او میگوید قرار بود این جلسه دربارهٔ چند آرکتایپ مهم صحبت کند و احتمالاً برای آنیما و آنیموس جلسهٔ دیگری لازم است، پس از شدو شروع میکند. نخست یادآوری میکند که آرکتایپ چگونه از دیدگاه تجربی و نظری توجیه میشود و محدود به چند مورد نیست. سپس شدو را توصیف میکند: غریزهٔ پشت آن، نمادها، تفاوتش با ناخودآگاه فرویدی، فرافکنی و جنبهٔ مثبتش. در پایان به پرسونا میرسد و به خویشتن اشاره میکند که در فردانیت نقش محوری دارد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
یادآوری مفهوم آرکتایپ
طبق قراری که داشتیم این جلسه باید دربارهٔ چند آرکتایپِ مهم صحبت کنم. به اینجا رسیدهایم که اصلاً مفهوم آرکتایپ چیست و چرا مهم است و چطور میشود مطالعهاش کرد؛ فکر میکنم همهٔ چیزهای کلیاتی که ضرورت داشته را کموبیش گفتهایم؛ حتی به طور نمونه مقداری دربارهٔ آنیما و مطالعاتی که دربارهٔ آنیما شده، انتهای جلسهٔ قبل صحبتی کردم؛ ولی حالا چند آرکتایپ مهم را در این جلسه دربارهشان صحبت میکنیم. من تا یک ساعت قبل تصورم این بود که در این جلسه آرکتایپها را — همهٔ آنهایی که میخواهم بگویم — میگویم؛ ولی به این نتیجه رسیدم که احتمالاً در یک جلسه نمیشود؛ بنابراین احتمال دارد دستکم دو جلسه دربارهٔ این آرکتایپها صحبت کنیم؛ برای اینکه دستکم در یک مورد — دربارهٔ آنیما — میل دارم خیلی وارد جزئیات شوم و تصورم این است که بقیهٔ آرکتایپها اگر همین در حد کلیات گفتن باشد، اگر بخواهیم خوب متوجه شویم محتوایشان چیست، ممکن است همین یک جلسه
وقت بگیرد. ببینیم بحث چه پیش میرود. خیلی سریع یادآوری میکنم که موضوع آرکتایپ از لحاظ تجربی چنین پیش میآید و توجیه میشود: وقتی پدیدهای مثل نمادهای رویا را مطالعه میکنیم مثل این است که سری واژه کم میآوریم؛ برای اینکه نمادهایی ظاهر میشوند در رویاها که مشخص نیست؛ در زبان ما واژهای وجود ندارد که بتواند توصیف کند آن نماد دارد به چه چیزی رجوع میکند، رفرنس میدهد. و تقریباً فکر میکنم خیلی طبیعی است این احساس را داشته باشیم که در هر دانشی، وقتی حوزهٔ مطالعهنشدهای را شروع میکنید به مطالعه، واژه کم میآورید. بنابراین از جهتی خیلی طبیعی است که در مطالعهٔ نمادهای رویا — که چندان مطالعهشده نبوده — احتیاج به سری واژگان جدید داشته باشیم؛ و بخشی از واژگان جدیدی که یونگ معرفی میکند در همین زمینهٔ آرکتایپها — مثل همین آنیما، آنیموس، نمیدانم شدو یا پرسونا — به نوعی به مرجع مجموعههای نسبتاً بزرگ و مهمی از نمادهای رویا اشاره میکنند. این از دیدگاه تجربی بود که چرا یونگ به این نتیجه رسید که لازم است چنین مفهومی را مطرح کند و چنین واژگانی را وارد روانکاوی خودش بکند. جلسهٔ قبل توضیح تئوریک خاصی هم دادم که حتی اگر مطالعات تجربی نباشد، به نوعی باید احساس نیاز کنیم به مفهومهایی مثل مفهومهای معرفیشده توسط یونگ؛ به دلیل اینکه میشود گفت آرکتایپها و این محتویات ناخودآگاه جمعی به نوعی قرینهٔ غرایز ما هستند: یعنی اگر بپذیرید سری اعمال را به صورت غریزی انجام میدهیم — یعنی کل مکانیسم جسمانی و روانی ما طوری تنظیم شده که بعضی از اعمال را انگار اجباراً انجام میدهیم؛ مثل اعمال حیاتی مثل خوردن یا برقرار کردن رابطه با جنس مخالف، و حالا هر چیزی که مدنظرتان است: دنبال دانش رفتن و اگر قبول داشته باشید حقیقتجویی یا — نمیدانم — دنبال کمال رفتن؛ هر چیزی که احساس بکنید جسم ما یا مکانیسمهای روانی ما به طور طبیعی از بدو تولد انگار جهتدهی شدهاند که سری اعمال انجام دهند — خیلی طبیعی است تصور کنیم با توجه به اینکه هر عملی که انجام میدهیم از نوع دیدگاههای شناختی — توسط دیدگاههای شناختی — ساپورت میشود یا منشأ میگیرد، بنابراین غرایز باید مجموعهای از تصورات همراه خودشان داشته باشند: اگر غریزهٔ جنسی را بهعنوان غریزهای میپذیرید، باید بپذیرید که مکانیسمهای روانی ما طوری تنظیم شدهاند که تصوری از جنس مخالف را انگار جایگاهی دارند که تصوراتی مربوط به جنس مخالف — یعنی آن چیزی که غریزهٔ جنسی معطوف به آن میشود — را در خودشان میپرورانند. یا فرض کنید کودکی با توجه به اینکه وضعیت زیستی کاملاً مشخص و خاصی دارد — حتی شاید قبل از اینکه به دنیا بیاید؛ بگوییم اینها در دوران جنینی کمکم شکل میگیرند — وقتی به دنیا میآید انتظار اینکه مادری وجود داشته باشد را دارد؛ انتظار اینکه چیزی بهعنوان غذا وجود داشته باشد که بخورد را دارد: یعنی اگر دهانی هست و گوارشی هست، چنین مکانیسمهایی وجود دارند و این غریزهٔ خوردن تصورات ذهنی هم همراه با این غرایز دارد که اینها منشأ آن آرکتایپها هستند. بنابراین میشود گفت در دیدگاه یونگ هر آرکتایپی متعلق به غریزهای است که جنبهٔ عملی هم دارد. اینکه کدامشان منشأ هستند — کدام توسط آن دیگری به وجود میآید — اینها اصلاً بحثهایی نیست که یونگ کرده باشد یا علاقه داشته باشد یا برای ما هم حتی مهم باشد: اینکه شما فرض کنید تصورات ذهنی وجود دارند و بعداً اعمال صورت میگیرند، یا چون آن اعمال به طور حیاتی قرار است صورت بگیرند این تصورات ذهنی ساخته میشوند؛ فکر میکنم اصلاً موضوعیتی ندارد در دیدگاههای یونگ. یونگ حتی به این شکلی که من دارم میگویم خیلی شستهرفته هم این مطالب را بیان نکرده: معمولاً آن بخش نظری را باید از لابهلای حرفهای یونگ چیزی درآورد و بازسازی کرده و کمی مرتب بیان کرد؛ خود یونگ هیچوقت معمولاً این چیزها را خیلی منظم و مرتب نمیگفت. کاری که پس — الان نهایتاً — جلسهٔ آینده — با مثالی همینطور مختصر دربارهٔ آنیما صحبتهایی کردم که متوجه بشوید شیوهٔ مطالعهکردن — بهترین شیوهٔ مطالعهکردن آرکتایپها از طریق اسطورههاست؛ دربارهٔ اینکه چرا این شیوه مناسب است صحبت کردیم. راه دیگر مطالعهکردن، رویاهاست؛ نمادهایی که در رویا ظاهر میشود؛ یا آن شیوهای که خود یونگ در دورهای از زندگی خودش به کار برده: آن هم به نوعی قرار گرفتن در حالت شبیه خلسه و ناخودآگاهی و یادداشتبرداری از مجموعه چیزهای عجیب و غریبی که به ذهنش میرسیده. این هم شیوهای بوده که خود یونگ مطالعاتی انجام داده ولی خیلی طبیعی است چنین مطالعهای خیلی قابل ارجاع بهعنوان سند و مدرک نیست؛ ولی برای خود یونگ بهعنوان فردی که میخواسته بشناسد ظاهراً ملاک بوده؛ خیلی از آن دورهٔ خودش کمک گرفته برای اینکه آرکتایپها را کمی دستهبندی کند. بگذارید قبل از اینکه دربارهٔ آرکتایپهای مهم صحبت کنیم، نقلقولی از یونگ از کتابی به اسم «مبانی روانشناسی تحلیلی یونگ» از دو نفر به اسم هال و نوردباید — که تربیتمعلم، جهاد دانشگاهی تربیتمعلم چاپ کرده، پاییز ۷۵ — بگویم؛ بنابراین خیلی امیدی به اینکه موجود باشد نیست؛ تیراژش هم ۲۰۰۰ نسخه بود.
آرکتایپها مجموعه محدود نیستند
ولی کتاب بدی نیست. بگذارید نقلقولی از یونگ بکنم که قبلاً هم مرتب به این مورد اشاره کردهام: میخواهم تأکید کنم چنین نیست که چهار پنج آرکتایپ بگویید و اینها آرکتایپهای مهم باشند و بعضیا تصورشان این باشد که میشود شمرد چند آرکتایپ داریم؛ چون یونگ همهاش از چندتای خاص به طور منظم بحث میکند، به هیچ وجه چنین نیست که آرکتایپها مجموعهای محدود باشند: مفهوم آرکتایپ مثل مفهومی خیلی کلی است که هزاران هزار مصداق دارد؛ آن بخشهایی از ناخودآگاه است که نماد تولید میکند؛ بنابراین اگر تعدادشان محدود بود ما چند نماد بیشتر در رویاهای خودمان نباید داشته باشیم. کلاً آنهایی که از نظر یونگ کلیت دارند و حرفهای جدیدی داشت با استفاده از آنها میزد را بیشتر بحث کرده؛ یعنی شما این واژههای آنیما، آنیموس یا شدو به این معنایی که یونگ به کار میبرد در ادبیات و فرهنگ بشری وجود نداشته؛ و اینها چیزهای مهمتریاند چون هم کلیترند و هم خیلی مکرر ظاهر میشوند در اسطورهها و رویاها؛ و همین که مفهوم جدیدی هستند بحثبرانگیزند. بگذارید این عبارت را بخوانم، اول از خود متن کتاب بعد نقلقولی از یونگ. میگوید: «در میان کهنالگوهای متعددی که وی تشخیص داد و تشریح نمود میتوان از تولد، تجدید حیات، مرگ، قدرت، جادو، قهرمان، کودک، نیرنگباز، خدا، اهریمن، مرد پیر دانا یا همان پیر خرد، غول، یا اشیای طبیعی مانند درختان، خورشید، ماه، باد، رود، آتش، و حیوانات، یا حتی اشیایی که به دست بشر ساخته شده از نوع حلقه یا انگشتری و سلاحهای جنگی نام برد.» یعنی اینها همه به نوعی آرکتایپاند: اشیاء یا موقعیتهایی هستند که بشر در طول حیات خودش با آنها به طور مداوم برخورد داشته؛ اگر آن ایدهٔ بهارثرسیدن آرکتایپها را بپذیرید میشود گفت اینها موقعیتهای مشترک بشر در طول تاریخ است که آنقدر تکرار شده که تبدیل شده به آرکتایپ. این عبارت از خود یونگ است: «در زندگی به همان اندازهای که موقعیتهای شاخص وجود دارد، به همان اندازه کهنالگوهای مختلف هم هست. تکرار بیپایان این تجربیات در ساختار و تشخص روحی ما حک شده است؛ ولی نه به شکل تصاویری پرشده از مندرجات و محتوا، بلکه نخست به نحو اشکالِ بدون محتوا؛ صرفاً به نمایندگی مکانی که الگو یا ریخت معین از قوهٔ ادراک و عملکرد.» دو نکتهٔ مهم در این نقلقول هست: یکی اینکه اشتباه نکنید که آرکتایپها محدود به تعداد مشخص و معینی هستند؛ من الان در این جلسه سه چهار آرکتایپ را دربارهاش بحث میکنم — اینها آرکتایپهای جالب و کلیاند — نه اینکه و الا درخت و انگشتر — میبینید چیزهایی که نام میبرند — اینها هم حتی میتوانند بهعنوان آرکتایپ مطرح شوند. و نکتهٔ دوم که باز مجدداً روی آن تأکید میکنم — بارها گفتهام — تصور نکنید آرکتایپ نوعی تصویرهای مشخصی است که ذهن تولید میکند؛ آرکتایپ مثل ظرفی است که ما آن را پر میکنیم: مثل اینکه ظرفهایی در ذهنمان داریم که این بخشهای روان ما آمادگی این را دارند که توسط تصویرهایی پر شوند؛ اینکه توسط چه تصویرهایی پر میشوند به طور کامل روشن نیست ولی چنین هم نیست که هر چیزی بتوانید در آن ظرف بریزید؛ آن ظرف خودش شکلهای کلی دارد ولی در عین حال اینکه چقدر پرش میکنید و با چه چیزی پرش میکنید تا حدودی دست خودمان است. بنابراین نکتهٔ خیلی مهم این است که از همین توصیف باید متوجه باشید آرکتایپ وقتی فعلیت پیدا میکند — وقتی به صورت بالقوه است — میراث کلی بشری است در ناخودآگاه جمعی؛ جایگاه کلی دارد؛ ولی وقتی تحقق پیدا میکند آمیختهای است از آن میراث کلی و آن جایگاهش در ناخودآگاه جمعی و بعد توسط رفتار شما، زندگی شما و تجربیات شما دارد پر میشود. بنابراین نهایتاً آن چیزی که وقتی آرکتایپ فعلیت پیدا میکند آمیختهای از فعالیت ناخودآگاه جمعی و ناخودآگاه شخصی و حتی خودآگاهی شماست: فرهنگی که در جامعهٔتان هست، اینکه کجا به دنیا آمدهاید در نحوهٔ پر شدن و شکلگیری آن مجموعهٔ نهایی تأثیر میگذارد. . من الان — داشتم میآمدم — واقعاً شاید تصور میکردید از من میپرسید فردا بحث را از کجا شروع میکنی؛ احتمالاً از آنیما و آنیموس و اینجور چیزها؛ ولی الان میخواهم از شدو شروع کنم، از سایه؛ و بحث دربارهٔ آنیما و آنیموس را به تأخیر بیندازم که اگر بحث تمام نشد کلاً آن را با جزئیات بیشتر در جلسهٔ دیگری بتوانیم بررسی کنیم.
