جلسه ادامهٔ بحث سمبولیسم است و با ثابتبودن معنی سمبلها و تفاوت شیوهٔ Freud و Jung آغاز میشود. سپس او به سمبلهای گیاه، آب و دریا، آسمان، صحرا، شهر، خانه و اعضای بدن میرسد. در پایان میپرسد این معانی ثابت از کجا میآیند و از همینجا به آرکیتایپها و آنیما میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه سمبولیسم و معانی ثابت
این جلسه ادامهٔ همان بحث سمبولیسم است که در جلسهٔ قبل شروع کردیم؛ و من دوباره تأکید میکنم که این ثابتبودن معنی سمبلها فقط ایدهٔ Jungی نیست؛ یعنی در Freud هم کاملاً وجود دارد. تا هر جا به تفسیر رویا نگاه میکنید، میبینید که آنجا هم اشارهای به سمبلهای با معنی ثابت میشود یا حتی رویاهایی با معنی ثابت. ولی قطعاً میزان ثبات سمبلها در Jung بیشتر است، به دلیل اینکه Jung به ناخودآگاهی جمعی معتقد است؛ چیزی که کاملاً مستقل از فرد وجود دارد. بنابراین طبیعی است که همهٔ سمبلها به طور شخصی ساخته نشوند؛ و دامنهٔ آن سمبلهای ثابت خیلی بیشتر از آن چیزی است که در Freud وجود دارد. در عین حال باز روی این تأکید میکنم که Jung هم مثل Freud به شدت اعتقاد دارد که به هیچ وجه نباید معتقد باشیم که میشود برای سمبلهای رویا دیکشنری درست کرد؛ یعنی هر سمبلی کاملاً وابسته است به نوع ظاهر شدنش در آن تکست، رابطهاش با بقیهٔ اجزایی که متن رویا دارد؛ و هر چقدر هم دربارهٔ یک سمبل اطلاعات داشته باشید، در یک رویای جدید ممکن است به معنای جدیدی بیاید که با هیچکدام از آن معنیهای قبلی منطبق نباشد ولی بیربط نیست؛ یعنی تقریباً میشود با اطمینان گفت که سمبلها همیشه ارتباط دارند با معنیهای ثابتی که در همین کتابهای شناخت سمبلها مینویسند.
تفاوت روش فروید و یونگ
یک نکتهٔ مهم دیگر هست که میل دارم دربارهاش صحبت کنم؛ اشارههایی قبلاً کردهام، یک بار دیگر هم دربارهاش صحبت بکنم: دربارهٔ تفاوت شیوهٔ برخورد Freud و Jung با کل مسائل روانکاوی، از جمله رویا. این است که من بارها روی این تأکید کردهام که Freud برخلاف Jung به شدت آدمی است که از اصول و مبانی مشخصی که جنبههای تثبیتشده از نظر علمی دارند شروع میکند و بعد سعی میکند تئوریاش را کاملاً از یک پایگاه نظری منسجم بسازد و جلو برود؛ برخلاف Jung که بیشتر ایدههایش ایدههای تجربیاند: مطالعاتی انجام میدهد با استفاده از تجربیات خیلی زیاد. نمونهٔ خیلی واضحش دربارهٔ رویاست. اگر از Freud بپرسید که چطور این سمبلها تولید میشوند و چه مکانیسمهایی دارند، برایتان جوابی دارد؛ تقریباً برای هر چیزی که میگوید جوابهای تئوریکی دارد. ولی Jung واقعاً چنین نیست؛ خیلی اوقات از جواب دادن به اینکه چرا اینطوری است، چرا سمبلها معانی ثابت دارند، ناخودآگاه جمعی چه شکل میگیرد، تفره میرود یا حرفهای کلی میزند — با اینکه احتمال دارد چنین باشد و آنطور باشد — که از یک نظریهٔ خیلی کلی و منسجم برنمیآیند. نکتهای که میخواهم اضافه کنم این است که دیدگاه شخصی من این است که دقیقاً کاری که Jung میکند استفاده از همان شیوهٔ کاری است که به آن روش علمی میگوییم.
مقایسه با انقلاب علمی
میخواهم مقایسهای بکنم بین کار Freud و Jung — و اختلافی که بین شیوهٔ کار این دو هست — با دورهٔ رنسانس و شروع انقلاب علمی در اروپا: کارهای گالیله و سایر افرادی که کمی قبل یا بعد از گالیله در قرن شانزدهم و هفدهم کار میکردند. احساس من این است که دقیقاً آنجا اتفاقی شبیه همین افتاد: آدمهایی مثل حتی کوپرنیک و گالیله به شدت تجربهگرا بودند و حرفهایی میزدند که دلیل قانعکننده و تئوریکی بهعنوان زیربنا برایش نداشتند. اصلاً مشکلشان همین بود: وقتی گالیله اعتقاد داشت که زمین به دور خورشید حرکت میکند، سؤال از لحاظ تئوریک به نظر نمیآمد که بتواند این را بر اساس چیزی بیان کند که جنبهٔ قانعکنندهای داشته باشد؛ در حالی که طبیعیات ارسطو به نظر میآمد از پایگاه منطقی خیلی محکمی برخوردار است. فقط مشکل این بود — کلاً این گرایش که چقدر عقلگرایید و میل دارید از لحاظ تئوریک کار محکمی داشته باشید، از این اصول و مبانی روشنی شروع کنید و بعد برسید به تئوری خودتان — و این تئوری قرار است چهکار کند؟ قرار است چیزهایی که میبینیم، فکتها را توجیه کند. یا چقدر از آنور شروع کنید: فکتهای زیادی را مطالعه کنید و بعد سعی کنید بر اساسش تئوری بسازید؛ وقتی فکتها زیاد میشود طبعاً تئوریساختنش خودش سخت میشود و باید تئوری پیچیده باشد؛ ممکن است در ساختن تئوری خیلی موفق نباشید و این ایراد به نظر میرسد. دقیقاً فکر میکنم وضعیتی که گالیله و کوپرنیک و حتی نیوتن در آن قرار داشتند، شبیه وضعیتی بود که یونگ در آن قرار داشت و هنوز هم یونگیها در آن قرار دارند: از تجربه شروع کردند و خیلی نمیتوانند مبانی تئوریکی برای فکتهایی که میبینند ارائه کنند؛ نظریهشان نظریهٔ خیلی خوبی نیست. و به نظر میآید اگر بخواهیم برای تئوری یونگ مبانی نظری درست کنیم، باید مقداری فراتر از نظریات موجود در ساینس برویم؛ یعنی ممکن است لازم شود بعضی از مفروضات خیلی اساسی که در ساینس هست را نقض کنیم و آن طبعاً مشکل ایجاد میکند؛ عیناً مثل اینکه تجربیاتی مثل کارهای تیکو براهه و کپلر بر اساس مفروضات طبیعیات ارسطویی قابل توجیه نبودند. لازم شد انقلابی علمی صورت بگیرد و وارد مرحلهٔ جدیدی از شناخت طبیعت شویم. و نکتهٔ مهمتر — که معمولاً خیلیها از آن غافلاند — این است که اساس انقلاب علمی و ساینس این بود که اصولاً از توضیح دادن همهچیز معاف شویم؛ یعنی لازم نباشد هر چیزی را که میگوییم چونوچرایش را تا آخر پیش ببریم؛ کافی است مدلی ارائه دهیم که فکتها را توجیه کند، بدون اینکه بگوییم این مدل چرا درست است.
نیوتن و مدل بدون توجیه نهایی
نمونهٔ خیلی واضحش تمام کاری است که نیوتن انجام داده؛ بهعنوان شاید بزرگترین دانشمند تاریخ که بزرگترین مدل علمیِ دوران را به دست آورد؛ هرچند ممکن است الان خیلی با ایدههای نیوتنی در فیزیک کاری نداشته باشیم و منسوخ شده باشند، ولی در زمان خودش واقعاً کار فوقالعاده بزرگی انجام داد. وقتی نیوتن فرض میکند که اجرام همدیگر را طبق فرمولی جذب میکنند، چیزی به اسم نیروی جاذبه وجود دارد، به هیچ وجه توضیحی نمیدهد که این از کجا میآید و چرا وجود دارد؛ میگوید فرض کنید که این وجود دارد، بعد بر اساسش مدارهای سیارات را به دست میآورم. طبیعیات قدیم چنین نبود که شما مجاز باشید فرضی بکنید و نگویید این چرا درست است؛ از قانونی حرف بزنید که معلوم نیست چرا درست است؛ تلاش میکردند قوانین را به مبادی بدیهی عقلی برگردانند. دقیقاً فرق طبیعیات با ساینس به معنای فیزیک — به معنایی که نیوتن ارائه میکرد — این بود که در طبیعیات ارسطو واقعاً وسواسی وجود داشت که از نقطهٔ صفر — انگار — شروع کنیم، همهچیز را به چیزهای بدیهی برگردانیم، از آن نتایجی بگیریم و بعداً برسیم به جایی که پدیدههایی را که میبینیم توجیه کنیم؛ یعنی تلاش بیشتر در جهت ساخت تئوری به طور عقلی بود و تجربه در مرحلهٔ کاملاً ثانوی قرار داشت؛ اصلاً اهل تجربه و فکتجمعکردن نبودند. و در دوران انقلاب علمی ویژگی مشخصش این است که فکتجمعکردن و تجربهکردن غلبه پیدا کرد بر وسواسِ توجیهکردن و ساخت نظریه. بعد از انقلاب علمی مجاز شدیم مفروضاتی دربارهٔ بعضی از پدیدهها و قوانین طبیعت داشته باشیم، بدون اینکه توجیه کنیم اینها از کجا میآیند و اصلاً چیاند. نیوتن به هیچ وجه توجیهی ندارد برای اینکه چرا اجرام همدیگر را از فاصله جذب میکنند، بدون اینکه بینشان ارتباطی باشد. این از نظر یونانیها، از نظر ارسطو، کاملاً نامعقول است که فرض کنید اجرام از فاصلههای بسیار دور بر همدیگر تأثیر میگذارند؛ یعنی تأثیر از فاصله، از نظر آدمی که در یونان زندگی میکند، پدیدهای مثل اعتقاد به روح و جن و پری و این چیزهاست. چطور ممکن است چنین اتفاقی بیفتد؟ ما عادت کردهایم. حقیقتاً اعتقاد عجیبی است اگر من بگویم جرمی در خورشید آنجاست و من اینجام و بینمان — بنا به تئوریهای نیوتنی — خلأ است، ولی یک چیز عجیب آنجا وجود دارد؛ رابطهای که این دو را همجذب میکند. هنوز هم نمیدانیم نیروی جاذبه یا چیزی که جانشینش شده — انحنای فضا در نظریهٔ نسبیت عام — چه به وجود میآیند؛ اصلاً انحنای فضا یعنی چی؟ یک خلأ انحنا پیدا میکند مثلاً؛ ساختار هندسی فضا تحت تأثیر جرم قرار میگیرد، در حالی که فضا چیزی مادی نیست که بخواهد برایش ساختار هندسی فرض شود. موضوع این است که بعد از آن انقلاب علمی دیگر مهم نیست که توجیه دقیقی بکنید که این یعنی چی؛ ساختار هندسی فضا یعنی چی. فرمولهایتان را مینویسید؛ میگویید فرض میکنم جرم ساختار هندسی فضا را به این شکل تعیین میکند؛ این هم فرمولهایش؛ و که همهٔ حرکات سماوی بر اساس این فرمولها درست درمیآید.
نسبیت عام و ماده تاریک
آن چیزهایی را که نیوتن توجیه نمیکرد در نظریهٔ انیشتین توجیه میشود و به نظر میآید مثال نقض خوبی هم برای نسبیت عام انیشتین وجود ندارد. البته برخی این پدیدههای جدید، مشاهدات جدید نجومی را نقض نظریهٔ نسبیت عام میدانند. احتمالاً شنیده باشید در این بحثهایی که دربارهٔ دارک متر و دارک انرژی و آنجور چیزها هست، عدهای معتقدند که دارک متری وجود ندارد و آن انحرافهایی را که با فرض دارک متر سعی میکنیم توجیه کنیم، انحراف از نظریه است و نظریه غلط است؛ که چنین به نظر میآید: ما مشاهداتی داریم که اگر اجرام آسمانی همینهایی باشند که میبینیم، این پدیده نباید رخ دهد — بنا به نظریهٔ نیوتن یا نسبیت عام فرق نمیکند — پس فرض میکنیم جرمهایی هست که نمیبینیم؛ در فضا، در جهان؛ و اسم این جرمهای جدید که حجمشان خیلی هم زیاد است دارک متر است: چیزی که کشف نمیشود، به آن دسترسی نداریم و معلوم هم نیست جنسش چیست. ولی اگر نظریهٔ نسبیت عام درست باشد، باید فرض کنیم جرمهای دیگری وجود دارند که ما نمیشناسیمشان. و عدهٔ اقلیتی هستند که میگویند این فرض، فرض عجیب و غلطی است؛ باید نظریهها را بگذاریم کنار و جور دیگر یک نظریهٔ سومی برای جانشینی جاذبه و انحنای فضا و این حرفها بسازیم.
دفاع از آشفتگی نظری یونگ
بگذریم. من میخواهم کمی دفاع کنم از اینکه این اختشاشی که در نظریهٔ یونگ وجود دارد — ما الان داریم دربارهٔ پدیدههایی از سمبولیسمِ رویا مطالعه میکنیم و جلسهٔ قبل گفتم و این جلسه هم تکرار میکنم — هیچ حرفی نمیزنیم که ناخودآگاه چه به این سمبلها دسترسی پیدا میکند و چرا این سمبلها جنبهٔ عام دارند؛ همهٔ ما نسبت به حیوانات انگار چیزی خاص داریم، در حالی که ممکن است حیواناتی که اطراف ما در کشورهای مختلف زندگی میکنند تفاوت داشته باشند، ولی تقریباً به نظر میرسد سمبلها تا حدود زیادی جنبهٔ یکسان دارند. موضوع این است که این خیلی مهم نیست؛ حق داریم این کار را بکنیم: کافی است من مدلهایی درست کنم، چیزهایی را توجیه کنم، بتوانم رویاها را تفسیر کنم و بعد به امید این باشم که به تدریج نظریهها تکمیل شوند؛ همانطور که در ساینس بارها اتفاق افتاده: فکتهایی آوردیم، نظریههایی دادیم که خیلی پایگاههای محکمی نداشتند، بعد نهایتاً پایههای خیلی محکمی پیدا کردند. خیلی محکم که هیچوقت، البته نه؛
طعم سمبولیسم بدون دیکشنری خشک
پایههای محکم که بکنیم. جلسهٔ قبل دربارهٔ نمادهایی که مربوط به حیوانات میشد صحبت کردم؛ چیزیاش ماند که دیگر نمیخواهم بگویم و همینطور ادامه میدهم. جور بینظمیمی هم در جلسهٔ قبل و این جلسه وجود دارد که معلوم نیست از کجا شروع میکنیم و به کجا میرویم. فقط سعی میکنم — چطور بگویم؟ — طعم آشنایی با سمبولیسم را در ذائقهتان ایجاد کنم؛ برای اینکه بعداً مدام ممکن است در تفسیرهای یونگی، در نقدهای روانکاوانهای که جنبهٔ یونگی دارند، از این معانی سمبلها استفاده کنیم؛ مجبورم مقداری وارد سمبلشناسی شوم که طعمش را احساس کنید. از طرف دیگر کاملاً این خطر وجود دارد که چون من الان نمیدانم آن — — آثار هنری یا پدیدههای فرهنگی که میخواهم بعداً بهعنوان کاربرد مطرح کنم چیها هستند، این خطر هست که یک اثر هنری انتخاب کنیم و سمبلهایش اینها نباشند یا یکی از این سمبلهایی که دربارهاش بحث کردیم به معنای دیگری آنجا ظاهر شده باشد؛ و بنابراین این جلسات چیز میشود دیگر، به هر حال. امیدوارم شهودی پیدا کنید؛ چون بعداً سمبلهای جدیدی حتماً پیش میآید — هر چیزی را بردارید که میخواهید دربارهاش صحبت کنید — و بهعلاوه ممکن است واقعاً سمبلی پیش بیاید و به معنای غیر از آن باشد که در این جلسات دربارهاش صحبت میکنیم؛ ولی فکر میکنم همین جلسات اگر در فضای بحث قرار گرفته باشید و مقداری هم تلاش کنید و خودتان مطالعه کنید — من حداقل میخواهم خودم محدود کنم که هر جایی نقدی میخوانم اگر از سمبلی استفاده کرده، از این دو سه کتابی که معرفی کردم بهعنوان مرجع استفاده کنم — چون بگذارید تجربهٔ شخصی خودم را قبل از اینکه جلسه را شروع کنم دو دقیقه بگویم؛ فکر میکنم ن
نکتهٔ مهمی در آن هست. تجربهٔ شخصی من در مطالعه و تحلیل رویا با کتاب معروف «تحلیل رویا»ی Jung بوده؛ کتابی که الان یادم نیست چه انتشاراتی چاپ کرده؛ فکر میکنم دو بار تا حالا چاپ شده.
