار نتیجهٔ خودآگاهی اوست یا نوعی رفتار غریزی. آگاهی و معرفت صرفاً این نیست که شما آموزش دیده باشید یا فکر کرده باشید و بدانید چرا این کار را می‌کنید. متوجه شدید منظورم چیست؟ کلی رفتار داریم که نسبت به آن‌ها — مثلاً نوزاد در بدو تولد غذا می‌خورد؛ نه از فیزیولوژی خودش چیزی می‌داند، نه از غذایی که می‌خورد — ما هم همین‌طور رفتاری نشان می‌دهیم از خودمان که به نظر نمی‌آید خودآگاهانه باشد ولی نوعی معرفت در آن است دیگر: دارد کاری درست انجام می‌دهد؛ گویا مکانیسم روانی‌اش تشخیص می‌دهد که این کار برایت خوب است، این کار برایت بد است. یعنی اگر ندانید که الان آن بیمار، آن شخصی که این کار را می‌کند، فکر و آگاهش کار می‌کند یا نه — ما می‌دانیم بچه‌ها فکر نمی‌کنند، دست‌کم تصور ما این است — می‌گوییم این نوعی غریزه دارد این کار را می‌کند؛ ولی اگر ندانید که او فکر می‌کند یا نمی‌کند ممکن است تصورتان این باشد که از روی آگاهی این کار را می‌کند. تشخیص اینکه چه کاری را آگاهانه انجام می‌دهید و چه کاری را از روی نوعی معرفت ناخودآگاه و غریزی، از بیرون خیلی ممکن نیست، مگر با تجربه و نظریه درکش کنید. مجموعهٔ بسیار زیادی از رفتارهای ما در آن‌ها نوعی معرفت‌هایی هست که اگر از ما بپرسند نمی‌دانیم این‌ها چیستند؛ یعنی هنوز هم وارد دانش بشری نشده‌اند؛ دقت می‌کنید؟ رفتارهایی داریم: در شرایط خاصی قرار می‌گیریم، کارهایی انجام می‌دهیم که نوعی برمی‌گردد به معرفت‌ها و آگاهی‌هایی که با تفکر به دست نیامده و آموزش داده نشده و اصلاً به آن‌ها آگاه نیستیم؛ عکس‌العمل‌هایی ناخودآگاه نشان می‌دهیم. یک چیز گرم را به بچه نزدیک کنید حتماً نوعی عکس‌العمل نشان می‌دهد؛ گویا می‌داند که برایش ضرر دارد و نباید این کار را بکند؛ دقت می‌کنید؟ یعنی حیوانات و انسان‌ها در دوران کودکی‌شان رفتارهای پرفکتی از خودشان نشان می‌دهند؛ گویا بهترین کارهای ممکن را در لحظه انجام می‌دهند بدون اینکه آموزشی دیده باشند. این هست: نوعی مخزن از نوعی آگاهی در ما وجود دارد. این دیدگاه یونگ است؛ ناخودآگاه جمعی چنین چیزی است. ببینید: در بدن ما مجموعه‌ای از فعالیت‌های حیاتی اتفاق می‌افتد که به هیچ وجه تحت کنترل ما نیست؛ جسم ما مطلقاً بخش عمده‌اش ناخودآگاه کار می‌کند؛ تحت کنترل خودآگاهی ما نیست: ضربان قلب ما، نفس کشیدن ما، همهٔ این فعالیت‌های شیمیایی و بیوشیمیاییِ وحشتناک پیچیده — که یک سلولش واقعاً پیچیدگی عجیب و وحشتناکی دارد، چه برسد به کل نظام بدن — همه طبق نظامی خیلی مشخص، بدون کوچک‌ترین دخالت خودآگاهی ما، این فعالیت را انجام می‌دهند.

روان فراتر از خودآگاهی

تصور یونگ این است که همان‌طور که جسم در همهٔ بخش‌های بدن کار می‌کند — این تصور خیلی ابتدایی است که روان ما چیزی است که فقط با خودآگاهی ما این‌ور و آن‌ور می‌شود — در واقع فعالیت‌های روانی ما به شبکهٔ اعصاب و مغز برمی‌گردد که بی‌نهایت فعالیت ناخودآگاه در آن صورت می‌گیرد؛ فعالیت‌هایی که احساس‌هایی ایجاد می‌کنند. شما وقتی رفتارهایی انجام می‌دهید یا چیزی وارد دانش و خودآگاهی‌تان می‌شود، این‌ها در خودآگاهی‌تان تحلیل می‌شوند؛ به نظر می‌رسد تحلیل‌های ناخودآگاه هم وجود دارد: مثلاً بدون آنکه بدانید چرا یک‌دفعه می‌ترسید؛ احساس‌های بد یا احساس‌های خوب به شما دست می‌دهد که اصلاً تحت کنترل شما نیست. بخش عمدهٔ این احساس‌ها در بشر مشترک است: مثلاً همهٔ آدم‌ها وقتی در شرایط خطرناکی قرار می‌گیرند هورمون‌های خاصی — مثلاً آدرنالین — درشان ترشح می‌شود؛ بنابراین احساسات خاصی پیدا می‌کنند و این احساسات و عواطفی که پدید می‌آید به نوعی تفکرات و گرایش‌های فکری می‌شود؛ دقت می‌کنید؟ ببینید: آدم‌هایی که به دلایل روانی یا به دلایل مصنوعی که برایشان ایجاد شده — یا فعالیت بیش از اندازهٔ غده‌ای که آدرنالین ترشح می‌کند — خیلی می‌ترسند؛ همیشه در حالت اضطراب‌اند. آدمی که چنین وضعیت روانی‌ای دارد، چنین احساسات شدید ترس و اضطرابی دارد، کم‌کم ایدئولوژی‌ها و افکار خودآگاهانهٔ خاصی هم پیدا می‌کند؛ دقت می‌کنید؟ بیش از اندازه در خودآگاهی‌اش متمرکز می‌شود. دقت می‌کنید؟ وقتی من فعالیت‌های حیاتی جسمانی دارم — فعالیت‌های جسمانی مربوط به سیستم اعصاب و مغز — و این‌ها به رشته احساسات و عواطفی تبدیل می‌شود، نمی‌توانید جلوی این را بگیرید که این‌ها به افکار و ایده‌ها و تصوراتی تبدیل نشوند که به نظر می‌آید وارد خودآگاهی‌تان می‌شود؛ متوجه هستید؟ یک بیس بسیار بزرگی از فعالیت‌های زیستی در بدن ما وجود دارد؛ و از نظر یونگ هم چنین است: همان‌قدر که قلب شما — مکانیسم‌هایی که ضربان قلبتان را بالا و پایین می‌برد — خیلی تحت تأثیر خودآگاهی شما نیست و به‌شدت از مکانیسم‌های ناخودآگاهی تبعیت می‌کند که به نظر می‌آید توسط ذهن‌تان کنترل می‌شود، نه توسط افکار شما، به همان ترتیب فعالیت‌های مغزی و عصبی هم دارید که چندان تحت کنترل شما نیست: اینکه اگر بترسید چه هورمون‌هایی ترشح می‌شود و بعداً این‌ها چه تأثیری بر فعالیت سلول‌های مغزی می‌گذارد را شما با فکر کردن تعیین نمی‌کنید؛ مکانیسم‌ها خودبه‌خودی در سیستم عصبی شما پدید می‌آیند. عکس‌العمل‌هایی که در اعصاب و روان — این لایه‌ها را نگاه کنید: از فعالیت‌های جسمانی که بیس است، بعد می‌رسد به فعالیت‌های عصبی و مغزی، و یک سری فعالیت‌های روانی — این فعالیت‌هایی که جنبهٔ روانی دارند؛ شما نمی‌توانید جلوی این را بگیرید که این هرمی که از چنین قاعده‌ای شروع شده به این‌جا رسیده؛ این‌ها به احساسات و افکار و ایده‌ها و چیزهایی تبدیل می‌شوند که وارد خودآگاهی شما می‌شود.

منشأ ناخودآگاه نزد یونگ

ایدهٔ یونگ این است که منشأ ناخودآگاهی بخش خیلی کوچکی‌اش مربوط به واپس‌رانیِ خاطراتی است که در خودآگاه شما جا نشدند و می‌روند آن پشت. بیسِ ناخودآگاهی، فعالیت‌های حیاتی است که شما را زنده نگه می‌دارد: مکانیسم‌های عصبی و روانی برای خودشان شما را آماده می‌کنند که نوعی ایده‌هایی داشته باشید. بشر در طول تاریخ فکر می‌کند خیلی متنوع دارد فرهنگ ایجاد می‌کند؛ چنین نیست: الگوهای خیلی مشخص‌تری برای افکار بشر وجود دارد؛ یعنی هر ایده‌ای در ذهن بشر راحت جا نمی‌گیرد — همان‌طور که هر غذایی نمی‌توانید بخورید، هر فکری هم روی آن بیس به‌راحتی قرار نمی‌گیرد. ببینید: تفاوت عمدهٔ دیدگاه فروید و یونگ نسبت به فروید را می‌توانید در این جملهٔ یونگ درک کنید که می‌گوید خودآگاهی جزیره‌ای است در اقیانوس ناخودآگاه. یعنی هرچه هست ناخودآگاه است؛ چیزهایی خودآگاه شدن استثنائاً. تمام مکانیسم‌های درونی بشر کلاً ناخودآگاه بوده‌اند؛ ما از این‌جا شروع کردیم: از حیوان شروع کردیم؛ در حالت نوزادی هم چنین‌ایم؛ استثنائاً به عنوان چیزی خیلی کوچک — مثل جزیره‌ای در اقیانوسی — یک خودآگاهی هم داریم؛ مجموعه افکاری داریم که تحت کنترل ماست و ممکن است با این افکار احساساتی ایجاد کنیم؛ ولی همین جزیره هم به‌شدت تحت هجوم امواج ناخودآگاه است. بنابراین ناخودآگاه چیزی نیست که منشأش خودآگاه باشد؛ از نظر یونگ درست برعکس: منشأ خودآگاهی در ناخودآگاه است. اول ناخودآگاه وجود دارد؛ انسان وقتی متولد می‌شود همهٔ مکانیسم‌هایش ناخودآگاه است؛ کم‌کم در آن چیزی جوانه می‌زند و چیزی به اسم خودآگاهی پدید می‌آید. منتها ما این قسمت را خیلی دوست داریم؛ چون آن قسمتی که کنترل داریم و با همدیگر ارتباط برقرار می‌کنیم همین است و این برایمان خیلی عمده است؛ مثل موجودی که در جزیره‌ای زندگی می‌کند و این جزیره خیلی به نظرش جالب است و همهٔ افکارش حول‌وحوش همین اتفاق‌هایی است که در این جزیرهٔ کوچک می‌افتد. واقعیت این است که بخش عمدهٔ فعالیت‌های روانی و عصبی و حیاتیِ همه‌چیزِ ما ناخودآگاه است و خارج از کنترل ماست؛ یا فکر می‌کنیم بر آن کنترل داریم. ما فکر می‌کنم چیزی وجود دارد به اسم خودآگاهی که فکر می‌کنیم بر آن کنترل کامل داریم و ممکن است این هم درست باشد؛ به هر حال کنترلی داریم: می‌توانم بنشینم و تحت کنترل ایده‌ای برای خودم در ذهنم پدید بیاورم و رویش شکل بدهم — دست‌کم چنین به نظر می‌رسد، ها؟ مهم نیست چقدر معتقد باشیم که ما شیفتهٔ این بخش ذهن خودمان هستیم؛ مخصوصاً فرهنگ غربی — فرهنگی که ریشه در یونان دارد — مشخصه‌اش این است که متمایز از همهٔ فرهنگ‌های شرقی و فرهنگ‌های کل دنیاست: به این دلیل که گویا انسان را معادل با این بخش خودآگاه خودش می‌گیرد؛ و یونگ به‌شدت نسبت به این موضوع معترض است و معتقد است این نقطهٔ ضعف بزرگ فرهنگ غربی است و معتقد است اصلاً غربی‌ها باید دوباره از نو از شرقی‌ها و از فرهنگ‌هایی که خودشان به آن‌ها می‌گویند فرهنگ‌های پیرامونی چیزی یاد بگیرند.

شرق و تسلیم به ناخودآگاه

چیزی در شرق هست که در غرب از بین رفته؛ و جالب است: اینکه آدم‌ها خیلی شیفتهٔ این کنترلِ آن بخش کوچکِ خودآگاه خودشان نیستند در شرق، بلکه راه‌هایی پیدا می‌کنند که ناخودآگاه خودشان را به تلاطم بیندازند و از آن استفاده کنند. واقعاً در عرفان شرقی یک عارف بیشتر از آنکه فکر کند یاد می‌گیرد که گویا الهامات ناخودآگاه خودش را نظم دهد و طوری به آن‌ها راه بدهد که وارد ذهن خودآگاهش شوند. در واقع غربی‌ها با اهمیت بیش از اندازه دادن به خودآگاه، جلوی منبع عظیمی از دانش را که در روان همه هست گرفته‌اند. چیزی است که — من اغراق‌آمیز می‌گویم ولی واقعاً — سال‌های آخر عمر یونگ تقریباً به‌وضوح چنین ایده‌هایی داشت؛ برای همین خیلی عمیق فرهنگ شرقی را مطالعه می‌کرد؛ معتقد بود نزدیک‌ترین فرهنگ به ایده‌هایی که خودش به آن‌ها رسیده در فرهنگ چینی و هندی و این‌جاها پیدا می‌شود.

من از جایی شروع کردم که فکر می‌کنم عمدهٔ اختلاف دیدگاه فروید و یونگ — به نظر من؛ نه اینکه بخواهیم بگوییم فروید به این مفهوم تصریح کرده — این است که ناخودآگاهی فرویدی منشأش در خودآگاهی است: یعنی گویا بیس زندگی‌مان خودآگاهی است و بخش‌هایی از این خودآگاهی که برایمان خشن و قابل تحمل نیست و نمی‌توانیم کنترلشان کنیم را می‌بریم جایی زندانی می‌کنیم؛ چنین می‌شود که ناخودآگاه پدید می‌آید. در حالی که در تصور یونگی بیس همه‌چیز ناخودآگاه است و این ناخودآگاهی بیمارگونه نیست: همان‌قدر که بدن شما با دقت و بی‌نظیری کار می‌کند و سلول‌های شما همه پرفکت کارشان را انجام می‌دهند، در روان انسان هم مکانیسم‌هایی وجود دارد که به‌طور پرفکتی حالت‌های روانی ایجاد می‌کند و وضعیت‌های عصبی را پدید می‌آورد که این‌ها می‌توانند به ایده‌ها و افکار جالب تبدیل شوند. و منشأ خودآگاهی ما — خودآگاهی ما منشأ ثانویه دارد. ببینید — با توجه به اینکه فکر می‌کنم اکنون با ایده‌های فرویدی آشنا هستید — فروید احتیاج به ایده‌ای داشت، اگر یادتان باشد: چرا یکی‌دو سال اول زندگی‌مان را به یاد نمی‌آوریم؟ و از همین‌جا بود که ایدهٔ عقدهٔ ادیپ برایش به عنوان مسئلهٔ خیلی مرکزی در روان‌کاوی‌اش مطرح شد. فروید لازم دارد بگوید یک تروما در سنی هست؛ اتفاق عظیمی در زندگی نوزاد می‌افتد که تمام خاطرات پیش از آن را همراه با این خاطره مجبور است فراموش کند. گویا نوزاد خودآگاهی دارد در سنین اولیه و می‌توانست خاطراتی داشته باشد ولی به دلیلی ثانوی فراموش کرده است؛ این حس را کاملاً دارد دیگر: گویا فروید مبنا را بر این می‌گذارد که حتی نوزاد هم مجموعه‌ای از خودآگاهی‌ها دارد. در حالی که یونگ احتیاج به هیچ ایده‌ای ندارد برای اینکه بگوید چرا سال‌های اول زندگی‌مان را به یاد نمی‌آوریم: برای اینکه هنوز آن جزیره از آب بیرون نیامده است.