پیوند آرکتایپ و غریزه
وقتی آرکتایپی را معرفی میکنم باید به شما بگویم این آرکتایپ را توصیف کنم که چیست و بعد به شما بگویم این آرکتایپ متناظر با چه غریزه و چه جور رفتار طبیعی است که در انسانها بروز میکند. واضح است که همهٔ آرکتایپ درخت را به راحتی نمیشود ربطش داد به غرایز؛ ولی آرکتایپهای مهم و بزرگ را شاید بتوانیم دقیقاً بگوییم نقطهٔ مقابل چه غریزهای هستند: مثل اینکه آنیما و آنیموس تصاویر ذهنی — و آن آرکتایپ — متناظر با غریزهٔ جنسی هستند؛ یا آرکتایپی اگر به طور کلی به مفهوم خوردن و غذا و اینها نسبت دهیم معلوم است از کدام
غریزه آمده. پس باید توصیف کلیای از یک آرکتایپ بدهم، بگویم توسط چه جور غریزهای دارد پشتیبانی میشود؛ سعی کنم توصیف کلی بکنم که چه نمادهایی در رویاها و اسطورهها هست که از نظر تجربی ما را وادار میکند این آرکتایپ را بهعنوان آرکتایپی وارد نظریه کنیم؛ و دربارهٔ خود این آرکتایپ و حالتهای مختلفی که پیدا میکند صحبت کنیم؛ و بحثی بکنم — کاری که احتمالاً نمیخواستم در این جلسه انجام بدهم ولی الان میخواهم انجام بدهم — که کمی وارد بحثهای همین الان که حرف میزنیم، دربارهٔ بحثهای کاربردش هم کمی صحبت کنیم: سعی میکنم هر کدام از این مفاهیم را که میگویم به شما نشان بدهم یونگ چه ارزش استفاده میکند در تحلیلهای خودش. میشد این را عقب انداخت و فکر میکنم تصور ابتداییام این بود که سری بحثهای نظری کلی را در این جلسه بگویم و بعد چندین جلسه بعد که شروع میکنیم به حرفهای کاربردی، اینها را کاربردی کنیم؛ ولی فکر میکنم به فهم مطلب ضرر میزند اگر بخواهیم حرفزدن دربارهٔ کاربردها را به تأخیر بیندازیم. منتها موضوع این است که من چنین نیست که پدیدهٔ خاصی یا اثر هنری چیزی را بردارم و تحلیل کنم؛ کلاً به سری کاربردهایش از نظر کاربردش در شناخت شخصیت انسانها، رواندرمانی و حالا گاهگاهی مثالهایی از اسطورهشناسی و اینجور چیزها شاید بگویم. پس بیایید از اولین آرکتایپی که میخواهم دربارهاش صحبت کنم: اسمش سایه است یا شدو. سایه باز مفهوم جدیدی است که یونگ ابداع کرده و فوقالعاده زیاد هم از این مفهوم استفاده میکند در تحلیلهای خودش: تحلیلهای اجتماعی، تحلیلهایی که دربارهٔ افراد به کار میبرد یا تحلیلهایی که دربارهٔ مسائل فرهنگی دارد. فکر میکنم اگر خوب بفهمید متوجه میشوید این مفهوم چقدر و چرا مفید است و چرا اینقدر جالب است برای مطالعهکردن. سایه محتوای کلیاش آن قسمتی از شخصیت ماست که ما نمیبینیمش: فرض کنید بخش خودآگاهی داریم که این خودآگاهی ما به خودمان هم تعلق میگیرد؛ مثل اینکه من برمیگردم و خودم را نگاه میکنم؛ و طبیعی است تصور کنیم همهٔ شخصیت خودمان را نمیبینیم: بخشیاش را میبینیم و بخشی از ما پنهان میشود. چرا پنهان میشود؟ در اینکه انگار میل نداریم ببینیمش. دربارهٔ این مکانیسم که چه چیزی به سایه قرار میگیرد بیشتر صحبت میکنیم. بنابراین — بگذارید — ببخشید، مقدمهای
اینجا نوشتهام و فراموش کردم بگویم که بدانید: جلسهٔ قبل گفتم تقریباً ۴۰ سال عمرش را یونگ به مطالعهٔ آرکتایپها گذرانده؛ از آن روزهای اول آنیما، آنیموس، شدو وجود داشتند؛ هر چه بخواهید این مطالعات همینطور در طول عمرش حجیمتر شدند و چیزی اضافه کرده است. بنابراین باید انتظار داشته باشید آدمی مثل یونگ حرفهای یکپارچه و مشخص زیادی دربارهٔ آرکتایپها نزده باشد: یعنی اختلافی بین حرفهایش در ابتدا و انتهای زندگی، در طول مدت مطالعاتش به وجود آمده. هر آدمی که نظریهپردازی میکند — طبیعی است — این فروید هم چنین است، یونگ هم چنین است. فکر میکنم برای فروید مهم بود که گاهگاهی تغییر عقیده میدهد؛ برای یونگ فکر میکنم اصلاً مهم نبود: یعنی همینطور هر روزی اگر جایی سخنرانی میرفت، همین چیزهایی که الان در ذهنش بود را میگفت و خیلی چک نمیکرد که قبلاً چه گفته. اصلاً بنابراین تصورتان این نباشه که میتوانید با مطالعهٔ یک اثر یونگ — وقتی دربارهٔ شدو یا آنیما صحبت میکند — به دیدگاهی جامعی دربارهٔ این مفهومها برسید؛ اصلاً انتظار نداشته باشید حتی آدمهایی که همین الان دربارهٔ یونگ کتاب مینویسند توافق و نظر کاملی داشته باشند که هستهٔ مرکزی مفهوم شدو یا آنیما چیست: به وضوح برعکس — میتوانم بگویم — دو کتاب پیدا نمیکنید که عین همدیگر بگویند؛ یعنی اینکه تأکید بر چه چیزیاش بیشتر است یا کمتر کمی به سلیقهٔ آدمها ربط دارد.
آزادی در بازخوانی یونگ
و این مقدمهای که دارم میگویم این است که این واقعیت وجود دارد. بنابراین فرض کنید اگر اطلاعاتی قبلاً دربارهٔ شدو جایی به دست آوردهاید تعجب نکنید اگر کمی با چیزی که میگویم فرق داشته باشد. و مخصوصاً میخواهم یادآوری کنم که من موقعی اتمام حجت کردهام که وقتی دربارهٔ یونگ دارم صحبت میکنم اصلاً مقید نیستم حتی حرفی که میزنم حتماً حرف یونگ باشد؛ بنابراین آزادی عملی برای خودم قائل هستم که چیزی تحت عنوان شدو را الان دارم به شما معرفی میکنم؛ سعی میکنم از مجموعه بحثهایی که نظری گفتم — و فکر میکنم فهمیدهاید — استفاده کنم؛ ممکن است آن تئوریها همه توسط یونگ به این شکل بیان نشده باشد. اصلاً نمیخواهم بگویم چیزهایی که دارم میگویم اینها حرفهای یونگ نیست؛ حرفهای یونگ است ولی خود یونگ حرفهایش یکدست نیست و من حالا طبعاً میتوانم بگویم الان دارم چنین میگویم؛ ممکن است یک ماه دیگر جور دیگری؛ کمی — یعنی — چیز کلیاش یکی است ولی تأکیدی که میکند چه قسمتش بیشتر تأکید بکند ممکن است برای هر آرکتایپی آدم تفاوتی در بیانش پیدا شود. ولی نگران نباشید؛ بعد از این مدت روشن میشود؛ اگر خوب بفهمید آدم میبیند کتابهای مختلف واقعاً چیزهای متفاوتی نمیگویند؛ کمی تأکیدشان روی بعضی از جنبههای این آرکتایپها ممکن است بیشتر یا کمتر باشد؛ بسته به اینکه کدام متن یونگ را بیشتر ملاک قرار داده باشند. بنابراین تصور عمومی این چیزی که دارم میگویم تقریباً را در هر کتابی دیگر دستکم پیدا میکنید؛ برای اینکه اصلاً اسم سایه از اینجا آمده: من به خودم نگاه میکنم — نور خودآگاهی من به خودم میتابد — بخشهایی را میبینم و بخشهایی تبدیل میشوند به سایه؛ آن چیزی که نمیبینم. در اثر این — حسن این تمثیل این است که — انگار همین نگاهکردن و همین نوری که داریم میتابانیم سایه را ایجاد میکند: اگر خودآگاهی وجود نداشت سایهای هم وجود نداشت. بنابراین مقداری سایه با همهٔ آرکتایپها از این جهت فرق دارد که اگر بخواهید سایه را مقابل مفهوم دیگری قرار دهید، مفهوم مقابلش آرکتایپ دیگری در ناخودآگاه جمعی نیست: گاهی یونگ دوست دارد این آرکتایپها را مقابل همدیگر قرار بدهد؛ پرسونا را در مقابل آنیما و آنیموس قرار میدهد؛ و اگر بخواهد این کار را بکند اجباراً سایه را در مقابل ایگو قرار میدهد؛ در مقابل خودِ خودآگاهی قرار میدهد؛ نه در مقابل آرکتایپی در ناخودآگاه ما. بنابراین ویژگی خاصِ شدو این است که اگر نقطهٔ مقابلی دارد، نقطهٔ مقابلش اصلاً همان نور خودآگاهی است: این آن بخشی از شخصیت ماست که از ما پنهان است؛ شما وقتی به خودتان نگاه میکنید اینها را نمیبینید؛ چیزهایی را میبینید و چیزهایی را نمیبینید که طبعاً اگر فرویدی نگاه بکند اینها همان چیزهایی هستند که دوست ندارید ببینید. این توصیف عمومیای است که معمولاً از شدو وجود دارد؛ ولی چنین اگر نگاه بکنیم نمیشود به صورت کلی گفت اینجا غریزهای وجود دارد یا اصلاً چه ارتباط پیدا میکند با ناخودآگاه جمعی یا چه ممکن است چنین مفهومی اصلاً آرکتایپ باشد؛ توصیفی که کردم خیلی شبیه شد به مفهوم ناخودآگاه شخصی و آن پسلوی که چیزی را در آن میریزیم و سعی میکنیم از خودمان پنهان کنیم. بنابراین کمی از لحاظ تئوری فعلاً خیلی روشن نیست این چه مفهوم آرکتایپ به خودش میگیرد. بیایید چنین نگاه کنیم که ما به طور غریزی — فکر میکنم فروید هم تا حدودی موافق باشد — از تصوری همهٔ آدمها — میخواهید اسمش را غریزه بگذارید یا نگذارید — تصوری از شر داریم، از نقص داریم؛ همانطور که تصوری از کمال داریم. این مفهوم تا حد زیادی یونگی است: خودِ چنین نگاهکردن به روان انسان یونگی است؛ ممکن است آدمی فرویدی اصولاً تصوری از کمال یا نقص و شر نداشته باشد. در دیدگاه یونگی انسان تصوری از شر دارد: مثل اینکه من به طور غریزی وقتی وارد این دنیا میشوم میدانم چیزهای خوب و چیزهای بد وجود دارد؛ مثل اینکه میتوانید این را یکی از شعبههای غریزهٔ صیانت ذات بگیرید یا جور غریزهای که اسمش را بگذارید کمالجویی: من میخواهم خودم را حفظ کنم بنابراین چیزهایی مضری هستند که اینها را بهعنوان شر دستهبندی میکنم؛ چیزهایی مفیدی هستند که به اینها میگویم خوب؛ یا غریزهای در من هست که میخواهد رشد کنم و به کمال برسم؛ بنابراین عاملهایی مزاحمِ رسیدن به کمال و رشدکردن هست که اینها شرند و چیزهای خوبی هست که باید به آن برسم. پس تصوری از کمال و تصوری از نقص دارم و غریزهای هست که به من میگوید از شر و بدی و نقص فرار کن و به سمت چیزهای خوب و کمال و اینها برو.
سایه به مثابه گرایش غریزی
میخواهم بگویم منشأ شدو را میتوانید چنین گرایش غریزیای بگیرید: من انگار وقتی به دنیا میآیم — قبل از اینکه اصلاً دنیا را هم دیده باشم — میدانم از چیزی باید بترسم، از چیزی باید فرار کنم، جورایی نباید باشند؛ چیزهای نفرتانگیزی در این دنیا وجود دارد که باید از آنها دوری کنم؛ و این را در رفتار آدمها میبینید که از چیزی به طور غریزی انگار دوری میکنند و به چیزی گرایش دارند. یک لحظه اجازه بدهید. اگر بخواهم مفهوم شدو را به مفهومی غریزی برگردانم میتوانم به این مفهوم برگردانم: تصوری دارم از انسانی مضمحلشده، شرور، غیرقابلتحمل — آن چیزی که نباید باشند؛ از موجودی شر — که حالا انسانِ شرور هستهٔ مرکزیاش است: هستهٔ مرکزی که این آرکتایپ شدو حولش شکل میگیرد مفهومی از انسانی شرور است؛ آن چیزی که من نباید چنین باشم. وقتی شدو را بهعنوان آرکتایپ میپذیرید به معنایی دارید میپذیرید که به طور غریزی ظرفی در ناخودآگاه ما هست که مفهوم انسانِ شرور را در آن میریزیم. ممکن است من وقتی به دنیا بیایم — به طور بدیهی — اگر از بچهای بتواند حرف بزند بپرسید انسانِ شرور چیست، تصوری هنوز ندارد؛ ولی در طول زندگیاش خلاصه از مجموعهای صفات منفی که انسان میتواند در خودش بگیرد، از روی اینها چیزی — — تصویری وحشتناکِ نفرتانگیز در ناخودآگاه شکل میگیرد که این شکلگرفتهٔ شدو است: بسته به اینکه چه زندگی کرده، با چه چیزهایی مواجه شده، چه خطرهایی در مقابل رشدش وجود داشته، شدو آدمها شکلهای مختلف میگیرد؛ شدو توسط فرهنگ — فرهنگی که در بیرون هست — میتواند شکل بگیرد؛ مقداری بستگی دارد به اینکه من کجای دنیا به دنیا آمدهام و چه چیزهایی را شر میدانم. بنابراین دقت کنید اینجا که در ناخودآگاه جمعی ممکن است ظرفی وجود داشته باشد — و همیشه وقتی ناخودآگاه جمعی تحقق پیدا میکند جایی برای اینکه جورایی انحراف پیدا کند به این سمت و آن سمت هست — اصلاً ممکن است سایهٔ آدمی برای آدمی دیگر خیلی چیز نامطلوبی نباشد؛ انتظار نداشته باشید این سایه در همهٔ آدمها ویژگیهای بارز خیلی مشابه همدیگر داشته باشد. شاید این حرف را دارم از خودم میزنم چون جایی از یونگ ندیدهام: فکر میکنم سایه حساسترین آرکتایپ بین آرکتایپهایی است که یونگ تشخیص میدهد نسبت به زندگی شخصی افراد: یعنی انگار بیشتر توسط ناخودآگاه شخصی آدمها، توسط زندگی آدمهاست که پر میشود؛ در عین حال فکر میکنم تصور یونگ این است که خطی کلی برای شرارت در همهٔ انسانها وجود دارد ولی اینکه این شرارت چه تحقق پیدا میکند — چه انسانی انسانِ شرور است — در آدمها تفاوت اساسی ممکن است با همدیگر داشته باشد. سؤالتان را بپرسید. پرسشی آمد و برای اینکه جواب سؤال را بدهم دوباره این را میپرسم — دربارهٔ زنی که میگویید طبق دیدگاههای یونگ انسان ضمیرش تقریباً خالی نیست، سفید، سفید نیست؛ و اینکه نمیشود اسم این را صفات اکتسابی گذاشت — و البته این تقریباً رد شده ولی در زمان فروید و یونگ این نظریه وجود داشته که صفات اکتسابی ممکن است به ارث هم برسد به نسلهای بعد. یونگ — که بارها اشاره کردهام — با صراحت مدام تکرار میکند جور ارث اینجا در کار است: آرکتایپها را ما به ارث میبریم از نوع بشر؛ ولی اینکه این بهارثرسیدن چه تحقق پیدا میکند، یونگ وارد جزئیات نمیشود. ولی موضوع این است که این صفات اکتسابی نیستند یونگ: این — این تصور اشتباهی است که ما آرکتایپها را صفت — آرکتایپ دقیقاً آن قسمتی است که قبل از اینکه من زندگی بکنم، آن آمادگی است؛ مثل اینکه من جایی در ذهنیت خودم برای جنس مخالف دارم، جایی برای مفهوم انسانِ شرور دارم؛ این جاها اکتسابی نیست؛ اینها انگار در همهٔ آدمها مشترک حک شده؛ ولی بعداً اینکه ا
ین چه چیزی را در این ظرف بریزم اکتساب میکنم؛ این اکتساب توسط زندگی من تعیین میشود. بنابراین مفهوم آرکتایپ میتواند ارثی باشد و ربطی به مسئلهٔ اینکه اکتسابی و غیراکتسابیبودن میتواند به ارث برسد یا نه ندارد. در عین حال فقط — بدون اینکه بخواهیم وارد بحث شویم — کلاً فکر میکنم این کمی — جایی با توجه به وضعیت فعلی علم ژنتیک — حتی فکر میکنم صفات اکتسابی را هم میشود توجیه کرد که به ارث برسند؛ نه نه کاملاً؛ ولی اینکه صفات اکتسابی پدر و مادر ظاهر شود در بچهها اصلاً نهتنها چیز بعیدی نیست، فکر میکنم به دلایلی باید بپذیریم توجیه خوبی با استفاده از ژنتیک میشود برایش پیدا کرد.