منابع سمبولشناسی
مجموعهای است؛ سری درسگفتارهایی است برای دانشجوهایی که به نظر میآید دانشجوهای کمی پیشرفتهاند و زمینههایی در روانکاوی Jung دارند؛ این صحبتها را کرده است. من واقعاً بهعنوان اولین کتاب وقتی این را خواندم، احساسم کاملاً این بود که هر چه دلش میخواهد میگوید؛ یعنی منطقی وجود ندارد که اینجا چرا این را به این معنا میگیرد. کاملاً احساسم این بود که دلبخواهی است؛ هر چه فکر میکند باید به رویا نسبت بدهد، سمبلها را همینجوری برای خودش معنی میکند. و احساس من این است که همهٔ آدمها ممکن است اگر با چنین کتابهایی شروع کنند همین احساس بهشان دست بدهد. و من در این جلسات سعی میکنم جلوی این احساس را بگیرم؛ در عین حالی که خود این حرفها — اکثر مثالهایی که زدم — سعی کردم منطقش را بگویم: چرا این شبیه این است و چنین معنایی در رویا میرود؛ و مثالهایی بزنم که موجه کند که واقعاً تمثیلهای موجود در رویاها چنین معناهایی به معنای واقعی کلمه دارند. ولی این مثل وارد شدن به دنیایی جدید است که کمی دنیای شگفتانگیزی است و با دنیاهایی که تا حالا تجربه کردهاید کاملاً اختلاف دارد؛ بنابراین در ابتدای کار ممکن است همین حالتِ آلیس در سرزمین عجایب را پیدا کنید: این سمبلها چرا این معنیها را میدهند؟ چرا رویا به طور عجیبی از این سمبلها استفاده میکند؟ با یکی از شما بعد از جلسهٔ قبل بحث کردم. من واقعاً این تجربهٔ شخصی قطعیام را میگویم: هر چقدر هم با این سمبلها آشنا باشید، بر رویاهایتان تأثیر نمیگذارد؛ یعنی همچنان ناخودآگاه از همان سمبلهایی که شما میدانید به چه معنا هستند در رویاها استفاده میکند، به طور کاملاً تکراری؛ و این جالب است: یعنی با اینکه معنی این سمبلها به خودآگاه شما منتقل شده، ولی اختلالی در خوابدیدن و استفاده از این سمبلها ایجاد نمیشود. من واقعاً موردی احساس نمیکنم که رویایی را قبلاً سمبلهایی میدیدم و الان در رویاهایم ظاهر نمیشود؛ همهاش هم همانجور به طور ثابت — فکر میکنم — با همین معانی ظاهر میشوند. بگذارید اینها مقدماتی بود؛ چون کمی میترسم از اینکه جلسات بیش از اندازه جنبهٔ دلخواهی داشته باشد، در این برخورد با سمبلها سعی میکنم اولاً به شما بگویم که این شیوه شیوهٔ علمی است؛ مثل کشف کردن پدیدههای جدید: اینقدر تکرار میکنیم، رویاهای مختلف را جمع میکنیم، سمبلهایشان را آزمایش میکنیم، از آدمهایی که رویاها را دیدهاند اطلاعات میگیریم دربارهٔ زندگیشان، تا کمکم مطمئن شویم که این سمبلها حداقل به معناهای ثابتی ظاهر میشوند. ممکن است معنیهای جدید و خاصی برای افراد خاص داشته باشند که آن دیگر بستگی به خود آدمها دارد. و این دقیقاً کاری است که در علم تجربی قرار است بکنیم؛ و بعد سعی میکنیم نظریهپردازی هم بکنیم؛ حتی اگر موفق نشدیم، بحثهای خودمان را کنار نمیگذاریم.
سمبولیسم گیاهان
به هر حال به تدریج ممکن است نظریهها تکمیل شود. بگذارید بعد از حیوانات اشارهٔ مختصری به گیاهها بکنم؛ طبیعی است که بعد از حیوانات یا قبل از حیوانات نوبت گیاهها برسد. برخلاف حیوانات که معمولاً به جنبههای غریزی و حیوانی درون خود ما اشاره میکنند، غالباً گیاهها معنی خیلی بالاتری دارند؛ خیلی از نظر روانی و معنوی سطح بالایی دارند؛ یعنی معمولاً گیاهها به آن جنبههای خیلی معنویتر حیات و زندگی اشاره میکنند. برخلاف حیوانات که ممکن است به جنبههای پستتری اشاره کنند، گیاه نشاندهندهٔ حیات به معنای مطلق است؛ و دیدن باغی پر از زیباییهایی که در باغ هست یا قدم زدن در باغ میتواند معنی وارد شدن به دورهٔ سرزندگی از نظر روانی را داشته باشد. این باغ واقعاً بیشتر از هر چیزی نماد حیات است به معنای کاملاً مثبتش؛ و گیاهها همینطور. میوهها نسبت به خود اصل گیاه — که به معنای مطلق حیات است — مقداری ممکن است معنیهای خاص داشته باشند: میوههای شیرین، شیرینی اصولاً در رویا بیشتر از هر چیزی به شهوت اشاره میکند؛ جانشین شهوت میشود به دلیل اینکه شباهت خیلی واضحی بین شیرینی و — اگر کل سلسلهمراتب چیزی را که به آن غریزهٔ جنسی میگویند نگاه کنید — که از سری شهوات جسمانی شروع میشود تا حس زیباییشناسی و عشق و خانواده و پدر شدن و مادر شدن را در بر میگیرد؛ اینها همه مجموعهٔ چیزهایی است که میتوانیم به آن بگوییم غریزهٔ جنسی — حالا شاید این واژه واژهٔ
سطوح شهوت و عشق
خوبی نباشد. پایینترین سطحش شهوت است. این شبیه غذا خوردن به معنای متداول است که پایینترین نوع غذا در آن چیزهایی که مصرف میکنیم شیرینیهاست: بلافاصله انرژی میدهند، بلافاصله گرما ایجاد میکنند. شهوت و شیرینی اینها با گرما رابطهای دارند؛ شهوت به صورت آتش هم ظاهر میشود به دلیل اینکه میتواند ایجاد گرما همراه با خطر باشد؛ چیزی است که ویژگی آن لذتهای جسمانی جنسی است. و به همین ترتیب میوههای شیرین — کمی شیرینیشان حالت تبعی پیدا میکند — و میوهٔ شیرین کمی سطحش بالاتر از صرفِ شهوت است؛ مثل اینکه آدم بتواند بگوید شاید نشاندهندهٔ عشقهای شهوانی، عشقهایی که در آنها شهوت هم هست. ولی خیلی — — فکر میکنم تمثیل خوبی است و در رویاها ظاهرش؛ من حداقل خودم یکی دو مورد را که برخوردم دقیقاً به این معنا هست: میوههایی مثل گلابی و هلو و این چیزها به معنای جنسی در رویا ظاهر میشوند، به معنای عشقی که همراه با شهوت است. شهوتش به دلیل شیرینبودن؛ و اینکه کمی از صرفِ شهوت جلوتر میرود به دلیل اینکه میوه چیزی گیاهی و طبیعی است. برعکس، شیرینیها و کیک و بودن در قنادی — اینها مکانها، فضاها و خوردنیهایی هستند که به جور شهوت کمی خالصتری اشاره میکنند؛ یعنی فرقِ دستکم میوهٔ شیرین با شیرینیِ ساختگی — که خالصتر شده، شیرینبودنش خالصتر شده — فکر میکنم واضح است دیگر: دقیقاً شهوتِ خالص؛ رابطههای فقط جسمانی جوری مثل چیزی خیلی بزرگی است که خلوص پیدا کرده و یک تکهاش را شما جدا کردهاید: عشق در آن نیست، تشکیل خانواده در آن ممکن است نباشد و خیلی چیزهای دیگر هم حذف شده، در حالی که اینها به طور طبیعی همه با هماند؛ قرار است با هم باشند؛ قرار است در حس شهوانی همراه با زیباییشناسی و خیلی چیزهای دیگر هم باشد. اگر سؤالتان مهم است بپرسید؛ من احساس میکنم — چون دو سه خواب شنیدهام — آره؛ نه، مثال نگو؛ بفرمایید. بگذارید من خودم الان مثالی بگویم که مثال خوبی است. پرسیدند این میتواند به من ربط داشته باشد یا نه؟ باز بعداً، اگر آره، از جلسهٔ بعد بپرسید.
رویای میوه و خواستگاری
یک رویای مشخص: یکی از دوستان من که برای ازدواج به این آدمهایی که کیس معرفی میکنند مراجعه کرده بود، و چند مورد احتمالاً به او معرفی شده بود. فکر میکنم تعداد کسانی که به او معرفی شده بود مقداری زیاد هم بود و این چندین بار رفته بود و خیلی از موردهایی که معرفی کرده بودند موردهای قابل توجهی نبودند. این واقعاً چیزی عجیب است که در ایران — ما سنتهایی داریم که حالا در شهر بزرگی مثل تهران دچار مشکلاتی شده — شما اگر بخواهید: قدیم چنین بود که در شهر کوچک همه همدیگر را میشناختند، میرفتند خواستگاری و ازدواج میکردند. میخواهیم همان خواستگاری را برویم ولی در شهری که آدمها همدیگر را نمیشناسند و همسایهها هم همدیگر را نمیشناسند. بعد آدمهایی به وجود آمدهاند ظاهراً که اصلاً کارشان این است که موردهایی را معرفی میکنند؛ این رابطهها را برقرار میکنند؛ حتی میدانم مؤسساتی به وجود آمده که این کار را میکنند: آدمها میروند ثبتنام میکنند، مشخصاتشان را میدهند، بعد سعی میکنند در اینترنت هم — چی میگویند؟ — match finder، نمیدانم؛ کسایی که آدمها را با هم match میکنند. در اینترنت جاهایی هست که میتوانید بروید مشخصاتتان را بدهید و آدمها با ایمیل با شما تماس بگیرند؛ فکر میکنم برای داخل ایران هم چنین سایتهایی به وجود آمده. این موردی که میگویم سنتیتر بود؛ یعنی به عادت مراجعه کرده بود که کسانی را معرفی میکرد. رویای او — به نظرم رویای خیلی جالبی است — این بود که خواب دیده رفته در میوهفروشی و کسی که میوهفروش است به او گونی پر از میوه داده؛ وقتی این میآید باز میکند میبیند همهاش کپک زده و میوههای خراب است، در حالی که بهعنوان میوهٔ سالم به او فروخته بودند. دقت میکنید؟ دقیقاً فکر میکنم در رویا تأکید روی هلو یا گلابیِ پوسیده بود؛ در خیلی میوههای متنوعی بود از جمله هلو و گلابی پوسیده. شاید معنایش این باشد: آدمهایی که به او معرفی شده بودند سن بالایی داشتند یا مطبوع نبودند برای او؛ و این رویا نشاندهندهٔ این است که این شیوه انگار نتیجهاش همین است: در اینکه واقعاً مثل گونیِ دربسته است؛ چیزی که شما خودتان نمیبینید و انتخاب کنید؛ به شما میدهند و بعد شما درش را باز میکنید و میبینید درونش چیست. خیلی تمثیل جالبی بود. اگر سؤال نمیکردید این مثالم را نمیزدم؛ ولی بگذارید، چنین خیلی طول میکشد اگر بخواهیم برای هر چیزی هم مثال بزنیم.
لوکیشن در رویا
تا جایی که به نظرم میآید تمثیل اینکه چطور این سمبل آن معنا را میدهد واضح است دیگر و مثال نمیبینم لازم باشد. امیدوارم برویم سراغ لوکیشن: جاهایی که رویا در آن اتفاق میافتد، آن فضایی که رویا دارد؛ فکر میکنم خیلی مهم است که این لوکیشنها را بدانیم. لوکیشنهای طبیعی معمولاً رویاهای مهمتری در آن اتفاق میافتد؛ به دلیل اینکه ممکن است حالت شخصی کاملاً درآمده باشد.
دریا و اقیانوس نماد ناخودآگاه
بگذار از لوکیشنی شروع کنم که Jung خودش با تأکید زیاد بهعنوان بهترین نماد این موضوع معرفی کرده: لوکیشن دریا و اقیانوس. Jung با تأکید زیاد میگوید دریا و اقیانوس بهترین نمادهای ناخودآگاه جمعی هستند؛ به دلیل اینکه اولاً آب خودش با عواطف و ناخودآگاهی رابطه دارد به هر صورتی که در رویا ظاهر شود؛ ثانیاً اینکه اقیانوس و دریا خیلی بزرگ است و فقط ما سطحش را میبینیم در حالی که خیلی عمیق است و در آن خیلی چیزها هست که دیده نمیشود و ما از آن خبر نداریم. بنابراین Jung تأکید میکند بهترین نماد — و شاید متداولترین نماد — برای ناخودآگاهی به معنای عمیقش، ناخودآگاه جمعی، اقیانوس است یا حالا دریا؛ دریایی که در سطحش ممکن است چیزهای نورانی منعکس شود — مثل سطح آگاهی و خودآگاهی ماست — در حالی که در زیرش چیزهای خیلی زیادی وجود دارد. به همان نسبت، وقتی این چیزی که آب در آن جمع شده کوچک میشود، معنی ناخودآگاهش — ناخودآگاه جمعی — را از دست میدهد؛ ممکن است شخصیتر شود یا جنبههای جدیدی پیدا کند: اقیانوس نباشد، دریا باشد، برکهای باشد یا کمکم تبدیل به استخر و حوض و این چیزها شود؛ معمولاً جایی که آب جمع شده حسی از اینکه با ناخودآگاه و عواطف رابطه دارد وجود دارد. شنا کردن در استخر میتواند اصلاً ربطی به ناخودآگاه به معنای متداولش نداشته باشد: اگر در رویا خیلی خوب دارید در استخر شنا میکنید، میتواند معنایش این باشد که دارید بر عواطف خودتان مسلط میشوید؛ یاد میگیرید با عواطف خودتان چه کنار بیایید و حتی شنا کردن مثل یاد گرفتن اینکه حتی استفاده کنید دیگر: مثل چطور راه رفتن استفاده کردن از زمین بهعنوان تکیهگاه است، شناگر یاد میگیرد از آب — به جای اینکه در آن غرق شود — بهعنوان تکیهگاه استفاده کند و پیش برود. بنابراین همانطور غرق شدن در آب نماد خوبی برای غرق شدن در عواطف و احساسات است، یا دریای متلاطم نماد خوبی از عواطف و احساسات و جریانهای ناخودآگاه عجیب و غریب است که گاهی به آدم هجوم میآورد؛ و اگر در دریای مواجی دارید غرق میشوید، باید منتظر باشید که دارید به دورانی وارد میشوید که از ناخودآگاهتان چیزی غلیان میکند که میتواند برایتان خطرناک باشد؛ خطرناک به معنای اینکه بلد نیستید چه عواطف و احساساتی را کنترل کنید که از اعماق وجودتان بیرون میآیند و شما نمیتوانید کنترلشان کنید و ممکن است برایتان خطرناک باشند؛ مثل دورههایی که آدم از دست چیزی عصبانی است و رفتارهای خوبی نمیتواند نشان بدهد یا کششها و احساساتی نسبت به اطرافیان خودش پیدا میکند که برایش قابل
کنترل نیست. شنا کردن دقیقاً کنترل کردن عواطف است. بنابراین آب کلاً و لوکیشنهایی که در آن آب دارند به ناخودآگاه مربوطاند. ولی رودخانه به طور خیلی واضحی معمولاً به جریان زندگی؛ چون رودخانه بیشتر از اینکه آببودنش نمود داشته باشد — چون اگر در تمثیلی بخواهید در آن آب باشد ولی حرکت نداشته باشد بهتر است؛ برکه، استخر، دریا میتواند نماد ناخودآگاه باشد — رودخانه چیزی است که در آن مهم جریانش است نه صرفاً آبداشتن. و معمولاً رودخانه نماد گذر عمر است؛ همانطور که در اشعار و ادبیات فارسی هم همین است؛ نماد خوبی برای جریان زندگی است. اینکه در رودخانه غرق شوید، یا در رویاهایی وارد رودخانه میشوید یا از رودخانه بیرون میآیید، اینها به نوعی به ارتباط شما با گذر زندگی و عمر و گذشت زمان و این چیزها مربوط میشود. آب از طرف دیگر — من واقعاً از اینکه همینطور فیالبداهه دارم میگویم؛ اینجا نوشتهام دریا، اقیانوس، استخر، آب، دارم چیزهایی همینطور به ذهنم میرسد و میگویم — آب از طرف دیگر به وضوح نماد پاکی هم هست؛ به شرطی که در رویا فانکشنی وجود داشته باشد که شما استحمام کنید. ممکن است بروید حمام؛ آبی که در حمام است دیگر نماد احساسات و ناخودآگاه نیست؛ چیزی است که آدم با آن خودش را تمیز میکند، پاک میکند.
آب برای تطهیر
رویایی که در یکی از این کتابها نقل شده: آدمی بعد از دورهٔ بیماری طولانی، شبی خواب میبیند که وارد رودخانهای میشود و در آب خودش را تمیز میکند و بیرون میآید. این از نوع رویاهایی است که به آنها رویاهای سلامتی میگویند؛ و فکر میکنم — یادم نیست در کدام کتاب نقل شده — صبح که از خواب بیدار میشود کاملاً احساس میکند به سلامتی رسیده و واقعاً هم واقعیت دارد؛ چنین رویایی به زودی به تحقق میرسد. یا رویاهای خیلی زیادی که آدمها خودشان را میبینند که در حمام دارند استحمام میکنند؛ اینها رویاهای خوبی هستند و نشان میدهند که — به معنایی کمی سطح پایینتر — به سلامت و بهداشت روانی — انگار — دارید نزدیک میشوید؛ کارهایی دارید میکنید که باعث تمیز شدن روانتان میشود، یا تصمیم دارید چنین کارهایی بکنید؛ میلی در شما به وجود آمده که در آیندهٔ نزدیک به تحقق میرسد؛ به شرط اینکه در اتفاق عجیب و غریبی نیفتد. رویاهایی که آدمها میروند در حمام و آب نیست، یا نمیدانم شامپو نیست، صابون نیست — این اختلالهایی که در جهت استحمام وجود دارد معنای خودشان را دارند: آدم باید ببیند چه چیزی باعث میشود که این بهداشت و تمیز شدن به وجود بیاید.
