او این جلسه را به آنیما و آنیموس اختصاص میدهد و سلف را، اگر وقت نشد، به جلسهٔ فردانیت میگذارد. قرار است نخست منشأ این آرکتایپها، بعد توصیف و نمادپردازیهایشان در رویاها و اسطورهها و سپس نحوهٔ کاربرد مفاهیم آنیما و آنیموس در تئوری یونگ را بگوید. در عمل به منشأ، توصیف و نمادهای آنیما میرسد، آنیموس را کوتاهتر میآورد و بخش کاربردی را به جلسهٔ آینده میگذارد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
آنیما و آنیموس؛ ناآمادگی جلسه
این جلسه به نظر من جلسهٔ مهمی است: قرار است دربارهٔ موضوع آنیما و آنیموس صحبت کنیم. من میخواستم در این دو جلسه موضوع آرکتایپها را دربارهاش بحث کنیم و سعی کنیم همهٔ آنها را؛ و الان در این جلسه تصورم این است که بحث را با این آرکتایپ مهم آنیما و آنیموس شروع کنیم؛ اگر وقت شد کمی دربارهٔ سلف و بقیهٔ آرکتایپها صحبت میکنم؛ اگر نه، فکر میکنم مناسبت دارد که آن آرکتایپ سلف را اصلاً بگذاریم در جلسهای که دربارهٔ فرایند فردانیت — یعنی جلسهٔ بعدتر — صحبت کنیم؛ چون اصلاً مسئول فرایند فردانیت سلف است؛ بنابراین به طور طبیعی وقتی از سلف صحبت میکنیم این موضوع هم پیش میآید. بنابراین اگر این جلسه فقط همینطور دربارهٔ آنیما و آنیموس صحبت کردیم — که خیلی بحث مفصلی است نسبت به سایر آرکتایپها؛ بیشتر مطالعه شده و حجم فوقالعاده زیادی مطلب دربارهاش وجود دارد و جورهایی شناختنش هم حساسیت بیشتری دارد.
برنامه آرکتایپها و فردانیت
تئوری یونگ — اگر همهٔ جلسه به همین گذشت مشکل نیست. دیگر آن مقدمات اینکه آرکتایپها چی هستند و چه داریم مطالعه میکنیم را تکرار نمیکنم. فقط میخواهم قبل از اینکه وارد شناسایی آنیما و آنیموس شویم یکی دو نکته را تذکر بدهم که چرا اینقدر این موضوع نسبت به بقیهٔ آرکتایپها از جهاتی تفاوت دارد و مهم است. یکی از دلایلش این است که همیشه هم بهعنوان مثال وقتی میخواهم بگویم آرکتایپ چه با غرایز مربوط است، سادهترینش این است که بگوییم آنیما و آنیموس آرکتایپهای وابسته به رفتارهای جنسی هستند؛ وابسته به جنسیتاند.
دوگانگی آنیما و آنیموس
حالا آمدهایم و اگر فرویدیست هم نباشید ولی دستکم از آن مقداری که فروید مطالعه کردیم پیداست که در روانکاوی موضوع جنسیت در تحلیل بیماریهای روانی و اینها نقش عمدهای بازی میکرده، دستکم در تئوری فروید؛ و پرداختن به آنیما و آنیموس مبحثی در نظریهٔ یونگ است که به جنسیت وابسته است؛ بنابراین هر چه دربارهٔ جنسیت و نقشش میخواهیم بگوییم اینجاست. فروید که تقریباً همهٔ روانکاویاش بحث دربارهٔ جنسیت است. بنابراین اگر هم قبول نداریم — همانطور که یونگ قبول ندارد — که همهچیز توسط جنسیت قابل تحلیل است، ولی دستکم میدانیم این آرکتایپ باید آرکتایپ مهمی باشد؛ برای اینکه به آن بخشی از رفتارهای انسان وابسته است که سهم زیادی دستکم در بحثهای مربوط به رواننژندی دارند. این یکی از دلایل اهمیتدادن زیاد به آنیما و آنیموس است و دلیل عمدهٔ دیگرش این است که این آرکتایپ تفاوت خیلی اساسی با همهٔ آرکتایپها دارد: همانطور که از اسمش پیداست دو تاست، یکی نیست؛ یعنی وقتی دربارهٔ سلف صحبت میکنید دیگر سلف زنانه و مردانه نداریم؛ اینجا اصلاً با آرکتایپی مواجهایم که در دو جنس مختلف دو اسم مختلف گرفته و به طور اساسی با همدیگر متفاوتاند؛ بنابراین این آرکتایپ مثل دو آرکتایپ است؛ مطالعهکردنش از این جهت هم تفاوت عمدهای دارد: دو آرکتایپ مکملاند که در زن و مرد وجود دارند و از این نظر هم نقش خاصی بین آرکتایپها دارند. فعلاً هیچ موضع انتقادی نسبت به ایدههای یونگ ندارم؛ فقط دارم سعی میکنم بیان کنم؛ ولی بعداً دربارهٔ اینکه جایدادن این در بین آرکتایپهای دیگر چقدر خوب است یا بد، بعداً وقتی به حالت انتقاد از نظریه رسیدیم کمی به این موضوع اشاره میکنم. این آرکتایپ ویژهای است که جنسیت و رفتارهای جنسی را به نوعی بیان میکند. بهاضافهٔ اینکه این دشواری که در مطالعهاش وجود دارد باعث میشود با وضعیت خاصی مواجه باشیم: شما اولاً دو چیز را مطالعه میکنید و بعد هم طبیعی است برای مردان درککردن آنیما ساده است از درون خودشان: یعنی وقتی دربارهٔ آنیما صحبت میکنم، مردان میتوانند به درون خودشان نگاه کنند و بگویند آها منظور از آنیما این است و این را دارم؛ ولی وقتی دربارهٔ آنیموس صحبت میکنم مردان نمیتوانند به چیزی نگاه کنند و ببینندش: آنیموس چیزی است در درون زنان که مردان دسترسی ندارند.
کمبود منابع آنیموس
و طبیعی است وقتی اکثریتِ به اتفاقِ روانکاوها مرد هستند یا زنانی هستند که زیر نظر مردان تعلیم دیدهاند، اصولاً مطالعهکردن آنیموس را کمی دشوار کرده و میکند؛ حتی منابعی که در دسترس داریم — که موثقترینشان اسطورهها هستند — بیشتر توسط مردان به وجود آمدهاند؛ بنابراین در آنها پر از آنیما است ولی از آنیموس زیاد خبری نیست. از اول بنابراین این را تذکر میدهم که انتظار داشته باشید قسمت آنیمایی بحث کمی پررنگتر باشد. وقتی دربارهٔ نمادهای آنیما و آنیموس بحث میکنیم چنین نیست که مشابه هر نمادی که برای آنیما میگویم بدانم متقابلش برای آنیموس چی میشود؛ برای اینکه فکر میکنیم باید چنین چیزی وجود داشته باشد. این نکتهای است که از جهتی نکتهٔ منفی به نظر میرسد برای زنان؛ ولی الان این تئوریهای فمینیستی دیدگاهی در آنها وجود دارد — که الان یادم نیست صاحب اصلی این نظر کدامیک از این فمینیستهای معاصر بوده ولی به نظر من نکتهٔ جالبی است — که معتقدند همین ویژگی که در فرهنگ وجود دارد — نه فقط بحث دربارهٔ آنیما و آنیموس؛ اینکه آن چیزهایی که مردانه هستند بیشتر بیان شدهاند — زنان را در حوزهای برتر قرار میدهد.
اسرار زنانه و آثار مردانه
یعنی زن برای مرد حالت معما دارد: میتوانیم بگوییم زنان هیچوقت اسرار خودشان را فاش نکردند ولی مردان اسرار خودشان را فاش کردند، همهچیز را گفتند؛ دنیا پر از آثار هنری است که مردان خلق کردهاند، پر از ایدهها و تئوریهایی که مردان دادهاند و در آن عالمه دیدگاههای مردانه وجود دارد؛ بنابراین زنان دسترسی خوبی دارند به اینکه در درون مردان چه میگذرد و آنها چه دنیا را میبینند ولی مردان این حالت را ندارند؛ بنابراین این دیدگاهی فمینیستی است که به این دلیل زنان در موقعیتی برتر قرار میگیرند از نظر شناخت جنس مخالف؛ و این رازآمیزبودن زنان برای مردان چیزی است که فکر میکنم در فرهنگ هم خیلی ثبت شده: هنوز هم کسی سر در نیاورده؛ فروید هم آن جملهٔ معروف را در اواخر عمرش گفته — خلاصه نفهمیدم What women want — باید دید زنها چه میخواهند. نمونهاش را الان در همین بحث میبینیم که اطلاعاتمان دربارهٔ آنیموس خیلی کمتر از آنیماست. مثل آن بحثی که دربارهٔ آرکتایپها مطرح کردم از اینجا شروع کنم که منشأ بهوجودآمدن این آرکتایپهای آنیما و آنیموس چیست؛ بعد سعی کنیم تا جای ممکن بفهمیم اینها چیستند؛ توصیفی از