خودآگاهی جزیره کوچک

همه‌چیز اقیانوس است؛ در سنی کم‌کم این جزیرهٔ کوچک بیرون می‌آید؛ خیلی هم بیرون نمی‌آید؛ کمی بیرون می‌آید؛ و اگر قرار است بیشتر بیرون بیاید و اتفاق‌های خاصی بیفتد، شما باید کاری برایش بکنید؛ وگرنه به‌طور طبیعی خودآگاهی بخش بسیار کوچکی از مجموعهٔ فعالیت‌های روانی و عصبی و زیستی شماست؛ ولی فکر می‌کنید همهٔ زندگی‌تان خودآگاه است. در واقع اشتباه بشر این است؛ دست‌کم در دوران مدرن و در غرب این تصور تشدید شده. آن چیزی که خیلی مهم است، آن بخش تفکر و بخش خودآگاهی همین‌جاست؛ حتی عواطف — آن چیزهایی که در لایه‌های پایین‌تری از نظر خودآگاهی هستند — آن‌ها هم نوعی پرتاب شده‌اند. هرچه بیرونی‌ترین لایهٔ خودآگاه ما به نظر می‌رسد تفکر سمبلیک است: تفکری که بنشینید مثلاً قیاس تشکیل بدهید؛ خیلی تحت کنترل است؛ خیلی خوب است که آدم بتواند بنشیند؛ ماشین هم می‌تواند این کار را بکند؛ نظام مشخصی هست، قواعدی هست و می‌توانید بنشینید چنین فکر کنید. بیشترین توجه در غرب به همین لایهٔ بیرونی خودآگاه گویا معطوف می‌شود: آن قابل‌کنترل‌ترین و منظم‌ترین بخشی از خودآگاهی که در اختیار ماست. مثلاً ما خودآگاهی‌هایی داریم که مجموعهٔ افکار و احساساتی که در اثر الهام پدید می‌آیند را قطعاً داریم: چیزهایی که به ذهنمان می‌رسد و فکر می‌کنیم درست‌اند ولی نمی‌دانیم چرا به ذهنمان رسیده و نمی‌دانیم از کجا و چرا فکر می‌کنیم درست‌اند. شما در تفکر مدرن می‌بینید که این چیزها را باید طرد کرد: «این‌ها منشأ اشتباه‌اند». مثلاً ارسطو — تفکر ارسطویی — می‌گوید همین‌طور به ذهنت رسیده و با تمام وجودت احساس می‌کنی این واقعیت دارد؟ باید بگویی چرا؛ باید قیاسی تشکیل دهی که این گزاره را — اولاً باید بتوانی به صورت گزاره بیانش کنی؛ اگر احساس گنگ و مبهم است اصلاً قبول نیست؛ باید بتوانی در زبان بیانش کنی و بعد با ایده‌های قیاسی سعی کنی ثابتش کنی — بعد رسمیت پیدا می‌کند. عرفان چنین نیست، نه؟ مثلاً عرفان شرقی به الهام‌ها بدون تشکیل قیاس ارزش و احترام قائل است. مثل اینکه — نمی‌دانم این واژهٔ شرقی را به کار ببرم یا بگویید غیرغربی — می‌دانید خط یونانیان به این حالت افراطی نرسیده بود.

ببینید: در تفکر شرقی — عرفان شرقی بیشتر این است که من باید خودم را تربیت کنم که وقتی حقیقتی را دیدم بشناسم که این حقیقت است؛ احساسم چیزی از درونم به من بگوید که این درست است؛ لازم نیست قیاس تشکیل دهم و نتیجه بگیرم. عارف کسی است که حقایق به او الهام می‌شوند و درستی‌شان را درک می‌کند. اگر یک بار هم الهامی داشته باشد که الهامِ غلطی باشد فوری می‌فهمد که این چیز قلبی — مثلاً — عارف تبدیل به آینه‌ای شده که حقایق در آن متجلی می‌شوند و کج‌ومعوج هم نمی‌شوند؛ در واقع خودش را تربیت کرده و از نظر شناختی به چنین جایگاهی رسیده است. این اصلاً منشأ تفکر عرفانی است دیگر: من به جای اینکه ساعت‌ها بنشینم در محدودهٔ زبان بشری فکر کنم و گزاره‌هایی بنویسم و قیاس تشکیل بدهم، خودم را تربیت کنم.

حقیقت و تشخیص حق از باطل

در واقع مثل این است که خودم را به جایی برسانم که حقیقت را از باطل تشخیص بدهم. اگر حرفی بزنی من احساس می‌کنم این حرف درست نیست. برای خودتان پیش نمی‌آید؟ یکی خبری برایتان می‌آورد و شما می‌دانید چنین اتفاقی ممکن نیست افتاده باشد؛ ممکن است حتی استدلال هم برایش کنید: «این آدم‌ها را می‌شناسیم؛ ممکن نیست میان‌شان چنین ارتباطی پدید آمده باشد و این حرف را زده باشد، یکی گوش آن یکی مثلاً» — استدلال ندارید؛ حس‌تان به شما می‌گوید این نمی‌تواند واقعیت داشته باشد؛ این واقعه‌ای که تعریف می‌شود حتماً تحریفی در آن صورت گرفته است. اخبار را که گوش می‌دهید معمولاً این احساس‌ها به آدم دست می‌دهد: یعنی این خبر یا ناقص است یا اصلاً کلاً از اصلش چیزی نیست؛ نمی‌تواند واقعیت داشته باشد. در واقع گویا دستگاه‌های حقیقت‌یابی در درون ما کار گذاشته شده‌اند؛ ما جنس حقیقت را از غیرحقیقت می‌توانیم تشخیص دهیم — این‌ها مبناست؛ هیچ درزی در آن‌ها نمی‌رود. این مبنیِ تفکر عرفانی است؛ و در واقع ارزش این‌ها به نوعی ارزش‌گذاری به بخش‌هایی است که تحت کنترل ما نیستند. چنین نیست که در عرفان شرقی این ایده درست نباشد که هر معرفتی در اثر تفکر پدید آمده یا آموزش. و یونگ هرچه جلوتر می‌رود بیشتر متوجه می‌شود که اصلاً منبع اصلی معرفت ما آن قسمت کوچکِ آن جزیره نیست: شما به‌طور مداوم در طول روز ناخودآگاهتان فعال است و دارد به شما چیزهایی می‌گوید. ما در زبان فارسی از این اصطلاح استفاده می‌کنیم: «به فکرم رسید». یعنی از کجا رسید؟ یعنی در سیستم شناختی شما اتفاقی افتاد که کنترلی بر آن نداشتید: «به ذهنم رسید، به فکرم رسید». مدام — بیشتر از اینکه ببینید وقتی دارید فکر می‌کنید اگر کمی دقت کنید بیشتر مثل آدمی هستید که دهانش را باز کرده که چیزی در دهانش بگذارند — کمتر واقعاً چنین فکر می‌کنیم که چهار گزاره بنویسیم و بعد بگوییم این دو تا مثل ماشین با هم این قیاس را می‌دهد و این را نه؛ به‌طور گسسته. مثلاً شما گویا یک طرف را نگاه می‌کنید تا چیزی ببینید، تا چیزی به ذهنتان برسد؛ مسئله‌ای که دارید درباره‌اش فکر می‌کنید کلی جهش در آن هست؛ بعداً می‌شود که وقتی ایده به ذهنتان رسید — حتی یک مسئلهٔ ریاضی که حل می‌کنید در چند گام با جهش گویا چیزهایی به ذهنتان می‌رسد — بعد می‌رسید و این‌ها را به‌طور قیاسی می‌نویسید و منظمش می‌کنید؛ نه اینکه قیاسی فکر کرده باشید: چیزی در میانش حس کردید که «این‌طور باید بروم آن سمت، بعد این‌ور» و بعد می‌روید می‌بینید می‌شود؛ دقت می‌کنید؟ تقریباً هیچ‌وقت خودآگاهی شما کاملاً تحت کنترل شما نیست. و ببینید ایدهٔ یونگ — چون فکر می‌کنم قسمت اصلی است با تأکید زیاد می‌گویم — این است که اصلاً منبعی از معرفت در درون ما وجود دارد، مثل اقیانوسی که مدام متلاطم است و شما در تمام لحظات زندگی‌تان تصویر این ناخودآگاه هستید؛ به‌جز بخش کوچکی که اطراف آن جزیره است، شخصی است.

اقیانوس ناخودآگاه جمعی

است که شخصی است: مثلاً آشغال‌هایتان را در این اقیانوس انداخته‌اید؛ خلاصه این‌ها هم از آن جزیره‌اند و ممکن است به این‌ها خیلی توجه کنید چون نزدیک‌اند؛ ولی کلِ این اقیانوس بسیار بزرگی است که هرچه هم در عمق و طول و عرضش بروید به هیچ‌جایی نمی‌رسید؛ و در تمام مدت حیات شما این اقیانوس کار می‌کند؛ گویا رفتارهای حیاتی شما را کنترل می‌کند تا حتی برایتان ایده ایجاد کند. احساسات و عواطفی که مطلقاً به نظر می‌آید تحت تأثیر فعالیت این اقیانوس پدید می‌آیند: شما نمی‌توانید بنشینید و بگویید «من الان می‌خواهم حال خوبی پیدا کنم؛ الان می‌خواهم شاد شوم»؛ تحت کنترل‌تان نیست؛ عواطفتان خیلی دور از آن است که بتوانید کنترل کنید. ممکن است موسیقی‌ای باشد که معمولاً وقتی گوش می‌دهید حس خوبی به شما می‌دهد؛ ولی همین هم حتی تحت کنترل‌تان نیست: اولاً یک روزی ممکن است گوش دهید و خوشتان نیاید؛ ثانیاً وقتی گوش می‌دهید و خوشتان می‌آید نمی‌دانید چرا خوشتان می‌آید و دخالتی هم ندارید که خوشتان بیاید یا نه؛ متوجه هستید چه می‌گویم؟ من از یک قطعه موسیقی که خوشم می‌آید توضیحی ندارم که چرا خوشم می‌آید؛ خوشم می‌آید دیگر — این اصطلاحی است که باید به کار برد. مثلاً گوش کردم؛ ممکن است جنبه‌ای شخصی داشته باشد یا تداعی ناخودآگاه باشد؛ اولین بار که این موسیقی را شنیدم احساس خوبی داشتم. یادم رفته، ولی آن موقع خوشم آمده و حالا هم بی‌آنکه متوجه باشم، این موسیقی آن خاطره را برایم تداعی می‌کند — برای من موسیقی خیلی تداعی‌کننده است که همه احتمالاً تجربه کرده‌اید. و یک تجربهٔ خیلی جالب دارم: مسافرتی که دانش‌آموز بودم رفته بودیم کوه؛ چادر زده بودیم که مثلاً چند هفته بمانیم؛ البته وضع هوا طوری بود که مجبور شدیم زود برگردیم. یک نفر با خودش یک ضبط‌وصوت و یک نوار آورده بود: «خواب‌های طلایی» جواد معروفی؛ و ما مدت خیلی زیادی فقط همین را گوش می‌دادیم؛ یعنی صدا همیشه بود. نمی‌توانم این موسیقی را گوش بدهم و به احساس‌هایی که در آن دورهٔ زندگی‌ام داشتم نیفتم. موسیقی به طرز عجیبی تداعی‌کننده است. بیشتر از موسیقی، حس بویایی — اگر دقت کرده باشید — تداعی‌کننده است: اصلاً گاهی اثر عجیبی می‌گذارد؛ کم پیش می‌آید ولی عمیق است؛ یعنی اگر مثلاً در کودکی‌تان در سه‌سالگی جایی بوی خاصی می‌داد و در هشتادسالگی وارد جایی شوید و آن بو را بدهید یک‌دفعه گویا می‌پرید در سه‌سالگی خودتان؛ تمام حال‌وهوای آن دوره ممکن است یادتان بیاید. به هر حال عواطف ما — که به‌شدت به نظر می‌آید با درصد بالایی تحت کنترل ما نیست — در اثر همان فعالیت‌های آن اقیانوس پدید می‌آیند: یک روز حالتان خوب است، یک روز بد است؛ هیچ‌وقت نمی‌توانید بگویید «می‌خواهم فردا روزی با حال خوب داشته باشم»؛ همه‌چیز هم منظم و مرتب است ولی ممکن است یک روز حس خیلی خوب نداشته باشید. — نه نه نه، ببخشید؛ ناخودآگاه جمعی بزرگ‌تر است؛ ولی شما همان‌طور که افکار‌تان ممکن است به اثر فرهنگی که در آن زندگی می‌کنید خیلی تجمیع شده باشد، دقیقاً به دلیل نوع زندگی‌ای که کرده‌اید — ناخودآگاه شخصی‌تان — بگویید این‌ها لایه‌هایی هستند؛ گویا جایی قرار دارید: اول پیرامونتان جزیره است، بعد آن محدودهٔ دریا که ممکن است آلوده کرده باشیدش — مثلاً لایهٔ ناخودآگاه شخصی‌تان — بعد می‌رسید به آن اقیانوس؛ ها؟

ناخودآگاه جمعی و آلودگی شخصی

آن اقیانوس همیشه هست ولی ممکن است به‌شدت تحت تأثیر وضعیت همین جزیره و اطرافش باشید؛ ممکن است اصلاً — ببینید نمونهٔ خیلی واضح — متوجه وجود آن اقیانوس نباشید: قلبتان کار می‌کند؛ جسمتان که همیشه طبعاً منظم کار می‌کند؛ ربطی به زندگی شخصی شما ندارد مگر اینکه آثار شیمیایی از زندگی‌تان وارد بدنتان شده باشد؛ مثلاً نوعی تعادل چیزهایی در بدنتان به هم خورده باشد. بعد ولی احساس‌های شما مثلاً تحت تأثیر تجربیات روزانه قرار می‌گیرد و این بدیهی است. یعنی ببینید یک رفت‌وبرگشتی میان خودآگاهی و ناخودآگاهی وجود دارد: مجموعه‌ای از افکار و احساسات از ناخودآگاه مدام به سمت خودآگاه می‌آیند و برعکس؛ افکار شما عواطفی ایجاد می‌کنند، چیزهایی در لایه‌های عمیق‌تر ایجاد می‌کنند. ممکن است آدمی به دلیل نوع زندگی‌اش آدمی شود که دیگر ارتباطش مثلاً با آن اقیانوس در ساعات زیادی از زندگی‌اش نوعی قطع شده باشد.