رویای راه رفتن در دریا
رویای راه رفتن در دریا — این را بهعنوان مثال نوشتهام که به آن اشاره کنم. من شخصاً رویای راه رفتن در دریا داشتهام؛ از آن چند رویایی که اگر انتخاب کنم — از این آدم گاهی خوابهایی میبیند که خیلی روی او اثر میگذارد — وقتی نقل هم میکنید نمیتوانید به مردم بگویید چرا. فضایش چنین بود: من رویایی دیدم که خیلی از رویاهای تأثیرگذار بود که در فضایی که نزدیک طلوع خورشید بود، با دختری که نمیشناختم کنار دریا قدم میزدیم و بعد با همدیگر رفتیم در دریا؛ شنا هم نمیکردیم، راه میرفتیم؛ و بعد هم از دریا بیرون آمدیم. این راه رفتن در دریا نهایتِ حس تسلط است: یعنی همان کاری که شما در خشکی میکنید را در دریا انجام میدهید؛ اوجش این است که اگر روی آب راه بروید: یعنی همانقدر که به خشکی مسلطید — مثل اینکه همانقدر که به خودآگاهی مسلطید — به ناخودآگاهی خودتان هم مسلط میشوید؛ و این خیلی رویای کمیابی است، نه؟ ولی راه رفتن در دریا حتی نسبت به شنا کردن ممکن است حس بیشتری از تسلط در آن باشد. و از این رویاهایی بود که فضای خیلی خاصی داشت و خیلی تأثیرگذار بود؛ حالت طلوع خورشید و حسی که کلاً در رویا وجود داشت.
پرسیدند که آیا رویا از دید اول شخص دیده شده بود؛ پاسخ: آره. و این توضیح را دادم: اینکه شما خودتان را بهعنوان شخص سوم رویاهای نادرتری هستند و کمی فرق میکنند؛ گاهی هم عوض میشوید: چیزی دیگر است و تبدیل به شما میشود؛ ولی معمولاً رویاها اول شخصاند.
بعد علت اینکه مثال نوشتم: یکی از رویاهایی که در این مدت — که گفتم اگر رویایی دارید — سابمیت شد؛ رویایی بود که کسی چند رویا از خودش، مادرش، خواهرش سابمیت کرد و یک رویای جالبی بین رویاهایی که فرستاده بود، رویای دختری — حالا در حد همین سن دانشجویی — بود که خواستگاری برایش آمده و بعد این
رویای کوسه و رابطه
رویا را دیده. و فکر میکنم مقدماتی که نوشته بود این بود که دختری خواستگاری دارد، بعد احساس خوبی هم وجود دارد، ولی در شرایطی که انگار به هم خورده. ؟ خوابی که دیده — حالا واقعاً یادم نیست؛ من الان با یک رویا همراه نیاوردم که شاید متنش را برایتان بخوانم؛ خیلی جالب است — اینکه این در چه مرحلهای این خواب را دیده واقعاً الان یادم نیست ولی نوشتهاش را دارم. و چون فکر میکنم کسی نقل کرده که خودش رویا را ندیده، همیشه این مشکل وجود دارد که آدم نمیتواند جزئیات زیادی بپرسد؛ ممکن است این از آن یکی بپرسد و آن دوباره بیاورد؛ من معمولاً به این مشکل برمیخورم در اینجور تعریف کردن و تعبیر کردن رویا. ولی رویا این است که دارد وارد دریا میشود، در دریا راه میرود و به نظر میآید اصلاً حس خوبی دارد و مشکلی هم وجود ندارد، ولی یک دفعه میگویند کوسه در دریا هست و همهٔ آدمهایی که در آباند با وحشت فرار میکنند، از جمله این آدم. این خیلی رویای بدیهی است دیگر: از یک طرف مقدمهٔ خوبی دارد برای اینکه راه رفتن در دریا در آن هست، ولی مشکلی وجود دارد؛ انگار خطری بود؛ حسی وجود دارد که این آدم انگار از مواجهه با ناخودآگاه خودش هراس دارد؛ چیز هراسانگیزی آنجاست که احساس خطر میکند. خیلی از آدمها چنیناند: نسبت به عواطف خودشان، نسبت به ناخودآگاهی خودشان حس خطر دارند و گاهی خطرها واقعیاند؛ یعنی در احساسات و عواطف و ناخودآگاهیِ آدمهایی چیزهایی جمع شده — چیزهای خطرناکی — که ممکن است مانع از ارتباط راحت این آدمها با مسائل عاطفی و احساسشان بشود. این رویا نشاندهندهٔ وجود چنین مسئلهای در زندگی این آدم است: اینکه نمیتواند رابطهٔ خوبی با احساسات و عواطف و ناخودآگاه خودش برقرار کند، به دلیل وجود حس خطر. بسته به اینکه کوسه واقعاً وجود داشته و دیده شده در رویا یا فقط حسش وجود دارد و ممکن است اصلاً وجود نداشته باشد به معنای واقعی، معنی خودش فرق میکند: اینکه اشارهٔ رویا به خطری واقعی باشد که باید آدم خیلی با آن برخورد کند، یا نه، فقط ترسی در اثر بیتجربگی؛ خیلی آدمها از احساسات و عواطف خودشان — آنهایی که تیپ متفکرند معمولاً — حس خطر و ترس بهشان دست میدهد و به عواطفشان مسلط نیستند. این رویا مقدمهٔ خوبی دارد ولی پایان تلخی دارد و — فکر میکنم — معنی رویا با توجه به آن مقدمهای که کسی که سابمیت کرده بود نوشته بود این است: اینکه آن آشنایی — همانطور که برای مرد آشنا شدن با زن و رابطهٔ عاشقانه میتواند محرک ناخودآگاهی باشد — در این آدم در اثر این آشنایی احساسات عمیقی در او ایجاد میشده؛ کمکم به آن احساساتی که بهشان مسلط نیستید — کمکم — مسلط میشده، ولی مشکلی پیش آمده و این جریان قطع شده.
لوکیشنهای آسمانی
لوکیشنهای خیلی خوب؛ لوکیشنهای آسمانی خیلی اتفاق نمیافتند ولی وجود دارند: جاهایی که لوکیشن فرض کن طلوع خورشید است، غروب خورشید است؛ لوکیشن ابر و ستاره و آسمان و این چیزها. واضح است که حالت معنوی دارند. بگذارید اول تکلیف خورشید و ماه را بهعنوان دو شیء اصلی آسمانی روشن کنیم. آسمان که کلاً به معنای معنویت همیشه در ادبیات و همهجا بوده؛ در رویاها این معنای خودش را در آسمان در مقابل زمین دارد.
خورشید و ماه
زمین جسمانیتر است و آسمان حالت تعالی دارد؛ برای اینکه هم در ارتفاع و بلندی قرار دارد و هم اینکه آن حس سیالبودن در آسمان و اینها وجود دارد. خورشید نماد مردانه است و ماه نماد زنانه؛ از قدیم هم چنین بوده در همهٔ اسطورهها و اینها. خورشید نمایندهٔ بیشتر تفکر و خودآگاهی است در حالی که ماه نشاندهندهٔ احساسات و ناخودآگاهی؛ بنابراین با مردانهبودن و زنانهبودن هم سازگاریای دارد؛ یعنی مثل تقابل بین تفکر و عاطفه میماند. نه، اجازه بدهید: خورشید به دلیل اینکه نور میدهد و همهچیز را روشن میکند، بنابراین با خودآگاهی و تعقل و تفکر کاملاً نسبت مشخصی دارد. و شب — که بیشتر در مقابل روز میتواند نماد ناخودآگاه باشد — جایی است که چیزها خوب دیده نمیشوند، در پرتو آن جاهایی که در پرتو خودآگاهی نیستند؛ یعنی وقتی خورشید غروب میکند، وارد مرحلهای میشویم که میتوانیم به آن قسمتهایی برویم که خودآگاهی ما بهشان نمیتابد. بنابراین ماه طبیعتاً چیزی است در عالم برای مرد — مخصوصاً در رویای مرد — زن؛ چون در آن قسمت زنانهٔ مرد، در قسمت ناخود — من از این مفاهیم استفاده میکنم که هنوز نگفتهام و قرار است بهشان برسیم — ولی در تئوری یونگ اینکه هر مردی در درون خودش زنی دارد و زن در درون خودش مرد دارد؛ و زنی که در درون مرد زندگی میکند در ناخودآگاه مرد ساکن است: در خودآگاهی مرد، خودآگاهی مردانه است و در ناخودآگاه چیزی زنانه وجود دارد؛ آن دقیقاً چیزی است که به صورت ماه میتواند کاملاً ظاهر شود؛ بنابراین به این دلیل در رویای مرد، ماه میتواند نماد مشخصی برای ناخودآگاهی و برای زنانگی باشد.
یک رویای مشخص و وحشتناک که در این کتاب چتوین آمده: اگر کسی خواب ببیند خورشید سیاه شده، کسوف اتفاق افتاده، یا اصلاً خورشید سیاهی را در خواب — باز کسوف فرق میکند با خورشید سیاه؛ خورشیدی که دیگر نور نمیدهد — این با صراحت نوشته که شروع زوال عقل است و خطر خیلی جدی کسی که این خواب را دیده را تهدید میکند: کلاً تفکر و عقل چیزی است که در وجودش دارد خاموش میشود، این رویا را که دیده. رویای وحشتناکی هم هست. فکر میکنم این رویاهایی که اگر کسی ببیند حتماً بلافاصله دیگر چیزی نمیبیند؛ خواب همینجا قطع میشود؛ اگر آدم خورشید سیاه دیگر خواب ببیند. من خیلی مثال در ذهنم دارم ولی همه را فاکتور میگیرم؛ سعی میکنم جاهایی که احساس میکنم توضیحات کافی است دیگر ادامه ندهم.
ستارهها که خیلی در رویا ظاهر نمیشوند؛ آدمها معمولاً کمتر از خورشید و ماه ستاره میبینند. یک بارش این است که شما در شب خواب میبینید و ممکن است در خواب احساس کنید در شبای هستید که هوا مهتابی است، شبی که هوا صاف است و ستارهها در آسمانند: این را خواب ستاره نمیگویند. خواب ستاره یعنی ستاره را در خواب واقعاً ببینید؛ نه اینکه هوا احساس — که در آسمان ستاره هست یا ستاره موضوع خواب باشد؛ ماه موضوع خواب باشد، نه اینکه یک شب مهتابی؛ خوابی دیدید در شب و چون فضا نورانی است احساس میکنید شب مهتابی است ولی ماه را در خواب ندیدهاید؛ خود ماه را فرق میکند. خورشید را در خواب — خوابی که در روز میگذرد خورشید در آن هست؛ باز معنی روز و شب همان است: یعنی شما خوابی که در همان خواب اگر در شب در فضای تاریک با فضای روشن فرق میکند؛ ولی منظورِ دیدن ستاره یعنی واقعاً ستارهها را ببینید.
ستارهها و رویای یوسف
موضوع رویا باشند؛ مثل ستاره؛ مثل خوابی که یوسف دید: ۱۱ ستاره به او سجده میکنند. ستارهها اشیایی هستند که در رویا دارند بازی میکنند، اصلاً آنجا؛ همانطور که آنجا در آن رویا تفسیر شد توسط پدر یوسف. ستارهها بهترین نماد برای دانشهای معنوی ناخودآگاه هستند؛ مثل تفسیر رویا؛ مثل همین حرفهایی که من الان دارم میزنم؛ یعنی آدمهایی که استعدادهای ویژه دارند. چرا ستارهها نماد خوبی برای این هستند؟ برای اینکه روشناییها، نقطههای نورانی در شب و ناخودآگاه هستند؛ آن چیزی که ناخودآگاه را روشن میکند، دانشهایی که مربوط به ناخودآگاه میشوند؛ از جمله مخصوصاً تفسیر رویا که دانش ریشهای مربوط به ناخودآگاه میشود. بنابراین آن رویا که یوسف دیده بود، از این جهت که ۱۱ شیء بودند که به او سجده میکردند، آن ۱۱ تا برادرهایش بودند؛ ولی چون به صورت ستاره ظاهر شده بودند و اصلاً یوسف ستاره دیده، یعقوب تعبیر میکند — تو تعبیر احادیث یاد میگیری — و نسبت به برادرانش از آن رویا برمیآید که برتری پیدا میکند؛ میگوید این رویا را به برادرانت نگو؛ برای اینکه تابوست که این ۱۱ معنایش چیست. آن قسمتی که تابو نیست این است که چرا یعقوب میگوید معنی این خواب ا
ین است که خداوند نعمت خودش را بر تو تمام میکند و تعبیر احادیث یاد میگیری؛ تفسیر رویا یاد میگیری؛ برای اینکه خوابی اساسی با شخصیتهای ستاره دیدهای. شاید شما ستارهای در رویا ولی اینکه ستارهها برایتان بازی کنند و به صورت شیء در رویا ظاهر شوند، این خیلی چیز دیگری است؛ و در مقابل شما سجده کنند: مثل اینکه اوج تسلط او به علوم ناخودآگاه است؛ که بعداً در همان سورهٔ یوسف اوج تسلط یوسف را میبینید که واقعاً چطور رویا تفسیر میکند. اینها منظرههای سماویاند. سیارات هم به معنیهای خاصی ظاهر میشوند که مفصل است و خیلی هم به نظر من کمیاباند که آدم لازم نیست خیلی دربارهاش بحث کند.
پرسیدند که آیا طلوع خورشید میتواند نشانهٔ ویژهتری باشد. طلوع خورشید و غروب خورشید با دیدن — یک بار رویایی میبینید که در آن خورشید را در حال نورافشانی میبینید؛ رویایی میبینید که در آن خود خورشید انگار مهم نیست، مسئله طلوع است. طلوع خورشید و غروب خورشید اشارهٔ خیلی خوبی به دورهٔ جوانی و پیری است؛ دقیقاً به همان معنایی که میگویید: جوری مثل آغاز — آغاز حیات که همراه با آغاز دانش هم هست — و پایان حیات. بنابراین همیشه تقریباً رویاهایی که مفهوم اصلیشان طلوع است — آغاز — وارد شدن شما به مرحلهٔ جدیدی از حیات میتواند به صورت طلوع ظاهر شود.
طلوع خورشید به مثابه آغاز
یا مطلقاً به صورت آغاز خود حیات. معمولاً وقتی آدمی طلوع خورشید میبیند خیلی رویای نویدبخشی است: شما دارید وارد مرحلهٔ جدیدی از زندگی و آگاهیهای خودتان میشوید. آن رویای من — که رویای خیلی لذتبخشی بود — اصلاً دربارهٔ معنایش صحبت نکردم؛ فقط من آن را دیدم وقتی که همینجور مطالعات را شروع کرده بودم و دفعهٔ قبل فکر میکنم گفتم داشتم از کنجکاوی تلف میشدم؛ هر چه به دستم میآمد میخواندم؛ و آن رویا — آن موقع معنایش را دقیقاً نفهمیدم — نویدبخش بود که این اتفاق دارد میافتد؛ طلوع خورشید در آن هست، بعد هم راه رفتن در دریا با حس خیلی لذتبخش.
این به جایی لینک پیدا میکند که خیلی مهم است. اصلاً من این حرفها را میزنم به غیر از اینکه زمینهٔ کاربردها را فراهم میکنم؛ و یادتان باشد جایی — از نظر خودم — به بنبست رسیدم که چه مفهوم آرکتایپ را مطرح کنم؛ و بعد احساس کردم لازم است چیزی را — پدیدهای را — فکتهایش را به اندازهٔ کافی بگویم تا معلوم شود چه دلیلی دارد آرکتایپ: چیزی مثل نیروی جاذبه در نظریهٔ یونگ است؛ نمیتواند بگوید این دقیقاً چیست و از کجا آمده، ولی فرضش لازم است. و حالا کمی جلوتر که برویم، نمادهایی وجود دارند که ما را مجبور میکنند به وجود چیزی تحت عنوان آرکتایپ معتقد شویم.
، من چند رویای خیلی جالب دربارهٔ این چیزهای آسمانی دارم. دانشجویی داشتم که بارها در رویایش دیده بود — میگفت — صورت فلکی عقرب را دیدم. من به شوخی به او میگفتم احتمالاً جادوگری؛ برای اینکه اولاً به علوم ناخودآگاه دست پیدا میکند و بعد هم چون صورت فلکی عقرب چیزی خطرناک و وحشتناک است؛ به شوخی به او میگفتم استعداد جادوگری داری، برو دنبالش؛ شاید جادوگر شدی؛ چون جادوگری هم جزو علوم — چیز دیگری؛ چیزهای غیبی و پشتپرده و این حرفهاست. ولی هر جور دیدن صورتهای فلکی — مخصوصاً وقتی منظومهای را در رویا میبینید — خیلی بهتر از دیدن یک ستاره است؛ برای اینکه مثل اینکه به چیزی پکیجی از دانشهای ناخودآگاه که هماهنگاند دست پیدا میکنید.