کهنالگوی خدا و شر
مرسی. ولی سؤال دیگری هم — من قبل از یونگ جایی خوانده بودم و خیلی هم فکر میکنم باهاش درگیر بودم برای اینکه گفته بود کهنالگوی خدا حاوی کهنالگوی شرور است؛ و میخواستم بحث کنم و اصلاً واقعاً سر در نیاوردم. گفتم آره. بگذارید — من اصلاً دربارهٔ کهنالگوی خدا — اینجا الان جز کهنالگوها خواندهام که یکیاش کهنالگوی خداست. ولی از کهنالگوهای اساسی و مهمی که — برای — آن کهنالگوهایی را بیشتر دربارهاش بحث میکنم که اصلاً در فرهنگ بشری وجود نداشتند؛ واژهها را همه یونگ ساخته و در نظریهاش خیلی محوریاند. شما فرض کنید وقتی یونگ میخواهد فرایند فردانیت را — که اساس نظریهاش است و قرار است یک روزی دربارهاش صحبت کنیم — بیان کند، مراحل فرایند فردانیت در آن جذب آرکتایپ خدا و اینها نیست؛ این آرکتایپهایی که دربارهشان اینجا بحث میکنیم مهمترند؛ هرچند همهٔ آرکتایپها مهماند ولی اینها خطوط کلی راهی که بشر باید طی کند را از دیدگاه یونگ روشن میکنند. اینکه چه ارتباطی بین آرکتایپهای مختلف با همدیگر هست خیلی فکر میکنم جای بحثهای طولانی دارد؛ من حالا شاید اشارهای بکنم که آرکتایپها میتوانند با همدیگر ترکیب شوند: شما آرکتایپ جادوگر — نمیدانم — میتواند با آرکتایپ دیگری ترکیب شود و آرکتایپهای پیچیدهتری به وجود بیاید. و همینطور شاید کمی — میزنم که تصورات کلی پیدا کنید؛ ولی خیلی — مجدداً تأکید میکنم — تقریباً ۴۰ سال عمر یونگ به مطالعهٔ آرکتایپها گذشته و حجم مطالبی که دربارهٔ این چیزها نوشته بینهایت زیاد است و به هیچ وجه نه من قصدش را دارم نه اصلاً امکانش وجود دارد که بخواهیم دربارهٔ این همه آرکتایپ حرف بزنیم؛ میخواهیم کلیاتی بگوییم که با این مفهوم آشنا شویم. بگذارید پس الان کموبیش روشن است که آرکتایپ شدو چیست در دیدگاه یونگ و متعلق به چه جور واکنشهای غریزی است: وقتی از آرکتایپ شدو بحث میکنم انگار دارم میپذیرم که دور و دوریکردن از نقص، ضعفهای شخصیت و شر واکنش غریزی انسان است. حالا این آرکتایپ چه شکل میگیرد؟ حدوداً تصوری داریم از اینکه این چیست و حالا میخواهیم ببینیم منشأ غریزیاش چیست و خودش به چه شکلی درمیآید: من به خودم نگاه میکنم؛ چیزی را میبینم و چیزی را نمیبینم؛ چیزهایی — صفات منفی خودم را — نمیبینم؛ آن چیزهایی که نمیبینم میروند جمع میشوند و تبدیل میشوند به هیولایی، چیزی در درون من که اسمش را میگذاریم شدو. بگذارید بحثی خیلی مختصر بکنم که شدو چه در رویاها و اسطورهها ظاهر میشود. نکتهٔ فوقالعاده مهم دربارهٔ شدو این است که شدو عموماً به صورت فردی همجنس در رویاها ظاهر میشود؛ یعنی به صورت انسانی؛ انسانی تا حد ممکن نفرتانگیز. در — یعنی — نکتهٔ مهمی که روی آن تأکید میکنم این است که درست برخلاف آنیما و آنیموس که غیرهمجنساند — اگر به صورت انسان در رویاها ظاهر شوند حتماً انسانی غیرهمجنس هستند — شدو از این جهت نقطهٔ مقابل آنیما و آنیموس است برای اینکه دقیقاً به صورت فرد همجنس ظاهر میشود. رویاهایی که یونگ اینور و آنور نقل کرده دربارهٔ شدو: فرض کنید زنی در رویای خودش زنی بسیار کثیف از آنهایی که کنار خیابان میخوابند را — با احساس اینکه روسپی است — چنین چیزی در رویای خودش دید؛ و این دیدن چنین موجود ناآشنای تا حد ممکن نفرتانگیز دقیقاً شدوی این آدم است. و اینجا کمکم مشکلی خیلی بزرگی پیش میآید: اینکه وقتی از شدو حرف میزنید که به صورت موجودی نفرتانگیز در رویا ظاهر میشود — و اگر به صورت انسان ظاهر بشود، انسانی همجنسِ نفرتانگیز — از طرفی دیگر داریم میگوییم شدو آن چیزی است که آن صفاتی است که داریم و از خودمان پنهان میکنیم؛ بنابراین این موجودات وحشتناکی که گاهگاهی در رویا ظاهر میشوند بخشی از وجود خودمان هستند: یعنی آن خانم باید بپذیرد چنین جانداری در درونش زندگی میکند؛ هر چیزی که آنجا میبیند در آن شدو — صفات منفی اغراقشده — اینها را دارد ولی آن چیزهایی که دقیقاً نمیخواهد بگوید که من دارم. فکر میکنم از همین مثال باید این حرف یونگ را بفهمیم که مواجهه با شدو مرحلهای از رشد روانی است و میتواند ضربهٔ روانی اساسی به انسان باشد: یعنی اگر یک لحظه به آدمی آگاه نوری بتابد و شدوی خودش را در درون خودش ببیند — که برای بعضی از انسانها پیش میآید؛ یعنی به نوعی در جریانهایی، در فرایندی با شدوی خودشان واقعاً مواجه میشوند — یعنی متوجه میشوند تمام آن زشتیهایی که به شدت از آنها متنفرند اتفاقاً چیزهایی است که در وجود خودشان لانه کرده و این حس نفرتشان هم نتیجهٔ همین است که اینها وجود دارند. کمی دربارهٔ این بیشتر توضیح میدهم. یونگ جایی — اگر اشتباه نکنم؛ الان باز یادم نیست نقلقول از خود یونگ بود یا نویسندهای این را نوشته؛ فکر میکنم آنوقت از یونگ است — حتی میگوید گاهی این تروما، این ضربهٔ روانی حاصل از مواجهه با شدو آنقدر سنگین است که آدمها هیچوقت دیگر کمر راست نمیکنند؛ از چنین قضیهای. آدمهایی هستند که بینهایت شدوپرُباری دارند برای اینکه تحمل اینکه نقصهای خودشان را ببینند اصلاً ندارند. شما احتمالاً با آدمهایی میتوانید وقتی با آنها برخورد میکنید: بعضی از آدمها انتقادپذیرترند؛ کمی نسبت به خودشان — تصوری که از خودشان دارند — آنقدر حساس نیستند که بپذیرند جور صفات حیوانی هم در آنها هست؛ خودخواهی در همهٔ آدمها هست و نسبت به خودشان اوپنمایند باشند و بپذیرند علاوه بر این صفات خوبی که دارند این صفات بدی هم دارند. بعضی از آدمها بینهایت — اگر چیزی را به آنها نسبت دهید — عکسالعملهای تندی نشان میدهند؛ اتفاقاً این آدمها شدوهای وحشتناکتری پیدا میکنند برای اینکه خیلی طبیعی است آدمی که هیچجور نقصی را در خودآگاه خودش نمیپذیرد همهٔ اینها را به نوعی منعکس میکند در آن قسمت سایه و اصلاً تصوری که این آدمها از خودشان دارند بینهایت تصور غیرواقعی است: یعنی گاهگاهی اگر از آدمی بپرسید — من باور کنید این برای خودم پیش آمده که از آدمی دربارهٔ ویژگیهای خودش که دارد صحبت میکند — من به زحمت جلوی خندهام را میگیرم؛ برای اینکه هیچ شباهتی به آن چیزی که واقعاً هست ندارد. اگر آدمی را بشناسید — مدتی باهاش زندگی کرده باشید و تا حدودی بدانید چه جور آدمی است — بعد خودش دربارهٔ خودش چه فکر میکند: فوقالعاده — تصوراتی که بعضی از آدمها از خودشان دارند غیرواقعی است. اینها دقیقاً آدمهایی هستند که از آن طرف خیلی شدوپرُباری دارند و خیلی — موجود — برای اینکه هیچ صفت منفی را انگار نپذیرفتهاند و همه را از ذهن خودآگاه خودشان دور کردهاند. پس اینجا با آرکتایپی مواجهایم که یکی از متداولترین نمادهایش موجودی همجنسِ نفرتانگیز است؛ و دیدن چنین موجودی در رویا — که ناشناس است و بینهایت حس نفرت به وجود میآورد — جور ظاهرشدنی از شدو است که ممکن است کامل ظاهر شده باشد در رویا یا به صورت ناقص در آن لحظهٔ خاص قسمت منفی خیلی مهمی که در روان این آدم وجود دارد به صورت اگزجرهشده نمادین شده باشد در آدمی خاص. چون قرار است مقداری مثال — وقتی دربارهٔ آرکتایپ صحبت میکنیم رویا را درجهٔ دوم بگیریم و اسطورهها و اینها را درجهٔ یک — میخواهم به دو مثال خیلی خوب از ادبیات — نه اسطورهای؛ از ادبیات مدرن تقریباً — استفاده کنم و اشاره کنم که فکر میکنم یکیاش مخصوصاً فوقالعاده مثال جالبی از شدو است — که خیلی امیدوار نیستم با این کتابی که — این داستان و رمانی که — دربارهاش صحبت میکنم آشنا باشید — یکی از آثار اسکار وایلد کتابی است تحت عنوان «تصویر دوریان گری». خیلی مختصر داستان را میگویم که ماجرا چیست: جوانی خیلی سالم و خوب هست و بینهایت چهرهٔ زیبایی هم دارد و کسی میآید و شروع میکند — به روال قرن هجدهم و نوزدهم خیلی متداول بود آدمهای متمول از این نقاش میخواستند که ازشان پرتره بکشد — شروع میکند نقاش از او پرترهای میکشد؛ بعد اتفاقی جادویی میافتد: این آدم وقتی گناه میکند و کارهای بد انجام میدهد، برمیگردد و میبیند تصویری که آنجا — آن پرتره — تغییراتی کرده است؛ چهرهٔ زیبای این آدم که خیلی مهربان است کمکم به طور جزئی — اولین بار متوجه میشود انگار حالت صورتش کمی تغییر کرده — و همینطور که این آدم غرق میشود در فساد و گناه، این پرتره خودش چهرهاش ثابت میماند؛ سالهای سال میگذرد ولی چهرهاش جوان میماند؛ ولی آن پرتره به طور وحشتناکی دارد تبدیل به موجودی خبیث میشود؛ و طبیعی است این آدم این پرتره را میبرد در انبار و میگذارد و رویش پردهای میکشد که کسی نتواند ببیند. این آن واقعیتی است که شرارتهای این آدم به وجود آورده و چیزی است که باید پنهان شود؛
رشد سایه با نپذیرفتن کارهای بد
و نهایتاً — حالا من کار به این ندارم — نهایتاً پایان داستان چنین است که دیگر این از دست خودش که به تنگ میآید خنجری برمیدارد و به پرتره حمله میکند؛ پرتره را از بین میبرد و خودش میمیرد؛ پرتره دوباره به همان حالت اولش برمیگردد و این است که حالا چهرهٔ شیطانی و زشتی جسدش پیدا کرده. این حالت اینکه انگار چیزی مثل اینکه آن چیزی شبیه شدوی این آدم است: من وقتی کارهای بد میکنم و کارهای بد خودم را نمیپذیرم آن شدو روزبهروز دارد زشتتر و کریهتر میشود. و حالا این داستان فقط تفاوتش این است که این آدم متوجه این فرایند است ولی ما معمولاً متوجه این فرایند نیستیم؛ و اینکه ویژگیهای منفی خودِ این آدم است که منتقل میشود به آن شدو — آن نکتهٔ اصلی است که در این داستان مشخص میشود. این دوگانگیهایی که کلاً در اسطورهها وجود دارد اینها دوگانگیهایی هستند که مربوط به وجود آرکتایپ شدو میشود. نمونهٔ مدرن معروف دیگری که معمولاً در کتابها بهعنوان مثال خوبی از ظاهر شدن آرکتایپ شدو در متنی مدرن از آن یاد میشود، این داستان معروف دکتر جکیل و مستر هاید است: مستر هاید همانطور که از اسمش برمیآید پنهان است. دکتر جکیل پزشکی است که طی آزمایشهایی به چیزی دسترسی پیدا میکند که تبدیل میشود — قرار است — روزها آدمی خیلی خوب و معقول و قابل قبول، شبها به جنایتکاری تبدیل شود که میرود کارهایی را انجام میدهد ولی دوباره تبدیل میشود به مستر جکیل؛ دکتر جکیل. و این — این دوگانگی بین دکتر جکیل و مستر هایدی که گاهگاهی ظهور میکند — این آدم واقعیتش این است که دکتر جکیل و مستر هاید یک نفرند: آن بخشی است که این آدم اصلاً از آن بیخبر است؛ مثل اینکه در لحظههایی — این باز تمثیل خوبی است برای این حالت — اینکه ما واقعیتش این است که در درون خودمان کارهایی که انجام میدهیم مقدار زیادی تحت تأثیر صفات شدو است: کلیت روان — کلیت چیزی که به آن میگویم من — تشکیل شده از آن قسمتی که خودم میشناسم و آن قسمتی که پشت است و آن هم به اندازهٔ این قسمتی که من میبینم من است و در رفتارهای من دارد عمل میکند: من کارهای — — تحت تأثیر آن صفات منفی هم کارهایی انجام میدهم ولی همیشه انگار وقتی دارم آن کارها را انجام میدهم انگار خوابم؛ نمیدانم؛ نمیبینم؛ متوجه سری کارهایی که دارم انجام میدهم نیستم. بنابراین الان از این مثالهایی که زدم خیلی واضح است که در ادبیات و اسطوره و اینها کجاها شدو ظاهر میشود: هر جایی دوگانگی وجود داشته باشد؛ شخصیتی منفی و مثبتی که با همدیگر لینک شده باشند — که مثال واضحش شدو — و آرکتایپی نزدیک به شدو — اصلاً — آرکتایپهای مربوط به شیطان یا دجال و اینجور چیزهاست که اینها هم خیلی آرکتایپهایی نزدیک به آرکتایپ شدو هستند که مستقیماً در آثار یونگ چنین نیست که آرکتایپ شدو دقیقاً با شیطان یا با دجال یکی باشد ولی به
هر حال این آرکتایپهای نزدیک به همدیگرند. و نمادهای دیگری هم که در رویا یا اسطورهها میتواند ظاهر شود — خیلی حیوانات، خیلی چیزها میتوانند به صورت نماد شدو باشند: اشباح؛ چیزهایی که حالت سایه دارند. اکثراً ویژگی مشترک نمادهای شدو سیاهبودن است: فرض کنید ماری سیاهرنگ یا موجودی سیاه و حس اغراقآمیزِ نفرتداشتن نسبت به موجودی که در رویا یا اسطوره ظاهر شده. مشخصه — به جای اینکه مثال بزنم بگویم مار سیاه، نمیدانم کلاغ، چیچی — کلاً دارم میگویم هر چیزی که در رویا ظاهر شود و بینهایت نفرتانگیز باشد میتواند نماد شدو باشد و معمولاً سیاهبودن و تاریکبودنش ویژگی مشترک همهٔ نمادهایی است که در شدو وجود دارد؛ از جمله گاهگاهی شدو در رویای سفیدپوستها به صورت موجودی سیاهپوست حتی ظاهر میشود: مردی ناشناس سیاهپوست که رفتاری نفرتانگیز از خودش نشان میدهد. و خیلی نمیخواهم وارد کاربردها شوم؛ بگذارید اینجا الان کمی زود است این حرف را بزنم.