یعنی حرف این نیست که شما در تمام طول روز احساساتتان مستقیماً از جایی می‌آید که تحت کنترل شما نیست — یعنی اینکه از آن اقیانوس مثلاً عواطف می‌آید — ولی بخش‌هایی از اطراف آن جزیره را اگر آلوده کرده باشید مدام چیزهای بدی به شما می‌رسد؛ یعنی به آن لایه‌های عمیق. آدمی که مثلاً آدمِ سرخی است که به منبع عرفان رسیده، مثل آدمی است که یاد گرفته از اعماق آن اقیانوس برای خودش صید کند، چیزهایی دربیاورد و استفاده کند؛ راه داده که آن منبع در زندگی‌اش دخالت کند. سبک زندگی مدرن چنین است که مدام می‌کوشد کمتر و کمتر بر شما تأثیر بگذارد. هرچه به قاعدهٔ آن هرمی که توصیف کردم نزدیک‌تر شوید فرهنگ کمتر می‌تواند دخالت کند؛ فرهنگ نمی‌تواند ضربان قلب و وضعیت کار سلول‌های شما را تحت تأثیر قرار دهد؛ ولی همین‌طور که بالا می‌آیید به‌شدت می‌تواند تحت تأثیر فرهنگ باشد: می‌تواند خرابشان کند، می‌تواند درستشان کند؛ به هر حال نوعی تحت تأثیر خودآگاهی خودتان هستید. منتها توصیف یونگ از ناخودآگاه این نیست که ناخودآگاه در اثر فعالیت‌های خودآگاه شما پدید می‌آید؛ دقت می‌کنید؟ ناخودآگاه وجود داشته و خودآگاهی شما بعداً شکل گرفته. عواطف شما، حتی آن بخش‌هایی که مربوط به ناخودآگاه است — این حرفی که شما الان می‌زنید این است که ما ممکن است در شرایطی قرار بگیریم که به‌شدت تحت تأثیر ناخودآگاه شخصی خودمان باشیم. یک آدم بیمار، حالت‌های بیمارگونه — همین تصویرِ آن بخش‌هایی از آب که نزدیک جزیرهٔ شماست پدید می‌آید؛ آن‌جا را ممکن است آلوده کرده باشید: هرچه آشغال در جزیره بوده ریخته‌اید اطراف جزیره، از دسترستان که در جزیره زندگی می‌کنید بیرون شده؛ ولی ممکن است این آلودگی‌ها در حدی زیاد شود که زندگی شما را در خود جزیره هم مختل کند. این توصیف یونگیِ چگونگی بیمار شدن شماست؛ از چگونگی اینکه مدام احساسات بدی داشته باشید. در واقع نمی‌خواهم بگویم این توصیفی که می‌کنم یونگی است ولی می‌گویم یونگ دقیقاً چه فرایندهایی را توصیف کرده. ولی مثلاً ممکن است شما بر اساس چنین تئوری‌ای — بر اساس تصوری دینی — این احساس را داشته باشید که اگر آدم اطراف جزیره را آلوده نکرده باشد مدام باید شاد باشد و احساس‌های خوب به او دست دهد؛ «این در اثر گناه و آلودگی است که انسان‌ها اصلاً رنج می‌کشند؛ وگرنه از ناخودآگاهتان، از این بخشی که تحت کنترل نیست، نباید چیز بدی به شما برسد»؛ دقت می‌کنید؟ یونگ چنین دیدگاه‌های دینی ندارد ولی اصولاً هرچه می‌گذرد نسبت به ناخودآگاهی خوش‌بین‌تر می‌شود؛ یعنی بیشتر به ناخودآگاه جمعی — مخصوصاً — به عنوان منبعی مثبت نگاه می‌کند: خیلی تأکید دارد؛ گویا مجموعه‌ای گران‌قیمت از تجارب تاریخی بشر در اختیار ماست. همان‌طور که مثلاً تاریخ زیستی موجودات در کرهٔ زمین — داروینیسم را نگاه کنید — به شما چنین جسم پیچیده‌ای هدیه کرده که می‌توانید فعالیت‌های زیادی با آن انجام دهید، همین فعالیت تکامل به شما روانی، مکانیسم روانی خیلی پیچیده و جالبی داده که می‌توانید در برابر چالش‌ها مقاومت کنید، سختی‌ها را تحمل کنید، افکار جالبی به ذهنتان برسد و کلی مسیر تکاملی را که تا جایی در طول حیات آمده‌اید پیش ببرید. ببینید نکته در واقع این است که در دیدگاه یونگی عمده، ناخودآگاه جمعی است؛ بخش عمده‌اش جمعی است.

بیماری و مطالعه بخش آلوده

خودآگاهی، ناخودآگاه — یعنی همین چیزی که به نظر می‌رسد نوعی وارونه شده: خودآگاهی اصل نیست. در فروید گویا اصل خودآگاهی است، بعد ناخودآگاهی شخصی پدید می‌آید؛ حالا چیزی به اسم ناخودآگاه جمعی هم هست. ولی در دیدگاه یونگ یک بیس خیلی بزرگ ناخودآگاه وجود دارد، بعد خودآگاهی بر آن سوار می‌شود و کم‌کم این ناخودآگاهی شخصی هم پدید می‌آید. مطالعات یونگ بیشتر در آن مواضع است؛ حتی در نزدیکی‌های این جزیره — که آشغال می‌ریزیم — این‌جاها را هم خیلی مطالعه نمی‌کند: قسمت‌هایی که آلوده می‌شود. در حالی که اگر بخواهیم بیماری‌ها را مطالعه کنیم — اگر بخواهیم مطالعه کنیم که چرا آدمی مدام افکار زشت و افکار رنج‌آوری به ذهنش می‌رسد — باید نزدیکی‌های این جزیره را مطالعه کنیم؛ جاهایی که احساسات و افکاری به این جزیرهٔ خودآگاهی ما هجوم می‌آورند، آلوده‌اند و جزیره را هم آلوده می‌کنند و هی مدام آلودگی‌ها — به نظر می‌آید در آدم‌های بیمار اگر این تمثیل را بخواهیم ادامه دهیم — مثل این است که آن آلودگی می‌آید کم‌کم جای این آدم را در جزیره تنگ می‌کند: آدمِ بیمار روانی ویژگی‌اش این است که مدام محدودهٔ خودآگاهی‌اش و جاهایی که کنترل دارد از دستش می‌رود؛ افکاری به ذهنش هجوم می‌آورند که دیگر نمی‌تواند جلویشان را بگیرد. آدم سالم قلمروی نسبتاً معقولی برای خودش در خودآگاهی خودش دارد؛ می‌تواند دست‌کم تصور کند زندگی‌اش تحت کنترل خودش است، هرچند این فکر اشتباه باشد. ولی آدم بیمار افکارش تحت کنترلش نیست؛ تصوراتی دارد؛ آدم‌هایی می‌آیند با او حرف می‌زنند که وجود ندارند و نمی‌تواند جلوی آمدنشان را بگیرد. یک صحنه در فیلم A Beautiful Mind هست — اینکه چقدر توصیفِ درستی از زندگیِ این بیمار است بحثی است و اینکه چقدر توصیف درستی از این بیمار اسکیزوفرن است بحث دیگری است — جایی کسی از او می‌پرسد «هنوز آن آدم‌ها را می‌بینی؟» نگاه می‌کند به سمت راست خودش؛ می‌بیند آره دارند قدم می‌زنند؛ برمی‌گردد می‌گوید آره. می‌داند که این‌ها نیستند؛ ولی چنین نیست که دیگر — یعنی آدم اسکیزوفرن کنترل آن چیزهایی را که می‌شنود و می‌بیند دیگر حتی ندارد؛ نه تنها از درون احساسات و افکاری به او فشار می‌آورند که نمی‌تواند جلویشان را بگیرد، حتی در ساده‌ترین — می‌گویند بینایی؛ به نظر می‌آید منشأ همه آن جزیره است دیگر: آن‌جاها هم آلوده شده؛ یعنی موجوداتی می‌آیند در محدودهٔ بینایی‌اش می‌آیند و می‌روند و او نمی‌تواند جلویشان را بگیرد؛ می‌داند این نیست؛ به او ثابت شده که نیست؛ خودآگاهی‌اش به او می‌گوید این چیزی که می‌بینی وجود ندارد ولی باز هم می‌بیند. این در واقع مثل این است که آن بخش‌های اطراف جزیره که آلوده شده‌اند نوعی کلِ آدم‌هایی هستند که مطلقاً جزیره‌شان را از دست می‌دهند؛ یعنی به حالتی کاملاً ناهوشیار فرو می‌روند. بیمارهای روانی که — بعد از اینکه اگر در اثر مثلاً استعمال دارو در لحظه‌هایی دوباره خودآگاهی‌شان برگردد — اصلاً خاطره‌ای از این مثلاً یک سالی که کاملاً دیوانه بوده‌اند و بیمار بوده‌اند ممکن نداشته باشند: در حالت ناهوشیاری کامل جزیره‌شان غرق شده دیگر، در اثر آبِ اطراف جزیره. اقیانوس؛ اقیانوس. حالا بگذارید زیاد توضیح ندهم؛ بگذارید بعداً در توصیف‌های دقیق‌تر این را بگوییم که آیا آن اقیانوس کلاً در صدد غرق کردن جزیره است، نیست. اول می‌آید: میان این جزیره و آن اقیانوس چیزی وجود دارد؛ تضادی وجود دارد. جزیره‌ای که به‌وضوح می‌بینیم میل دارد خودش را وسعت دهد — ما به‌شدت میل داریم کنترلی بر خودمان و خودآگاهی‌مان و افکار و احساساتمان داشته باشیم و اعمال کنیم — این احساس در آدمیزاد هست به نوعی.

واکنش اقیانوس به کنترل

از آن طرف به نظر می‌آید آن اقیانوس هم به‌شدت میلی به غرق کردن این جزیره دارد؛ از خودش در مقابل کنترل‌شدن واکنشی نشان می‌دهد. حالا بگذریم از این بحث‌ها؛ من فقط می‌خواهم این تصور روان‌کاوی یونگ را به دست بیاورید — این شروعی که دارم می‌گویم نشان می‌دهد چقدر به‌طور عمیقی با دیدگاه‌های فرویدی تفاوت پیدا کرده است. منشأش علاوه بر توجه زیاد فروید به بیماری و بی‌توجهی روزافزون یونگ به معالجه و روان‌درمانی، بیشتر این است که فعالیت یونگ به انسان‌شناسی شبیه شد تا به فعالیت روان‌درمانی؛ هرچند اواخر عمرش به نظر می‌آید از اینکه زیاد مورد بی‌اعتنایی نهضت روان‌درمانی بود احساس خوبی نداشته؛ به هر حال چنین بود؛ خودش هم معترف است چنین اتفاقی افتاده. و علاوه بر اینکه این گرایش هست، شیوهٔ کار فروید و یونگ هم تفاوتی دارد که نتیجه‌اش چنین چیزی است: یونگ به‌شدت آدم تجربه‌گری است؛ سعی می‌کند مطالعات عمیق و وسیعی انجام دهد، فکت جمع کند؛ در حالی که فروید به‌شدت آدم نظریه‌پردازی است؛ یعنی بخش عمدهٔ نظریات خودش را می‌آید با فکت‌های خیلی محدودی — و آدمی که شهود خیلی خوبی دارد نسبت به فعالیت روانی بشر، مخصوصاً نسبت به دوران کودکی — واقعاً این فروید گاهی چیزهای عجیبی می‌گوید دربارهٔ دوران کودکی؛ گویا همین حالا جلوی چشمش کودکی خودش دست‌کم هست؛ تجربیات کودکی یا مشاهدات خیلی خوبی دربارهٔ کودکان دارد که شهود خوبی به او می‌دهد. بعد پروژهٔ یونگ تقریباً از جایی از زندگی‌اش به بعد رفتن به اعماق این اقیانوس است، به هر طریق ممکن: پیدا کردن دریچه‌هایی که به ما بگویند مکانیسم‌هایی که در این اقیانوس اتفاق می‌افتد چگونه است، رابطهٔ این اقیانوس با این جزیره چگونه است، در اعماقش چه می‌گذرد؛ چگونه می‌شود نهایتاً آن را مهار کرد یا به هر حال نوعی تن داد به اینکه جزیره به‌طور مسالمت‌آمیز غرق شود یا — نمی‌دانم — به هر حال این تصور که ما در چنین اقیانوسی زندگی می‌کنیم که چیزهای خیلی باارزشی در آن هست و در عین حال می‌تواند خطرناک باشد، تصوری است که دست‌کم یونگ را جذب کرده. اولاً یونگ فکت‌های زیادی جمع کرده که نشان بدهد چنین چیزی وجود دارد: یعنی بخش بزرگی از ناخودآگاه ما میان انسان‌ها مشترک است و چنین نیست که چیزی غیرقابل‌مطالعه باشد؛ ظاهر شده، منابعی وجود دارد که هم وجودش را ثابت می‌کند و هم به ما امکان می‌دهد در آن مطالعه کنیم. بخشی از فعالیت یونگ است. هیچ‌جای فعالیت‌های یونگ آن‌قدر منظم نیست که بگوییم خلاصه یک روزی در زندگی‌اش مقاله‌ای نوشت و شروع کرد از اینکه ناخودآگاه شخصی وجود دارد، جمعی وجود دارد، دلایلش چیست، منابع مطالعه‌اش چیست؛ همین‌طور در صدها جلد کتابی که از او چاپ شده باید بگردید؛ ممکن است نکتهٔ خیلی باارزشی را یک بار جایی گفته باشد و دیگر آن‌جا تکرار نکرده باشد.

سبک نگارش یونگ

برعکس فروید که مدام این فعالیتِ منظم کردن افکار و ارائهٔ بهتر افکارش را انجام می‌داد، یونگ به نظر نمی‌آید اصلاً توانایی این کار را دارد که بنشیند یک روزی بگوید خلاصه چه می‌خواهد بگوید. هر روز مثلاً می‌نشیند — باور کنید خیلی جالب است؛ اگر سخنرانی‌هایش را گوش دهید — اول می‌گوید من می‌خواهم این را بگویم، امروز دربارهٔ فلان چیز؛ ولی بعد می‌رود، یک‌دفعه به اسطوره‌ای می‌افتد، شروع می‌کند درباره‌اش صحبت کردن و تحلیل کردن، و آخرش هم می‌گوید «حالا مثلاً آن چیزی که می‌خواستم بگویم در اصل بقیهٔ چیزهاست». ذهن نامنظمی دارد و من واقعاً جایی ندیده‌م که چیزها را خیلی منظم بیان کرده باشد. این کتاب بد نیست؛ فکر می‌کنم اکنون هم در بازار هست و می‌دانم چاپ دومش بیرون آمده — حالا با طرح جلد دیگری — «یونگ، خدایان و انسان مدرن»؛ کتاب خوبی است. اینکه چقدر خوب است نمی‌خواهم زیاد بحث کنم؛ کتاب در مجموع خوبی است؛ مثلاً دست‌کم دو سه فصل اولش خوب است؛ منتها گرایش کتاب این است که دیدگاه‌های یونگ دربارهٔ دین و مدرنیته و این چیزها را تحلیل کند؛ ولی دو سه فصل اولش که سعی می‌کند نظریه را شرح بدهد — با تأکید بر آن چیزی که به آن فرایند فردانیت می‌گویند — حدود صد صفحه مطلب نسبتاً خوب و منظمی وجود دارد. مترجمش هم به طرز شگفت‌انگیزی داریوش مهرجویی است: فیلم‌ساز معروف ایران که علاقهٔ خاصی به یونگ دارد؛ اصلاً کلاً به چند شخصیت خیلی علاقه دارد: یکی یونگ، یکی گورجیف؛ و معتقد است آشنایی با این آدم‌ها در زندگی‌اش خیلی مهم بوده و این نتیجهٔ آن است. و قطعاً به مارکوزه علاقه‌مند است؛ کتابی هم از مارکوزه ترجمه کرده. خواهش می‌کنم.