، کویر و بیابان و صحرا اینها محیطهای وحشتناکی هستند معمولاً در رویا؛ نشاندهندهٔ دورههای روانی که حالتهای افسردگی ممکن است در آن به وجود بیاید؛ برای اینکه آن چیزهای حیاتی — کویر و صحرا و اینجور لوکیشنهای خشک که در آن حیات وجود ندارد — نشان میدهد که آدم دارد وارد دورهای از حیات روانی خودش میشود که به اندازهٔ کافی در درونش چیزها رشد نمیکنند؛ آن چیزهای حیاتی؛ مثل کویر و صحرا که گیاه ندارند. بنابراین اگر نماد گیاه را فهمیده باشید که چه چیزی را نشان میدهد، همانطور که باغ میتواند — بودن در باغ — سرزندگی و جریان طبیعی حیات و شادابی را نشان بدهد، درست برعکس، صحرا و اینها خطراتی هستند که در مقابلهٔ حیات طبیعی روانی آدم ممکن است پیش آمده باشند.
باغ در برابر صحرا
هر چقدر این حس — تشنگی، حس نزدیک به مرگ شدن، یا موجودات خطرناکی که در صحرا وجود داشته باشند — اینها اوضاع را بدتر میکنند؛ ولی صرف خوابدیدن صحرا و بیابان و کویر و آنجور چیزها بسته به درجهٔ خشکی و خطرناکیاش. اگر کسی خوابش — این خواب را من دارم میسازم، فیالبداهه — اگر خواب که در کویرید و خیلی هم هوای کویر سرد است، شب شده، سرد است، هیچ پناهی ندارید، صدای حیوانات هم از دور میآید، ولی نظرتان کمکم به آسمان زیبای کویر جلب میشود: اینکه آدمها واقعاً در دورههای خشکی روانی — که از حالت طبیعی زندگیشان درمیآیند — ممکن است کاملاً به دانش عمیقی نسبت به مسائل درون خودشان برسند؛ خیلی آدمها چنیناند: شما تا وقتی حالتان خوب است و همینطور زندگی میکنید، توجهتان به درون خودتان و اعماق وجودتان خیلی جلب نمیشود؛ ولی وقتی سکتهای در زندگیتان پیش میآید که حیاتتان متوقف میشود، دچار افسردگی میشوید، زندگیتان از روال عادی خارج میشود، ممکن است اتفاقاً به چیزهای جالبی توجه کنید که بالای سرتان قرار دارد و قبلاً نمیدیدیدشان؛ و کویر اتفاقاً آسمان خیلی پُرستارهای دارد. بنابراین این رویا میتواند معنای خوبی داشته باشد: دوران بدی و بدون شور و هیجانی ممکن است در آینده داشته باشید اگر چنین رویایی دیدید؛ ولی اینکه فضای رویا — خلاصه، آن حسی که در رویا وجود دارد خیلی مهم است دیگر — این رویا چه تمام میشود؟ اگر با غرق شدن در زیبایی آسمان تمام میشود، خیلی رویای خوبی است؛ مقدمهٔ بد ولی به... ولی ممکن است همین یک نگاهی به ستارهها بکنید و بیشتر باز رویا همان حالت ترس؛ خطر مرگ و این چیزها در آن غلبه داشته باشد. اینها دیگر — نمیدانم — چمنزار؛ اینها همینطور؛ خیلی لوکیشنها وجود دارد؛ کوهستان: بالا رفتن از کوه به معنای هدف قرار دادن مقصدهایی کمی متعالی یا سخت در زندگی؛ بعد حالا افتادن از کوه یا به سلامت به قله رسیدن اینها معنیهای مشخص خودشان را دارد. کوه خیلی معنیهای متنوع و متفاوت دارد. من کمی میترسم بعضی از این چیزها را خیلی واردش نشوم و بعداً آن مشکل پیش بیاید: همهٔ این چیزهایی که دارم میگویم به معنیهای دیگری هم میتوانند ظاهر شوند. ستاره فرض کنید ستاره ممکن است غیر از نورش در رویا شخصیت، چیز دیگری باشد: اگر بهعنوان نقطهٔ نورانی در آسمان شب دیده شود نماد خوبی است برای دانش ناخودآگاه؛ ولی ممکن است یک ستارهٔ خاص که با آن آشنا هستید به دلیل دیگری در رویا ظاهر شده باشد؛ اینها ممکن است متن معنیها را کمی تغییر بدهد. لوکیشنهای شهری: کلاً شهر — اینکه آدمی خودش را در شهر ببیند به جامعه کلاً اشاره میکند؛ به جامعهٔ انسانی. و غالباً آدم خودش را به طور معمول در شهر میبیند و لوکیشن خیلی مهم نیست؛ یعنی فرض کنید وقتی دربارهٔ زندگی روزمره و روابط کاری و آنجور چیزها خواب میبینید، طبیعی است خودتان را در محیط شهری، در محیط کارتان حتی ببینید؛ اگر در خیابانها و اینها کمی به نظر میآید رویا شاید به روابط اجتماعی کمی بیرونیتر و کلیتری اشاره میکند. ولی غالباً ممکن است — لوکیشن — همیشه چنین نیست که لوکیشن در رویا نقش مهمی بازی کند.
لوکیشنهای شهری
ممکن است همینطور وقایعی دارد اتفاق میافتد در خیابان ولی اینکه در خیابان هستید خیلی در رویا تأکیدی روی آن نیست؛ چنین نیست که نکتهٔ مهم آن واقعه این باشد که در خیابان دارید. من بارها — فکر میکنم جلسهٔ قبل بود — خواب دیدم گفتم؛ دختری خواب دیده بود که سگی به او حمله میکند، سگی سیاهرنگ. گفتم — نه، من نمیدانم چه چیزهایی را گفتم و چه چیزهایی را نگفتم — و این در خیابان اتفاق میافتاد؛ میتوانست در بیابان اتفاق بیفتد؛ خیلی معنایش فرق نمیکرد؛ فقط مشخصاً چنین بود که به روابط اجتماعی میشود: اگر در بیابان بود سگ میتوانست درونی باشد؛ غرایز خود این آدم باشد که به وجود آمده؛ ولی وقتی در خیابان، در شهر اتفاق میافتد و آدمهای دیگری هم در رویا هستند، این تکست نشان میدهد که این انگار میتواند نماد آدمی مشخص در زندگی این فرد باشد؛ که در همین جامعه با آن آشنا شده و دارد به صورت خطری ظاهر میشود. بنابراین محیط شهری به روابط اجتماعی اشاره میکند. رویایی که یکی از دانشجوهای من برایم تعریف کرد — من به دلیل اینکه عنصری در این رویا وجود دارد حالا میگویم —
رویای بمباران اتمی
خواب دیده بود که در جایی — کمی شاید مرتفع — در شهر، بالای ساختمان؛ و در جلوی چشمش — یا قبلش — شهر بمباران اتمی شده. احساسش این است که همینجا تهران است، شهر خودش؛ و اینجا بمباران و همهچیز سوخته و از بین رفته؛ و در رویا احساسش این است که خودش هم دارد از بین میرود و امیدی به زندگیاش نیست در اثر این انفجار. اینکه اینجا — به نظرم — شهر نماد جامعه است؛ بعد بمب اتم نماد خوبی برای چیست؟ بمب — بمب اصولاً هر چیز ویرانگری میتواند به صورت بمب ظاهر شود؛ ولی انفجارهای اتمی، بمب اتم نماد خیلی خوبی است برای آن خطری که جامعهٔ تکنولوژیک، جامعهٔ غرب، فرهنگ غرب — آن جنبهٔ تهدیدآمیزی که در فرهنگ و جامعهٔ مدرن وجود دارد — دارد. بمب اتم نماد خوبی برای خطری مدرن است؛ چیزی که در اثر همین فرهنگ مدرن به وجود آمده. فکر میکنم این رویا نماد خیلی خوبی از آن اتفاقی است که به معنای واقعی کلمه در جامعهٔ ما افتاده و میافتد؛ و خود این آدم هم در معرض این خطر بوده؛ و این رویا ناامیدکننده است؛ در تأثیر آن روابط مدرن: چیزی در دنیا اتفاق افتاده که یک فرهنگ مدرن، یک فرهنگ غربی به وجود آمده که نه تنها در خود غرب، تمام دنیا دارد کمکم تخریب ایجاد میکند؛ که قطعاً عنصرهای شدیداً مخربی در فرهنگ و تمدن غرب وجود دارد، فرهنگ مدرن؛ و بمب اتم نماد خیلی خوبی برای همین است دیگر: چیزی که جدیداً — جدیدترین نوع و وسیعترین نوع تخریبی است که ما به بشر به وجود آوردهایم — و اینکه آدم ببیند در تهران؛ فکر میکنم نماد این اتفاق را میتوانید به طور سمبلیک ببینید: در تهران افتاده؛ ما در شهری زندگی میکنیم که به نظر میآید به معنای سمبلیک بمباران اتمی شده و ماها همه در معرض چنین جریانی هستیم. من دیگر — بگذارید فقط — منظرههای برفی و یخبندان باز اشاره به محیط سرد عاطفی میکند معمولاً؛ باز ممکن است برف پاکی و سفیدی و درخششاش در رویا نمود داشته باشد نه سرما؛ ولی منظرههای یخبندان، سرمایی که در آن آدم احساس سردی میکند — یعنی برف به معنای سرما بیشتر ظاهر میشود — اینها باز به دورانی اشاره میکند که گرمای عاطفی وجود ندارد؛ روابط؛ روابط آدم با اطرافیانش با — حالا در درونش سرد شده؛ معمولاً در منظرههای برفی آدمها رویاهایی میبینند. به همین ترتیب بهار و زمستان — اینها فصلهایی هستند که معنیهای خودشان را دارند؛ مخصوصاً بهار و پاییز؛ و بهار و تابستان و پاییز و زمستان به دورههای زندگی هم اشاره میکنند: دورهٔ کودکی و جوانی و میانسالی و پیری.
فصلها و چرخه حیات
به دلیل توالی فصلها و اینکه سال به طور طبیعی از آنجا انگار شروع میشود دیگر آخه؛ ما ایرانیها فکر میکنم درست سال را شروع میکنیم: از جایی که در ناخودآگاه هم تأیید میشود که اولش این کودکی و نوجوانی مثل بهاره؛ در جوانی و نزدیکی میانسالی ثمر میدهد و بعد کمکم خزان میآید و نهایتاً عمر انگار تمام میشود: زمستان. ولی من کار به فرهنگ ایرانی ندارم؛ واقعاً فرهنگ ناخودآگاه چنین است؛ بهار و زمستان و اینها به چنین معنایی سوق داده میشوند. لوکیشن — حالا انواع و اقسام لوکیشنهای شهری وجود دارد که واضح است که من نمیتوانم وارد این بحث شوم؛ برای اینکه از داروخانه و فروشگاه و انواع محلهای کار گرفته تا فرودگاه و ایستگاه قطار و نمیدانم هزار چیز وجود دارد. نماد خیلی خوب ایستگاهها هستند؛ معمولاً این را من زیاد و تکراری شنیدهام و دیدهام و خواندهام که همیشه رویاهایی که آ
دم — وقتی در شرایطی هستند که تصمیمهای مهم زندگی خودشان را میگیرند و وارد انگار مرحلهٔ جدیدی از زندگی خودشان میشوند، رویاهایی میبینند که در ایستگاه هستند؛ جایی که میخواهند انگار تیکآف کنند و بروند جای دیگری. اگر در فرودگاه باشند — هر چه تصمیم مهمتر و اساسیتر باشد، جایی که خودتان را میبینید فرودگاه بالاتریناش است؛ برای اینکه آدم وقتی میرود فرودگاه یک دفعه به جای خیلی دوری منتقل میشود — و از طرف دیگر فرض کن ایستگاه قطار و اتوبوس؛ در ترمینالهای مسافربری وقتی مسافرت مثل تغییری در زندگی شما است مخصوصاً میتواند به تغییر کریر اشاره کند: به معنای شغل یا ازدواج. در دورههای چنین آدم خودش را طبیعتاً در ایستگاه میبیند و بعد اتفاقهایی که در ایستگاه میافتد مهماند: اطلاعاتی دربارهٔ اینکه این تصمیمی که میگیرید یا چیزی که واردش میشوید تا چه حد میتواند خوب و بد باشد. لوکیشنهای شهری را بگذاریم کنار: تنوعش زیاد است و دقیقاً ماجرا این است که هرچه خاصتر میشویم، لوکیشنهای شهری برای آدمهای مختلف تنوع معنیها بیشتر است؛ دریا برای همه تقریباً یک چیز است ولی چنین نیست؛ فرض کن داروخانه ممکن است برای آدمها هم خیلی چیز کلیای باشد؛ ولی محیطهای کاری مختلف بر حسب اینکه شما چقدر باهاشان سروکار دارید ممکن است کمی معنیهای مختلفی بدهند؛ ولی باز معنیهای اساسی اصلی وجود دارند که بعداً حالا میتوانند ورژنهای دیگری پیدا کنند.
بیایید به لوکیشنهای خصوصیتر؛ از جامعه خود دیگر بیاییم به خونه و اتفاقهایی که در خونه میافتد؛ اتاقهایی که در خونه وجود دارد. فکر میکنم آن کتاب آپلی فصلی دارد تحت عنوان خونه و اتاقهایش: آشپزخانه، خونه و اتاقهای مختلف آن؛ فصل هفتم این کتاب که از اتاق خواب، نمیدانم، آشپزخانه — همهٔ اینها در رویا ممکن است ظاهر شوند. من باز حالا فرض میکنم که آن کتاب در روزی نامعلوم تجدید چاپ میشود و مردم میگیرند و میخوانند.
خانه و اتاقها
نمیخواهم همهٔ چیزهایی که در آن فصل نوشته شده را بگویم ولی چند چیز کلی دربارهٔ خونه میخواهم بگویم. یکی اینکه باز بسته به اینکه — اگر یادتان باشد از این حرف زدیم — رویا میتواند لولهای مختلفی از نظر سمبلیکبودن داشته باشد. اولاً واضح است که شما میتوانید خونهٔ خودتان را در خواب یعنی خودتان را در خونه و خونه هم همان خونه باشد؛ اتفاقی دارد میافتد؛ شما دربارهٔ روابط خانوادگی خودتان به معنای واقعی کلمه رویایی میبینید: رابطهتان با پدرتان، مادرتان، برادرتان — و اتفاق کجا باید بیفتد؟ در خونهٔ خودتان. بنابراین هیچ تعبیر سمبلیک خاصی ممکن است اینجا وجود نداشته باشد. ولی اولین لایهٔ — شاید — سمبلیک شدن معنی خونه این است که خونه را به معنای خانواده در خواب خود خونه — چیزی که آدمها، خانواده در آن زندگی میکنند؛ چهاردیواری — نماد خوبی برای خانواده است. در رویا افراد خانواده را نمیبینید؛ خواب میبینید در خونهای دارید زندگی میکنید و خونه ترک خورده. چه تعبیری میخواهید برای چنین رویایی بکنید؟ به غیر از اینکه اختلافهای خانوادگی احتمالاً دارد پیش میآید؛ اشاره به چنین چیزی. اینکه کدام اتاق ترک خورده، چگونه این ترک در رویا ایجاد شده، کاملاً میتواند اطلاعات خوبی داشته باشد که چه اتفاقهایی دارد میافتد. در این رویا ممکن است افراد خانواده هم ظاهر شوند؛ اشکالی ندارد چنین اتفاقی بیفتد؛ اتفاقاً خوب است که نزدیکتر میشوید به این معنا — که اگر یکی دو عضو خانواده را هم — برای اینکه اشاره به روابط خانوادگی هم در رویا هست؛ ولی موضوع این است که اینجا خود خونه موضوعیت پیدا کرده؛ فقط محل وقوع حوادث نیست؛ یعنی لوکیشن دیگر نیست؛ خودش موضوعی است که رویا دارد دربارهاش بهعنوان شخصیت ظاهر میشود؛ بنابراین کل نظام خانواده را نشان میدهد؛ جمع خانواده را. پس خونه میتواند به معنای خانواده باشد؛ واضح است.