حاضری پرسش کرد: الان تصوری از Shadow داریم که چیست، به چه غریزهای مربوط میشود و نمادهایش چهاند؛ چرا ضرورت دارد مفهوم Shadow را اصلاً داشته باشیم — این موجوداتی که در رویاهای آدمی است که تقریباً در زندگی خودش رویاهایی شامل Shadow ندیده باشد؟ پاسخ دادم: موجودات ناشناسِ نفرتانگیزِ همجنسِ خودتان؛ این عامل اصلی است که یونگ میرود سراغ اینکه این مفهوم را وضع کند؛ چون همهٔ آدمها چنین موجوداتی را در رویاهایشان میبینند و طبیعی است من برایش عنوانی داشته باشم و بگویم این نماد Shadow است. Shadow چه شکل میگیرد؟ مکانیسم شکلگیریاش خیلی شبیه توصیفی است که فروید از مفهوم — از شکلگیری — ناخودآگاه دارد؛ به طور کلی: جورایی Shadow انگار جانشین مفهوم ناخودآگاه در نظریهٔ فروید است؛ آن چیزی که فروید به آن میگوید ناخودآگاه مکانیسم مشابهش را دارد.
سایه یونگی و اید فرویدی
برای همین هم هست که آنجا ناخودآگاه مقابل ایگو است. وقتی توصیف یونگ را از Shadow میبینید میبینید عناصری که فروید به اید نسبت میدهد در Shadowِ من و یونگی هست. یعنی Shadow چه شکل میگیرد؟ انسان در خودش انگار حیوانی دارد؛ غرایز حیوانی دارد که اینها وادارش میکنند رفتارهایی گاهی بسیار زشت و نامتعارف از او سر بزند؛ ولی ما نمیخواهیم این چیزها را بپذیریم که در درونمان چنین موجودی فاقد شعور — دنبال لذتهای حیوانی — وجود دارد: خودخواهیها، همهٔ این چیزهایی که ریشهٔ صفات منفی میشود. فروید اینها را همه جمع میکند در مفهومی تحت عنوان اید که در دیدگاه فرویدیمان اصلاً نهاد بشر است: یعنی بشر دیفالت همان است و ایگو و سوپرایگو اینها بعداً روی اید سوار میشوند. ولی مکانیسمی که خلاصه در شکلگیری Shadow وجود دارد از دیدگاه یونگ این است که ما حالتهایی — حالا اسمش را بگذاریم حیوانی، غریزی — خواستههایی چنین در شکل — در وجودمان هست که اتفاقاً اینها منبع انرژی هستند، همانطور که فروید وصف میکند. بنابراین وقتی این اعمال را انجام میدهیم — صفاتی در ما وجود دارد که توسط همین رانشهای غریزی به وجود آمده — اینها را به نوعی سعی میکنیم از خودمان پنهان کنیم؛ میروند در بخشی از شخصیت ما و شکل میدهند که به آن دسترسی نداریم و نمیبینیمش؛ ولی چنین نیست که قابل دسترسی نباشد: یعنی همانطور که پدیدهای وجود دارد در نظریهٔ فروید که آن را عامل سلامت روانی میداند — اینکه نوری به آن قسمت خاطرات نهفتهای که نمیخواهیم با آن مواجه شویم بتابانیم؛ سعی کنیم بخشهایی از ناخودآگاه را که رواننژندی ایجاد میکند از آن پسکوب بکشیم بیرون که این شیرهٔ درمانی اصلی فروید است — در یونگ هم میبینید فرایند فردانیت — که مسیر رشد طبیعی انسان است — با مواجهه با Shadow شروع میشود؛ هرچند اینجا حرف از بیماری و — نمیدانم — درمان نیست؛ ولی هر دو — من میخواهم مقداری اشاره کنم — در اینجا بخشی از نظریهٔ یونگ را میبینید که شباهتهایی با بخشی از نظریهٔ فروید دارد ولی اسمها عوض شدهاند. و نه فقط اسمها عوض شدهاند؛ به دلیل تفاوتهای نظری و شیوهٔ برخوردی که یونگ و فروید با همدیگر دارند، در اینجا چندان نمیبینید که اصلاً نوع مطالعهٔ این دو پدیده یکی باشد: فروید اصلاً دنبال این نیست که نمادهای Shadow یا ویژگیهای Shadow را مطالعه کند؛ اصلاً به چیزی تحت عنوان Shadow به این معنایی که یونگ میگوید معتقد نیست؛ بیشتر همان جنبهٔ درمانگری خودش را دارد: سری مجموعه خاطرات — نه فقط ویژگیهای انسان؛ کارهایی کردیم، خاطراتی داریم، در موقعیتهایی بودیم، ویژگیهایی در ما وجود دارد، اعمالی انجام دادیم — اینها را همه بردهایم جایی و این میتواند آسیبزا باشد. مواجهنشدن با Shadow دقیقاً همانطور است که فروید توصیف میکند مواجهه — پر شدن بیش از اندازهٔ ناخودآگاه شخصی؛ یا در واژگان فروید دیگر پسوند شخصی هم لازم نیست بگوییم؛ ناخودآگاه کلاً همین است — و اینکه نوری به آنجا نتابانیم و هی پرش کنیم: آن بخش تاریک وقتی بزرگ میشود دچارمان میکند و دچار مشکل میکند. همینطور یونگ هم یکی از عوامل رواننژندی، عوامل رشدنکردن انسان و درجازدنش و — — ناقصشدنش را این میداند که با بخشهایی از وجود خودمان مواجه نمیشویم. اگر حالا تصور کنید عامل اصلیِ بهوجودآمدن بخشی از وجود خودمان که نمیخواهیم ببینیماش عامل اساسیش سری امر و نهیهای فرهنگی است — این حرف یونگ را خیلی خوب میشود فهمید که فرهنگ مسیحی دقیقاً عامل انبار شدن چیزهای زیادی در روح انسان اروپایی است: در فرهنگ مسیحی به دلیل اینکه غرایز انکار میشوند، شما خیلی چیزها را انگار مجبورید — فردی مسیحی مؤمن بنا به فرهنگ خودش — خیلی چیزها را باید از خودش پنهان کند؛ بخشهای غریزی که در وجودش هست را نباید ببیند؛ گرایشهای خودش را باید انکار کند؛ بنابراین هی دچار شدویی تورمیافته میشود.
تفاوت فروید و یونگ در منشأ سایه
حالا من — کمی میخواهم توصیفهای یونگ را جلو ببرم بعد چه این دو انگار دارند از چیزی صحبت میکنند ولی چقدر اپروچشان و نوع مطالعهشان با همدیگر فرق دارد. یونگ به این موضوع دقت میکند — یونگ دارد این را مطالعه میکند که این فرایندی که دارد صورت میگیرد، این چیزی که ایجاد میشود چه ظاهر میشود و چه وارد سری مکانیسمها به وجود میآید که عمل میکند و در رویاها و اسطورهها، در فرهنگ بشری و در رفتار انسان تأثیر میگذارد. فروید واقعاً بیشتر دلبسته است و دوست دارد آن بخشهای مکانیسمهای بهوجودآمدهاش را — چیزی از خودآگاهی — نمیدانم — میرود به پیشآگاهی، میرود به ناخودآگاهی — اینکه این چه پر میشود را بیشتر مطالعه کند و به منشأش خیلی توجه دارد. یونگ بهعنوان پدیدهای تجربی: چنین چیزی را من دیدم؛ به جای اینکه هی فکر کنم این از کجا آمده و چنین شده، اینکه انسانها چنین چیزی دارند: تصویری — تصویر ناهنجاری — در رویاها ظاهر میشود، در اسطورهها ظاهر میشود که اینها بخشی از روان است که به آن میگوییم شدو. یونگ حرفی میزند — باز در اینجاها شباهت میتوانید که شباهتهایی به حرفهای فروید هم دارد — ما چه وقتی این شدو ایجاد میشود چه مشکلی برایمان ایجاد میکند؟ چه این شدو را کنترل میکنیم؟ مثل اینکه من — چیزی در وجودم هست، نمیخواهم آن را ببینم؛ باید مکانیسمی داشته باشم، مکانیسمهایی داشته باشم که کمکم کند این شدو از من پنهان بماند.