وقت برای ادامه بحث

چیزهایی که از ناخودآگاه به شما فشار می‌آورد ممکن است بعضی اوقات از چیزهایی که در ذهن شما به عنوان خودآگاه هست زیباتر و جالب‌تر باشند. نه؛ نمی‌تواند. بگذارید کاری که می‌خواستم بکنم را احساس می‌کنم انجام نداده‌ام و فکر می‌کنم کار خوبی است. وقت داریم؛ بعداً. وقت داریم که دربارهٔ این ایده‌ها دقیق بحث کنیم. می‌خواستم امروز گردشی بکنیم و از این‌جا شروع کردم که نکتهٔ اصلی این است که منشأ در ناخودآگاه است؛ بعداً خودآگاه پدید می‌آید؛ خودآگاه مثل جزیره است. این تصورات، تصورات جدیدی نسبت به تصورات فرویدی‌اند. بگذارید دربارهٔ منابع دیگر بحث کنیم: حالا چگونه می‌توانم بفهمم که اصلاً چنین چیزی واقعاً وجود دارد و چگونه مطالعه‌اش کنم؟ یک ایدهٔ مهم دربارهٔ وجودش همین حرف‌هایی است که زدم؛ یعنی آن تصور که به نظر می‌آید این هرم وجود دارد: بیس رفتارهای انسان این مجموعه‌ای از رفتارهای زیستی است که در قاعده قرار دارد و همین‌طور همین که ما یک سلسله اعصاب داریم و این سلسله اعصاب به طرز خاصی کار می‌کند و بر هورمون‌ها اثر می‌گذارد و الی آخر؛ این دلیل منطقی است که معتقد باشیم این مجموعه‌ای از احساسات و افکار — یا دست‌کم امکان پدیدآمدن افکاری — بیشتر در این مکانیسم وجود دارد. خلاصه این مکانیسمی است که دارد کار می‌کند و مقتضیات خودش را دارد؛ دقت می‌کنید؟ همان‌طور که من وقتی دستگاه گوارشم را مطالعه می‌کنم — فیزیولوژی انسان را مطالعه می‌کنم — به این ادراک می‌رسم که به هر حال وقتی یک رشته غذاها برایم خوردنی است و یک رشته نیست، همین‌طور وقتی یک سلسله اعصاب را مطالعه می‌کنم و این تعادل هورمونی را در بدن خودم می‌بینم، باید به این احساس برسم که مکانیسم‌هایی این‌جا وجود دارد؛ بعضی کارها — و بعضی افکار و بعضی احساسات — با این مکانیسم‌ها هماهنگی ندارند: چیزهایی که تعادل هورمونی را مثلاً به هم می‌زنند. ببینید بدن می‌خواهد خودش را در حالت تعادل نگه دارد؛ این تعادل شامل تعادل‌های هورمونی و نوع خاصی از رفتارهای سیستم عصبی هم می‌شود. بنابراین ما قطعاً یک پتانسیل — یک لایه — برای نوع خاصی از فکر کردن‌ها و نوع خاصی از احساسات داریم و برای مجموعه‌ای از احساسات و افکار نداریم؛ می‌فهمید؟ خلاصه مثل ظرفی است؛ من دارم این ظرف را نگاه می‌کنم؛ هر چیزی را باید بفهمم جا نمی‌شود. پس دست‌کم گرایش‌هایی ناخودآگاه به سمت ایده‌هایی داریم که ممکن است بتوانیم مطالعه‌اش کنیم. ولی مهم این است که همان‌طور که فروید مجموعهٔ نسبتاً جالبی از راه‌های عملی مطالعه ارائه کرد، یونگ هم باید این کار را می‌کرد و مدام فکرش — به جای اینکه استدلال منطقی بیاورد که چرا باید به ناخودآگاه جمعی معتقد باشیم — این بود که فکت‌هایی ارائه کند که چنین چیزی وجود دارد. بحث ما با توجه به نوع کار یونگ اصولاً اهل بحث‌های قیاسی نیست؛ بیشتر دنبال جمع‌آوری فکت‌های تجربی است. منابعی که یونگ قانع می‌شود ناخودآگاه جمعی وجود دارد و چیز قابل‌مطالعه‌ای است، مثلاً این است که در تجربیات خودش به این واقعیت برمی‌خورد که سیاه‌پوست‌های آفریقایی‌ای که در آمریکا زندگی می‌کنند برایش رؤیاهایی تعریف می‌کنند که در آن‌ها شخصیت‌ها یا نمادهای اسطوره‌های یونانی ظاهر شده است.

اسطوره یونانی در رویای بیمار

مطمئناً این آدم‌ها — شک ندارم — اسطوره‌های یونانی را نشنیده‌اند و نه دوست دارند چنین تصوری در ناخودآگاهشان بیاید؛ خودشان هم نمی‌دانند این چیزی که دیده‌اند چیست؛ ولی یونگ که آدمی است که فرهنگ‌ها را می‌شناسد می‌داند این چیزی مربوط به اسطوره‌های یونانی است. کجا ظاهر شده؟ آن‌جا. تنها راهی که می‌ماند برای اینکه مثلاً یونگ چنین فکتی را توجیه کند این است که بگوید منشأیی وجود دارد که اسطوره‌ها را تولید کرده در یونان و الان هم این‌جا در رؤیای این آدم فعالیت می‌کند و چنین چیزی تولید می‌کند. تشابه میان اسطوره‌های جاهایی که به نظر می‌آید ارتباط فرهنگی با هم نداشته‌اند: مثلاً اسطوره‌های آمریکای لاتین که از نظر جغرافیایی دورند و جدا از بقیهٔ قسمت‌های مثلاً اروپا و آسیا زندگی کرده‌اند؛ در اسطوره‌های آن‌ها بعضی داستان‌های اسطوره‌های یونانی گویا کپی شده و تکرار می‌شود. پس ذهن ما، ذهن بشر، گویا فعالیت‌های مشترکی انجام می‌دهد که بعضی داستان‌ها گویا برایش جالب‌اند و همه‌جا به‌طور مشترک دیده می‌شوند؛ در اسطوره‌های همهٔ ملت‌ها. چیزی که مثلاً صدها تا از این‌ها وجود دارد: مثلاً «خورشیدِ قهرمان» — یک شخصیت اسطوره‌ای که قهرمان است و نوعی با خورشید ارتباط دارد — در اسطوره‌ها به وفور در جاهای مختلف، مطالعه کنید، چنین چیزی وجود دارد. پس به نظر می‌آید ذهن ما میان مثلاً فعالیت خورشید و حس قهرمانی پیوندی برقرار می‌کند که ربطی به اشخاص ندارد؛ این نوعی فعالیت سیستم عصبی یا هر چیزی است. اصلاً یونگ برایش مهم نیست که توجیه کند این اتفاق از نظر فیزیولوژیک و عصب‌شناسی چگونه در انسان می‌افتد. یادتان هست در انتقاد — در جلساتی که دربارهٔ فروید صحبت می‌کردیم، بخشی که جنبهٔ انتقادی داشت — به این اشاره کردم که فروید بیش از اندازه دنبال این است که علم روان‌کاوی را بر اساس زیست‌شناسی، بر اساس علمِ موجود بنا بزند: بیسش را روی پایه‌هایی که قبلاً گذاشته شده. در حالی که یونگ چنین نیست؛ یونگ گویا دارد علم جدیدی مستقل از آن علوم دیگر پدید می‌آورد و به خودش این فعالیت آزاد را اجازه می‌دهد که مثلاً ادعا کند تجربیاتش نشان می‌دهند رؤیا را می‌توان با آن آینده را پیش‌گویی کرد. فیزیک به ما این اجازه را نمی‌دهد که چنین اعتقادی داشته باشیم؛ فروید هم به خودش اجازه نمی‌دهد به چیزی معتقد شود که در علم جدید جایگاهی ندارد، بلکه حتی به نظر متناقض می‌رسد. ولی یونگ این حالت بندوبارِ خودش را نسبت به دانش موجود — که غیر از روان‌کاوی است — دارد: گویا دانش مستقل جدیدی بنا می‌گذارد و می‌تواند امیدوار باشد در آینده بیس این چیزها از نظر علمی کشف شود؛ ولی خودش را محدود نمی‌کند که حرفی بزند که اکنون بتواند تصدیق کند منشأ مثلاً فیزیکی یا فیزیولوژیکش چیست. بنابراین بیشتر مستقیماً فکت‌های روانی را مطالعه می‌کند؛ این هم از جهتی عیب است و هم امتیاز.

آزادی یونگ از علم روزگار

امکانات جدیدی در اختیار یونگ می‌گذارد: یعنی یونگ هیچ مقید نیست بعضی فکت‌ها را کنار بگذارد چون مشکوک به نظر می‌رسند و با علم روزگار سازگار نیستند؛ اصلاً چنین فکر نمی‌کند؛ برای همین است که در مجامع آکادمیک جای خوبی ندارد: آن احتیاط لازم را نمی‌کند. چگونه می‌خواهید زیست‌شناسی‌ای که ایده‌های داروین را دارد بیاید حرف‌های یونگ را بگوید که در روان انسان فعالیت‌های عجیب و غریبی هست که ارتباط خیلی مشخصی با فرایندهای زیستی‌اش مثلاً ندارد؟ ولی فروید کاملاً داروینیسم را مثلاً پایهٔ خودش گرفته و در آن محدوده صحبت می‌کند. این کاری که یونگ می‌کند هم حسن است هم عیب؛ این را دقت کنید: ما به هر حال میل داریم که نوعی وحدت علم داشته باشیم؛ اگر نمی‌خواهیم تقلیل انجام دهیم به علوم محض — دست‌کم یک جلسه در این مورد صحبت کرده‌ام — دست‌کم وحدت علم را باید رعایت کنیم: یعنی چنین نشود که علم تبدیل شود به مجموعه‌ای از جزایری که ضد هم حرف می‌زنند و من مثلاً کتابچه‌ای داشته باشم به اسم علم که به من بگوید «دربارهٔ چه می‌خواهی اکنون مطالعه کنی؟» من بگویم «روان‌کاوی»؛ بگوید «برو مثلاً فصل هفت» و آن فصل مستقل خودش را داشته باشد که قواعد روان‌کاوی را می‌گوید. ما میل داریم علم چنان باشد که از جای خاصی شروع کند، همه‌چیز روی هم سوار شود و مجموعهٔ متحدی در ذهنمان شکل بگیرد. یونگ از شباهت میان اسطوره‌های ملل، از اتفاق‌های عجیبی مثل اینکه سیاه‌پوست‌ها رؤیاهایی می‌بینند که در اسطوره‌های یونانی هست؛ اروپایی‌ها رؤیاهایی برایش تعریف می‌کنند که بنا به دانش یونگ به اسطوره‌های سرخ‌پوست‌ها مربوط می‌شود که در اسطوره‌هایی که در اروپا خیلی سابقه ندارند؛ ظاهر شدن نمادهای کیمیاگری قرون‌وسطایی که فراموش شده‌اند و کسی از آن‌ها خبر ندارد — شما حتی اگر کتاب هری پاتر نبود، نام سنگ جادو را ممکن بود تا حالا نشنیده باشید؛ ها؟ سعی می‌کنم: یکی از قسمت‌های داستان هری پاتر دنبال سنگ جادو است؛ ولی چنین چیزی است دیگر: در هری پاتر عالمی اصطلاحات کیمیاگری دوباره احیا شده؛ بنابراین مردم اکنون ممکن است بعضی اصطلاحاتش را شنیده باشند؛ در حالی که پیش‌تر وقتی یونگ این مسائل را می‌کرد — یونگ نوعی احیاگر کیمیاگری به معنای فرهنگی‌اش است، نه اینکه عملیات کیمیاگری — در کتاب معروفی که دربارهٔ کیمیاگری نوشته که به فارسی هم ترجمه شده، کلی دربارهٔ اینکه کیمیاگری چه بوده و چه می‌خواستند بکنند و شیوه‌هایش چه بوده و نمادهایی که نمادپردازی کیمیاگران چه بوده صحبت کرده؛ و آدم‌هایی که هیچ‌وقت دربارهٔ کیمیاگری چیزی نشنیده و دیده بودند به‌طور خیلی واضحی رؤیاهایی برای یونگ تعریف کردند که از نمادهای کیمیاگرانه استفاده می‌کند. پس منشأیی در ناخودآگاه — در سیستم ذهنی آدم‌های قرون‌وسطایی — هست که هنوز هم در بشر کار می‌کند. وقتی ناخودآگاهیِ مدرن را خاموش می‌کنی، شب می‌خوابی، برمی‌گردی به قرون وسطی، می‌روی به اسطوره‌های یونانی: همان عاملی که در ذهن آدم یونانی آن اسطوره را پدید آورد، اکنون هم در شما وجود دارد.

روان‌شناسی و دین

وگرنه چگونه می‌خواهید این فکت‌های عجیب و غریب را توجیه کنید؟ در کتاب «روان‌کاوی و روان‌شناسی و دین» — یکی از قدیمی‌ترین کتاب‌های یونگ که به فارسی ترجمه شده؛ نه اینکه در آثار یونگ قدیمی نیست، به فارسی ده‌پانزده سال قبل ترجمه شده و شاید اولین کتاب باشد — یونگ از این تعریف می‌کند که یک بیمار در رؤیای عجیبی چیزی شبیه دستگاهی دیده بود که یونگ از بیمارانش می‌خواست با جزئیات بنویسند؛ حتی مجبورشان می‌کرد نقاشی کنند چیزی را که دیده‌اند، صحنه‌ای را که دیده‌اند. در کتاب روان‌شناسی و دین شرح این دستگاه را — که این آدم در قرن بیستم نوشته — آورده و بعد که به‌طور تصادفی در مطالعاتی که می‌کردند در یادداشت‌های یک کشیش قرون‌وسطایی شرح خوابی را دیدند که او هم همین دستگاه عجیب و پیچیده را در رؤیای خودش دیده و نوشته بود — تقریباً با جزئیاتش شبیه آن — آن را هم در کتابش آورده، از کتابی خیلی قدیمی. پس یونگ می‌خواهد چه چیزی را ثابت کند؟ اینکه آن مکانیسم‌های روان — اساطیر و هر چه هست — گرایش دارند به تولید نمادهایی و تصاویری و داستان‌هایی که نوعی با مکانیسم‌های روان ناخودآگاه ما هماهنگی بیشتری دارند: همهٔ ما به وجود یک قهرمان و تفکر یک قهرمان گرایش داریم؛ بنابراین اسطوره‌ها پر از قهرمان‌اند. چنین نیست که آموزش دیده باشیم قهرمان چیز خوبی است؛ همان‌طور که به غذاهایی گرایش داریم که بخوریم — مثلاً بچه‌ها شیرینی دوست دارند؛ نمی‌دانم؛ آدم‌ها در شرایطی نوعی غذاها را می‌پسندند — ذهن ما هم به‌وضوح داستان‌هایی را می‌پسندد، شخصیت‌هایی را دوست دارد، بدون آنکه از کسی اقتباس کرده باشد. به همین دلیل وقتی به‌طور آزاد اسطوره تولید می‌کنند، اسطوره‌ها خیلی دل‌به‌خواه به نظر می‌آیند؛ بشر ساخته: چیزهایی که دوست داشته دنیا چنین باشد؛ یا برای مثلاً تقسیم‌دادن حس خطر چیزی برای خودش ذهنش تولید کرده. ممکن است بگویم همهٔ اسطوره‌ها ممکن است به خیر ختم نشوند ولی نوعی گویا یک دری را دارند درمان می‌کنند، همان‌طور که رؤیاهای ما کم‌وبیش این حالت را دارند. این‌ها نشانه‌های وجود ناخودآگاه جمعی و منابع مطالعهٔ ناخودآگاه جمعی‌اند: هر جا بتوانم آثارش را پیدا کنم می‌توانم همان‌جا را بگیرم، بروم و سعی کنم بفهمم محتوای آن بخش عمیقِ آن اقیانوس چیست؛ این اقیانوس چه چیزی از خودش بیرون می‌دهد. چیزی که بعداً یونگ مدام به آن نزدیک‌تر شد این بود که حتی رؤیاهایی که ما شبانه می‌بینیم چنین نیست که نماد و بازنمایی از زندگی شخصی و تجربه‌های شخصی آدم‌ها آمده باشد: مثلاً حیوانات در رؤیاهای ما به این معنا تقریباً ثابتی ظاهر می‌شوند؛ تقریباً ثابت. مهم نیست شما گربه در خانه‌تان دارید یا ندارید؛ اگر گربه را در رؤیای خودتان ببینید غالباً معنایی می‌دهد که آن کسی که گربه را تا حالا در خانه نگه نداشته و کاری با گربه نداشته تقریباً همان معنا را می‌دهد اگر بخواهد رؤیا را درک کند.