خانه خانواده یا خود
ولی اگر شما در خونه تنها باشید، هیچ عضو خانواده هم نباشد، هیچ اشارهای هم به مسائل خانوادگی نباشد، خونه میتواند اشاره به وجود خود شما باشد؛ میتواند اشاره به بدنتان باشد — و بیشتر از بدنتان — اشاره به کل وجودتان تا حدودی زیاد. فرض کنید — بگذارید این رویا را؛ فکر میکنم یونگ در آن کتاب تحلیل رویای خودش تحلیل کرده — مردی خواب دیده که در طبقهٔ بالای خونه دارد مطالعه میکند؛ پایین مهمانی است، سر و صدای جشن است و مزاحم مطالعهکردنش است. همیشه در رویاها طبقات بالای خونه به مسائل فکری و معنوی و روحی آدمها اشاره دارد: زندگی معنوی؛ و آن اتفاقهایی که پایین میافتد به زندگی جسمانیتر آدمها اشاره دارد. زیرزمین — رفتن به زیرزمین؛ خیلی رویاهای چنین چیزی در آن هست که آدمها میروند به زیرزمین — اشاره به وارد شدن به عرصههای ناخودآگاه دارد؛ ناخودآگاه به این معنا زیرزمین کل وجود ماست: آن قسمت تاریک — و حالا ممکن است حالت سردابه داشته باشد، بستگی دارد در رویا چه ظاهر شود — ولی آن قسمت دنج و تاریکی که پایین قرار دارد میتواند به ناخودآگاه اشاره کند. بنابراین طبقات خونه در چنین رویاهایی — اگر در چنین رویایی اعضای خانواده باشند دیگر کمی بعید میشود چنین تعبیر کنید؛ مگر — حالا میگویم — بازی؛ شرایط خاصی باشد که اعضای خانواده را هم بتوانید به چیزهای درونی خودتان برگردانید، که خیلی متداول نیست؛ چنین چیزی میگویم؛ یعنی به نظر میآید باید نشانههای خوبی وجود داشته باشد که آدم رویا را چنین بفهمد. ولی رویاهایی که شما تنهایید و در یک خونه زندگی میکنید — که به راحتی در این رویاها میتواند خونه، خونهٔ واقعی خودتان نباشد: در رویا خونهٔ شماست ولی نه این خونهای که الان در آن زندگی میکنید — کل وجود شماست که همهچیز را میتواند شامل شود: بدنتان باشد یا همهٔ چیزی — که طبقات، با چند طبقه داشته باشد، اتاقهای متعدد داشته باشد — که اینها به جاهای مختلف، فضاهای مختلف روانی و جسمانی شما اشاره دارند. بگذارید یک رویای مشخص که از این رویاهای تکراری که آدمها میبینند: پیدا کردن فضا و مکان جدید در خونه؛ این چه تعبیری دارد؟ جنبهٔ جدیدی از خودشان: آدم گاهی — انگار — چیزی جدیدی را در خودش دارد کشف میکند؛ مثل ما: ما در روان خودمان همینطور که رشد میکنیم انگار جعبههایی گاهی باز میشوند؛ اگر ما در زمینهٔ رشد خودمان فعالیت کنیم، این فضاها — فضاهایی که در روان ما وجود دارند و به ما کمک میکنند — اینها نوعاً منظمتر و بهتر — چیزهایش، امکاناتش — در اختیار ما قرار میگیرد؛ ولی اگر هم هیچ کاری نکنیم در طی زندگیمان این اتفاق میافتد: شما با جنبههای ناشناختهای از وجود خودتان کمکم ارتباط برقرار میکنید، همانطور که سن آدم بالا میرود.
کشف فضای تازه در خانه
و در اینجور مواقع — رویای تکراری؛ زیاد؛ من حداقل از خودم و از دو سه نفر شنیدهام تا حالا: خودم این رویا را دیدم، از چند نفر هم شنیدهام — و رویای کاملاً کلاسیکی هم هست: آدم در خونهای است — احتمالاً خونهٔ واقعی خودتان نیست — و در آن فضای چیزی جدید کشف میکنید؛ فضایی که تا حالا ندیدهاید. بستگی به اینکه چقدر این فضا متبوع است، چقدر بزرگ است، چه چیزهایی در آن وجود دارد، اینها اهمیت این چیز جدید را و نوعش را — اینکه چه؛ اگر آنجا اتفاقهایی بیفتد: یک دفعه میروید در فضای جدیدی میبینید آنجا آدمی دانشمند زندگی میکند؛ کلاس درسی در خونهتان دری باز میشود و میبینید آنجا اصلاً آدمی دانشمند دارند زندگی میکنند یا الی آخر — اینکه چه چیزهایی در آن اتاق هست، نوعِ کمی اشارهٔ مشخصتری به اینکه به چه جنبههای جدیدی از زندگی روانیتان دارید میرسید، اشاره میکند. معمولاً این رویا رویای خیلی شادیآوری است؛ برای اینکه فضا و امکانات جدیدی را آدم پیدا میکند. اینکه در طبقهٔ بالا باشد، در زیرزمین باشد و چه فضایی داشته باشد اینها هم باز مهم است: اگر از پلهها بالا بروید و بعد اصلاً بالای طبقه خیلی شیک و ترتمیز است، این امکانات جدیدی که در اختیارتان قرار میگیرد امکانات معنوی و سطح بالاتری هستند؛ و اگر جای کوچکتری باشد یا در طبقهٔ پایین، طبقهٔ اول، کمی معنایش باز فرق میکند. بگذارید این رویا را برایتان بخوانم.
رویای آشپزخانه
رویای جالبی است. نمیدانم کسی که فرستاده از اعضای همین کلاس و کسانی که گوش میدهند این جلسات است. میگوید: در خونهای — در خونهٔ خودم هستم. — من ببخشید؛ چون به زبان نوشته شده ممکن است کمی راحت نتوانم بخوانم. — در خونهٔ خودم هستم؛ من در بیداری چنین خونهای ندارم؛ بعد متوجه سری درهایی مثل کمد میشوم؛ یک اتاق نیست ولی چیزهای ناشناختهای وجود دارد؛ کمدهایی را دارد پیدا میکند؛ با خودم فکر میکنم چطور من تا حالا متوجه این درها نبودم؛ سعی میکنم بعضیشان را باز کنم و ببینم درونش چیست ولی نمیشود؛ یکیشان را بالاخره باز میکنم؛ به راهرویی باز میشود؛ یک کمد نیست و یکی هم نیست. جالب است این یکی را در رویا باز میکند؛ درهای دیگری هم هست که آنها بسته به هماند؛ ولی اینها حداقل درها را دیده در رویا؛ میشود حدس زد بقیهٔ آن کمدها هم همینطورند: به جاهایی ختم میشوند. از راهرو وارد اتاق جدیدی میشوم. برایم خیلی جالب است که جای جدیدی در خونهام پیدا کردهام؛ خونهام. اتاق چیزی بین آشپزخانه و اتاق است: کفشور است، یک میز غذاخوری — غذاخوری گرد به رنگ خاکستری — وسطش است؛ مایکروویو و ظرفشویی هم دارد. پس چیزی که در خودش کشف کرده بیشتر شبیه آشپزخانه است: جایی که میشود در آن غذا خورد و انرژی — انرژیهای جدید — گرفت. آشپزخانه جایی است که به شما — شما از درونش غذا درمیآورید در خونه و به شما انرژی میدهد؛ بنابراین اینجا خیلی اتفاق معنوی و دانش و این چیزها ممکن است نباشد ولی منابع جدیدی از انرژی در اختیار این آدم قرار میگیرد؛ و فرق میکند با اینکه شما غذا پیدا کنید در خواب: غذای خورده چیزی موقتیتر است؛ شما — چه — این آشپزخانه را پیدا کرده در خونهاش؛ فرق میکند: جایی که مایکروویو دارد؛ خیلی چیزهای مدرن هم در آن هست. ، میز غذاخوری اصلاً دارد و ظرفشویی؛ همهچیز آشپزخانه است بیشتر. با خودم میگویم چه خوب؛ از این به بعد میتوانم اینجا غذا بخورم که از آشپزخانه تر و تمیزتر هم است: آشپزخانهٔ تر و تمیزتر. مایکروویوش به نظر کوچک میآید ولی وقتی بازش میکنم میبینم عالمه نان در آن هست. نان خیلی نماد خوبی در رویاست: یعنی همهٔ خوردنیها؛ برای اینکه حتی معنیهای معنوی دارد: غذا میتواند علم باشد؛ هم میتواند در رویا به صورت غذا ظاهر شود؛ غالباً شیر دقیقاً در رویا معنی دانش میدهد؛ دانش را هم میخوریم.
رویای نانهای تازه
مصرف میکنیم از نظر روانی؛ و نان خیلی چیز خوبی است: هم انرژی دارد و هم اینکه جنبههای معنوی هم در آن هست. شاید یکی از بهترین غذاهایی که میتوانید در رویا نان خالی است. دیدن نان؛ جاهایی که نانهای خیلی تر و تمیز و قشنگ هست؛ اینها رویاهای خوبیاند که معمولاً به یک چیز اشاره دارند و رسیدن به چیزهای معنوی هم دارند. میگوید ولی وقتی باز میبینم عالمه نان در آن هست — که البته همهشان از دو نوع است — میگویم این همه مدت که من از اینجا خبر نداشتم حتماً این نانها کهنه شدهاند و دیگر قابل خوردن نیستند؛ ولی وقتی بهشان دست میزنم میبینم هنوز گرم و خیلی تازهاند. خیلی رویای خوبی است. از هر نوعی که برمیدارم نانها بزرگ هستند ولی خیلی زود میخورمشان؛ نانها خیلی بزرگاند و همینطور دارد نانها را میخورد؛ یکی از نانها معمولی و دیگری کمی شیرین؛ هر دو خیلی خوشمزه هستند. و بعد شروع میکنم؛ از اتاق وارد پذیرایی میشوم؛ به نظر میآید این پذیرایی هم جدید است دیگر — چنین که این نوشته؛ وارد پذیرایی آن خونه نمیشود — و بعد هم دری شیشهای میبینم که به حیاط باز میشود؛ هرچه از خواب میگذرد متوجه میشوم این خونه چقدر بزرگ است و من نمیدانستم. خیلی رویای جالبی است: از یک طرف نشان میدهد این آدم خیلی از خودش بیخبر است که چقدر چیز پذیرایی دارد. معمولاً رویاها — اینجور رویاها معمولاً چنین است که آدم یک اتاقی — معمولاً اتاق دنجی — کشف میکند؛ این آشپزخانه داشته، پذیرایی داشته، هزار تا کمد؛ تازه عالمه در دیگر هم هست که باز نکرده؛ حیاط هم داشته. بله؟ حیاط هم داشته. حیاط، آره؛ خیلی چیزها؛ عالمه چیز در آن هست که تا حالا ندیده. چیز جالبی در این خواب هست — این یک نکته است؛ بعد در ادامه نوشته: فضای اتاقی که تازه پیدا کردهام برایم آشناست؛ حس میکنم قبلاً
دیدمش. مثل اینکه آدم در کودکی — واقعاً آدمها در دوران کودکی همهٔ امکانات خودشان را جلوی خودشان دارند؛ بعد زندگیشان میشود، کارهای عجیب و غریب میکنند، از زندگیهایی میگذرند، از خیلی چیزها محروم میشوند؛ آدمها از زندگی عاطفیشان محروم میشوند برای اینکه زیاد درس میخوانند، وارد محیطهای علمی میشوند و کلاً بخشهایی از زندگی خودشان را به تدریج خاموش میکنند؛ و اینکه خیلی عجیب نیست که این حس وجود دارد که این — یک موقعی — انگار چیزهایی چنین بود؛ اصلاً دیده ولی الان برایش حسِ جدیدبودن دارد. حس میکنم قبلاً دیدمش. همچنان در بیداری برایم زیاد پیش میآید ولی در خواب این اولین دفعه بود. حس میکنم دفعهٔ قبلی که این اتاق را دیدم دور میز سری آدمها نشسته بودند و حرف میزدند. این چیست؟ حسی است؛ این چیزها را در رویا ندیده ولی چنین احساسی نسبت به آن اتاق دارد. این رویای آدمی است که — خیلی — رویای خوبی است که دارد امکانات خیلی وسیعی را در وجود خودش کشف میکند و عالمه نان آنجا هست که همهشان نانهای تازهاند. من به او تبریک میگویم. همه هم نانهای بزرگ بود که همهرا میخورم: تندتند دارد؛ با اینکه بزرگ است ولی تند میخورد.
حاضری تعبیر خودش را به صورت حدس مطرح کرد — دربارهٔ خوابی که دیده بود — و بحث کلیاش این بود که خوابی که خونه دیده میشود ممکن است خونه خودمان باشد و تغییرهای مختلفی دارد؛ جورهای مختلفی دیده میشود. من میخواهم بگویم اینکه آدمی جایی جدید در خونه پیدا کند، این پیدا کردن چیزی فراتر از دیدن است؛ یعنی به همراه بودن، حضور داشتن جدی خود فرد در آن صحنه و چنین حرکت کردن و پیدا کردنش؛ یعنی دیدنش — که دیدن در خواب یعنی دارد این جای جدید را به وضوح به واقع میبیند، نه بهعنوان اینکه چنین از بیرون دارد خواب را میبیند. این حضور خیلی بیشتر اثباتگر این است که این آدم واقعاً در دنبال یک تحول ذهنی یا نوعی نو شدن ذهنی، نو شدن روحی است؛ این چیزها را در خوابش دارد میبیند. این به نظر من خیلی مهم است؛ این به نظرم باید باشد. ممکن است صرفاً یک نفر به آدمی اتاق جدیدی را از دور نشان بدهد؛ به اینکه من بروم وارد آن فضا شوم فرق دارد. من از دور ببینم — این رویاها به طور — این رویاها به طور کلاسیک چنیناند: شما جا را پیدا میکنید، میروید درونش؛ حتی ممکن است چیزهایی — همانطور که این رویا مفصلاً دربارهٔ چیزهایی که آنجا پیدا میکند، در رویا اطلاعاتی وجود دارد — این رویاها چنیناند. رویاهایی که من زیاد واقعاً برخورد نکردم که جای جدیدی در خونه را یک نفر به آدمی خبر بدهد یا نشان بدهد، بگوید آن در به این...؛ این رویاها خیلی رویاهای مؤثری نیستند و این معنا را لزوماً ندارند. این واقعاً وارد شدن به فضای روانی و چیزی جدیدی از زندگی است که این حس را دارد و این رویا به وجود میآید.
بگذارید من — حالا همانطور که داریم به خونه بهعنوان کل فضای روانی و جسمانی — گاهی فقط بیشتر جسمانی — آدم نگاه میکند — اتاقها معنیهایی پیدا میکنند که این دیگر ربطی به معنی خونه بهعنوان خانواده ندارد؛ کمی از نظر سمبلیک در لول بالاتری؛ و میخواهم به رویای استانداردی اشاره کنم که برای خود من رویای جالبی بوده — البته خودم ندیدم خوشبختانه، ولی جاهایی که خواندهام میگویم ماجرایش چیست که برای من جالب است. آتش گرفتن خونه رویای خیلی بدی است اگر معنی خانواده داشته باشد؛ که روشن است: اگر افراد خانواده در خونه باشند و خونه آتش گرفته باشد خیلی بدتر از این است که ترک بخورد. گاهی رویاهایی هست که قسمتی از خونه خراب میشود؛ اتاقی از بین میرود؛ ولی آتشسوزی که کل خونه را تهدید کند نماد خیلی بدی است به هر معنایی که بخواهد. اصلاً آتشسوزی کلاً در رویا طبیعتاً معنای خوبی ندارد. این را یونگ نقد میکند: بیماریای این رویا را دید — پزشک خودش را دید که در خونه، در خونهٔ خودش، خونهٔ پزشکی گیر افتاده و خونه دارد میسوزد؛ و اینقدر رویا وحشتناک بود که نگران شد و تماس گرفت با پزشکش — این اتفاق در شوروی افتاده؛ روسیه؛ من واقعاً نمیدانم؛ جزئیاتش یادم نیست؛ یونگ این را جایی نقد کرده — تماس گرفت یا رفت به آن شهری که پزشک زندگی میکرد و به او اطلاع دادند که همین دیشب یا پریشب در بیمارستان مرده در اثر بیماری که همراه با عفونت و تب خیلی شدیدی بوده. بنابراین این رویا — رویایی که اصلاً برای دیگری دیده شده — در آن این اطلاعات وجود دارد که خونه بیشتر بهعنوان جسم — جسمی که در تب دارد میسوزد — اینجا ظاهر شده؛ آن آدم آنجا گیر افتاده. عین همین رویا را اگر کسی برای خودش هم ببیند — که در خونهای تنهاست و خونه آتش گرفته و خونه هم خونهٔ نرمال خانوادهاش نیست — میتواند همین معنا را داشته باشد. اگر در خواب احساس این باشد که میمیرد بدتر؛ اگر احساس این باشد که زخمی میشود، نشاندهنده میتواند یک بیماری باشد.