فرافکنی سایه به بیرون
متداولترین مکانیسم — که مکانیسمی وحشتناک است و عامل بدبختی بشر شناخته میشود — این است که ما از فرافکنی به طور مداوم استفاده میکنیم: یعنی من چیزهایی که در شدوی خودم هست و از آن نفرت دارم، در خارج مصداقهایی برایش پیدا میکنم و شروع میکنم حتی با آن مصداقها به شدت مبارزه کردن: نفرت خودم را به جای اینکه به چیزی در درون خودم معطوف کنم بیرون خالی میکنم. من نمیخواهم بپذیرم که باید بخشی از جنگ من در درون خودم باشد؛ ویژگیهای منفیای دارم و باید اینجا کارهایی انجام بدهم؛ وقتی این کار را نمیکنم یعنی در مسیر رشد طبیعی خودم قرار ندارم، در مسیر خودشناسی واقعی قرار ندارم؛ برای خالیکردن این نفرت، برای خالیکردن این مشکل و تضادی که در درون من هست — به این قطب منفی و مثبتی که در درون من هست و باید با هم درگیر شوند — این درگیری را به بیرون معطوف میکنم و چنین جوری مثل اینکه دارم خودم را سرگرم میکنم. بنابراین برای خودم دشمنهای فرضیای درست میکنم که ممکن است خیلیشان هم واقعی نباشند: دشمنهایی که صفات شدوی من را دارند و من خودم با مخالفتکردن با اینها، با تلاش برای سرکوبکردنشان در بیرون به آرامش میرسم. این خیلی وحشتناک است دیگر: آدمهایی در اطراف خودتان به وجود میآورید که نمایندهٔ شدوی شما هستند. یعنی چی به وجود میآورید؟ اصلاً آن آدم ویژگیها را ممکن است نداشته باشد؛ به طور کامل؛ ممکن است — آدمی — کمی شباهتهایی به Shadow شما داشته باشد: ویژگیهایی دارد که شبیه Shadow شماست. فرض کنید بارها کسی برایم رویایی تعریف کرد — آدمی که من از رویایش حسام این است که یکی از مهمترین مشکلات و ویژگیهای منفی زندگیاش تنبلی است — موجودی — چی میگویند؟ ختلی — در رویای خودش دید که معتاد بود و از این — اه — نقش کثیفبودن و اینها؛ نه مثل آن رویای قبلی که گفتم — آه — کسی که رویا را دیده مرد بود و طبعاً موجودی هم که ظاهر شده مردی است، معمولاً تقریباً همسنوسال و جورایی ویژگیهایش از نظر طبیعی شبیه است؛ و مدام در رویا میگفت که مثل این آدمهای معتاد کنار من نشسته بود در ماشینی و از من پول میخواست؛ و هی اصرار، قربانصدقه میکرد — که — نمیدانم — تصور میکنید چه جور آدمی را در رویا دیده: موجودی نفرتانگیز که سربارِ دیگران است و به نظر میآید کسی که این رویا را میبیند بخشی از وجود خودش را دارد میبیند؛ این موجود از آسمان نیفتاده؛ مثل اینکه این رویا دارد به او اخطار میکند: در وجود خودت چنین ویژگی وحشتناکی هست. پول خواستن هم یعنی وقتش، انرژی، زندگیاش را دارد تلف میکند؛ وجود چنین خاصیت منفیای — چیزی که نماد خوبی است برای تنبلی و بیکاری، بیکاربودن و اینجور چیزها. حالا این آدم اگر در زندگی خودش با چنین موجودی در اطراف خودش مواجه شود — کسی باشد که کمی این حالتها را نشان بدهد — تمام این نفرتش را از این بخشِ وجود خودش که پنهان کرده منتقل میکند به او و اگزجرهشده او را اصلاً تبدیل میکند — در ذهن خودش تبدیل میکند — به چنین موجودی نفرتانگیز؛ ممکن است از دیگران بپرسید و دیگران حسشان این نباشد که این موجود اینقدر هم آدمِ تنبل و آدمِ سربار و اینهاست؛ ولی اگر کمی صفات Shadow را داشته باشد، این میتواند آماج فرافکنی Shadow خودِ این آدم باشد و بعد ممکن است رفتارهای اگزجرهشدهٔ وحشتناکی این آدم با آن طرف مقابلش بکند: ممکن است فرض کنید هر جور ممکن سعی کند باهاش مخالفت بکند؛ اگر بتواند ضربهای به او بزند؛ یعنی مثل دشمن باهاش رفتار میکند؛ و اینجور رفتارهای اغراقآمیزی که آدمی به شدت احساس میکند حسِ نفرتی نسبت به موجودی در خارج خودش پیدا میکند معمولاً نتیجهٔ فرافکنی Shadow است. چرا چرا این عامل بدبختی بشر؟ چنین تحلیلش این است که ملت آلمان به طور جمعی تحت رهبری جانداری به اسم Hitler شدوی خودشان را روی قوم یهود انداختند: Hitler در درون خودش موجودی پولپرست و قدرتطلب بود که این قسمتِ وجود خودش را انکار میکرد و در دنیای خارج سری موجودات بیچاره و بدبختی را — که حالا ممکن است شباهتهایی به Shadowش داشته باشند — پیدا کرد و اینها در ذهنش تبدیل شدند به موجوداتی شیطانی که هر جور شده باید اینها را از بین برد؛ نسلشان را برانداخت. و چون Shadow هیتلر شباهتی به Shadow کل ملت آلمان داشت، توانست همهٔ ملت آلمان را با این نفرت با همدیگر متحد کند؛ و نگاه کنید خود Hitler که شیطانصفتتر از همه بود از نظر هر چیزی که به یهودیها نسبت میداد به طور بدتری در خودش وجود داشت؛ یعنی فرافکنی Shadow دقیقاً چنین است: آدمی دارد با چیزی در بیرون مخالفت میکند که وقتی نگاه میکنید میبینید خودش در همان صفتی که نس
بت میدهد بدتر است کاملاً: یعنی موجودی اصلاً قدرتطلبتر از Hitler یا همان ملت آلمان در آن شرایطی که داشتند تمام دنیا را به آتش میکشیدند برای اینکه میگفتند ما احتیاج به سرزمینهای جدید داریم. این حس قدرتطلبی که در آلمانیها بود برای رسیدن به پول و ثروت و حالا هر چیز، همهٔ اینها را منعکس کردند در قوم یهود و شروع کردند به تار و مار کردن این قوم و حالا موجودات دیگری. بنابراین مواجهنشدن با Shadow بهعنوان چیزی که در درون خود من هست میتواند این خطر را داشته باشد که این Shadow را فرافکنی کنم و بعد شروع کنم با موجوداتی که خیلی هم ممکن است موجوداتی خبیث نباشند برخوردهای شدیدی انجام بدهم؛ میتواند در رابطههای دودویی پیش بیاید، میتواند در چنین وقایع وحشتناک جهانی پیش بیاید. این دقیقاً — — بارها هم به مناسبت دیگری این حرف را زدهام چون جزو پدیدههای مبتلابهٔ زمانه
بنابراین باور این کلمه ملت آمریکا حریصترین و پولدوستترین و قدرتطلبترین ملت دنیاست؛ اصلاً کلاً این ملت چنین شکل گرفت دیگر: مشتی آدم از اطراف و اکناف دنیا برای پیدا کردن طلا — کلاً این عامل اینکه آدمها از زندگی، از سرزمین خودشان جدا میشدند میرفتند آنجا دنبال ثروت بودند، دنبال جور زندگیِ راحت چیز میگشتند. جاذبهٔ آمریکا چه بوده و هست؟ آنجا خوب میشود پول درآورد؛ بالاترین درآمدها را داشت؛ همیشه چنین بوده. بنابراین مشتی آدمِ پولپرست در طول تاریخ انگیزهٔ اصلی مهاجرت به آمریکا رسیدن به ثروت و آن چیزی بود که به آن میگویند رویای آمریکایی: شما از هیچ میتوانید شروع کنید در آمریکا و به همهچیز برسید؛ Bill Gates الان نمونهٔ موفق تحقق رویای آمریکایی است: دانشجویی که میگویند وقتی Windows داشت مینوشت در زیرشیروانی زندگی میکرد و الان رسماً ثروتمندترین مرد دنیاست. ملتی که اینقدر قدرتطلب است و اصلاً روحیه چنین دارد، واقعاً فکر میکنم اگر آماری برخورد کنید در دنیا ملتی با چنین ویژگیای در این حد وجود ندارد که تمام مدت در طول تاریخش حالت تجاوز داشته: لحظهای نیست که آمریکاییها حالت توسعهطلبی در تاریخ خودشان نداشته باشند. میخواهید این را نسبت دهید به دولتهای آمریکا، بگویید ملت — نمیدانم — جورایی بیتقصیر است؛ فکر میکنم قرار آنجا دموکراسیای وجود دارد و این دولتها را ملتها تأیید میکنند؛ تقریباً میشود گفت هیچوقت مخالفتی با کارهای دولت نمیکنند: اگر هم میبینید سر جنگ ویتنام و اینها شلوغبازی درآوردهاند برای اینکه داشتند کشته میدادند. تا آنجا که حمله میکنند و پیروزند کشته زیاد نمیدهند؛ ملت آمریکا هیچوقت — شده — چون آمریکا به عراق حمله میکند اروپاییها تظاهرات میکنند؛ در آمریکا هم تا جایی که احساس میکنند منافعشان دارد پیش میرود کسی حرفی نمیزند؛ خیلی نمیگویم هیچکس حرف نمیزند؛ جمعِ آدمهایی که در آمریکا مثل افرادی مثل Chomsky و طرفدارانش، اقلیتِ بسیار بسیار محدودی را تشکیل میدهند که همان در یکی دو محلهٔ نیویورک زندگی میکنند؛ بقیهٔ آمریکا تقریباً همهشان جورایی وقتی منافع ملیشان دارد تأمین میشود کاملاً موافق کارهایی هستند که دولت میکند. دقیقاً — شما حالا از ملت آمریکا — تمام دنیا را به صورت متجاوز میبینند اینها؛ همیشه احساس میکنند عدهای هستند که میخواهند به اینها حمله کنند؛ این آن چیزی است که در درون خودشان هست: آمریکاییها چنیناند که تمام مدت دارند به تمام دنیا حمله میکنند.
سایه جمعی و تاریخ استعمار
شما تاریخ آمریکا را نگاه کنید: مرحلهای از تاریخ آمریکا پاکسازی نسل سرخپوستها از این ناحیهای است که ما به آن میگوییم آمریکا؛ همه را ببینید؛ نسلکشی بزرگی — اصلاً تاریخ این است که — عدهشان — که بیچارهها — میدانید احتمالاً اولش سرما خوردن میمردند سرخپوستها چون در مقابل ویروس سرماخوردگی مصونیت نداشتند؛ میلیونها سرخپوست در بدو ورود اروپاییها به دلیل بیماریهایی که اینها داشتند و آنها نسبت بهشان مصونیت نداشتند تلف شدند؛ بقیهاش هم مانده بود که اسپانیاییها اینها در آمریکای جنوبی قتلعام کردند؛ این آمریکاییها هم که از همین قسمت شرق شروع کردند پاکسازی کردند تا رسیدن به کالیفرنیا. بعد کل تاریخ آمریکا را واقعاً دههبهدهه نگاه کنید: سرخپوستها که تمام شدند نوبت مکزیکیها بود؛ اول اول شروع کردند فرانسویها را انداختند بیرون؛ سری جنگهایی چنین دارند که با سرخپوستها هم اتحادیههایی داشتهاند برای اینکه با فرانسویها؛ اینها که رفتند خود سرخپوستها را کشتند؛ آنها که رفتند مکزیکیها را از قسمتهای جنوبی آمریکا اگر میشد میخریدند سرزمینها را، اگر نه میجنگیدند. بعد دورهای نسبتاً طولانی هست به آن میگویند دکترین Monroe: آدمی مثل Monroe دکترینش این بود که ما هیچ کاری به دنیا نداریم؛ دنیا هم کاری به ما نداشته باشد؛ این قارهٔ آمریکا اصلاً فکر کنید کشف نشده؛ ما اینجا کارهای خودمان را میکنیم، شما — این دورهای بود که آمریکاییها داشتند میخواستند آمریکای لاتین را بخورند؛ غذا داشتند آنجا؛ اروپاییها میگفتند حق ندارید کوچکترین قدمی بگذارید در این قارهٔ آمریکا — منظورشان شمال و جنوب بود — اینجا ما موجوداتی هستیم اینجا داریم زندگی میکنیم؛ شما کار خودتان را بکنید؛ ما به شما کار نداریم شما هم به ما کار نداشته باشید. تا آمریکای لاتین کلاً مسئلهاش حل شد؛ بعد شروع کردند از زمان جنگ جهانی اول برای اولین بار آمریکا دکترین Monroe را شکست و وارد جنگ با خارج آمریکا شد؛ از زمان جنگ جهانی اول تا امروز که ما اینجا نشستهایم دههای نیست که آمریکا در جنگهایی وارد نشده باشد و شروع نکرده باشد. وقتی ملتی متجاوز است با تمام وجود حساش این است که همه میخواهند به او تجاوز کنند. چامسکی — جایی — من دارم جواب این سؤال چامسکی را میدهم: چندین بار دیدهام میپرسد که چرا ملت آمریکا اینقدر حس ترس دارد؟ چرا اینقدر متوحش است؟ اصلاً میشود گفت مهمترین ویژگی روانی ملت آمریکا حس ترس است. یک بار این را نقل کردهام که سفیر مکزیک دربارهٔ ملت آمریکا گفته — آن موقعی که دولت آمریکا مردم را میترساند از کوبا — سفیر مکزیک گفته بود اگر ما برویم به ملت خودمان بگوییم که کوبا — جزیرهٔ بسیار بسیار کوچکی که برای خودش پایین است در اقیانوس اطلس — اگر به ملت خودمان بگوییم کوبا بزرگترین تهدید امنیت ملی ماست نصف مردم مکزیک از خنده رودهبر میشوند، میمیرند؛ این را به حالت اغراق گفته بود. من تعجب میکنم چطور دولت آمریکا این حرف را به ملت آمریکا میزند و ملت آمریکا واقعاً میترسند از کوبا: چطور ممکن است این کشور از کشوری کوچک که هیچی ندارد بترسد؟ همیشه دولت آمریکا سوار همین ترس و وحشت عمومی مردم آمریکاست که میتواند سیاستهای خودش را پیش ببرد: دشمنی فرضی را میتواند کمونیسم، نه تروریسم، چیزی میسازد و مردم آمریکا را به شدت دچار این حس میکند که هر لحظه تمام زندگیشان، کشورشان در خطر است و اینها باید عکسالعمل نشان بدهند. میخواهم بگویم این از نظر روانشناسی — جوابش این است: ملت آمریکا چنین روحیهای همیشه داشته؛ وقتی موجودی چنین روحیهای داشته باشد به طور طبیعی این را فرافکنی میکند روی تمام جهان خارج خودش؛ بنابراین حس مردم آمریکا این است که کشورهای دیگری هستند که میخواهند ما را بخورند؛ در حالی که خودشان دارند میخواهند کشورهای دیگر را بخورند و همهاش هم دارند میخورند؛ ولی با این شدوی خودشان — ملت آمریکا با شدوی خودش مقابله. هگل سالهای سال قبل این حرف را زده بود: هیچ امیدی به این نیست که این ملت روزی متوجه حال خودش بشود، وضعیت خودش. من الان جمله را یادم نیست ولی واقعاً وقتی این را میخوانم میبینم چقدر آدمی روشنبین است؛ از موقعی این حرف را زده که آمریکاییها هنوز خیلی این کارها را نکرده بودند ولی این حالت را از خودِ آمریکاییها — بهعنوان مشخصهٔ ویژهٔ این ملت — میشناسند: اصلاً متوجه خودشان نیستند؛ یعنی همان حالتی که گفتم: آن نقشی که از شخصیت ملی خودشان میشناسند بسیار غیرواقعی است: خودشان را نمایندهٔ آزادی و دموکراسی و صلحطلبی میدانند؛ همهاش میگویند ما آدمهای نایسی هستیم؛ و آمریکاییها اصلاً فکر نکنند هیچ جای دنیا — دقیقاً به همین دلیلی که دارم توصیف میکنم — هیچ جای دنیا مردم اینقدر حس خوبی نمیکنند که آمریکاییها میکنند: کاملاً مطمئناند نایسترین ملت و آدمهای دنیا؛ و حالا بگذریم.