نمادهای مشترک در رویا

حیوانات، موجودات، خورشید و ماه معناهای تقریباً ثابتی در رؤیاها دارند؛ دقت می‌کنید؟ پس به نظر می‌آید آن بخش نمادپردازی ما — که رؤیاها داستان‌های سمبلیک در خواب برای ما می‌سازند — وقتی از نمادهای مشترک استفاده می‌کند، پس باید معتقد باشیم آن اقیانوس بخش نمادپردازیِ نسبتاً مشترکی دارد. چنین نیست که فروید — بیشتر وقتی تعبیر رؤیا می‌کند — حسش این باشد که این سمبل‌ها از زندگی شخصی این آدم‌ها آمده‌اند. هرچند فروید هم به هر حال کتابچه‌هایی درست کرده که بعضی نمادها را که مشترک‌اند جمع کرده ولی خیلی این را چیزِ قابل‌مطالعه‌ای نمی‌داند که بروید از دلش به اعماق اقیانوس برسید؛ به چنین چیزی معتقد نیست. چگونه توجیه می‌کند؟ معتقد است همهٔ آدم‌ها تجربه‌های شخصی مشترک دارند: همهٔ آدم‌ها یک روزی کودک بوده‌اند و پدر و مادرشان را به صورت غول دیده‌اند؛ بنابراین آن غول‌ها ممکن است در رؤیا به صورت نماد غول ظاهر شوند و ممکن است پدرش را در رؤیا به صورت غول ببیند؛ چون تجربه‌های شخصی مشترک دارند نمادهای مشترک پیدا کرده‌اند. ولی به نظر می‌آید یونگ چنین نگاه نمی‌کند؛ اصولاً از نظر یونگ سیستم نمادپرداز روان ما بخش عمده‌اش خارج از کنترل ما در آن ناخودآگاه جمعی قرار دارد. یک چیز دیگر این است که مثلاً ببینید: ما گزارش‌هایی — واقعاً می‌شود گفت قطعی — داریم از آدم‌هایی که بعید است دروغ گفته باشند که بعضی از کارهای علمی را در خواب انجام داده‌اند؛ یعنی الهامات علمی به آن‌ها شده است. ماجرای معروف کشف فرمول بنزن: کسی داشت کار می‌کرد و هی می‌گفت هر کاری هیدروژن‌ها و کربن‌ها را می‌گذاشتم نمی‌شد؛ خوابید و در خواب دید ماری دید که دم خودش را گاز گرفته و به صورت حلقه درآورده؛ و وقتی از خواب بیدار شد احساسش این بود که اشتباهش این است که خطی می‌نویسد؛ باید این کربن‌ها را مثلاً دور بپیچاند مثل آن مار. این وجودِ رؤیا و اندوهش مربوط به این بود. «وقتی بیدار شدم اولین کاری که کردم — مثل اینکه کسی در خواب به من گفته باشد علت اینکه نمی‌توانی این کار را بکنی این است — نشستم یک حلقه کشیدم، کربن‌ها را گذاشتم و دیدم فرمول بنزن درآمد.» این فکر می‌کنم اولین فرمول حلقوی و مثلاً شیء حلقوی بود که در شیمی نوشته شد. رامانوجان، ریاضی‌دانی بزرگ که اصلاً می‌گفت همه را در خواب می‌بینم؛ متواضعانه می‌گفت «این مجموعه فرمول‌های عجیب و غریبی که هر روز با خودم می‌آورم این‌ها را در خواب می‌بینم». و من خودم خواب‌های علمی داشتم.

رویا به‌مثابه منبع معرفت

واقعاً خواب‌هایی — که چیزهای خیلی نکته‌ای — حالا ریاضی معمولاً به ذهنم رسیده؛ مثلاً نه نه؛ یک مفهومی که خوب نمی‌فهمیدم را در خواب فهمیده بودم؛ نگاه کنید؛ اکثراً تجربه‌های چنینی داشته‌ام. بنابراین رؤیا منبعی است که می‌تواند حقایقی را به ما برساند. اگر منبع رؤیا مجموعه عقده‌ها و چیزهای واپس‌رانده‌شده به پستویی در ناخودآگاه است، چگونه چنین فعالیتی در رؤیا انجام می‌شود؟ باید در رؤیا — همان‌طور که تصور فرویدی است — مجموعه‌ای از این عقده‌ها بازگشایی شود؛ لذت‌هایی که در روز مثلاً نمی‌توانستم ببرم ببرم؛ در حالی که یک‌دفعه ممکن است فرمولی کشف کند، ممکن است قضیه‌ای ریاضی را — ناخودآگاه؛ آن اقیانوس ممکن است پس حقایق را، حتی حقایق علمی را مثلاً به ذهن من نزدیک کند در حالت ناخودآگاه. بنابراین ببینید روش یونگ این است که با مطالعهٔ این مجموعهٔ عظیم فرهنگی از اسطوره‌ها — صد هزار رؤیایی که می‌گویم در طول زندگی تحلیل کردم — و برای اینکه رؤیاها مربوط به منطقهٔ جغرافیایی خاص نباشند تقریباً همهٔ دنیا را گشته و رؤیا جمع کرده: از آفریقایی‌ها گرفته تا سرخ‌پوست‌ها. کاری که یونگ می‌کند این است که مجموعهٔ عظیمی از تجربیات انجام دهد و سعی کند نشان دهد چه چیزهای تکراری در رؤیاها و اسطوره‌ها و داستان‌ها از دوران خیلی باستان تا دوران مدرن وجود دارد. این‌ها نشان‌دهندهٔ جهت‌گیری‌های خاصی در ذهن ماست که به آن‌ها آگاهی نداریم: ما نمی‌دانیم سمبل‌ها از کجا می‌آیند، چرا برای ما بعضی‌ها خوب و بعضی‌ها بد است؛ چرا خورشید برای همهٔ ما نوعی نشان‌دهندهٔ خرد و آگاهی است و ماه نشان‌دهندهٔ زنانگی و عواطف؟ تقریباً همهٔ ما در رؤیاهایمان همین معانی را می‌بینیم؛ مهم نیست در کجای دنیا به دنیا آمده باشیم. مکانیسم‌های روانی ما با اشیاء — با جهان بیرون و جهان درون ما — گویا برهم‌کنشی دارند و این نمادهای تقریباً ثابتی ایجاد می‌کند. مهم نیست شما صحرانشین باشید یا نباشید: صحرا در رؤیا خوب نیست؛ اگر ببینید نوعی به جای دیگری آب و علف می‌بینید. و اگر جایی مثلاً خوش‌آب‌وهوا در رؤیا ببینید که رودخانهٔ آب هست، این رؤیایی است که به شما نوید می‌دهد به شرایط روانی بهتری می‌رسید؛ دقت می‌کنید؟ چنین نیست که باغ برای آدمی — استثنائاً ممکن است آدمی که در تجربیات شخصی‌اش در باری خاص بلایی سرش آمده — آن باغ در رؤیا معنای خاصی داشته باشد؛ اگر باغِ ناآشنایی ببینم که فقط باغ بودنش مهم است، این اشاره به سرزندگی‌ای حیاتی دارد که منابعی از حیات را در وجود من آزاد می‌کند. رؤیا بنابراین — یونگ بیشتر از اینکه به جنبه‌های خودآگاهی ذهن علاقه نشان بدهد به رؤیاها و اسطوره‌ها و هر چیزی که تا حد ممکن ناخودآگاه است علاقه دارد و سعی می‌کند مشترکاتش را جمع کند و این‌ها را به عنوان دانشی که مربوط به آن بخشی از روان است که فروید خیلی مطالعه نکرده — بخش مشترکی که نمادپردازی می‌کند، نمادهای مشترک پدید می‌آورد، داستان‌های مشترک پدید می‌آورد و الی آخر.

منابع فروید و منابع یونگ

به هر حال همان‌طور که لغزش‌های زبانی یا بیماری‌های روانی — این کلمهٔ آخر — منابعی هستند که فروید از آن‌ها برای کشف محتویات ناخودآگاه شخصی استفاده می‌کند، یونگ هم با زحمت زیاد به منابعی خیلی نادرتر — اسطوره‌ها و داستان‌ها و از فعالیت‌های روانی — دست پیدا کرده که فکر می‌کند این‌ها منشأ پدیدآمدن ناخودآگاه جمعی‌اند. و به‌جز اختلاف بسیار بزرگ در یک منبع مشترک که هر دو از آن استفاده می‌کنند، تقریباً این منابع خیلی با هم اشتراک ندارند و نمی‌توانند جانشین هم باشند. یونگ از لحظه‌های زبانی برای کشیدن محتویات ناخودآگاه جمعی به بیرون استفاده نمی‌کند؛ لحظهٔ زبانی اختصاصاً وضعیت ناخودآگاه شخصی را نشان می‌دهد. ولی یک منبع مشترک وجود دارد که محل اختلاف است و آن رؤیاست: چه مقدار رؤیا تحت تأثیر ناخودآگاه شخصی است و چه مقدار تحت تأثیر ناخودآگاه جمعی. این تفاوت میان نوع برخورد یونگ و فروید در تفسیر رؤیاست. یونگ تأکید بیشتری دارد که نمادهای ثابت وجود دارند — نمادهای تقریباً ثابت؛ هیچ‌وقت نمی‌توان گفت این نماد ثابت وجود دارد؛ هر آدمی به هر حال ممکن است در ذهنش در بافت رؤیا به نمادی معنای دیگری بدهد غیر از آنچه کلی می‌گوییم — ولی اگر شیوهٔ تفسیر رؤیای یونگی را با فروید مطالعه کنید اختلاف کاملاً مشخص است. شیوهٔ اساسی در کار تفسیر رؤیای فرویدی این است که از کسی که رؤیا دیده بخواهید تداعی‌های خودش را بگوید: آدم‌هایی که در رؤیا دیده، مکان‌هایی که دیده، به چه چیزی می‌خورد؛ سعی کن با تداعی آزاد ذهنش را کم‌کم ببری سمت اینکه این رؤیا از چه خاطراتی در کودکی یا هر جا آمده است. در حالی که یونگ خیلی کمتر از این روش استفاده می‌کند؛ بستگی به بافت رؤیا ممکن است استفاده کند ولی اصولاً از نظر یونگ خیلی از رؤیاها بدون اینکه شما تداعی بگیرید واضح است که معنایش برای او چیست و برای هر آدمی هم همین است. و طبعاً در آن تفاوت عمده‌ای که تصور ناخودآگاه پیشِ یونگ و فروید دارد، تفسیر رؤیای یونگی متمایل می‌شود بیشتر به اینکه رؤیا از حقایقی صحبت می‌کند؛ در حالی که در فروید این برخورد را نمی‌بینید: رؤیا به ما اطلاعاتی می‌دهد دربارهٔ گذشتهٔ این آدم و روان‌نژندی‌های این آدم؛ رؤیا نوعی مثل نشانهٔ بیماری است؛ نه اینکه در آن فعالیت همان ناخودآگاهِ منشأ بیماری وجود دارد؛ بنابراین در رؤیا بیشتر عارضه‌های پنهان این آدم را می‌بینید تا حقایقی دربارهٔ این آدم یا جهان. در حالی که در یونگ رؤیا منشأ معرفت است؛ نه تنها معرفت علمی؛ خیلی چیزهای دیگر می‌تواند باشد؛ کاملاً می‌تواند پیش‌گویانه باشد. فروید اعتقاد به پیش‌گویانه‌بودن بعضی رؤیاها دارد؛ ولی باز همان‌طور که دربارهٔ نمادهای مشترک خیلی توضیح نمی‌دهد چگونه پدید می‌آیند، دربارهٔ اینکه چطور ممکن است رؤیای پیش‌گویانه وجود داشته باشد نظریه‌پردازی خاصی نمی‌کند؛ ولی مثلاً معتقد است مرگ آدم ممکن است در رؤیا به او الهام شود.

نماد مرگ در رویا

آدم‌ها موقعِ — دقیقاً عین عبارت فروید — اگر در رؤیا در ایستگاه قطاری سوار قطار شوید و بعد قطار حرکت کند و برود، این یکی از رؤیاهایی است که می‌تواند نماد این باشد که به زودی می‌میرید؛ و نمادهای دیگری دربارهٔ مرگ وجود دارد. چنین نیست که کتاب‌هایی که تفسیر رؤیای فرویدی می‌کنند خالی از توضیح نمادهای مشترک باشند؛ ولی ایدهٔ اصلی فروید تداعی آزاد بر مفاهیم رؤیا به قصد کشف آرزوهای شخصی آن آدم است. و یادتان باشد رؤیا در نظر فروید در اثر آرزو پدید می‌آید: آرزوهای خودمان را در رؤیا برآورده می‌کنیم. در مورد یونگ رؤیا کمی پیچیده‌تر است: ممکن است چنین باشد — ممکن است نتیجهٔ فعالیتی عمیق از آن اقیانوس باشد؛ از حقایق علمی گرفته تا آیندهٔ شما چیزهایی ممکن است در رؤیا برایتان ظاهر شود؛ این‌ها غیرعلمی به نظر می‌رسند، این تصورات. یونگ معتقد نیست توجیه علمی دارد؛ می‌گوید «صد هزار رؤیا را مطالعه کردم و این نتیجهٔ مطالعات تجربی من است». در مقاله‌ای که در کتاب معروف «انسان و سمبل‌هایش» هست — خود یونگ نوشته؛ کتابی در ایران شاید قدیمی‌تر از «روان‌شناسی و دین» یونگ باشد؛ کتابی که خیلی وقت پیش، مثلاً سی‌چهل سال قبل به فارسی ترجمه شده، به نام «انسان و سمبل‌هایش» — خیلی هم طرفدار دارد؛ برای اینکه خوبیش این است که ساده است و در زمان حیات یونگ توسط نزدیکانش نوشته شده: گروهی که به نظر می‌آید تحت اشراف خود یونگ بودند و هر کس سعی کرده در آن زمینه‌ای که بیشتر علاقه و تخصص دارد — شاگردان نزدیکش — مطلب بنویسند؛ مقالهٔ اول را هم خود یونگ نوشته. کتاب خیلی جالب و خواندنی است؛ اتفاقاً از کتاب‌هایی است که حال‌وهوای دیدگاه‌های یونگی در آن خیلی شدید وجود دارد: یعنی نوعی — شاید نه چندان منطقی — بیشتر سراغ آن چیزهایی رفته‌اند که به کلی جدای از ایده‌های فرویدی است؛ خیلی یونگی است. آن جاهایی که یونگ چیزهایی می‌گوید و دیدگاه‌هایی دارد که اصلاً قبلاً وجود نداشته، بیشتر تمرکزشان روی این‌هاست. یونگ در مقالهٔ خودش از این ماجرا یاد می‌کند — امیدوارم درست به یادم مانده باشد؛ این‌ها در آن کتاب این‌قدر توضیح داده‌اند که بعداً نفهمم این را جای دیگری دیده‌ام — که دختربچه‌ای دفترچهٔ رؤیاهایش را در هشت‌سالگی نوشته و به آن رنگ هم زده؛ در همین کتاب «انسان و سمبل‌هایش». رؤیاها پر از نمادهای ماندالاست — چیزهایی که ماندالا شمرده می‌شوند — و این دختربچه در ده‌سالگی هم مُرد. و یکی‌دو سال آخر عمرش رؤیاهای بسیار عجیب و غریبِ اسطوره‌ای دیده که اصلاً باورکردنی نیست؛ و یونگ اصلاً می‌گوید این رؤیاها تکان‌دهنده‌اند، برای اینکه مثلاً رؤیایی وجود دارد که با دقت زیاد آن چیزی را که یونگ بعدها نامش را فرایند فردانیت گذاشته در آن به‌طور تمثیلی ظاهر می‌شود: اینکه یک کودک در سن هشت‌سالگی نوعی آگاهی دارد نسبت به بازگشت.