خانه به مثابه جسم
یعنی میخواهم بگویم خونه میتواند — کل این استراکچر خونه — بهعنوان جسم هم ظاهر شود. یونگ میگوید وقتی این رویا را شنیدم یادم افتاد که در آن کتاب تعبیر خواب بسیار قدیمی یونانی از آرتمیدوروس — معبر معروف خواب یونان — دقیقاً این ذکر شده که اگر کسی در خواب ببیند در خونه است و خونه آتش گرفته، میمیرد؛ میگوید جزو رویاهای مرگی است. من وقتی این کتاب یونگ را خواندم و این دو را نگاه کردم — اصلاً کتاب ابن سیرین است؛ کتابی قدیمی — دقیقاً در فصل خونهاش نوشته که اگر خونه آتش گرفته، معنایش این است که تب میکنید، میمیرید یا چنین چیزی؛ یعنی این نماد خیلی روشنی است که میتواند به بیماری اشاره کند. یعنی من این را مثال زدم برای اینکه خونه اینجا انگار بیشتر به وضعیت جسمانی آدم است: آن چیزی که ما در آن انگار زندگی میکنیم؛ آن ساختار کلی خونه — مخصوصاً وقتی از بیرون دیده میشود — بیشتر به آن چیز بیرونی ما، اصلاً به جسممان، به بدنمان ارتباط پیدا میکند تا مسائل درونی. پیدا کردن گنج در زیرزمین — رویاهایی هستند که فکر میکنم حداقل خودم دو سه مورد شنیدهام که آدمها تعریف کردند چنین چیزهایی پیدا کردن. پیدا کردن کلاً چیزهایی در خونه معمولاً به — حالا میتواند اتاق و فضای جدید نباشد ولی اشیای جدید باشد. دیگر بستگی دارد که رویا — من احساس نمیکنم معنای خیلی مشخصی دارد؛ آدم در درون خودش ممکن است در جستجوی چیزی باشد؛ در خانوادهاش؛ بستگی به فضا دارد که اینجا خونه چه معنایی دارد. یک بار در خونه دنبال چیزی گشتن — اینجا این خونهست؛ جایی در خونه — در خواب نقشبازی نمیکند احتمالاً؛ خوابِ دنبال چیزی گشتن است، نه خوابِ در خونه دنبال چیزی گشتن. میدانید منظورم چیست؟ بگذارید بیشتر بروم سراغ — نه نه نه اصلاً نه؛ آره؛ بعداً. من — عالمه چیز وجود دارد برای رویاهایی که در آن اشیا ظاهر میشوند که دیگر واضح است که باید یک کتابی بردارید؛ عالمه چیز؛ چیزهایی نوشتهاند ولی فکر میکنم وقت نمیشود. پول همیشه نماد انرژی است؛ تقریباً همیشه — حالا باز من از گفتنِ «همیشه» کمی واهمه دارم برای اینکه میتواند معنیهای دیگری هم داشته باشد — ولی شما وقتی که در رویا فرض کنید — پول آن چیزی است که ما صرف میکنیم که چیزهایی به دست بیاوریم؛ به طور درونی ما چیزهایی را — انرژی خودمان را — صرف میکنیم و کارهایی انجام میدهیم تا به چیزهایی برسیم. پول درآوردن زیاد مثلاً؛ یک دفعه جایی پول پیدا کنیم: سرمایه است. چه چیز؛ سرمایههای ما چه چیزهایی است؟ حالا صرفاً نگوییم انرژی: عمرمان، انرژیمان و استعدادهایمان؛ اینها سرمایههایی است که به ما انگار داده شده و ما میتوانیم با آن در زندگی پیش برویم؛ همهٔ اینها میتوانند به معنای — به صورت پول ظاهر شوند. پول مخصوصاً به دلیل اینکه چیزی رایج است که بلافاصله میتوانم بدهم چیزی بگیرم و با آن داد و ستد کنم، خیلی خوب میتواند به انرژی روانی اشاره کند؛ و آدمی که خواب میبیند پولش را از او دزدیدهاند، آدمی که خواب میبیند پول پیدا کرده، اینها معمولاً همین معنا را دارند. رویایی نقل کردم که مردی خواب دیده بود دوست دخترش کیف پولش را دزدیده یا از درون کیفش پول دزدیده: مثل اینکه دارد وقت زیادی صرف این آدم میکند، انرژی زیادی صرف میکند و چیزی را دارد از دست میدهد.
سمبولیسم اعضای بدن
ریختن دندان
بیش از اندازه این رابطه برایش وقتگیر است و جوری که دارد در این رابطه ضرر میکند. اعضای بدن از سمبلهای خیلی چیزها هستند؛ متعارف زیاد ظاهر میشوند و خیلی مهم است که آدم اینها را بشناسد؛ معنیهایی که تقریباً ثابت دارند؛ و اینها اصلاً الان زیاد است، خیلی نمیشود دربارهاش وارد جزئیات شد. موها بهعنوان چیزهایی که خیلی مشخصاً — موها معمولاً به معنای آن پخش غریزی، تا حدودی حتی با معنای جنسی میتوانند در رویا ظاهر شوند. آدمی که موهایش در خواب میریزد؛ بارها یکی از دوستان من خواب دیده بود که موهای بلندی دارد و — قیچی کردن در خواب — اینها اصطلاحاً نمادهای اختهگیاند. کسی که اختهگی صرفاً معنای جنسی متعارف ندارد: آدمی که، مردی که از آن قدرتهای مردانه خودش جدا میشود توسط — ممکن است جامعه، خانواده — از آن حالتی که بتواند در زندگی خودش با ارادهٔ خودش پیش برود؛ وقتی این حالتها را از کسی بگیرید، اینها کلاً یک چیزند؛ مبحثی در روانکاوی هست: اختهکردن و اختهگی که از حالتی خیلی فیزیولوژیک ممکن است شروع شود تا جنبهٔ روانی پیدا کند. آدمهایی هستند که خیلی از نظر جنسی ممکن است فعال باشند ولی از نظر روحی واقعاً موجودات اختهایاند؛ یعنی زایش روانی ندارند؛ در زندگی خودشان خیلی منفعلاند؛ مردانی هستند که چنین ویژگیای دارند. این رویا نماد خیلی خوب اختهگیاند: کسی که موهایش قیچی میشود. میتواند اشارههای خیلی واضح جنسی در آن باشد؛ ممکن است بستگی به زندگی خصوصیاش — حالا اینکه چه معنایی دارد. آدمی که موهایش را نمیتواند شانه کند، موهایش خیلی زبر و خشن شده: این لزوماً جنسی نیست این مفهوم؛ نیروهای غریزیاند؛ آن نقش انرژی حیوانی که در درون ماست، انرژی حیاتی به معنای خیلی عامش؛ از قدرت بدنی — اینها؛ چیزی در درون ما، انرژیای هست — حالا فرویدی لیبیدو — چیزی در درون ما میجوشد دیگر که به ما انرژی میدهد. در دیدگاه فرویدی این کانال اصلی انرژی جنسی است: آدمهایی که زندگی جنسی متعارفی ندارند نوعاً این انرژیهای روانیشان آزاد نمیشود؛ موجودات افسردهای هستند. این Freud است که به طور صددرصد روی این موضوع تأکید میکند؛ یونگ هم خیلی پذیرفت که انرژی روانی خیلی به مسائل جنسی ربط دارد؛ یعنی انگار این انرژی از آن کانال خلاص رد میشود. بنابراین کلاً وقتی حرف میزنیم که انرژیهای غریزی یا حیوانی، صرفاً اشاره به مسائل جنسی نیست ولی ظاهراً طبق تئوریهایی که اینها دارند، به مسائل جنسی نقش عمدهای در این نیروهای غریزی دارند. آدمی که موهایش شانه نمیشود — یا برعکس اگر در رویا موهایش را خیلی خوب شانه میکند — اینها به معنای این است که چقدر اوضاع این انرژیها بههمریخته است؛ نمیتواند نظم بدهد؛ به زندگی جنسی خودش نمیتواند نظم بدهد؛ نمیتواند به زندگی غریزی خودش نظم بدهد؛ نمیخواهم لزوماً بگویم معنی جنسی دارد. و اگر در رویا چنین باشد — این رویا را بارها از کسی شنیدم که روبهروی آینه ایستاده و دارد موهایش را شانه میکند: خانمی این رویا را دیده که روبهروی آینه ایستاده، موهایش را شانه میکند؛ فکر میکنم از حمام آمده و باید موهایش شانه شود ولی شانه نمیشود. آینه اینجا چه چیزی را میتواند نشان بدهد؟ آینه کلاً نماد خوبی برای چیست؟ شما موقعیتهای مختلفی در زندگی پیش میآید که خودِ چیزی در بیرون اطلاعاتی دربارهٔ شما میدهد. دوستها خیلی نماد خوبی هستند: شما با کسی آشنا میشوید، با او ارتباطی برقرار میکنید و چیزهایی دربارهٔ خودتان میفهمید؛ آن آدم مستقیماً دربارهٔ شما چیزی میگوید یا به هر طریقی — یک عنصر بیرونی که باعث شناخت خود آدم میشود؛ آدم خودش را در آن آدم میبیند؛ میتواند رابطهٔ دوستانه باشد، میتواند خیلی چیزها باشد؛ میتواند آدمی خاص باشد، رابطهٔ دوستانه نباشد ولی به نوعی مثل آینهای شده که شما وجود خودتان را بتوانید در آن تماشا کنید. بنابراین این — حالا رویا کمی پیچیدهتر میشود دیگر — فکر میکنم معنایش این است که رابطهٔ دوستانهای هست که این آدم — مثل اینکه خودش را با یکی دارد مقایسه میکند — با کسی آشنا شده که دارد متوجه میشود چه وضع پریشانی دارد و چقدر م
ثلاً بینظمی در بعضی از جنبههای وجودش هست؛ یا ممکن است آن شخص فعالانهتر حتی باعث شده باشد که این چنین انعکاسی را از وجود خودش ببیند.
پرسیدند که دندانها غالباً معروف به ایناند که معنای جنسی دارند و نمادهای جنسیت مردانهاند؛ ولی به معنای کلی، به معنای چیز هم در رویا ظاهر میشوند؛ به معنای باز انرژی، سطح پایینتر از مو نیستند؟ گفتم اه، نمیدانم منظورتان چیست؛ از نظر — آها؛ نه نه نه — رویا؛ من میخواهم اشاره کنم به رویاهای معروف ریختن دندانها؛ شاید کلمهٔ انرژی را به کار بردم برای اینکه مقایسه با مو پیش میآید؛ خیلی درست نیست: آدم وقتی پیر میشود دندانهایش میریزد؛ شما وقتی پیر میشوید چه چیزی را دارید از دست میدهید که در جوانی داشتید؟ قوای جنسی است و خیلی چیزهای دیگر هم هست؛ نیروهای فرض کنید — انگار — جوانی خودتان و صلابت خودتان را دارید از دست میدهید؛ چون شیء — فرض کنید — دندان چیزی است که شما با آن غذا میخورید؛ بنابراین مقدمهٔ اینکه چیزهایی را جذب بدنتان بکنید و انرژی ایجاد شود؛ سطح پایینتر — وقتی میگویید مثل اینکه به چیز دیگری دارد اشاره میکند — میزان مفهوم شهوانیبودن در مو کمی بیشتر از شاید دندان است: دندان وسیلهٔ طبیعی برای خوردن و انرژی گرفتن است و ریختن دندانها نماد خوبی برای پیری و از دست دادن انرژی آدمها در برهههایی از زندگیشان است که دچار فقدان انرژیهای طبیعی میشوند؛ به هر دلیلی میتواند باشد؛ دلایل جنسی داشته باشد، دلایل بیماری داشته باشد؛ حتی رویاهای ریختن دندان میبینند که معمولاً بعد از آن رویا به طور محسوسی احتمالاً — خیلی رویایی نیست که آدم بتواند بگوید کل زندگی را در بر میگیرد؛ ممکن است — بعضی اوقات ظاهراً رویای خیلی متداولی است؛ یعنی بعضیها به طور مداوم در دورههایی از زندگیشان این رویا را میبینند؛ دورهای است: جاهایی این رویا را میبینید که مقدار زیادی از امکانات انرژیبهدستآوردنتان را دارید از دست میدهید؛ و چون آدمها همینطور دارند در طول زندگیشان پیر میشوند مثلاً، خیلی طبیعی است — فکر میکنم — اکثر آدمها جاهایی از زندگیشان رویای ریختن دندان را ببینند. اینکه یک دانه دندان بریزد، کل دندانها بریزد، چه این اتفاق بیفتد — اینها میتواند معنیهای مختلف داشته باشد؛ ولی عموماً این تعبیر، تعبیر درستی است: بستگی به مسئلهٔ آن سیستم انرژی آدم و اینکه دندان در درجهٔ اول وسیلهٔ جویدن و غذا خوردن است؛ و مثل نمادی از پیری که به تدریج دارد پیش —
خواب هارونالرشید
میآید. رویای معروفی هست که هارونالرشید دیده بود که دندانهایش ریخته — شنیدهاید این رویا را؟ تعبیر رویایش را کاری ندارم؛ فکر نمیکنم معنایش درست باشد؛ و حالا ممکن است در شرایط خاصی چنین معنیهایی هم داشته باشد. خلیفه خواب دیده بود همهٔ دندانهایش ریخته؛ معبری آوردند و تعبیر کرد که همهٔ اعضای خانوادهاش میمیرند: دندانها به معنای آشنایان؛ و این را داد؛ گردنش را زدند یا مجازاتش کردند به دلیل حرف زشتی که زده بود. معبر خواب بعدی را آوردند — این مثال از این جهت جالب است که یک حرف را چند جور میشود زد — معبر دوم تعبیر کرد که الحمدلله عمر خلیفه آنقدر دراز است که بعد از همهٔ اقوام و آشنایانش از دنیا میرود؛ خلیفه خیلی خوشحال شد و به او پاداش داد. آن هم بیچاره همین را گفته بود؛ گفت که میگفت مرگ همهٔ عزیزانت را میبینی؛ اینکه خلاصه شما همین جمله را میتوانید کمی هوشمندانهتر تبدیل به چیز خوشایندی بکنید. من دعوتتان میکنم دربارهٔ سمبولیسم اعضای بدن مقداری مطالعه کنید؛ تعداد این چیزها خیلی بیشتر از این حرفهاست؛ من دیگر خیلی چیزها هست که نمیشود دربارهاش صحبت کرد؛ قصد ندارم دیگر جلسهٔ دیگر را صرف این کار بکنم؛ فقط کنجکاویتان را سعی کردم تحریک کنم که کمی —
کتابهای مرجع نایاب
بیشتر مطالعه کنید. الان به من گفتند که از این سه کتابی که معرفی کردم، آن دو تایی که خیلی تعریف کردم — آپلی و چتویند — مطلقاً در بازار پیدا نمیشود؛ آپلی که اصلاً انگلیسی ترجمه نشده؛ همهاش آلمانی است؛ و اصلاً هم وجود ندارد؛ جایی که کتاب دستدوم میفروشند هم وجود ندارد. چتویند هم همینطور؛ چتویند انگلیسی را هم وجود ندارد. خیلی جالب است که دو سال قبل، اگر اشتباه نکنم، یا سه سال قبل در نمایشگاه، همین انتشارات مروارید که چاپ کرده عالمه آورده بود و به قیمتی فکر میکنم چیز خندهداری میفروخت؛ قیمت پشت جلدش هم چاپ قدیمی بود: ۵۰۰ تومان، ۴۰۰ تومان، ۵۰۰ تومان. من چهار پنج تا خریدم و الان پشیمانم چرا بیشترش را نخریدم؛ خریدم به دوست و آشنا و کسایی که میدانستم علاقهمندند؛ و — واقعاً فکر میکنم — بعدش رفتم انتشاراتش بعد از اینکه نمایشگاه تمام شد و گفت تمام کردم؛ یعنی هرچه در انبار پیدا کرده بودند — یک دفعه دیدند این کتاب این گوشه اینقدر مانده — همه را آوردند و همهاش را فروختند. بنابراین انبار آن انتشارات را من دقیقاً اطلاع دارم خالی شده و دیگر امیدی نباید داشت؛ وقتی کتاب مدتی طول بکشد که فروش برود، امیدی به چاپ مجددش هم نداشته باشید. ولی آن کتاب آبی را الان چهار سال است که انتشاراتش میگوید یک ماه دیگر درمیآید. پرسیدند میتوانید اسکنش کنید. گفتم آره ولی من متأسفانه این کتاب را خیلی در آن خطخطی کردهام؛ باید کتابی تمیز پیدا کنیم یا از کتابخانهای بگیریم و اسکن کنیم. من این کتاب را هر چه بخواهید در آن نقاشی کردهام. اسکن کردن کتابی که در آن خط کشیده و نوشتهاند معمولاً خیلی اعصابخردکن است؛ اما خودِ کتاب — چون خودکار رنگی و اینهاست — اعصاب من را خیلی خرد نمیکند؛ ولی اسکنشدنش دیگر است. من کتابهای اسکنشدهای دارم که کسی در کتابخانه چیزی نوشته و همان را اسکن کرده و دارد میخواند؛ واقعاً ناراحتکننده است. میشود این کار را کرد. پرسیدند امیدتان کلاً قطع شده به اینکه پیدا شود؟ گفتم نه؛ آن ۱۰ هزار تا را — آره. خیلی کتاب خوبی است؛ من واقعاً توصیه میکنم. پیدیافش را هم فکر میکنم یکی دو روز دیگر داشته باشم؛ فارسیاش را؛ انگلیسیاش را. آن کتاب خیلی خوبی است؛ من مخصوصاً آن را به این دلیل تعریف کردم که اولاً مفصلترین است بین این دو تا؛ آره؛ شاید ۱۰ برابر چتویند مطلب دارد؛ و ردهبندیای کرده که هر نماد را در سه لول بررسی میکند؛ خیلی ردهبندی خوبی است؛ اینها هیچکدامشان چنین نیستند؛ دربارهٔ معنی رویاها حرف میزند. ولی این چتویند کتاب خیلی خوبی است؛ نمیتوانم جلوی خودم را بگیرم: من در مجموع بین این سه از نظر اعتماد به درستیِ چیزی که میگویند، فکر میکنم چتویند از همه معتبرتر است. تازه در خود چتویند ستاره میزند: یک ستاره، دو ستاره، سه ستاره — که آن که سه ستاره است یعنی اصلاً ردخور ندارد. واقعاً من الان چندین سال است که با این موضوع آشنا شدم و دربارهٔ رویاهای خودم و دیگران و چیزهایی که میخوانم، تقریباً هر جا اختلافی بین این کتابها هست به نظرم میآید چتویند برنده است؛ اگر کم نوشته، ولی چیزهایی که نوشته خیلی صحتش خوب است. و خوبی چتویند این است که اصلاً گرایش یونگی یا فرویدی خالص ندارد؛ کاملاً — شما وقتی میخوانید میبینید — در حالی که بیشتر شاید مثل اکثر کتابهای تفسیر سمبل و اینها یونگیاند و گرایشهای یونگی دارند، ولی این کتاب در آن واقعاً همچنان رگههای پررنگ فرویدی هم وجود دارد؛ و در تئوری هم خیلی مختصر میگوید؛ کاملاً حس میکنید که یونگی صرف نیست. نه، از این نظر برای من خیلی خوب است؛ جالب است. من خودم شخصاً چنین نیستم که احساس کنم همهٔ چیزهایی که یونگ میگوید درست است و فروید غلط؛ فکر میکنم جاهایی فروید حرفهای خوبی برای گفتن دارد. من این بحث را — اجازه بدهید تمامش کنیم از نظر این دیکشنری همینجور مطالعه کردن؛ ۱۰۰۰ تا چیز دیگر هم هست همینطور؛ هر چقدر هم بگوییم تمام نمیشود؛ فایده هم دیگر ندارد؛ فقط صرف اینکه چیزی داشته باشید، زمینهای داشته باشید که این چیزها را — دو تا چیز دیگری. من حرف مهمی — حالا ادامهٔ بحث — دارم میگویم اگر خیلی طول نمیکشد. نه، به آن دو تا آره؛ یک نقد. دو تا، دو تا. پرسیدند یکی شرایط جبری آب و هوایی، آیا اینها معنی دارند؟ گفتم یا صددرصد آره. صددرصد. آره. طوفان. طوفان، سیل، اینها معمولاً باد، بادهای شدید. اشاره به دورانی است که فرض کن هجوم چیزهای عاطفی یا حوادث بیرونی حتی که زندگی روانی یا شخصی شما را مختل میکند؛ کلاً بلاهای طبیعی چنین حالتی دارند: خارج از اختیار شما؛ ممکن است از ج...