فرافکنی جمعی و جنگ
به هر حال دارم میگویم این فقط جور روحیهٔ فردی نیست: شدو میتواند شدوی قومی شود و بعداً وقتی قومی شد دیگر مبارزه با آن موجودِ نفرتانگیزی که در بیرون هست را طبعاً روی آدمی یا ملتی پروجکت نمیکنند؛ پروجکت میکنند روی ملتی دیگر، قومی دیگری؛ و بعد این میتواند عاملی برای جنگ باشد: در دنیا معمولاً وقتی میبینید کشوری میخواهد وارد جنگ شود از آن موجوداتی که با آنها وارد جنگ میشوند تصویری وحشتناک میسازند برای اینکه مردم ترغیب شوند. شما الان این فیلم ۳۰۰ که تصویری از ایرانیان در آن هست — به دلایل یونگی — آن خود آمریکاییها هستند؛ شدوی آمریکاییهاست: برای اینکه اصلاً این فیلم ساخته شده — به قول کسی که حرف خوبی میزد — میگفت این فیلم از آن فیلمهایی است که ساختهاند که در پادگانها نشان بدهند که اگر جنگ شد شب حمله ۳۰۰ را بگذارند سربازان آمریکایی ببینند؛ موقعی ساختهاند که احتمال حملهٔ نظامی به ایران وجود داشت و فیلمی سفارشی است. بنابراین طبیعی است در چنین حالتی بتوانید مطالعه کنید آمریکاییها چه موجوداتی هستند: چون شدوی خودشان را دارند؛ شدوی ملی خودشان را دارد بیرون میریزد. خیلی از این حرفها حرفهای وحشتناکی است؛ برای اینکه اطلاعاتی که در این حرفهای من هست این است که شما به جای اینکه با لبخند به این حرفهای من گوش بدهید باید خیلی از این حرفها جا بخورید؛ برای اینکه من الان دارم به شما میگویم نفرتانگیزترین شخصیتهایی که میشناسید بخشی از
وجود خودتان است: یعنی اگر به آدمی بگویید نفرتانگیزترین ویژگیهایی که در آدمی هست و بینهایت تو را میآزارد و دلت میخواهد اصلاً چنین آدمی نباشی، چند ویژگی بنویس؛ به احتمال خیلی زیاد همهٔ این ویژگیها ویژگیهای بارز شدوی شماست؛ و برای همین است که وقتی عمری را در مبارزه با چنین موجوداتی پستی گذراندهاید، مواجهه با شدو یعنی پذیرفتن اینکه این خودتان چنین چیزی در درونتان دارید؛ واقعهٔ روانی است که یونگ میگوید ممکن است کمر راست نکنید از آن؛ خیلی دیر اتفاق میافتد. نکتهٔ خیلی مهمی است: از روی نفرت — من از روی چیزهایی نفرت دارم به طور طبیعی — از ویژگیهای متفاوتی دارم؛ آن حالتهای نفرت اغراقآمیزی که باعث اورریاکشن میشود در شما — وقتی حالت اغراقآمیز پیدا میکند — اشاره به شدوی شماست. اگر هم معمولاً صفتی بدی در آدمی هست شما آن صفت را ندارید؛ یا اصلاً متوجه نمیشوید، توجه نمیکنید به آن صفت؛ یا اگر هم توجه کنید سری تکانی میدهید که ببین به خدا این چه است؛ ولی اگر صفتی را یک دفعه در کسی حس کنید — این آدمها اصلاً این صفت را دارند یا ندارند — هی مدام فکر کنید: بعضی از این آدمهایی که نسبت به روابط پسر و دختر حساسیتهای وحشتناکی نشان میدهند — دلشان میخواهد بگیرند همهٔ این آدمها را تکهپاره کنند — این نشانهٔ تمایلات درونیشان واقعاً است: آدمی که اصلاً چنین چیزی — آرزوهای سرکوبشدهای — ندارد؛ در خودش چنین چیزی نبوده که سرکوب کند و بفرستد جایی؛ وقتی میبیند آنها دارند اگر کار بدی است، بیچارهها دارند این کار بد را میکنند. این آیهٔ قرآن را یادتان باشد که میگوید بندگان خداوند — عبادالرحمان — که ویژگیهایشان این است وقتی که به لغو و این چیزها میرسند «مروا کراماً»: با بزرگواری — حالا اینکه بیایند نمیدانم یقهٔ کسی را بگیرند جیر، این حالتهای میل به جیر دادن و اینها کاملاً نشانههای وجود چنین تمایلاتی در درون خود آدم است؛ شما وگرنه — من فکر میکنم — پیامبران فقط وقتی این آدمهای پست را میدیدند که کارهای کثیف میکنند، کارهای نفرتانگیز میکنند، بیشتر از حس نفرت حس دلسوزی داشتند و اینکه واقعاً رد شدند؛ اگر نمیشود کاری کرد این بیچارهها، طفلکها، چه میکنند؛ دلسوزی دارد دیگر: اگر من واقعاً دیدن صفات منفی در آدمهای دیگر باید همراه با حالتی از دلسوزی باشد؛ اگر نه، حالت با حالتی هجومی و نابود کردن و اینهاست، شک کنید که این جای خودتون بدتر اتفاقاً از آن آدم است. بعد نکتهٔ خیلی مهم این است که اصلاً وجود چنین مکانیسمی مانع شناخت حقیقی آدمهاست: شما م
نتظارید کسی کوچکترین چیزی نشان بدهد که این شدو را پروجکت کند: یعنی صفات منفی اغراقآمیزی که به دیگران نسبت میدهید غالباً چنین است که اصلاً وجود ندارد یا خیلی در حدی پایینتر است. دربارهٔ نمادها هم صحبت کردم و کمی بحثهای کاربردی — چه مسائل اجتماعی چه مسائل مربوط به پدیدههای فرهنگی و اینها — را هم گفتم؛ فکر میکنم بحث باشد. ولی الان واضح است این مفهوم چقدر مفهومِ پرکاربردی است.
بدمن در ادبیات و سایه نویسنده
در تمام ادبیات، در همهٔ اسطورهها بدمنهایی میبینید: خیلی خوب میتوانید مطالعه کنید آن آدمی که این داستان را نوشته احتمالاً شدوی خودش چه ویژگیهایی دارد؛ وقتی میخواهد حداکثر نفرت شما را نسبت به شخصیتی ایجاد کند به احتمال زیاد این ویژگیهایی از شدوی خودش را آنجا میگذارد؛ به طور ناخودآگاه. بدمن همیشه کلاً چنین است؛ کلاً ادبیات تقابل بین بدمنها و قهرمانهاست: سری ویژگیهای ایدهآلشدهای که فکر میکنم خوباند را میگذارم در قهرمانی که معمولاً آن ویژگیها را خودم ندارم و بعد ویژگیهایی که در شدو
میزنم؛ و بعد من و آن جنگ درونی خودم را تبدیل بکنم به داستانی، به اسطورهای؛ و شما از داستانهایی که — بعداً مثالهایی پیش میآید — یکی از واضحترین مطالعات یونگی این است که میتوانید چهرهٔ شدوی هنرمند را گاهی اوقات به طور واضح در اثر هنریاش که اصلاً خودِ شدوی این آدم چنین ظاهر شده؛ به صورت اینکه چه چیزی کریه و خیلی — به نظرش — چون معمولاً هنرمند جور خودآگاهانهای سعی میکند شخصیت منفیای در داستانش داشته باشد؛ حداکثر نفرت را گاهی سعی میکند ایجاد کند؛ وقتی دارد تلاش میکند این کار را بکند ناخودآگاه میرود از آن بخش شدو؛ خودش از چی بیشتر از همه نفرت دارد آن را برمیدارد میگذارد آنجا؛ و هر چقدر آن اثر هنری بیشتر در جامعه تأثیرگذار باشد نشان میدهد آن به شدوی قومی این آدمها نزدیکتر است. بنابراین مطالعهٔ شخصیتهای منفی در آثار هنری راه خیلی خوبی است برای اینکه پی ببرید به شدوی جمعی یا شدوی فردی آدمهایی که اینجا دارند کار میکنند. و از این توصیفهایی که کردم میپذیرید اینجا شباهت خوبی بین مفهوم شدو و مفهوم ناخودآگاه به معنای فرویدی هست. همهٔ حرفهایی که زدم را فقط با نکتهای تکمیل کنم: شما در بعضی از گفتههای خود یونگ و بعضی از کتابها — بهعنوان نمونه اگر این کتابها را مطالعه کنید — شدو همیشه چیز نیست؛ چنین که همهٔ حرفهایی که زدم انگار شدو خیلی چیزی منفی فقط است، چنین نیست: اگر حرفهایی که از اول زدم بهعنوان منشأ شدو را به یاد بیاورید شدو به آن قسمتها — به اید به معنای فرویدی — مربوط میشود؛ بنابراین بخش عمدهای از انرژی روانی ما آنجا دارد صرف میشود: یعنی صرفاً چنین — یونگ دقیقاً این نقلقول را از او جایی دیدم — الان اشاره کرد که بین شدو و آرکتایپ خداوند ارتباطی هست؛ شدو چیزی است یونگ با صراحت میگوید: به دلیل آن حس انرژیای که وجود دارد و اینکه همهٔ چیزهایی که ما نفی میکنیم میرود آنجا. گاهی وقتی فرویدی نگاه میکنید تمام انگار خواستههای درونی ما که رانشها را به وجود میآورند حالت حیوانی دارند؛ بنابراین همهٔ چیزهای سرکوبشده چیزهای منفی و حیوانیاند؛ ولی چنین نیست در دیدگاه یونگی: خیلی از خواستههای ما که سرکوب میشوند ممکن است خواستههایی در جهت مثبت باشند؛ دیدگاه یونگی نسبت به انسان — چیزی — نهادهای شبیه اید ندارد. میتوانم مثالی از خود یونگ بزنم: ممکن است کشاورزی واقعاً حس شاعرانه داشته باشد و حس شاعرانهٔ خودش را سرکوب کرده باشد؛ دقت میکنید؟ و حالا این شاعرانگیِ سرکوبشده بخشی از وجودش است که نسبت به آن آگاهی ندارد و نمیخواهد؛ فرهنگش به او میگوید این بد است: فکر کنید کسی در محیطی مثل عربستانِ زمان جاهلی آدمی خیلی انساندوست و با روحی لطیف باشد؛ این باید تمام مدت — مردی — چنین ویژگیای داشته باشد؛ مردی عرب قبل از اینکه — تمام چیزشان فقط شجاعت و شمشیرزنی و کشتن و اینها؛ فرهنگ میگوید چنین مردی که به قول خودشان مردانگی داشته باشد، رحم و مروت و اینها — جور حسهای رحم و مروت؛ نه — رحمکردن و دلسوزی — حسهای زنانه است؛ در فرهنگ مردسالار چنین بخشهایی از وجود عاطفی خودش را سرکوب میکند؛ این هم میرود در شدوش. یا فرض کنید وقتی آدمی دلسوز میبیند — با وجود اینکه چون دلسوزی خودش را سرکوب کرده — حس نفرت به او دست میدهد. نمونهٔ خیلی واضحش نیچه است: نیچه از مسیحیت متنفر است برای اینکه دلسوزی و رحمومروت و — نمیدانم — کمک به فقرا را ترویج میکند که از نظر او صفات آدمهای ذلیل و ضعیف است؛ این نشان میدهد این آدم در درون خودش آدمی دلرحم است ولی چیزی این دلرحمیاش را سرکوب کرده و این را فرستاده به قسمت — به تصویر شدوش: یعنی شدوی آدمی ممکن است حتی صفات مثبتی داشته باشد؛ این آدم جور
نسبت بهشان حساسیت دارد. نیچه آخرین روزهای عمرش — دید که مردی — آثارِ شدت عمل نیچه را نسبت به دلرحمی در آثارش اصلاً وقتی میخواهد مسیحیت را فحش بدهد میگوید مسیحیت زنانه است؛ زنها که منفورند از نظر نیچه.
نیچه و نفرت از ضعف
مسیحیت هم چون ویژگیهای زنانه دارد: جور هی ناز و نوازش بکنیم فقرا را؛ فقرا را بگذارید بمیرند؛ آدمهای ضعیف را بگذارید بمیرند؛ اصل این است که آدمهای قوی بمانند؛ انگار چنین حسی در نیچه هست؛ از چیزی متنفر است که به نظر آدمی که میخواند چیز بدی نیست: مسیحیت بخش قشنگ و جالبش این است که خیلی نسبت به افراد ضعیف حالت ترحم سعی میکند ایجاد کند؛ این نشان میدهد نیچه در درون خودش چنین ویژگیهایی داشته ولی به نظرشان میآید بعداً اینها را کرده جزو ویژگیهای شدوی خودش و حالا دارد به طور اغراقآمیزی این را نسبت میدهد به دینی مسیحیت و میگوید مسیحیت میخواهد اروپا را فاسد کند. بعد در اواخر عمرش قبل از اینکه به طور کامل از هم بپاشد از نظر روانی — داستان معروفش این است که — داشت در خیابان میرفت و مردی را دید که دارد اسبش را به شدت شلاق میزند؛ رفت اسب را بغل کرد و خیلی به شدت گریه کرد؛ میگویند این آدم واقعیتش همین است: آدمی که از شلاقخوردن یک اسب گریه میکند ولی این صفت را انگار در خودش زشت میداند و این را از خودش دور کرده. همینطور میتوانید بفهمید نیچه به شدت در درون خودش به زن علاقهمند است که اینقدر فحش و بد و بیراه میگوید؛ به این — یعنی — اینهمه حالت اغراقآمیزی که میگوید وقتی سراغ زن میروی شلاق به دست بگیر — — این قسمت — کامل بررسی کردیم.
در گفتوگوی پایانی دربارهٔ نیچه چند پرسش و پاسخ آمد: حاضری گفت به نظر او حتی دلسوزیِ از روی کمککردن مخفی برانگیزانندهٔ قدرت است و نیچه همجایی که دلسوزی را با زن بودن میسنجد دربارهٔ شلاقزدن اسب چنین حرفی نمیزند؛ پاسخ دادم: فکر میکنم فضای کلی آثارش ستایش قدرت و خواست قدرت است؛ و اینکه دلسوزیها را قدرتطلبانه میبیند — اینکه فلاسفه را هم با قدرت میطلبد — به همان قدرتطلبی میرسد؛ ولی فکر میکنم فضای کلی آثارش این است که صفات و ویژگیهای زنانه را انگار میخواهد حذف کند؛ همین مثل — مثل آن ضربالمثل عامیانهٔ خودمان که میگویند گربه میگوید دستش به گوشت نمیرسد میگوید بو میدهد — دقیقاً چنین وضعیتی در زندگی نیچه بوده: واقعاً علاقهمند بوده به زنی که نتوانسته به آن برسد و بعد میگوید کلاً انگار از زن فاصله گرفته. قبول دارم نیچه خیلی پیچیدهتر از این است که خیلی چنین ساده بخواهیم باهاش برخورد کنیم؛ ولی فکر میکنم فضای کلی آثار نیچه ریاکشن، اورریاکشن نشاندادن نسبت به بعضی صفات زنانه در آن هست و نسبت به بعضی ویژگیها — دقیقاً چیزی که میگویید — نسبت به مسیحیت چنین برخورد میکند؛ مثلاً: آن نوع ترحمی که مسیحیت دارد — باز به قول شما — لذتبردن از جور قدرتطلبی که چنین بروز کرده؛ بنابراین اصیل نیست. پرسش شد پس میتوانیم بگوییم نیچه با این اشارهٔ واضحی دارد که اصلاً در این حد که زن حق زندگی ندارد، یعنی به نظر قانون، نشان میدهد — در لایهٔ زیرین — نشان میدهد خودش آدمی است که اصلاً چنین نیست؛ آدمی که نیچه بیشتر وضعیت موجود بشری را تهدید میکند نه اینکه بگوید چنین خوب است یا چنان بد؛ معمولاً چنین است یعنی لحن صحبتهایش چنین است؛ ولی باز فضای کلی آثار نیچه انگار حس منفی نسبت به صفات زنانه و ضعف و اینجور چیزها دارد؛ انفعال فرض کن موجودِ منفعل؛ در درون انگار نسبت به این مسائل ریاکشن نشان میداد. بگذارید آن مثالی را که زدم — کاش این مثال را نمیگفتم و لزومی هم نداشت واقعاً بگویم.