تفاوت‌های اصلی ایده‌های یونگ

بعداً به این حرف‌هایش هم می‌رسیم. ببینید اصل ایده‌های یونگ — تفاوت‌هایش را سعی کردم مقداری فقط توصیف کنم از راه دور و اینکه احتمالاً دنبال چه نوع منابعی باید باشیم که به محتویات عجیب و غریب کفِ آن اقیانوس هم نوعی دسترسی پیدا کنیم؛ که با تداعی آزاد مثلاً این بیمار روانی آن‌قدر به آن‌جا نمی‌رسیم ولی ممکن است در تخیلات عجیب و غریب یک بیمار اسکیزوفرن — که خیلی از زندگی شخصی خودش دور شده است — یک‌دفعه قالب‌های اسطوره‌ای و مشترکی ظاهر شود. از این جاها، از این منابع عجیب و غریب آغاز می‌کنیم؛ ولی بعد کم‌کم نظریه که پیش می‌رود کم‌کم به این‌جا می‌رسیم که حتی در رفتارهای روزمرهٔ ما مایه‌های ناخودآگاه جمعی را می‌شود دید: کافی است اول از این جاهای اغراق‌آمیز آغاز کنیم، آشنا شویم با فضای ناخودآگاه جمعی، بعد کم‌کم یونگ هرچه جلو می‌رود نشان می‌دهد در آثار هنری، در تمام فعالیت‌های فرهنگی بشر، ایده‌های ناخودآگاه جمعی وجود دارد. این اولین ایده بود — به‌شدت — اینکه مفهوم ناخودآگاه که در مرکز نظریات روان‌کاوی و نظریات مثلاً فروید است.

پس تا آن‌جا که بحث شد؛ این یک مجموعه — این اولین نکته بود. نکتهٔ دوم را قبلاً به آن اشاره کرده‌ام؛ میل داشتم در همین جلسه این را هم بگویم و به خودتان — این جلسه، دو جلسه مثلاً بکنیم؛ کلیات یونگ را از آن دیدگاهی که کاملاً با فروید متفاوت است بررسی کنیم؛ بعداً برویم سراغ جزئیات این بحث‌ها که اگر حالا هر جا بحث پیش بیاید می‌توانیم بحث کنیم. نکتهٔ دومی که تفاوت عمده‌ای میان فروید و یونگ پدید آورده — که قبلاً هم به آن اشاره کرده‌ام و از همان تصور متفاوتی که از مکانیسم‌های ناخودآگاه می‌آید هست — این است که برخلاف فروید که نوعی لذت‌طلبی معادل با ذات انسان و همهٔ فعالیت‌های انسانی است — لذت‌طلبی به معنایی که فروید می‌گوید: نیست، دور شدن از تنش، تا رسیدن به لذت به معنایی که ما می‌فهمیم؛ مثل قرار گرفتن در کمینهٔ انرژی؛ مثل مفهومی فیزیکی می‌ماند — دقیقاً در یونگ این جایگزین می‌شود با چیزی مثبت: اینکه گویا خواستِ اصلی کل فعالیت‌های مکانیسم روانی ما — مخصوصاً بخش ناخودآگاه — طی کردن مسیری است که به رشد می‌انجامد. یعنی همان‌طور که جسم ما از ما غذا می‌طلبد برای اینکه به رشد خودش احتیاج دارد — در بچگی مثلاً می‌بینید بچه غذا می‌خورد، غذاهای متنوع می‌خورد، بازی می‌کند و همهٔ این‌ها به رشد جسمانی‌اش کمک می‌کند — به همین ترتیب وقتی رشد جسمانی تکمیل می‌شود روان انسان هم شروع می‌کند برای تکمیل شدن. دیدگاه یونگ نسبت به مکانیسم‌های روانی چنین است؛ گویا عین جسم: همان‌طور که در ظاهر می‌بینیم بچه وقتی به دنیا می‌آید ناقص است و بعد به تدریج جسمش تکمیل می‌شود، روان و مکانیسم‌های روانی هم نیاز به تکمیل دارند.

رشد به‌عنوان مفهوم مرکزی

و مکانیسم‌های روانی ناخودآگاه ما این را از ما می‌خواهند: یقهٔ — در واقع — خودآگاهی و هر جایش را می‌گیرند که شما رفتارهایی انجام دهید و در مسیری قرار بگیرید که به رشد بینجامد. بنابراین نوعی می‌توان گفت دومین تفاوت عمدهٔ فروید و یونگ این است که در مدل یونگی رشد مفهوم مرکزی می‌شود — خواستهٔ مرکزی روان — و لذت مفهومی ثانوی. در حالی که اگر از فروید بپرسید «بچه چرا غذا می‌خورد؟» می‌گوید «برای اینکه لذت می‌برد»؛ نه اینکه نوعی در ناخودآگاهش ثبت شده که این به رشد جسمانی‌اش می‌انجامد. و این جای بحث دارد دیگر که کدام دو تا — شما دربارهٔ کودک می‌توانید بگویید همهٔ فعالیت‌هایی که کودک انجام می‌دهد هم به رشد می‌انجامد و هم به لذت: اگر غذا لازم دارد غذا به او لذت هم می‌دهد؛ نمی‌توانم بگویم علتِ اینکه غذا می‌خورد برای این است که برای رشدش خوب است؛ به نظر می‌آید برای لذت هم می‌توان گفت غذا می‌خورد. از آن نظر که اگر ندانید انگیزه‌های واقعی چیستند و این نیازها از کجا می‌آیند ممکن است چنین بگویید. شما از یونگ بپرسید چرا این کودک غذا می‌خورد؟ می‌گوید «این مثل هر چیز دیگری در روان، سیگنال‌هایی از اعماق روانش به او می‌رسد که باید غذا بخورد. چرا؟ برای اینکه غذا خوردن لازمهٔ زنده‌ماندن و رشد کردن است.» و هر وقت شما این سیگنال‌ها را جواب دهید پاداش هم می‌گیرید، لذت می‌برید؛ درست؟ حالا برعکس: فروید نوعی می‌گوید این آدم این کار را می‌کند برای اینکه لذت ببرد؛ درست؟ ولی طبیعت بنا به دیدگاه داروین لذت را آن‌جا قرار داده که به نفع طرف هم باشد؛ ولی چیزی که در واقع عامل انگیزهٔ این کار است همان لذت است و این بخش ناخودآگاه دنبال هر جا که لذت هست همان‌جاست؛ اصلاً چه می‌فهمد از رشد و این حرف‌ها. آن جنبه‌های رشد را به‌طور داروینی می‌توانید فکر کنید طبیعت لذت‌هایش را جاهایی قرار داده که به نفع بقای زیستی‌اش کمک می‌کند. وقتی چنین نگاه کنید به‌شدت انگیزه‌ها جسمانی می‌شوند؛ برای اینکه فروید دیگر نمی‌تواند بگوید بعد از اینکه رشد جسمانی تمام شد و تولید مثل هم انجام شد؛ حالا مثلاً چیزی مثل فرایند فردانیت مانده که همین سیگنال‌هایی برایش داده می‌شود که ممکن است خیلی لذت‌بخش هم نباشد رسیدن به آن و راهش پردردسر هم باشد. ولی دیدگاه یونگ این است که بعد از اینکه رشد جسمانی تمام شد و تولید مثل هم انجام شد، همهٔ این‌ها — تازه حالا — این سیگنال‌های خیلی عمیقی از اعماق آن اقیانوس می‌آید که هنوز راهی را باید طی کند و راهی که ممکن است لذت‌بخش هم نباشد؛ به‌طور طبیعی ممکن است با لذت بردن نوعی تناقض هم داشته باشد. باز یونگ تأکیدش این است که فرایند فردانیت تجربه است، ایدهٔ تجربی است. حالا معنایش این است که فرق‌هایی که ارائه می‌کند که چرا این سیگنال‌ها در همهٔ انسان‌ها وجود دارند — در واقع بعداً درباره‌اش صحبت می‌کنم؛ من این قسمت را خیلی کوتاه گفتم برای اینکه قسمت اول خیلی طولانی شد — ولی فعلاً همین‌قدر کافی است که بعداً بیشتر درباره‌اش بحث کنیم که یک تفاوت عمده این است که این‌جا رشد مفهوم مرکزی روان‌کاوی یونگ می‌شود در حالی که لذت یا دوری از رنج مفهوم اصلی روان‌کاوی فروید است. و نکتهٔ مشترک میان هر دو حرفی که زدم این است که در هر دو مورد دیدگاه‌های یونگ نسبت به مکانیسم‌ها و فعالیت‌های روانی انسان مثبت‌تر است: فروید همهٔ تحلیل‌هایش مطلقاً نوعی سیاه است؛ یعنی همهٔ رؤیا — چیزی مثل — همه‌چیز حالت روان‌نژندی دارد؛ اصلاً چیزی را شما نمی‌توانید به فروید بگویید که از درون انسان — غیر از رسیدن، مثل اینکه مثل حیوان — در درونش چیزی قرار دارد که دنبال لذت می‌گردد و اصلاً چیزی نمی‌فهمد از اینکه تمام مثلاً فعالیت‌های فرهنگی یا زیبایی‌شناسی — این‌ها همه نوعی متعالی شده، پالایش یافته، همان انگیزه‌های غریزیِ لذت‌طلبانهٔ کودکانه‌ای که در انسان هست. ولی به نظر می‌آید یونگ جایگاه کمی مثبت‌تری نسبت به فعالیت‌های روانی دارد: در فعالیت‌های روانی حقایقی ظاهر می‌شوند؛ در فعالیت‌های روانی ما سیگنال‌هایی مربوط به رشد دریافت می‌کنیم؛ گویا می‌شود مبنای مثلاً اخلاقی را حتی این‌جا پایه‌گذاری کرد یا هنر را به عنوان فعالیت روانی، یعنی منشأ خیلی عمیق مثلاً روانی که جنبهٔ مثبت دارد، دانست منشأشان و الی آخر. در مجموع کسانی که معمولاً دیدگاه‌های فروید را خیلی سیاه می‌بینند دربارهٔ یونگ این اجازهٔ نفس کشیدن را پیدا می‌کنند که کمی از آن حالت به‌اصطلاح خام و حیوانی‌بودن انسان در حالت‌های حیوانی فاصله بگیرند. اینکه این درست است یا غلط نمی‌شود قضاوت ارزشی کرد؛ شاید حق با فروید باشد؛ من فقط می‌خواهم بگویم این فضا وجود دارد: فضای روان‌کاوی یونگ اصولاً نگرشش نسبت به انسان چیزهای مثبت زیادی در آن هست. همان مثال ناخودآگاه: ناخودآگاه چه می‌کند؟ فقط دنبال لذت است؟ نه؛ دنبال رشد است؛ دنبال این است که حقایقی را حتی پدید بیاورد. رؤیاها منشأ حقیقت‌اند؛ رؤیاها جنبهٔ جبرانی دارند برای مثلاً کشف حقیقت و الی آخر. من این خیلی گشتی نیمه‌کاره‌ای بود در روان‌کاوی یونگ و در مقایسه با آن چیزی که از فرویدی‌ها گرفتیم؛ و برنامه این است که این قسمت‌هایی که نگفتم را در ادامه کمی تکمیل کنم و از جایی آن چیزهایی که بیشتر به درد می‌خورد وارد جزئیاتش بشویم: یعنی مثلاً نمادها؛ سیستم نمادپردازی را بیشتر بشکافیم؛ نه اینکه بعداً اگر بخواهیم مثلاً دربارهٔ اثر هنری با دیدگاه‌های یونگ بحث کنیم لازم است اطلاعی داشته باشیم که این نمادها چگونه پدید می‌آیند. اما من همین نمی‌دانم که این قسمت‌های کاربردی دقیقاً چه می‌توانیم انجام دهیم؛ ولی خیلی دستمان بازتر است از موقعی که دربارهٔ فروید حرف می‌زدیم: تقریباً هر چیزی بیاورید می‌شود مجموعه اطلاعاتی یونگی درباره‌اش داشت. حالا فکر می‌کنم بحث شخصی‌اش را می‌شود کرد دیگر یا — نمی‌دانم — اگر چیز خیلی مهمی هست می‌توانید الان بگویید یا هر کسی می‌خواهد؛ هر کسی می‌خواهد؛ خواهش می‌کنم.