آن گاهی اوقات زندگیتان را تحت تأثیر قرار میدهد؛ اینها میتواند به صورت زلزله و اینجور چیزها ظاهر شود. خیلی — دکتر — که اصلاً باران، باران یا تندش مانده. باران که معمولاً نماد خوبی است: نماد تجدید حیات میتواند باشد. کاملاً بستگی به این دارد فضای رویا چیست: شما کجا هستید؟ یک بار ممکن است زیر باران دارید خیس میشوید و دنبال پناهگاه میگردید؛ یک بار چنین است که نه، اصلاً باران به همان معنایی که برای کشاورزها خیلی خوشحالکننده است، بشارتدهنده است در رویا؛ چون آب — آب یکی از — از آسمان میآید؛ هم آب نماد حیات و عواطف و اینجور چیزهاست و هم از آسمان آمدنش نماد خیلی خوبی است؛ مثل جور معنویتی که انگار روی سرتان دارد میبارد و طبعاً باعث تجدید حیاتتان میشود. بستگی دارد که در جامعه باشید؛ یعنی در شهر باشید، در اتاقتان باشید، تنها، خانوادهتان؛ این خیلی — اینکه چه چیز اتفاقی دارد میافتد و این حستان در رویا که این دارد تبدیل به سیل میشود یا نه، یک همینطور باران مختصری رگباری دارد میزند؛ کاملاً اینها بستگی به فضای رویا
رنگ در رویا
دارد. رنگ هم معنی دارد. رنگ معنی دارد. فکر میکنم چتویند مفصلاً دربارهٔ رنگها بحث کرده؛ فکر میکنم آپلی هم دربارهٔ رنگها؛ اکثر کتابها چیزی دربارهٔ رنگها میگویند. — من خیلی — راستش آره، فصلی هم دربارهٔ رنگ دارد. خیلی — فکر میکنم چیز نیست. من رویای رنگی زیاد نمیبینم؛ کنجکاوی هم خیلی ندارم. رویای رنگی هم که رنگ در آن نقش داشته باشد — یک بارش این است که همینطور رویا میبینید وقتی دارید؛ اینکه رویای کسی را تعریف میکند و تأکید میکند که این شیء جور چشمگیری قرمز بود یا سبز بود، طلاییرنگ بود؛ چیزهای طلاییرنگ خیلی نمادهای معمولاً مهمی هستند. اکثر رویاها رنگ در آنها نقش مهمی بازی نمیکند. کتابی بارها خواندم دربارهٔ تفاوت رویاهای زنها و مردها و یک تفاوت عمده این است که زنها خیلی — رویاهای بیشتر، رویای رنگی بیشتر میبینند؛ مردها یعنی رنگ در رویاهایشان نقش کمتری بازی میکند. من خودم خیلی رویاهایم رنگی نیستند و طبعاً خیلی — راستش — تجربهٔ خاصی ندارم؛ خیلی کم پیش آمده رویایی کسی برایم تعریف کند که چیزی رنگی خاص در آن باشد؛ رنگ خاصی وجود داشته باشد؛ پرسیدند شما بدانید مهم است وجود آن رنگ. گفتم آره آره؛ در رویاها گاهی رنگ نقش بازی میکند: یعنی اصلاً انگار محور رویا این است که چیزی به رنگی که نباید باشد هست، یا رنگی درخشان دارد که توجه آدم را جلب میکند. ما که سیاهوسفید — به معنای اینکه داریم فیلم سیاهوسفید میبینیم — رویا نمیبینیم؛ مهم این است که رنگها یادمان نمیماند: یعنی چیز چشمگیری نبوده که وقتی شما الان این رویا را — من تعریف کردم — جایی نگفتم که کمدها چه رنگیاند؛ کمدها احتمالاً قهوهای بودند؛ آشپزخانه چنین بوده؛ مایکروفرها معمولاً — مایکروویوها معمولاً سفیدند — ولی چیز غیرعادی نبوده که بخواهد ذکر کند. مهم این است که رویایی بشنوید و طرف بگوید این مایکروویو طلاییرنگ خیلی خوشرنگی اینجا وجود دارد؛ و معنایش ممکن است آن رنگ ممکن است نقشی بازی کند. همهٔ این کتابها — آن سومی هم فکر میکنم — اینها دربارهٔ رنگ اطلاعاتی دارند؛ مقداری هم با همدیگه جایی زیادی اختلاف دارند؛ و فکر میکنم دلیلش همین است که رنگ آنقدرها در رویاها تکرار و ظاهر نمیشود که بشود مطالعهٔ خیلی چیزی کرد؛ شاید در طول زمان به ثباتی برسیم. معمولاً رنگ قرمز — و نشانهٔ شهوت و حیات و اینجور چیزها میگیرند؛ چون رنگ خون است. بستگی دارد چه چیزی قرمز باشد. من کمی شک دارم واقعاً که بشود خیلی رنگها را کلاس گفت چی شود معنای. بیایید بگذریم.
مکانیسم معانی ثابت
بگذارید مقدمه را بگویم که حالا یک سؤال مهمی که اصلاً — این چه مکانیزمی است؟ این چه وضعی است که اینقدر رویاهای تکراری میبینند آدمها؟ اینقدر نمادها به صورت با معنیهای تکراری در رویای آدمهایی که در زندگیشان کاملاً تفاوت وجود دارد. یونگ جایی چیزی عجیب نقل میکند از یادداشتی که بیماری به او داده؛ چیزی فوقالعاده عجیبی در رویا دیده؛ چیزی مثل دستگاه؛ در کتاب روانکاوی
در کتاب روانکاوی و دینش این را نقل کرده. شرح دستگاه را نمیگویم؛ یادم هم نیست؛ چیزی خیلی عجیب و غریب دیده که مثل این ساعتهای قدیمی است که حالا اصلاً چند طبقه دارد؛ خیلی چیز پیچیدهای است؛ و آنقدر — توی رویا — اصلاً رویا دربارهٔ همین شیء بوده؛ مثل ماشین؛ کمی بدوی؛ و چون همهٔ رویا همین بوده طرف با جزئیات زیاد نوشته و داده به Jung. بعد Jung میگوید بعد از اینکه این بیمار را داشتم و این رویا را شنیده بودم، در کمال تعجب متنی قرونوسطایی میخواندم از کشیشی قرونوسطایی؛ تقریباً عین همین دستگاه را آنجا در خواب دیده و چون خیلی روی او اثر گذاشته نوشته و Jung آن نوشته را هم در آن کتابها آورده؛ و عجیب است: چیزی به این پیچیدگی و عجیبوغریبی چطور آدمی مدرن و آدمی قرونوسطایی هر دوشان به طور خیلی نزدیک و شبیه میبینند؛ و پس سؤالی کنجکاویبرانگیز که نیاز به نظریهپردازی دارد اینجا وجود دارد: این مکانیسمی که ناخودآگاه، رویا، رویاها را — — سمبلها را میسازد. Freud مقداری زیادی تأکیدش روی این بود که اکثراً سمبلها شخصیاند؛ تعبیر هم میخواهید بکنید از تداعی استفاده کنید؛ این خیلی احتیاج به نظریهپردازی نداشت؛ پدیدهٔ عجیبی نبود؛ فقط نظر Freud این بود که آدمها وقتی دارند رویا میبینند مکانیسمی که وجود دارد این است که چیزی مثل سانسور وجود دارد؛ چون نمیخواهند — نا — پیام ناخودآگاه همان موقع توسط خودآگاه جذب شود؛ چیزها را جابهجا میکند ناخودآگاه؛ و چنین نیست که این نظم خیلی مشخص و مکانیسم خاصی داشته باشد؛ جابهجاییهایی صورت میگیرد؛ شما برای اینکه بفهمید معنی این جابهجاییها اصلش چیست باید از خود آن آدم بپرسید؛ ذهن خودآگاهش در حالتی که کمی خاموش میشود — ذهن خودآگاه تداعی آزاد میکند — چه چیزی بعد از این به ذهنش میرسد؛ یعنی آدمی ممکن بود یک رویا را با نمادهای مختلف در دو شب متوالی حتی ببیند؛ این شب این را جای آن گذاشته. خیلی به نظر نمیآمد که تأکید Freud روی این باشد که مکانیسم عمومیای وجود دارد برای تولید سمبل و بنابراین از لحاظ نظری دچار مشکل هم نبود؛ توجیهش هم که چرا این سمبولیسم به وجود میآید روشن بود: چون رویا قرار است محافظ خواب باشد بنابراین سمبلیک حرف میزند که معنایش مستقیماً بلافاصله — اگر چیز ناخوشایندی است — منتقل نشود به کسی که دارد رویا میبیند. این یک نکته دربارهٔ اینکه اینجا ما مشکل نظری داریم: حالا وقتی بنا به تجربه به این نتیجه برسیم که سمبلها تا حدود خیلی زیادی معنیهای ثابتی برای همهٔ آدمها دارند، حالا باید بگوییم روان ما چه این سمبلها را — که آموزشدیده باشد — از کجا میآورد؟ چرا این چیزها را به طور ثابت جای اشیاء و معانی دیگری میگذارد؟ اینجا نظریهٔ خیلی روشنی وجود ندارد؛ نمیشود بگوییم نتیجهٔ چند صد میلیون سال تکامل است. Jung همین را میگوید. Jung همیشه — — بالاخره چیزی میگوید: شما هر کتابش را که نگاه کنید میگوید این چیز، اجداد ماست؛ تجربه؛ نتیجهٔ تجربهٔ اجداد ماست؛ یا میگوید که ژنتیک است؛ در وجود ما اصلاً — — ژن اصلاً — این موضوع ژنتیک و اینها، اینکه چه ارث به وجود میآید خیلی از نظر Jung شناختهشده نبود؛ اواخر عمرش دانش ژنتیک به این معنایی که الان میدانیم — که ژنومی وجود دارد و اطلاعات آنجا واقعاً نوشته شدهاند — نبود؛ اینکه چنین اطلاعاتی بتواند به ارث برسد حرف خیلی بیپایهای به نظر میرسید: تجربهٔ اجداد ما بتواند به ما منتقل شود؛ ولی الان واقعاً ممکن است حتی کسی ادعا کند در ژنوم چنین اطلاعاتی نوشته شده؛ اطلاعات مربوط به سمبولیسم هم شاید دارد به ارث میرسد. Jung در همین حد میگوید.