سایه و صفات مثبت پنهان
فکر میکنم دیگر دربارهٔ اصولاً فضای بحثهای یونگ دربارهٔ شدو فهمیده باشید و من فقط داشتم این را میگفتم که شدو شرِ مطلق به آن معنای واقعی کلمه نیست: یعنی لزوماً چنین نیست که همهٔ صفاتی که در شدو هست منفی باشد؛ شدو آن بخشی از روان من است که از من پنهان است؛ من نمیخواهم ببینمش؛ ممکن است صفتی در آن باشد که به دلایل دیگری نمیخواهم ببینم. آن مثالی که از یونگ داشتم میزدم این است که شاعری که حس شاعرانه دارد ولی کشاورز است و در محیط و فرهنگ کشاورزیاش این حس — حس مسئولیت به کار — به حساب نمیآید؛ آن تصویری که از شاعری در ذهنش هست و سرکوب شده بخشی از شدوش را تشکیل میدهد و به معنایی مثبتی ممکن است اینجا شدو — انرژیهای پنهانشده در شدو — دخالت کند و این دچار الهامات شاعرانه شود به طور مداوم و مجبورش کند جوری مثل غریزهای که دارد به آن فشار میآورد برود دنبال کارهای شاعری خودش؛ و به — به دلیل اینکه در این مثال شاید تا حدودی روشن باشد — میخواهم سؤال شما را جواب بدهم: شدو — الهامات هنری را — اینکه انرژیهایشان از کجا میآید، چرا عدهای اینقدر الهامات هنری دارند — معمولاً دستکم جایی میدانم یونگ اینها را نسبت میدهد به فعالیت شدو. میترسم کمی تصورتان تغییر کند؛ فقط میخواهم بگویم شدو در مجموع — اگر همهٔ آثار یونگ را از اول تا آخر بخوانید — چنین نیست که همیشه فقط عامل منفی باشد: یعنی واقعاً چیزهایی در این ظرف شرارت ریخته شده باشد، ظرف بدی؛ کاملاً ممکن است چیزهایی مثبت باشند و آن انرژیها انرژیهایی باشند که فعالیت مثبت هم میتوانند انجام دهند؛ انرژیهایی که سرزندگی و شور — مثل این — اینها کمی — میخواهم برگردم به آن تصوری که از اید وجود دارد در فرهنگ فرویدی — اینها در شدوی یونگی هم هست: چیزی که عامل — غرایز حیوانیتان عامل شور زندگیتان هم به معنایی هست؛ انرژیتان را انگار از آنجا دارید میگیرید؛ بخشی از این انرژیها در شدو پنهان شده: آدمی که با شدوی خودش در تعامل مثبتی درگیر شده پرانرژیتر و سرزندهتر است؛ آدمهایی که هی چیزهایی را میبرند در شدو و نمیخواهند — ببندند — در این قوطی را هیچوقت باز نمیکنند عالمهای از انرژی خودشان را هم چنین دارند از دست میدهند. بنابراین شدو جنبهٔ مثبت هم دارد: میتواند منبع انرژیهای زیادی باشد؛ میتواند منبع الهامهای هنری حتی باشد؛ و ارتباطش با خداوند هم چنین است: حتی وحی مثل الهام هنری با محتوایی و شیوهای خاص میتواند ناشی از شدو باشد؛ بنابراین حتی فعالیتهایی مقدس را هم میشود به فعالیت شدو نسبت داد. ولی اینها کمی پراکندهکردن ماجراست: کلاً فکر میکنم اکثریت متونی که یونگ نوشته و تحلیلهایی که میکند مثل همان تصوری است که در اکثر قسمت بحثهایم به شما دادم. برویم سراغ آرکتایپ
بعدی. آرکتایپ دومی که میخواهم دربارهاش صحبت کنم پرسونا است: اگر شدو از جهتی نقطهٔ مقابل ایگوست، اصلاً نقطهٔ مقابل خودآگاهی ماست — دقیقاً این واژهٔ خودآگاهی — انگار آن بخشی از خودم که به آن آگاه هستم؛ شدو میشود ناخودآگاهی، یعنی آن قسمتی که خودم به آن آگاهی ندارم. پرسونا در تقسیمات یونگی نقطهٔ مقابل آنیما و آنیموس است: آنها یک چیزند — حالا در زن این است، در مرد آن — و آن را به آن اسمی خودی هم — من در تئوری یونگ برای آنیما و آنیموس هست؛ الان یادم نیست — پرسونا نقطهٔ متناظر؛ مقابله؛ جفتی داریم: جفت پرسونا و در طرف مقابل آنیما و آنیموس. پرسونا چیست؟ باید توصیفی از پرسونا بکنم و بگویم اصولاً از چه جور رفتار غریزی میآید و بعد کمی دربارهٔ نمادها و نحوهٔ ظاهرشدن و مشکلاتی که پرسونا میتواند — همهٔ این آرکتایپها میتوانند از وضعیتهای طبیعی خودشان منحرف شوند و بعد این مشکلات ایجاد کنند — کمی هم این بحثهای مشابه بحثهای مربوط به شدو را اینجا میکنم؛ سعی میکنم کمی خلاصه دربیاورم که دستکم اگر آنیما و آنیموس ماند، بقیهٔ آرکتایپهای مهم را مروری کرده باشیم. پرسونا مفهومی خیلی — پرسونا اصولاً معنی نقاب میدهد: پرسونا به معنای دقیق کلمه، واژهٔ پرسون؛ پرسونال؛ هیچی؛ این چیزها هم از همین میشوند؛ مشترک با پرسونا دارند: پرسونا دقیقاً آن نقابی است که در تئاتر — تئاتر یونانی — بر چهرهشان میزدند؛ بنابراین واژهٔ خیلی خوبی است برای آن چیزی که یونگ میخواهد توسط این واژه بیان کند: یونگ — همهٔ بیدقتیهایی که در بیانِ نظری داشت — واقعاً در واژگان خودش فوقالعاده موفق است؛ تقریباً اسمی روی چیزی نگذاشته که بعداً آدمها بیایند اسمی بهتر پیشنهاد بکنند.
پرسونا: تصویر اجتماعی
منظور یونگ از پرسونا آن چیزی است که شما — آن شخصیتی که میخواهید در جامعه نشان بدهید، ولو اینکه چنان نیستید — من — به دلیل اینکه در جمع میخواهم زندگی کنم، به دلیل اقتضای زندگیکردن در جمع ایمیجی از خودم به جمع نشان میدهم: همهٔ چیزهایی که در درونم هست را ظاهر نمیکنم؛ خودم در جمع که قرار میگیرم خودم به معنای واقعی کلمه نیستم؛ بنابراین هر آدمی پرسونایی دارد؛ هیچکدام از شما در تنهایی چنین نیستید که در جمع هستید؛ و از این کمی بخواهیم جلوتر برویم: پرسونای آدمی به طور مشخص ممکن است چند چیز نباشد: پرسونایی برای دانشکده دارید، پرسونایی در خانه، پرسونایی ممکن است در جمعی دوستانه که با همدیگر رابطهٔ خاصی دارید؛ و آدمی ممکن است — اگر از شما در سه جامعهٔ مختلف که در آن زندگی میکنید فیلمبرداری کنند — بعداً خودتان و تعجب کنید چطور در این سه حالت مختلف قرار گرفتهاید و رفتارتان اینقدر با همدیگر تفاوت دارد. مثال خیلی خوبی دربارهٔ پرسونا دارم ولی عیب دارد؛ سربسته میگویم: یک بار کسی را در جمع خانوادهاش دیدم و دفعهٔ بعد که مرا دید اصلاً اینقدر خجالت میکشید؛ مدتی کمی ساکت بود؛ در جمعی بودیم؛ بعد یک بار کناری — مثلاً — با همدیگر تنها شدیم؛ گفت آقای تیسرکانی فکر میکنم همهٔ تصوری که از من داشتید کلاً از بین رفت، مثلاً؛ من چه آدمِ افتضاحی هستم وقتی در جمع خانواده قرار میگیرم؛ چون پسر کوچک خانواده بود و واقعاً در خانه مثل بچه باهاش رفتار میکردند و او هم همینطور رفتار میکرد کموبیش؛ در حالی که قبل از اینکه من در چنین وضعیتی ببینمش خیلی آدمِ چیزی به نظر میرسید — آدم — من واقعاً به او اطمینان دارم که چنین نیست؛ و به نظر من طبیعی است — کمی — هرگز هیچکس در خانهٔ خودش مثل محل کارش جلوی شما — جلوی پدر و مادرتان — به ۸۰ سالگی هم که برسید اونا مثل بچهاند میگذارند؛ ما همهمان — مادرها — همیشه آن تصور اصلی که از شما دارند همان حالتِ در قنداقبودن شماست و شما هم ناخودآگاه پاسخ میدهید؛ شدتش بستگی دارد به اینکه حالا خانواده چقدر چه با بچه برخورد میکند؛ ولی مطمئناً رفتاری که آدمی در خانهٔ خودش جلوی پدر و مادرش دارد نسبت به رفتاری که در محل کارش دارد تفاوتهایی دارد: پرسونای شما — آن چیزی که آنجا ارائه میدهید — فرق میکند. آن چیزی را ارائه میدهیم که فکر میکنیم باید ارائه بدهیم و آنها از ما میخواهند: ما همیشه تحت تأثیر خاص دیگران و خاص آن محیط و جامعه تغییری در رفتارهای خودمان میدهیم که خودمان را منطبق میکنیم با شرایط. یونگ حتی از این واژه استفاده میکند که اگر بخواهیم این رفتار غریزی را بگوییم که پرسونا از آن میآید، میگوید میشود چیزی تعریف کرد تحت عنوان همنوایی: تمایل غریزی به هم — مثلهمرنگ شدن با محیط، همنوا شدن با دیگران. ممکن است حتی صرفاً مسئله این نباشد که میل دارید منافع خودتان را حفظ کنید؛ اصلاً هارمونی پیدا کردن، هماهنگ شدن و همنوا شدن لذتی و چیزی دارد برای انسان: عضو جمعی بودن از نیازهای خیلی غریزی و طبیعی انسان است، عضو گروهی شدن. شما در آن سلسلهمراتب مازلو نیاز طبیعیای که در آن هرم رشد، هرم نیازها هست: نیاز عضویت در گروهی و حل شدن در جامعهای — حالا کوچک یا بزرگ. پس آن چیزی که پرسونا مشخص است — داریم از چه صحبت میکنیم؟ — از تصویری که ارائه میدهیم از خودمان در جمع که ممکن است تفاوتهایی داشته باشد در جمعهای مختلف؛ و این تصویر لزوماً آن چیزی نیست که ما هستیم: تحت تأثیر آن چیزی است که دیگران از ما میخواهند؛ آن وضعیت ایدهآلی است که فکر میکنیم در جامعه باید چنین رفتار کرد و جامعه از فردی مثل من چنین انتظاری دارد؛ آن غریزهای که پشتش هست این است که انگار انسان قبل از اینکه متولد شود میداند زندگی جمعی باید بکند و خیلیها معتقدند تمایل به زندگی جمعی تمایل غریزی است؛ یا مثل — حالا کمی کلیتر — اسمی که یونگ برایش میگذارد: میل به همنوا شدن. پس پرسونا تصوری است، مجموعه تصویرهایی از فردی ایدهآل در اجتماع، در موقعی که رفتار اجتماعی انجام میدهد؛ وجود — میگوید مفهومی مثل پرسونا معنایش این است که یونگ کاملاً اجتماعیبودن را انگار چیزی غریزی میداند در بشر؛
پرسونا و سوپرایگو
کما اینکه خیلیها چنین تصوری دارند که اجتماعیبودن غریزی است؛ چنین نیست که ما چون در جامعه به دنیا آمدیم؛ وضعیت طبیعی مکانیسمهای روانی ما اصلاً اقتضا میکند در جمع زندگی کنیم و از قبل ظرفی هم برایمان آماده شده که در آن پرسوناهای خودمان را نگه میداریم. چه مفهوم فرویدیای هست که اینجا پرسونا مقابلش قرار میگیرد؟ بعضی از مفاهیم فرویدی در یونگ: سوپرایگو. چه چیزی را در پرسوناهای خودمان داریم میریزیم؟ آن چیزی را که فکر میکنیم سوپرایگویمان، والدمان از ما میخواهد: این والد میتواند از خانواده شروع شود تا محل کار، جامعهٔ بزرگتر ثبت میشود؛ مجموعهٔ آن قدرتی که در بیرون ما وجود دارد؛ دیگرانی که من از این واژهٔ دیگری و دیگران میخواهم استفاده کنم — بعداً در لکان میبینید که این جزو مفاهیم اساسی است — انگار من تصوری دارم از دیگران و خواست دیگران که از من چه میخواهند و مطابق با اینکه آنها چه از من میخواهند پرسونایی میسازم. پرسیدند چرا نقطهٔ مقابلش؟ گفتم آها؛ کمی بگذارید جلوتر؛ من در همین جلسه این را میگویم؛ موبایلم را مجبور شدم خاموش کنم؛ ساعت ندارم — جان؟ — حالا سعی میکنم پرسونا را کمی مختصر بگویم؛ خیلی هم به این چیزها بهعنوان مسائل — انگار جایی یونگ این حرف را زده؛ بعضیا این را خیلی حساسیتش میکنند: یونگ اصولاً مشغول مطالعهٔ آرکتایپهاست و کمی هم نظریهپردازی کرده؛ از نظر خود من تقابل بین این آرکتایپها خیلی جدی نیست؛ ولی اینکه چیزی بوده که گفته پرسونا با آنیما و آنیموس متقابل همدیگر هستند، میگویم روشن میشود منظورش چیست؛ ولی خیلی نظریهپردازی محکمی اینجا وجود ندارد. پرسونای شما به نوعی آن «منِ ایدهآل» شماست؛ وقتی در جمع قرار میگیرید، حسی وجود دارد که انگار میخواهید بگویید من چنینام: یعنی میخواهید پرسونای آدمی را بشناسید، از بیرون میتوانید به رفتارش نگاه کنید؛ سعی میکند چه چیزی را از خودش، چه ایمیجی از خودش را نشان بدهد، پروجکت بکند بهاصطلاح؛ مردم این را چطور ببینند. خیلی واضح است آدمها از نظر قدرت پرسونا با همدیگر تفاوتهای اساسی دارند که برمیگردد به اینکه چقدر آن والدشان قوی است. بعضی از آدمها واقعاً در پرسونای خودشان حل میشوند: یعنی در خانهام — که از تنهاییام — دارند نقشبازی میکنند. پرسونا — بگذارید اسمش از تئاتر آمده برای اینکه جور نقشبازیکردن است: تو واقعاً چنین نیستی ولی چون جایی قرار میگیری فکر میکنی باید چنین رفتار کنی؛ آن بایدی که توسط دیگران تعیین شده و از اعمال قدرت دیگران این کار دارد میآید — دارد روی آن تأثیر میگذارد — تو چنین رفتار میکنی؛ نقش داری بازی میکنی. بعضی از آدمها در نقش پرسونا — پرسونایی — هم چند پرسونا داشتن مضره و هم غرق شدنشان اصلاً در پرسونایی خیلی قوی: آدمهایی وجود دارند — واقعاً نگاه میکنی — آدمی در شغل خودش حل شده و نتیجهاش این است که اگر رئیس اداره است در خانه مثل رئیس اداره دارد رفتار میکند؛ با زن و بچهٔ خودش هم چنین؛ تنها هم که هست ژست فرض کن رئیسادارهبودن را خودش — انگار تنهاییام که هست دوست ندارد — لباس کتوشلوارش را باید بپوشد؛ نظم و ترتیبی بیخودی را رعایت کند. این غرق شدن در پرسونا معادل با آن مفهوم — — غلطکردنِ والد در وجود یک شخص است: والد دقیقاً این مجموعهٔ نیرویی است که از بیرون، از فرهنگ، از دیگران به من وارد میشود؛ و باز دقیقاً اینجا نگاه کنید نوع تحلیلهای یونگی کاملاً متفاوتاند: اصلاً به آن مکانیسم و اینکه سعی کند مدلی ارائه بدهد برای — نمیدانم — رفتار؛ به اینها دقت نمیکند؛ دارد خود پرسونا را — آن چیزِ عملی که خلاصهاش ایجاد میشود — دارد مطالعه میکند؛ به این توجه میکند که عبارتی دارد، اصطلاحی — واقعاً این حرفی که میزنم همینطور نگاه میکنید — جایی در کتابش پاراگرافی چیزی گفته و دیگر هیچوقت نگفته؛ این کلاً یونگ — واقعاً مشکلش — حالا من هی میگویم نظریهپرداز نبوده و به این چیزها توجه — این خود بیش از اندازه چیز دارد، خروجی دارد و اصلاً فرصت اینکه اینها را مرتب کند ندارد. من این حالا شاید مقایسهٔ بدی نباشد؛ من چنین حسّی دارم وقتی موسیقی بتهوون گوش میدهم: سمفونی خیلی معروفی بتهوون دارد، سمفونی سومش، ارویکا؛ یک — یک تم، ملودیای یک بار ظاهر میشود؛ آدم — باور کنید فکر میکنم — اگر آهنگساز دیگری این به ذهنش میرسید اصلاً دو سه اثر میساخت بر اساس این؛ این جایی در قسمت اول این سمفونی چیزی خیلی قشنگی میزند که من هم خیلی خوشم میآید ولی اصلاً دیگر تکرار نمیکند؛ چون اینقدر چیز دارد که وقت نمیشود این را دوباره — حالا خیلی بسطش بدهد.