فکت عرفانی و مرز روش

در بحث. مثلاً فرض کنید یونگ از عرفان استفاده‌هایی می‌کند. می‌شود روشن‌تر صحبت کنم؟ واقعاً — طنز این است — ارتباطش با این حرف‌هایی که الان زدیم چیست؟ ما نمی‌توانیم از فکت‌های عرفانی استفاده کنیم؛ نمی‌توانیم. ما که نمی‌خواهیم دربارهٔ عرفان نظر بدهیم؛ ولی می‌خواهیم مثلاً فرض کنید یونگ در تنظیم فرایند فردانیت — تنظیم مفهوم فرایند فردانیت و مسیر فرایند فردانیت — نوعی به نظر می‌رسد از عرفان شرقی الهام می‌گیرد. این اشکال دارد؟ من باورم این است که اشکال دارد؛ چون اینکه هنوز دقیقاً مفهوم عرفان را نفهمیده‌ایم. عرفان چیست؟ یونگ نه تعریفی ارائه می‌دهد، نه لازم است تعریفی ارائه بدهد و نه لازم است اسم عرفان را ببرد؛ ولی از رشته متون عرفانی کهن هندی و چینی الهام می‌گیرد؛ با آن‌ها، همان‌طور که از اسطوره‌ها الهام می‌گیرد. چه اشکالی دارد؟ یعنی یونگ کم‌وبیش به این اعتقاد رسیده که فرایندهای مثلاً طریقت عرفانی همان چیزی است که سیگنال‌های ناخودآگاه درونی ما از ما می‌خواهد؛ مثل مسیری که باید طی شود؛ شبیه؛ دست‌کم. با زبان خودش — با زبان یونگی — فرایند فردانیت را که تعریف می‌کند نوعی الهام می‌گیرد: مثل اینکه آن تجربه‌ها انجام شده و جاهایی ثبت شده. اگر ایدهٔ کلی داشته باشید که از نظر یونگ انتهای مسیر به کجا باید برسد و بعد ببینید آدم‌هایی هستند که در انتهای مسیر همین را توصیف کرده‌اند، احساسی به شما دست می‌دهد که پس این‌ها احتمالاً آن سیگنال‌ها را جواب داده‌اند و راهی رفته‌اند شبیه آن چیزی که ناخودآگاه جمعی ما از ما می‌خواهد، مشخصاً سلف از ما می‌خواهد. این چه اشکالی دارد؟ شما حتی اگر به عرفان به عنوان چیزی متعالی معتقد نباشید — مثل منبع؛ همان‌طور که از اسطوره‌ها دارید استفاده می‌کنید برای کشف محتویات ناخودآگاه — لازمه معتقد باشید که این اسطوره‌ها چیزهای خوبی‌اند یا نمی‌دانم واقعی‌اند یا نیستند؛ یا مثلاً از نظر تاریخی واقعاً اسطوره در یونان وجود داشته یا بعداً کسی سیصد سال بعد نوشته؛ خیلی مهم نیست؛ قبول دارید؟ به هر حال متنی کهن وجود دارد که در آن داستانی نقل شده که مطمئناً با خودآگاهی و منطق خیلی سروکار نداشته؛ کما اینکه چنین فضاهایی از نظر یونگ اسطورهٔ مدرن هم هست: همین حالا هم ذهن ناخودآگاه جمعی بشر نیازهایی دارد که توسط چیزهایی کم‌وبیش اسطوره‌ای سعی می‌کند برآورده شود. لوی-استروس خیلی تأکید دارد و همین‌طور بارت: این‌ها کسانی هستند که مطالعه می‌کنند دربارهٔ اسطوره‌های مدرن؛ همین حالا هم دنیا پر از اسطوره است. یک مصاحبهٔ خیلی جمع‌وجور و جالبی دارد لوی-استروس تحت عنوان «اسطوره در امروز» — اگر اشتباه نکنم؛ هرچند که این ارجاع‌هایی که می‌دهند کمی شک و تردید دارد چون مصاحبه است؛ با رادیویی مصاحبه کرده؛ خواندنش هم خیلی ساده است — و بارت هم همین‌طور؛ بارت که تحقیقات خیلی جالبی دربارهٔ اسطوره‌های مدرن دارد: چیزهایی که همین حالا هست. من می‌خواهم بگویم لازم است شما معتقد باشید که عرفان مثلاً حقیقتی دارد و متون عرفانی وجود دارند که حالات روانی در آن‌ها توصیف شده. یونگ می‌بیند این در انتها از لحاظ تئوری به آن چیزی سازگار است که فکر می‌کند به‌طور تجربی فهمیده که سیگنال‌های ناخودآگاه از سلف چرا می‌آیند و چه‌جور — از این تئوری که آن چیزی که فکر می‌کند به‌طور تجربی می‌فهمد سیگنال‌های ناخودآگاه از چرا می‌آیند و چه انتهایی برای رشد مکانیسم‌های روانی وجود دارد — با این سازگار است؛ پس الهام می‌گیرد؛ نه اینکه موبه‌مو طریقت عرفانی را کپی کند ولی نوعی الهام می‌گیرد و فرایندی را تعریف می‌کند. این می‌تواند — من نمی‌دانم چقدر اطلاع دارید — یونگ واقعاً چنین نیست و در اواخر عمرش که به مذهب و عرفان اعتقاد داشته باشد به عنوان چیزهایی که حقایقی را می‌گویند؛ ولی مثلاً معتقد است نمادپردازی دینی بی‌نهایت مفید است؛ مثل غذاهایی که می‌خوریم — این‌ها را چون ناخودآگاه جمعی بشر در طی قرن‌ها تولید کرده، هزاران بار تولید کرده دقیقاً چیزی است که به درد می‌خورد. همیشه این را اخطار می‌گفت — از این کنارش نگذارید — می‌گفت نمی‌شود این‌ها را سریع کنار گذاشت: چیزی که هزاران سال قدمت دارد و نمادپردازی‌هایی که در آن هست با مکانیسم‌های ناخودآگاه ما در طول قرن‌ها خودش را هماهنگ کرده. حرفش این بود «اگر می‌خواهید کنارش بگذارید باید چیزی جانشینش کنید وگرنه تعادل روانی بشر از بین می‌رود». او معتقد بود جنگ‌های جهانی اول و دوم و این بلبشوی قرن بیستم در اثر دور شدن از مذهب پدید آمده و نمادپردازی مدرنی جانشینش نشده است. مثل اینکه ببینید شما ناخودآگاه جمعی را مطالعه می‌کنید می‌بینید در وجود شما منبعی هست که با نماد کار می‌کند؛ به آیین‌ها علاقه‌مند است — به آیین‌های نمادپردازی‌شده — و این مثل این است که نوعی گرسنگی را در آن سیر می‌کند؛ برای همین است که این‌قدر در طول قرن‌ها همهٔ ملل آیین‌هایی پدید آورده‌اند، آیین‌هایی که نمادین هستند. بعد شما یک‌دفعه در اثر جریان‌های مدرن و سوسیالیسم و این‌ها آمده‌اید بشر را کلاً از آن چیزی که این‌قدر برایش عزیز بوده محروم کنید؛ انتظار دارید چه اتفاقی بیفتد؟ این آدم‌ها دچار اغتشاش می‌شوند: از یک طرف آیین‌های جدید تولید می‌کنند که ممکن است آن غنای نمادین آیین‌های هزاران سال قبل — که مدام تکمیل و بهتر و بهتر شده و با نیازهای بشر هماهنگ شده — را نداشته باشند. مثلاً یونگ می‌گوید این جمع شدن کمونیست‌ها را در میدان سرخ نگاه کنید که میدانِ مقدس برای کمونیست‌هاست؛ مثلاً جمع می‌شوند، پرچم‌هایی با خودشان می‌آورند، شعار می‌دهند و کاری آیینی را هر سال انجام می‌دهند. فرانسوی‌ها هم مثلاً در یکی از میدان‌های پاریس به یاد شهیدانِ مقدس انقلاب مقدس خودشان جمع می‌شوند و حسِ مقدس‌مانند و مذهبی‌ای به آن‌ها دست می‌دهد: این‌جا مفهوم مقدس آزادی است؛ آن‌جا مثلاً شخصیت قهرمان استالین. آلمانی‌ها در زمان جنگ جهانی دوم سرودی برای استالین می‌خواندند که در آن این مطلب بود: «ای مرد بزرگ که باران می‌فرستی». یعنی این خدا را از مردم بگیرید، نمادپردازی مذهبی را بگیرید — این — چرا بشر — یونگ می‌گوید این را چرا بشر تولید کرده؟ حالا اصلاً فرض کنید به حقیقتِ آن چیزها اعتقادی نداشته باشد.

تولید نماد و نیاز دینی

بشر به مسیح مثلاً در جایی احتیاج داشته که این مفهوم را تولید کرده؛ به نمادهای دینی احتیاج داشته؛ این‌ها را تولید کرده. همه را از او بگیرید، هیچی به او ندهید: این از درونش نماد تولید می‌خواهد، احتیاج به نماد دارد، احتیاج به آیین دارد؛ سرگردان می‌شود؛ قهرمانش می‌شود هیتلر؛ قداستش مثلاً می‌شود نژاد و چیزهای عجیب و غریبی که ممکن است نسل بشر را تهدید کند. عرفان هم چنین نیست؛ دست‌کم می‌گویم تا سال‌های آخر عمرش جاهایی تأکید می‌کند. به نظر می‌آید سال‌های آخر مدام — مخصوصاً نسبت به این عرفان شرق — جاهایی نوعی تعهدات عقیدتی هم پیدا کرده بود؛ ولی تا اواخر عمرش دست‌کم تأکیدش بر این بود که اصلاً اعتقادی ندارد که این‌ها به واقعیت‌هایی اشاره می‌کنند: این نمادها؛ مسیحی وجود داشته یا مثلاً خداوند به صورت مسیح ظاهر شده و این حرف‌ها. ولی می‌گوید شما کهن‌گرایی هم که مطالعه می‌کنید این‌جا مسیح معادلی دارد: در نمادپردازی‌های روانِ انسان، خلاصه یک مسیح هست، یک تثلیثی جایی هست؛ اشاره‌هایی وجود دارد. اگر مثلاً مسیحی‌ها کتاب انجیلشان چهار تا است، شیعیان هم کتاب‌های فقهی‌شان چهار تا است؛ ها؟ این چهار تا را — جایی لازم داریم به عنوان اینکه وقتی می‌خواهیم چیزی را پایه‌ریزی کنیم، مکتبی را، چهار ستون لازم داریم برایش؛ سه پایه درست نمی‌کند؛ این کار را همه می‌کنند. اگر معتقد نباشید که عرفان حقیقت دارد، معتقد نباشید که دین حقیقت دارد، ولی این‌ها از کجا آمده‌اند؟ این‌ها از نیازهای عمیق روانی انسان آمده‌اند؛ یا باید بگذارید باشند یا اگر می‌خواهید بگیریدید به فکر این باشید که چه کسی را می‌خواهید جای او بگذارید؛ وگرنه بالاخره مردم کاری می‌کنند — می‌کنند — که اکنون واقعاً به یک کنسرت موسیقی راک نگاه کنید و ببینید این شباهت‌اش به آیین‌های مذهبی: طبق آیینی وارد می‌شوند، طبق آیینی آن‌جا رفتار می‌کنند، رفتارهای عجیب و غریب می‌کنند؛ منتها شبیه شده به آیین‌های مشرکانه مثلاً چند هزار سال قبل. از نظر یونگ ادیان پیشرفت کرده‌اند، بشر را رام کرده‌اند؛ نمادپردازی‌هایشان تلفیق شده بود؛ بنابراین یکی یک‌دفعه این‌ها را برداشتیم و برگشتیم به نوعی بدویت. شما در هنر قرن بیستم بدویت را می‌بینید: پیکاسو را ببینید چقدر هنر آفریقایی دوباره طرفدار پیدا کرده — بدوی‌ترین نوع هنر: پیکاسو رسماً از هنر آفریقایی مثلاً الهام می‌گیرد در تمام آن صورت‌سازی‌هایی که می‌سازد که به نظرشان می‌آید این‌ها جالب است. موسیقی را نگاه کنید: سرتاپای موسیقی پاپولار — سیاه؛ ببخشید؛ سیاه‌پوستی است؛ یعنی از رنگ؛ از سیاه‌پوست‌ها؛ تمام این تحولات موسیقی قرن بیستم از اول تا الان تحت تأثیر ورود عناصر موسیقی — کمی بدوی مثلاً آفریقایی؛ ریتم‌های آفریقایی — در موسیقی کلاسیک که این‌ها را می‌برند آدم‌های کمی رام‌تر و ملایم‌تر. شما رقص مثلاً والس را مقایسه کنید با راک‌اندرول و والس‌های مدرن‌تر: می‌بینید حس مثلاً وحشی‌بودن این‌جا دوباره بیشتر شده؛ این بیشتر شاید رقص‌های چند هزار سال قبل است. بنابراین وقتی آن تولیدات ناخودآگاه جمعی را — که رام‌کننده و سیرکننده بودند برای جاهایی از روان — می‌گیرید — می‌گویید می‌گیرم چون این‌ها واقعیت ندارند؛ بحثش ما به‌ازای خارجی ندارد؛ خداوند ما به‌ازای خارجی ندارد — متوجه نیستید چه می‌کنید.

جایگزینی خدا در نظریه

در واقع این‌جا یک گره‌ای دارد که با این حل می‌کرده و جور دیگری مشکلش را حل می‌کند: به جای خدا هیتلر را می‌گذارد و بعد هر چه او بگوید گوش می‌کند. بنابراین یک‌دفعه دنیا دچار خلأیی شده که نتیجه‌اش همان وضع افتضاح است که در قرن بیستم می‌شنویم. یعنی منظورتان این است که ما ارجاع به عرفان — چنین نیست که معتقد باشیم عرفان مثلاً ما را به خدا می‌رساند و حقیقتی در آن هست؛ لزوماً نباید به این اعتقاد داشته باشیم؛ کما اینکه یونگ دست‌کم در اواخر عمرش چنین اعتقادی نداشت. از سنی که اصلاً در آن دوره به عرفان مثلاً شرق علاقه‌مند شد — بعد واقعاً کتابی هست که به صراحت منکر حقیقت همهٔ این چیزها می‌شود و مدام تأکید می‌کند که اگر این آیین‌ها را انجام دهید و متوجه باشید که این‌ها ما به‌ازای خارجی ندارند بهتر است، تا اینکه فکر کنید واقعاً مثلاً با مسیحی که واقعیت دارد راز و نیاز می‌کنید؛ می‌بینید؟ — اگر منظورتان این است که ما از عرفان استفاده کنیم، نکنیم؛ از مواد دیگری استفاده — این مستقل است از اینکه به حقیقت این‌ها معتقد باشید یا نباشید. نه؛ این‌ها همان‌طور که اسطوره‌ها قابل ارجاع‌اند این‌ها هم قابل ارجاع‌اند: این‌ها تولیدات فرهنگی بشر در قرن‌های پیشامدرن‌اند؛ بنابراین در آن‌ها کلی مقتضیات ناخودآگاه جمعی هست که باارزش است. — چند جلسه؟ — دست‌کم دو جلسه؛ که مال یونگ بود به هر حال. دو جلسهٔ من. شما — شما مثلاً وقتی دچار عواطف خیلی شدید هستید نمی‌توانید فکر کنید؛ وقتی دارید فکر می‌کنید شما مثل — مثل یک چیز؛ یکی را باید خاموش کنید. اولاً از نظر فکت‌های نوروساینس در حال حاضر بدیهی است که اصلاً این‌ها در جاهای مختلف مغز شکل می‌گیرند: یعنی در نیم‌کره‌های مختلفی اصلاً جایگاهشان هست و به‌وضوح آدم‌هایی که خیلی به مسائل فکری فکر می‌کنند دچار ضعف‌های عاطفی می‌شوند و برعکس. ببینید اینکه شما نمی‌توانید هم‌زمان فکر و عاطفه داشته باشید، همین تقابل را نشان می‌دهد.

عاطفه و اختلال تفکر

و — این را شما دارید تقابل می‌کنید. این‌جا — این‌جا خوب است آدم‌ها به تعادلی برسند. این — هرچقدر که عواطف — آن آدم‌هایی که شما به عنوان پخته می‌گویید هیچ‌وقت اسیر عواطف خودشان نمی‌شوند؛ یعنی عواطف کنترل‌شده‌ای دارند، تفکر کنترل‌شده‌ای دارند و این ایده‌آلی است که آدم‌ها — آدمِ ایده‌آل آدمی است که وقتی آن تست را می‌زند همه‌چیزش پنجاه درصد باشد. صد باشد. یعنی صفر را باید دربیاورید. پنجاه — که این نمی‌شود؛ صفر به معنای حالت تعادل است: یعنی تفکرتان — می‌چرخد به این‌ها؛ آزاد؛ یا نه درون‌گرا و نه برون‌گرا. این وضعیت تعادل خوبی است برای بخش؛ نشانهٔ پختگی است در این حالت؛ از آن نظر که انسان‌ها به تدریج به همین حالت برسند در مکانیسم‌های رشدی که وجود دارد: به تعادل میان خودآگاه و ناخودآگاه، میان تفکر و احساس، میان حس و شهود برسند و الی آخر. ولی تقابلش واضح است: تقابل عاطفه و احساس با تفکر. شما وقتی می‌خواهید فکر کنید واقعاً باید نوعی چیزی را خاموش کنید؛ در آرامش بنشینید؛ تفکر قیاسی؛ قیاسی فکر کنید.