کیمیاگری و نمادها
زیاد حرف نمیزند برای اینکه احساسش این نیست که مکانیسم خوبی پیدا کرده؛ میگوید معمولاً تجربهٔ باستانی اجداد ماست؛ برای همین است که اسطورهها از همین سمبلها — سمبلها — استفاده میکنند؛ معمولاً شبیه سمبلهای رویایاند؛ و حتی کیمیاگری که Jung به این دلیل به آن علاقهمند شده بود پر از سمبلهای ناخودآگاهی است که برای تفسیر رویا میشود از آن استفاده کرد. علت علاقهٔ Jung به کیمیاگری این نبود که مس را تبدیل به طلا بکنیم؛ میدانید؛ زمان زیادی گذاشته و مطالعه کرده؛ کتاب خیلی معروفی دارد که به طور شگفتانگیزی به فارسی ترجمه شده؛ چون خیلی کتاب تخصصی و بزرگی است ولی کتابش را ترجمه کردهاند؛ ترجمهٔ خیلی خوبی هم دارد و چاپ خوبی هم دارد؛ آستان قدس رضوی چاپ کرده؛ مترجمش الان یادم نیست ولی فکر میکنم موجود باشد در بازار؛ واقعاً کتاب همهاش دربارهٔ کیمیاگری است؛ دربارهٔ نمادهایی که کیمیاگران از آنها استفاده میکردند؛ همین سنگ فلاسفه که Harry Potter هم با آن رابطه دارد — این چیز بود؛ این چیزی بود که کیمیاگران دنبالش بودند؛ عالمه نماد دارد کیمیاگری که البته کتابهای قرونوسطایی خیلی جدی هم بودند در مسئلهٔ دانش کیمیاگری؛ و فکر میکنم مطالعات Jung کیمیاگری را به معنایی احیا کرده که چرند و پرت نیست؛ چیزی در آن وجود دارد که قابل مطالعه است؛ حداقلش این است که اگر نمادهای کیمیاگری را — نمادهای پیچیدهٔ کیمیاگری را — خوب بشناسید به شما کمک میکند در درک کردن سمبولیسم روانی انسان؛ و Jung بارها این را تأکید میکند که من در رؤیای آدمهای مدرنی که هیچ اطلاعی از کیمیاگری ندارند نمادهای واضح کیمیاگری و قرونوسطایی را دیدم؛ خودشان هم نمیدانند این چیست ولی وقتی برایشان توضیح میدهید این شیء چیست، میگویم میدانم که این همان است که در همهٔ کتابهای کیمیاگری هست و اسم دارد و اشیاء یا نامی که برای فلزات مختلف به کار میبرند. بگذریم. پس اینجا ابهامی به نظر من هست که جای نظریهپردازی دارد که این سمبلها چه به وجود میآیند؛ حتی اگر تجربهٔ اجداد باشد به نظر من خیلی روشن نیست که چطور حیوانات در تجربهٔ اجداد ما به ارث رسیده و کمکم تبدیل به سمبل شدهاند؛ سمبلها لول پیدا کردهاند؛ فکر میکنم اینجا ابهام از لحاظ نظری کمی بیشتر از این است که بخواهیم با چنین حرفهایی از آن بگذریم. از زمان Jung تا الان خیلیها سعی کردهاند ایدههایی نظریهپردازیهایی بکنند؛ شاید به بعضی از ایدهها اشارهای بکنم. فعلاً میخواهم همین جای خالی نظریه وجود دارد؛ در حالی که وقتی بحثهای Freud را میکردیم در تفسیر رؤیا آدم احساس نمیکرد جای خالی نظری خیلی وجود دارد. اگر با همان تداعی معانی بخواهیم کار کنیم — که Jung این شیوه را برای تفسیر رؤیا رد میکند — و یادتان هست بارها مثالی زدم که Jung میگوید خودش این تجربه را داشته: داشته در قطار میرفته، این تابلوها را میدیده و در اثر تداعی به چیزهای مهمی ذهنش سوق داده شده؛ یعنی شما تداعیها همیشه به چیزهای مهمی میرسد ولی آن معنی رؤیا نیست؛ مشکل روانی که آن آدم دارد؛ و حالا بگذریم؛ بگذارید به این نکتهٔ اصلی که میخواهم بگویم وارد شوم. الان روشن است که پس موضوع — اگر چنین نگاه کنیم به رؤیاها — یک وظیفهای که Jung خودش شروع کرد: ادعا میکند ۱۰۰ هزار رویا را در طول عمرش تحلیل کرده و صدها نفر — هر کدام هزاران رویا — بعد از Jung با همین شیوه جمعآوری کردهاند و کمکم سعی کردهاند نمادها را تبدیل به چیزهای ردهبندیشدهای بکنند. پیروان Jung — و در این مورد خاص لزوماً آدمهایی که این کار را میکنند پیرو Jung به طور کلی نیستند؛ فقط موضوع این است که دربارهٔ تفسیر رؤیا قبول کردهاند این ایدهٔ Jung درست است و سمبلها معنیهای ثابت دارند؛ اصلاً نمیشود گفت Chetwynd آدمی Jungی است؛ ممکن است نظریات Jung — که عالمه چیز است — را قبول نداشته باشد ولی دربارهٔ رؤیا این گرایش را دارد که سمبولیسم رؤیا قابل مطالعه است به طور تجربی. همینطور این کار ادامه دارد و فکر میکنم پیشرفت خوبی هم کرده. مطمئناً اگر Jung میخواست ردهبندیای از رویاها ارائه بدهد خیلی چیز کمتری برای گفتن داشت، با وجود اینکه ۱۰۰ هزار رویا را در طول عمرش تحلیل کرده بود. عالمه اطلاعات Jung دربارهٔ رویاها، دربارهٔ سمبولیسم از اسطورهها و مطالعات فرهنگهای گوناگونی که دربارهشان مطالعه میکرد آمده بود؛ و الان بیشتر فکر میکنم آن ۱۰۰ هزار به میلیونها رویا رسیده؛ و حتی رویاهای تکراری که آدمها میبینند مثل همین پیدا کردن یک اتاق یا ریختن دندانها؛ خیلی رویاها هست که در کتابهایی میبینید که اینها را بهعنوان رویاهای ثابت که دیگر معنیهای خیلی روشن دارند. دیگر حتی از حد اینکه سمبلها را بشناسید گذشته: اینقدر تعداد رویاهایی که مطالعه میشود زیاد است که بعضی از رویاها که مدام آدم — رؤیای امتحان دیدن که آماده نکردهاید مثلاً؛ امتحان را دارید میروید سر جلسه؛ سر جلسه نشستهاید؛ درس را اشتباهی خواندهاید؛ دیر رسیدهاید؛ اصلاً میآیید در جلسه میبینید جلسهٔ —
رویاهای تکراری
خالی است. اینها رویاهایی هستند؛ در اینترنت هم بعضی از این سایتها دربارهٔ این چیزهای تکراری توضیحاتی میدهند که چه معنایی دارد؛ بعضیشان خیلی مهماند معمولاً؛ بعضیشان هم ممکن است مثل همان ریختن دندانها به وضعیت طبیعیای اشاره کنند که خیلی هم اساسی نباشد. ، پس راه روشنی وجود دارد که داریم دانش تجربی به دست میآوریم؛ هنوز هم نظریههای کافی نداریم. آدمهای مختلف، هزاران هزار نفر آدم، رویاهایشان را الان سابمیت میکنند اصلاً در اینترنت؛ مطالعه میشود و میشود از درونش سمبولیسمی درآورد. موضوع این است که بحثی که میخواهم الان واردش شوم: اینکه چیزهای تکراری در رویا ظاهر میشوند که ما به راحتی نمیتوانیم — چنین که الان دربارهٔ این سمبلها صحبت میکردم — بگوییم اینها نماد چه چیزیاند؛ باید به وجود موجودات، موجودیتهای جدیدی فرض کنیم که آنها آن نمادها، نماد این چیزها هستند. متوجه هستید منظورم چیست؟ من بارها فرض کنید میگویم پول، میگویم پول نماد انرژی است؛ یعنی مفهومی مثل انرژی دارم، این را میشناسم. اگر یک سمبل — اگر ما — ما همین چیزی که در درونمان میگذرد را که نمیشناسیم؛ میدانیم چیزی مثل انرژی در درونمان هست؛ میدانیم تمایل جنسی، شهوانی، گرسنگی یا حالات روانی خودمان را میشناسیم؛ اینها به صورت سمبلهایی ظاهر میشوند. اگر سمبلهایی پیدا شد که مدام هم در رویاها ظاهر میشوند و چیزی نداریم که بگوییم این مابهازش چیست، برعکس، این نوع مطالعهٔ تجربه میتواند منجر به این شود که من به وجود — به موجودیتِ — چیزهای جدیدی در روان معتقد شوم که توسط این سمبل دارند نمایش داده میشوند. متوجه هستید منظورم چیست؟ من مثل اینکه دارم دیکشنری میخوانم که آدمی نوشته دربارهٔ اجزای ماشینی؛ تا جاهایی این واژهها را به زبانی — من نمیدانم؛ ولی میخوانم میبینم این دارد میگوید که این کلمه را به کار میبرد، میگوید این را میبندد؛ ؟ بعد جاهای مختلف میخوانم میفهمم بابا این کلمه یعنی پیچ؛ این کلمه یعنی مهره؛ این کلمه یعنی سیم؛ مثل اینکه من زبان جدیدی را مطالعه میکنم با استفاده از متون؛ به تجربه کمکم میفهمم که این ماشینآلاتی که اینها دربارهاش صحبت میکنند پیچ و مهره دارد، سیم دارد؛ و بعد کلمهای پیدا میکنم میبینم این اصلاً با هیچکدام از چیزهایی که میشناسم منطبق نیست؛ این کلمه دربارهٔ چیزی جدید صحبت میکند که اینها در ماشینآلاتشان به کار میبرند؛ کتابی از موجودات فضایی به ما رسیده؛ جا گذاشتن در کرهٔ زمین؛ و شما میفهمید اینها در تکنولوژیشان از چیزهایی استفاده میکنند که ما نداریم؛ کمکم از روی نوع، اولاً میفهمید چیز جدیدی است، بعد هم اینکه سعی میکنید از روی متن بفهمید این چه جور چیزی است، حدوداً؛ چه فانکشنی دارد، چه کار — کاری از آن میگیرند. درست است؟ یونگ به چنین چیزی در مطالعاتش برخورده؛ یعنی چیزهایی که بیش از همه مطالعهٔ رویا و اسطوره یونگ را به اینجا رسانده که ما در درونمان چیزهایی داریم که هنوز اسمشان را نگذاشتهایم؛ و یونگ شروع کرده به نامگذاری: با استفاده از سمبلهای رویا، چیزهای تکراری که ظاهر میشود، نامگذاری کرده این چیزها را؛ اینها آن آرکیتایپهای اصلی هستند؛ یعنی موجودیتهای جدیدی که میخواهیم دربارهشان صحبت کنیم. همهٔ مردان وقتی در رویاهای خودشان به کرات زنان ناآشنایی میبینند؛ معمولاً رویاها خلوتاند؛ و در رویا ممکن است حس عاشقانه وجود داشته باشد؛ حسی خاص نسبت به این زن وجود داشته باشد؛ این زن نه هیچوقت دیده شده، نه هیچوقت دیده خواهد شد. این نماد جهانیِ مشترک که مدام در رویا ظاهر میشود چیست؟ چه چیزی در درون مردی هست که چنین دارد توسط این نماد نشان داده میشود؟ یونگ اسم این را میگذارد آنیما؛ این نمادی است برای آنیما. آنیما چیست؟ آنیما آن جنبه، آن زنی است که در درون مرد زندگی میکند.
آنیما و آنیموس
همهٔ ما در درون
مان انگار چیزی داریم مثل زنی که در درون ما زندگی میکند؛ تصوری که به طور کلی از زن داریم. واضح است که به صورت ناآشنا هم ظاهر میشود؛ ولی در سنهای مختلف ظاهر میشود و نوع رابطهای که در رویا بین این آدم با آن موجود به وجود میآید — اینکه رابطه خوب است، بد است، از هم جدا میشوند یا به هر طریقی — نشاندهندهٔ نوع رابطهٔ مرد با آنیمای خودش است. رابطهٔ مردی با زنها، با عالم زنانه بستگی دارد به اینکه با آنیمای درون خودش چه رابطهای دارد. اگر اوضاع خوب باشد، اگر این آنیما به اندازهٔ — مردانی هستند که همیشه آنیمایشان به صورت دختربچه ظاهر میشود؛ این نشان میدهد که این قسمت آنیمایشان رشد نکرده؛ باید به تدریج — که آدم سنش زیاد میشود — یا نه، باید این آنیمای درونیشان مراحلی را طی کند. از — من میخواهم بگویم الان ما در چنین وضعیتی هستیم: یونگ از مطالعهٔ تجربی رویاها و تکرار نمادی که مدام هست و به نظر میآید فانکشن خاصی دارد — این نمادها همیشه کمکم به موجودیتی در درون روان بشر دست پیدا میکنند. در زن چیزی به اسم آنیموس وجود دارد؛ در مرد چیزی به اسم آنیما که با نمادهای مختلف اینها آشکار میشوند؛ از جمله در خواب مردی به صورت زنی ناشناس که معمولاً مورد علاقه است. از روی اسطورهها، از روی تجربیاتی که با رویاها داریم دربارهٔ این چیز ناشناختهای که به آن یونگ اسم آنیما داده، اطلاعات به دست میآوریم: مراحل رشد آنیما چیست؟ مثل اینکه به تدریج که مرد رشد میکند مراحل تکاملی آن آنیما چیست؟ به چه صورتهایی باید در رویا ظاهر شود؟ بسته به اینکه — من چیزش را گرفتم؛ نمیخواهم الان وارد مطالعهٔ آرکتایپها شوم؛ اینکه این مطالعهٔ تجربی چه ما را — یونگ را — به اعتقاد به موجودیتهای جدیدی در روان بشر رسانده. زنها رویاهایی میبینند به طور تکراری که مردان نمیبینند: زنها خیلی در رویاهای خودشان دستهای از مردان را میبینند و مردان تقریباً هیچوقت چنین رویایی چنین ندارند: دستهای از مردان که حرفی میزدند میگفتند؛ مردان تقریباً خیلی به ندرت ممکن است چنین رویایی ببینند: آن نماد آنیموس است. عوضش زنها خیلی کم اتفاق میافتد زنی دختر ناشناسی در رویایشان ببینند؛ ولی مردان به کرات چنین رویاهایی میبینند. من الان رویایی نقل کردم که در آن دختر ناشناسی وجود داشت. ارتباط — یونگ — این تعبیر یونگیِ این رویا خیلی واضح است: ارتباط مرد با ناخودآگاه خودش به شدت بستگی دارد به ارتباطش با آنیمای خودش؛ اصلاً آن قسمت اصلی ناخودآگاهی که مرد با آن مواجهه میشود آنیماست. بنابراین اینکه هنگام رویایی که راه رفتن در دریا در آن است آنیما حضور داشته باشد خیلی طبیعی است؛ بنا به قواعد یونگی این رویا رویای خیلی طبیعی است: اگر برای یونگ احتمالاً تعریف کنید که خواب دیدید در دریا دارید راه میروید، شاید از شما بپرسد که دختری همراهتان بوده یا نبوده؟ قبلش، بعدش؛ خلاصه آنیما در این رویا ظاهر شده یا نشده؟ طبیعیتر این است که ظاهر شده باشد؛ برای اینکه برای همهٔ مردان ارتباط با ناخودآگاه با ارتباط نزدیک پیدا — یعنی رشد آنیما و ارتباط با آنیما — مربوط است. پس یک فعالیت علمی که یونگ در طول زندگیاش انجام داده این است: مطالعهٔ سمبلهای رویا و اسطورهها به این نتیجه رساندش که باید به فرض وجود چیزهای جدیدی در روان انسان قائل شود که اسم اینها را میگذارد آرکتایپ؛ آنهایی که تواتر بیشتری دارند اسمهای مشخصی بهشان میدهد و اینها را بهعنوان آرکتایپهای اصلی — که جزو محتوا، محتویات روانیاند — مشخص میکند و در عین حال به تمام این سمبلها هم معنای آرکتایپی میدهد: یعنی هر جور ظرف و چیزی که در روان وجود داشته باشد که محتوایی بتواند پیدا کند آرکتایپ. من این مقدمه را گفتم برای اینکه سعی کنم توضیح بدهم چه این آرکتایپهایی — که شما بعضی کتابهایی که دربارهٔ یونگ هست ممکن است همان فصل اولش بگوید آره بنا به نظریهٔ یونگ چنین چیزهایی وجود دارد: آنیما وجود دارد، آنیموس وجود دارد، پیر خرد وجود دارد، نمیدانم سایه وجود دارد و الی آخر — و آدمی ممکن است بماند که اینها چقدر؛ من اولین باری که با چنین متنهایی برخورد کردم حس بدی بهم دست داد: چقدر درون آدم شلوغ است؛ چه خبر چنین چیزی؛ چقدر جک و جونور در وجود داریم.
آرکیتایپها و ادامه
در حالی که آدم دوست دارد احساس کند موجودی کمی یکدستتر است و وحدت بیشتری در وجودش هست. من دربارهٔ این رویاها صحبت کردم هم به دلیل کاربردی که بعداً برایمان پیدا میکند — که از این سمبولیسم استفاده بکنیم — به دلایل کاربردی؛ و بهاضافهٔ اینکه فکر میکنم باید راهی پیدا میکردیم که موضوع آرکتایپها را روشن کنیم؛ ولی راهی که دارم میروم این است: در جلسهٔ آینده آرکتایپهای اصلی را با نمادهایی که در رویا ظاهر میشود — به طور مداوم — هم آدمهای چنین رویاهایی میبینند و اینها هیچ مابهازای مشخصی ندارند مگر اینکه جایش مفهوم جدیدی بگذارید؛ این را چنین سعی میکنم وارد این مفهوم شوم؛ و بعد سعی کنیم بگوییم از لحاظ نظری این آرکتایپها چیستند؛ کمی حرفهای نظری دربارهٔ آرکتایپ وجود دارد.
بسیار . خواهش میکنم. پرسش شد که آیا دربارهٔ رویابینی حیوانات هم صحبت کردهام؛ آره؛ رویا میبینند: حیوانات هم رویا میبینند و منتها اینکه حالا چه میبینند کمی — من جایی ندیدهام بین حیوان خانگی و غیرخانگی فرقی گذاشته شود از نظر رویابینی و اصلاً مطالعات هم مطالعات خیلی جدی — و من لااقل ندیدهام که مطالعات عمیقی وجود داشته باشد. تقریباً مطمئنیم حیوانات رویا میبینند؛ برای اینکه از راه ما — که نمیتوانیم در کلهشان ببینیم چه میگذرد یا ازشان بعد از خواب بپرسیم چه دیدند — ولی تمام آن حالتهای فیزیولوژیکی که انسان هنگام رویابینی دارد در حیوانات ظاهر میشود؛ یعنی آن مرحلهٔ REM را دارند. من خودم — من خودم گربهای را که دارد خواب میبیند دیدهام واقعاً؛ واضح بود که دارد چیزی انگار میبیند؛ مثل یا حالتهایی شبیه دویدن دارد؛ نه؛ مثل اینکه حرکتهایی که در خواب میکرد و آن آدم هم که میبینید وقتی که دارد خواب میبیند مشخص است دیگر: گاهی حرکتهایی میکند یا حرف میزند مثلاً. ولی اینکه چقدر اینها — من آن حرفی که شما میزنید به نظر من خیلی عجیب است: اینکه حیوانات در کنار انسانها سمبلسازی برایشان میشود؛ اصلاً برعکس شاید آدم فکر کند چون رویا چیزی برایتان ناخودآگاه است، هرچه فعالیتهای خودآگاه در حیوان کمتر باشد بیشتر باید احتمال بدهید که این نوعاً شاید — نمیدانم واقعاً. این حرف خیلی برای من عجیب است؛ نمیخواهم رد کنم؛ نمیخواهم — به شرطی عجیب میشود که ما اصلاً اسارت چیزی بهعنوان ناخودآگاه را بپذیریم. گفت: نه؛ ما که حالا فعلاً با صحبت بپذیریم اینجا ما ناخودآگاه را پذیرفتیم. آره. آره؛ نظریهٔ یونگ؛ اساس نظریهٔ یونگ، پذیرفتن — هم فروید هم یونگ هم همهٔ روانکاوی — پذیرفتن چیزی به اسم ناخودآگاه است و اینکه مکانیسمهایی دارد که اطلاعاتی را به خودآگاه منتقل میکند و الی آخر. ولی من باز برایم حرف عجیبی است که حیوانات تحت تأثیر زندگی با انسانها فعالیتهای ناخودآگاهشان تشدید شود یا کمتر شود؛ فکر میکنم مستقل باید باشد؛ ولی نمیدانم؛ من جواب سؤال شما را فکر میکنم بهتر است در یک کلمه بگویم: نمیدانم. — پرسیدند این رویاها خیلی از آن چیزهایی که از خودآگاه فشار داده شدهاند رفتند در ناخودآگاه و حالا خودشان دارند میآیند بیرون؛ چرا فشار باعث رویابینی میشود؟ — یعنی در خوابها — این بیشتر ایدهٔ فروید است. آره. دربارهٔ حیوانات باز نمیدانم چه ارتباطی پیدا میکند. دست و پنجه نرم کردن بزرگی است. — خسته نباشید. — من ایشون را میخواستم وقت بگیرم؛ سری لیست سمبل داشتم؛ منتهی کمی زیادند، کوتاهاند. — اول من سه نفر از خانمها را دیدم که خواب دیدند مردی برایشان میوهٔ شیرین آورده؛ حرفش داشت؛ به این معنا بود که تعبیر خواب شده که بچه بدهد؛ بچهای به این چیزها؛ حامله میشود. این مرد به معنای جسم ظاهر بشود؛ این مرد برایشان میوهٔ شیرین آورده. — بعد جنگل چه معنایی میتواند داشته باشد؟ جنگل کمی تاریک باشد و درختهای بلند و مستقل؟ شهوانی؟ — شهوانی است. آره. وقتی که باغ — جای آراستهای مثل باغ — مرتب شده، خیلی جنبهٔ حیات و اینها؛ ولی جنگل طبیعی است و جنگل اصلاً حارهای و اینها بیشتر مربوط به شهوانی است. شهوانی است.