پراکندگی یونگ در بیان
اینقدر تسلط دارد؛ به اندازهٔ کافی ملودی. شوبرت — آدمهایی که ملودی زیاد به ذهنشان میرسد در آهنگسازان گاهی چنین است — قشنگترین ملودیاش را جایی گوشهای چیزی گفته و بعد اصلاً فراموش کرده برای اینکه اینقدر چیز به ذهنش میرسیده؛ یونگ کمی چنین است: جایی در کتابش — در کتاب — فکر میکنم تحلیل رؤیایش که لکچرها، سری درسهایی که در دانشگاهی گفته — اصطلاحی به کار میبرد و میگوید زندگیِ حجرهای؛ میگوید بعضی از آدمها زندگیِ حجرهای دارند؛ اصلاً روانشان چند حجره است؛ کاملاً در این حجره که میروند آدمیاند، در این — که حجره — فقط هم پرسونا نیست؛ خیلی چیز کلیتری دارد میگوید؛ ولی میخواهم بگویم نوع رفتار — وقتی فروید از والد صحبت میکند خیلی کلی مفهوم والد را بررسی میکند؛ نظریهپردازی خوبی میکند دربارهٔ والد: والد — سوپرایگو — حالا آن — ایگو و سوپرایگو و اید واقعاً مدلی خیلی خوب و قشنگ و ترتمیز برای کل رفتارهای انسان است؛ ولی اصلاً وقتی پرسونا — که چیزی مشابه و متناظر والد در نظریهٔ یونگ است — را مطالعه میکنید اصلاً چنین نیست که اینجا بخواهد فرض کنید این را بهعنوان چیزی خیلی تئوریک در نظر بگیرد؛ خود پرسونا را به طور تجربی در آدمها دارد مطالعه میکند: اینکه میتواند پرسونایی قوی داشته باشند، سری پرسوناهای متعدد داشته باشند، بعد هر کدام چه آثار
دارد. پرسونا چه ظاهر میشوند؟ میدانید؟ به جای اینکه برود بهعنوان مدل مدلسازی کند همهٔ مطالعاتش همین حالت تجربی دارد و واقعاً هم گاهگاهی دارم میگویم همین حالت است که چیزهای خیلی جالبی میگوید؛ ولی فقط جایی در سخنرانی این را گفته و دیگر — حالا ما — همین آثارش ترجمه نشده؛ من هم مجموعه آثارش را — این را نخواندهام؛ اینقدر زیاد است — ولی گاهی فکر میکنم ممکن است واقعاً همین یک پاراگراف باشد؛ یعنی دیگر خیلی شرح و بسط نداده باشد؛ ولی حرفهای جالبی چنین دارد. همین این پرسونا دقیقاً رابطهاش با شدو چیست؟ و همان معنای فرویدی این — این — پرسونا است که عامل خیلی از سرکوبهاست: چون باید چنین رفتار کنم، چون دیگران از من چنین میخواهند، پرسونای من در آن شاعرانگی نمیگنجد؛ من بهعنوان کشاورز در جامعهٔ کشاورزی نباید شاعر باشم، نباید چنین حالتهای سوبژکتیو داشته باشم؛ بنابراین طبیعی است این — این — چیزی که باید پروجکت کنم تمام — — پرسونا تمایل دارد مرا به سمت خودش بکشد: دیگران انگار این دیگران دارند قدرتی اعمال میکنند که من چنین شوم؛ تمایلی وجود دارد که من و پرسونا با همدیگر یگانه شویم؛ و وقتی پرسونای عظیمِ قدرتمندی آدم دارد و واقعاً میبینید آدمی با پرسونای خودش یگانه شده — اصطلاحی یونگ در این مورد به کار میبرد — میگوید پرسونای متورم: پرسونایی که من را در خودش — دیگر جزء اجزای روان نیست — اصلاً مرا خورده؛ این آدم در تنهایی خودش هم نقشبازی میکند؛ متوجه هستید؟ تفاوتش با آنیما و آنیموس — همان چیزیاند که این پرسونا را میشکنند — آدمی چنین کافی است عاشق شود برای اینکه آن قسمت — — آن دیگری که در آنیما یا آنیموس وجود دارد، آن چیزی است که مخالف با آن دیگرانی است که در پرسونا وجود دارند: آن به نیازهای طبیعی شما، دیگریِ طبیعی شماست؛ آن چیزی که باید — با — انگار شما قرار است در مقابل دیگریای قرار بگیرید؛ آن دیگریِ خوب که با شما — رو — واقعاً رشد میدهد، به بلوغ میرساند، آن چیزی است که در آنیما و آنیموس است؛ دیگرانی که در پرسونا هستند چیزی غیرطبیعی است؛ شما را از این وضعیت طبیعی خودتان دور میکند: هیچوقت آدمی که پرسونای قوی دارد عاشق نمیشود ولی ممکن است نقش عاشقی را خیلی خوب بازی کند. دقت میکنید؟ کافی است دیگران از او در جامعهای زندگی کند که خوب است عاشق باشد؛ بعد نگاه میکنید ممکن است برای عشق خودش دوئل هم بکند، کشته هم بشود؛ ولی اصلاً واقعیتش این است که عاشق نیست؛ دارد نقش عاشقی را به خوبی بازی میکند.
آنیما و آنیموس
بنابراین آنیما و آنیموس رفتارهای طبیعی به وجود میآورند در حالی که پرسونا چیزی خطرناک است اگر بخواهد. از نظر یونگ پرسونا دقیقاً لازم است: شما باید در جمع جور — همانطور که فروید میگوید سوپرایگو چیزی ضروری و لازم است — من نمیتوانم هر کاری که دلم میخواهد بکنم؛ باید خودم را با تمدن سازگار کنم؛ ولی در عین حال حل شدن در پرسونا — پرسونا بهعنوان جزئی از شخصیت خوب است؛ هر چقدر هم به آن آگاهتر باشید بهتر — ولی اگر این شما را ببلعد، پرسونا میل دارد شما را با خودش یکی کند؛ این بدترین اتفاقی است که ممکن است برای انسانی بیفتد.
پرسش شد آیا در کتاب «فرزند» میگوید — و اینکه کارهای عاشقانه را فرزند میگوید که باید انجام دهیم، یعنی همهٔ کارها عاشقانه است؛ و اینکه نیک و بدِ آنیما و آنیموس چنین است دیگر، نه؟ — گفتم: اگر نیک و بد را به معنای این بگیرید که نیک و بد را والد ایجاد میکند خیلی — این — این نوع نگاه فرویدی است؛ ولی لزوماً چنین نیست که بخواهید نیک و بد را بهعنوان مفهومی — مفهوم حاصل از پرسونا و — نمیدانم — والد و این چیزها ببینید. باز — یونگ که تمام مدت در آثارش به فرهنگ غربی و — چیز بد و بیراه میگوید — و برای همین هم موجود طردشدهای است؛ پرسوناش خوب کار نمیکرده احتمالاً؟ — بله؛ شدویش فرهنگ غربی بوده. — چیاش؟ — شدویش فرهنگ غربی بوده. — شدویش فرهنگ غربی بوده؟ — یعنی واقعاً آدمی که خیلی نسبت به چیزی اورریاکشن — اگر قبول کنیم داشته — حالا نمیدانم میشود این حرف را زد یا نه نشان میدهد خودش در درونش چیزی دارد که نمیخواهد. بیس
غربیها بگذریم. معتقدم از ویژگیهای تمدن غربی اهمیت زیاد دادن به زندگی جمعی و تقویت بیش از اندازهٔ پرسونا است؛ اکثر — و برای همین هم جامعهٔ غربی موفق و جامعهٔ شرقی موفق نیست: یعنی که این آدمها خوب نقشبازی نمیکنند. یعنی شما — شما — باید — اگر میخواهید جامعه، محیط کار خوب کار کند — خیلی خوب پرسونایی داشته باشید که خیلی خوب و قدرتمند باشد: رئیس که شدید نقش رئیس را خوب بازی کنید. در ایران — یارو رئیس است با زیردستانش حالا شوخی هم میکند؛ خنده هم — نمیدانم — آن حالت پوزیشن ریاست خودش را خوب رعایت نمیکند؛ انگار ما همیشه میل داریم چنین خود واقعی خودمان باشیم؛ خوب نقشبازی نمیکنیم؛ کارکردنش — یادمان — الان گروهی کاری درست کنیم، نقشها را رسماً تقسیم کنیم؛ آلمانیها را — آلمانیها اصلاً — نه تنها آلمانیها — بیماری این را دارند که شما سیستمی کلی درست کنید و بگویید تو مهره، این جای این سیستم هستی؛ با کمال میل ممکن است عمری نقش آن مهره را با خوبی و خوشی بازی کند و از اینکه در سیستمی کلی دارد کار میکند حس خوبی هم به او دست میدهد؛ ولی ما اصلاً چنین نیستیم: ما اصلاً نه مهره، نه پیچ میشویم؛ نه مهره میشویم؛ میخواهیم انگار همیشه همان کل سیستم باشیم؛ نقش — نمیتوانیم — نقشهای شغلی خودمان را حتی نمیتوانیم خوب بازی کنیم و این به کار آسیب میرساند: محیط کاری احتیاج به فعالیت پرسونا دارد؛ آدمها باید یاد بگیرند نقشبازیکردن به معنی دروغگفتن نیست: من سر کار که میآم — الان — این کارم را، این کار را قبول کردم باید چنین رفتار کنم؛ ولی با اینکه دلم برای این آدم خیلی میسوزد ولی این آدم را باید توبیخ کنم؛ برای اینکه به وظیفهٔ خودش — من رئیسم — آن به وظیفهٔ خودش عمل نکرده؛ طبق آییننامه باید این کار را انجام دهم؛ ممکن است پسرخالهام باشد، ممکن است — نمیدانم — فلان باشد؛ رابطهٔ دوستی — حالا این دفعه — نمیدانم — اشکال ندارد. ما کلاً سختگیریهایی بیجا داریم؛ نمیدانم: آدمی که رئیس میشود آدمِ سختگیری میشود، رئیسی سختگیر؛ پرسونای اینجا وجود ندارد؛ این آدم چنین است؛ ولی مهربان میشود رئیسی مهربان؛ در حالی که ریاست و مدیریت و اینها نقشهایی هستند که ویژگیهای — چیز — خودشان را دارند: مدیری باید بهموقع توبیخ کند، بهموقع مهربانی کند، بهموقع — یعنی — نقش خودش را خوب ایفا کند تا سازمان شکل بگیرد؛ ما اصولاً نمیتوانیم سازماندهی انجام دهیم، نمیتوانیم تشکیلات خوبی به وجود بیاوریم در شهر.
تعویق بحث خویشتن به جلسه بعد
در حالی که غرب روی این نقش خودش تأکید کرده: آدمها آنجا بهشدت پرسوناهای قویتری دارند و از نظر روانی هم — از نظر این — آسیب بزرگی است که به انسان غربی میرسد؛ برای اینکه پرسونای متورم دارند. آرکتایپهای دیگری هم هست؛ میتوانم این منابع را معرفی کنم هر چه بخواهید میشود از این چیزها خواند؛ خویشتن خیلی مهم است؛ خودبهخود، وقتی به فرایند فردانیت میرسیم، آنجا خویشتن نقش محوری بازی میکند در بحث فردانیت.