در ریاضیات — آدم‌هایی که — شما در حالی که در هر حالت هیجان هستید، در عواطف خیلی غمگین یا خیلی شاد، واقعاً نمی‌توانید مسئله‌ای را — چیزی مزاحم‌تان است: یعنی می‌آید مثلاً عاطفه اختلال ایجاد می‌کند؛ مثل این انرژی‌هایی که مدام — مثل اینکه در باد و طوفان بخواهید مسئله حل کنید؛ در حالی که گاه‌گاهی باد می‌آید شما را بلند می‌کند، به جای دیگری می‌فرستد و می‌خواهد همین‌طور در هوا هم به شما بگوید «دارم این را به شما عرض می‌کنم»؛ نمی‌شود. عواطف شبیه طوفان ممکن است ظاهر شوند؛ همین‌طور که افکار به صورت طوفان ممکن است ظاهر شوند. آدم‌هایی که خیلی تحت تأثیر قطب عاطفی‌اند به‌وضوح کمتر مجال این را دارند که بنشینند خالص فکر کنند؛ نوعی باید حتماً یکی را کمی خاموش کرد و با آن یکی کار کرد. پختگی این است که این‌ها — اصلاً — با همدیگر مخلوط شوند: یعنی تفکر هم‌زمان با عاطفه بتوانید داشته باشید؛ یعنی خیلی فقط قیاسی نباشد؛ گویا آن ارزش‌گذاری‌ها هم قاطی شوند؛ مثل اینکه منطق پیچیده‌تری پیدا کرده باشد. عاطفه ارزش‌گذاری می‌کند، آن بعد را به شما می‌گوید؛ در حالی که تفکر قیاسی‌تر فکر می‌کند، سمبلیک است. اگر بتوانید به نوع تفکری برسید — من فکر می‌کنم «عقل» در معنای قدیم؛ اکنون وقتی می‌گوییم کسی عاقل است بیشتر به معنای این است که متفکر است — ولی در متون عرفانی ما؛ حالا متون عرفانی هم نگویم؛ متون دینی ما وقتی از عقل می‌زنند منظورشان تفکر قیاسی نیست؛ دقیقاً همین است: نوعی تفکر مخلوط میان اینکه هم از قلبتان کمک می‌گیرید هم از مغزتان؛ نوعی مثل همین حالت پختگی که توصیف می‌کنید. به هر حال تعارض این دو را — می‌گذارم؛ باز. شما نوعی می‌گویید مشکل این است که — مشکل این است که به‌اصطلاح نگاه دینامیک دارید که آدم چگونه پیشرفت کند، رشد کند، با هم، بدون هم. مسئله این است که من الان وقتی از حواسم استفاده می‌کنم شهودم را نوعی باید خاموش کنم و اگر می‌خواهم از شهودم استفاده کنم کمی باید حواسم را تعطیل کنم؛ عاطفه و تفکر استاتیک — یعنی الان نگاه کنید؛ بعداً چه می‌شود، بعد نمی‌دانم با هم رشد می‌کند؛ اصلاً رشدش را ول کنید: الان اگر بخواهم فکر کنم باید کمی — نوعی — آروم خودم را، درونم را، یک‌جای شاسی‌ها را بزنم خاموش کنم؛ اگر چیزی ناراحت‌کننده هست از خودم دور کنم که بتوانم فکر کنم. مثلاً فکر کنید می‌خواهید مسئلهٔ ریاضی — تفکر به معنای اینکه می‌خواهید مسئله‌ای را حل کنید، الگوریتمی پیدا کنید — در حالی که خیلی ناراحتید یا خیلی شادید این فعالیت قابل انجام نیست؛ به آن معنایی که حس و شهود ما، عاطفه ما با همدیگر تعارض دارند. خیلی — به نظر — از من بپرسید؛ این از آن یکی واضح‌تر است.

نوروساینس و بلوغ تفکر

اگر از یونگ — یعنی به آن سمت تمایل بیشتری دارند؛ نه اینکه — آدمی اتفاقاً تأکیدش بر این است که آن‌هایی که مثلاً ریاضی‌دان‌اند چنین نیست که احساس ندارند؛ احساسش خیلی تحت کنترلش نیست؛ نمی‌تواند بنشیند — آفرین؛ یعنی در آن زمینهٔ تفکر وقتی به بلوغی رسیده خیلی — آفرین؛ مثل اینکه از نظر نوروساینس چنین است: شما از بعضی بخش‌های مغزتان بیشتر استفاده کرده‌اید؛ آن نیم‌کره‌تان خیلی راحت و روان با آن کار می‌کنید؛ نسبت به نیم‌کرهٔ دیگرتان توجه کمتری داشتید؛ کمتر برایتان می‌تواند کار کند — مثل تمرین‌شدن یک رشته شبکه‌های عصبی: آدم‌هایی که متفکرند واقعاً بخش‌هایی از مغزشان بهتر کار می‌کند، روان‌تر کار می‌کند؛ یک ریاضی‌دان چنین است؛ قسمت عاطفی‌اش نمی‌تواند با عاطفه‌اش کار کند یا رهایش می‌کند — مثلاً منفجر می‌شود — یا هیچی باید دودستی بچسبد که اصلاً تکان نخورد. آدم‌های خیلی احساساتی‌اند، خیلی عاطفی‌اند؛ نسبت به تفکر هم چنین‌اند: راحت نیستند با فکر کردن. این به نظر من فکت خیلی جالبی است و خیلی واضح است؛ و آدم‌های پخته — آدم‌هایی وجود دارند که هر دو این کارها را ممکن است بتوانند در اثر رشدی که پیدا کرده‌اند با هم انجام دهند؛ یعنی کل — مثل این دو نیم‌کره‌شان با هم کار کند. اینکه اصلاً جایگاه این دو فعالیت در دو جای متمایز مغز است به‌وضوح نشان می‌دهد که قوی‌کردن یکی در جهت تضعیف دیگری است و شما خیلی به این برسید آن یکی تمرین نمی‌شود؛ به آن خیلی برسید این تمرین نمی‌شود؛ باید این‌ها را با هم مخلوط کنید و مخلوط‌کردنش راحت نیست؛ یعنی جایگاه‌هایشان متفاوت است: چیزهایی که اصلاً آدم‌هایی که ریاضی کار می‌کنند ممکن است قوی شدن این جای مغزشان کمک می‌کند؛ چیزهایی که جایگاهشان اطرافِ آن است راحت تمرین می‌شوند ولی آن چیزی که آن‌ور برای آن نیم‌کرهٔ مغزتان قرار دارد ممکن است اصلاً آن‌طرف‌ها در اثر بی‌توجهی زیاد حتی آسیب‌هایی هم ببینند: تمام غذاها می‌آیند این‌ور؛ این سلول‌ها این‌ور می‌سوزند. حتی تقریباً — هم دقیق‌تر است، هم — همان‌جوری واضح‌تر است که احساس می‌شود. منظور فروید از فیلینگ در واقع چیزهایی است که حس‌های خوب و بد، زیبا و نازیبا — چیزهایی که از درونتان می‌جوشد: شما در وضعیتی هستید؛ چیزی بدتان می‌آید؛ نسبت به وضعیتی از وضعیت‌های ذهنی خودتان احساس خوبی پیدا می‌کنید. می‌گوید بیشتر فیلینگ یعنی فعالیتی که فیلینگ می‌کنید؛ گویا دارد ارزش‌گذاری می‌کنید: موقعیت‌های خوب، موقعیت‌های بد، موقعیت‌های خیلی خوب، خیلی شاد. این تفاوت — این‌ها متفکرانه نیست؛ حسی است؛ از درونتان: شما این را دوست دارید، از آن بدتان می‌آید؛ بنابراین این بد است. ببینید من می‌گویم «آن چیزی که من دوست دارم خوب است» — نوعی ممکن است احمقانه به نظر بیاید: «من دوست دارم پس خوب است؛ من از آن بدم می‌آید پس آن بد است». تفکر چنین نیست: تفکر «من زیاد در آن حس من چیست مهم نیست؛ این آدم خوب است، آن آدم بد است بنا به اصول کلی» — این دو نوعی با هم تفاوت دارند. بگذارید خصوصی‌اش کنم که بهتر — آدمِ بااحساس؛ وقتی آدمِ بااحساس می‌گوییم یک چیز خیلی مثبتی است؛ آدم بی‌احساس آدم بدی است؛ آدم بااحساس آدم خوبی است — و این منظورمان از احساس مثلاً احساس نسبت به دیگران است. این اصطلاح را ما در زبان فارسی معنای دیگری به کار می‌بریم. آن چیزی که یونگ می‌گوید این است که چقدر از بخش ارزش‌گذار ذهنتان استفاده می‌کنید، چقدر از آن بخش؛ چقدر قضاوتتان — وقتی کاری را باید بکنید یا نباید بکند — از این‌جا من شنیدم که حس خوبی نسبت به کاری دارید؛ مثل اینکه آدمی وقتی این تصویر را می‌گیرد — وضعیتی را که کاری را انجام دهد — گویا در نظر می‌آورد؛ بعد احساس خوبی به او دست می‌دهد آن کار را می‌کند؛ اگر نه احساس بدی به او دست می‌دهد آن کار را نمی‌کند. آدم متفکر آن وضعیت را در نظر می‌آورد و از اصول کلی نتیجه می‌گیرد.

این‌ها رشته‌ای اصول دارند که از آن‌ها می‌گیرند؛ مثلاً کار می‌کنند: نوعی بله؛ این‌ها رشته‌ای اصول دارند؛ قانونمند شده یا به هر حال برای خودشان اصولی دارند. مهم این است که فعل به دهان نمی‌آید. اکنون کل مثلاً تصویرهای خودشان — موضوع این است که آدم این مسائل را استفاده می‌کند و نهایتاً اصول خاصی از آن می‌خواهد — نه؛ نگاه در لحظه؛ به‌طور، به‌اصطلاح، از این‌گونه چیزهای لحظه‌ای استفاده می‌کند و زندگی می‌کند: ممکن است خیلی هم خوب تصمیم بگیرد؛ ممکن است حال بشود؛ همیشه به او می‌گوییم «این کار را بکن، این کار را نکن، این کار را بکن» ولی ممکن است هشتاد سال هم زندگی کند و نتواند بگوید روشِ اصولی زندگی کرده؛ اصول کلی‌اش چنین است. آدم متفکر اصولش را ممکن است با رشته‌ای ثابت کرده باشد و بعد مدام سعی کند از همان قواعد پیروی کند: مدام وضعیت‌ها را به گزاره‌هایی تبدیل کند و بعد با آن قواعد تصمیم بدهد؛ بگوید «این کار را می‌کنم، این کار را نمی‌کنم» چنین. اگر قاعده‌اش این باشد که «دروغ نباید گفت» هیچ دروغ نمی‌گوید؛ درست؟ اگر مثلاً چنین قاعده‌ای جزو قواعد اصلی خودش قرار داده باشد؛ مهم نیست که اکنون دروغ گفتن — اگر دروغ نگفته باشد راستش را بگوید خیلی احساس بدی به او دست می‌دهد؛ مثلاً آبرویش می‌رود؛ اصولش دیگر است: این جنبهٔ مثبت متفکر بودن است. نمی‌آید حسی و — ولی جنبهٔ بدش چیست؟ جنبهٔ بدش این است که شما اصلاً نمی‌توانید وضعیت‌های واقعی زندگی را خیلی راحت بشکنید به گزاره و از آن نتیجه بگیرید. آدمِ فیلینگ لایه‌ای دارد که خیلی وضعیت‌ها را بهتر می‌فهمد؛ وضعیت‌های عاطفی را بهتر حس می‌کند که الان چه باید بکند: یعنی به جای اینکه بنشینید برایش موعظه کنید احتیاج به مهربانی دارد؛ این را با وجود خودش درک می‌کند؛ مثل اینکه از قلبش چیزی الهام می‌شود. اصولی بخواهید فکر کنید ممکن است هیچ‌وقت مسئله مساوی در این نباشید، درست هم حل نکرده باشید، این هم درست حل نکنید. نوعی به هر حال آدم‌هایی که فیلینگ، در لحظه بیشتر زندگی می‌کنند؛ آدم‌های متفکر گویا بیشتر در زمان زندگی می‌کنند؛ هر کدامشان مزیت‌هایی دارند. پختگی واقعاً این است که همهٔ این‌ها را — گویا از کل وجودتان استفاده می‌کنید: آدمِ پخته می‌داند فیلینگ‌اش در واقع تربیت شده است؛ قلبش چیزهایی دیده؛ در عین حال اصولی کلی — مثلاً قواعد ذهنی چنین — هم دارد؛ خوب تمرین شده که فکر کند «همه‌چیز را نمی‌شود با فیلینگ حل کرد».

طراحی غربی تست و سوگیری

ولی به هر حال اگر یونگ‌وار بود می‌گفت «شما آن تست را زدید، استیسی گرفتید و دچار کمپلکس شدید؛ برای همین نمی‌توانید این دفتر را خوب پر کنید». ساده است ولی آدم مدام سؤال دارد. این در واقع یک لحظه است. طراحی‌اش هم — طراحی‌اش هم خیلی‌ست؛ خیلی البته اعتماد نکنید؛ مخصوصاً فیلینگ — اکثر آدم‌هایی که این قسمت تجربی دارند — می‌گویم زیاد نه: شما در فرهنگ‌مان نوعی احترام به فیلینگ وجود دارد به دلیل تعلیمات مذهبی که می‌بینید؛ دقت می‌کنید؟ مثل اینکه برای تعلیم یا برای تعریف تربیت غربی طراحی شده؛ خیلی از سؤال‌ها را فوری بله‌و نه‌اش را نوعی می‌زنید که آخرش فیلینگ‌تان ممکن است بالاتر از آن چیزی که واقعاً هستید دربیاید. گرایش این تست را به هر حال در آن درون‌گرایی و برون‌گرایی — نمی‌دانم — من اکثر آدم‌هایی را که می‌شناختم و تست را زدند درون‌گرایی و برون‌گرایی‌شان خیلی خوب درآمد؛ یعنی می‌گویم این دربارهٔ شما ممکن است درست باشد. به هر حال قسمت فیلینگ‌اش به نظر من کمی ایراد دارد؛ یعنی این گرایش فیلینگ — بچه‌ها را دیدم بیشتر به سمت گرایش‌های غیرواقعی‌اند: آدم‌هایی که بیشتر به نظر می‌آیند متفکرند این جواب‌ها را نوعی می‌دهند. «آیا مثلاً به ساینس خیلی اهمیت می‌دهید؟» مثلاً به ما یاد داده‌اند انگار «نه»؛ ولی نوعی گرمی مثلاً به‌طور طبیعی می‌زند «آره». ممکن است — من نمی‌دانم — احتیاج‌مندی یا چی؛ ممکن است بعضی سؤال‌ها احتیاج‌شان بالا باشد: یک‌دفعه «به ساینس اعتماد ندارم» برای خیلی آدم‌ها فیلینگ‌ای است؛ برای اینکه ما ممکن است آدم‌هایی دارای فیلینگ نباشیم ولی یکی از اصول ما این است که «نباید به ساینس بی‌اعتماد بود؛ مثلاً باید این را بله بگذاریم». به هر حال تست جالبی است.