آنها داشته باشیم؛ بعد دربارهٔ نمادپردازیهایشان — در رویاها و اسطورهها — و بعد نحوهٔ کاربرد مفاهیم آنیما و آنیموس در تئوری یونگ. مقداری صحبت میکنم؛ بدون اینکه بخواهیم مستقیماً وارد مباحث کاربردی شویم — حالا در آینده سری چیزهای کاربردی میگویم — میخواهم مثل همان آرکتایپهای قبلی مقداری دربارهٔ این صحبت کنم که از آنیما و آنیموس برای تحلیل روابط زن و مرد چه میشود استفاده کرد یا برای تحلیل اسطورهها چه کاری میشود انجام داد و از اینجور بحثها. اینکه از کدام غریزه اینها میآیند بدیهی است: بدیهیترین آرکتایپی که منشأش را میدانیم همین است. ما زن و مرد — هر دو — ساحل چیزی هستیم که حالا اسم غریزهٔ جنسی را به آن میدهیم: جور کشش و تمایلی نسبت به جنس مخالف در آنها وجود دارد؛ و اگر آن ایدهٔ کلی را قبول کرده باشیم که هر جور رفتار جنسی، هر جور رفتار غریزی همراه خودش — به قول حالا مقدمه یا مؤخره فرق نمیکند — سری تصورات و ذهنیتهای خاصی دارد که آنها هم جنبهٔ ذاتی و غریزی دارند، واضح است که در اطراف غریزهٔ جنسی باید آرکتایپ وجود داشته باشد؛ و بدیهی هم هست که در زن و مرد باید متفاوت باشد: در مرد باید تصوری از زن وجود داشته باشد — یک آرکتایپی وجود داشته باشد؛ منبعی وجود داشته باشد که تصاویری از زن، از آن چیزی که مطلوب غریزهٔ جنسی است، توسط آن تولید بشود و در آن جا بگیرد: ظرفی که حاوی تصوری احتمالاً از زنی ایدهآل یا زن به طور کلی.
غریزه جنسی و ظرف تصورات
و همینطور در زن باید ظرفی وجود داشته باشد که تصورات مربوط به مرد را — آن چیزی که غریزهٔ جنسی قرار است به آن معطوف شود — در خودش جا بدهد. بنابراین بدیهی است منشأ چیست و دربارهٔ چه صحبت میکنیم؛ و حالا منتها اینکه خود این آرکتایپ به چه شکلی خودش را ظاهر میکند کمی جای بحث مفصلتری دارد؛ سعی میکنم از روی متنها و عبارتهای خود یونگ یا دیگران چیزهایی به طور مستند بگویم. مجدداً تذکری را که جلسهٔ قبل دادم تکرار بکنم: خیلی امیدوار نباشید که در آثار مختلفی که دربارهٔ یونگ نوشته شده یا آثار خود یونگ توصیفی یگانه و خیلی مشخص از این آرکتایپها پیدا کنید؛ در طول دورانی که یونگ کار کرده واقعاً شاید بشود گفت دربارهٔ آنیما و آنیموس کمتر حرف تکراری زده اصلاً: یعنی هر جایی بخوانید میبینید دارد به بعد جدیدی از این آرکتایپها اشاره میکند و بیشترین حرفها را هم فکر میکنم دربارهٔ همین آنیما و آنیموس زده و بیشترین تحلیلهای رفتاری را هم شاید با استفاده از همینها ارائه کرده باشد؛ ولی همیشه حرفها جدیدند. منتها فکر میکنم اگر آن هستهٔ مرکزی حرفها را بفهمید متوجه میشوید دیگر همهٔ این چیزهایی که داریم شاخ و برگهای درختیاند و به همدیگر متصلاند؛ چنین نیست که حالت پراکندهگویی داشته باشد. فقط به نکتهٔ مهمی اشاره میکنم که خیلی — — در آثار یونگ ندیدهام خیلی با صراحت بیان شده باشد: از بحثهایی که دربارهٔ آرکتایپهای قبلی کردیم باید این تصور برایتان به وجود آمده باشد که وقتی میگوییم این آرکتایپها مقتضیات ناخودآگاه جمعی هستند، چنین نیست که در تمام شدو یا آنیما در همهٔ افراد بشر چیزی ثابت و مشخص باشد؛ تصور ما از آرکتایپها وقتی این را مطالعه میکنید بیشتر چنین میشود: مثل اینکه هستهٔ مرکزیای وجود دارد که میتواند شدوی جمعی بشر باشد؛ بعد تجربیات زندگی آدمی بسته به اینکه در چه فرهنگی زندگی میکند و در زندگی شخصی خودش چه صفاتی — صفات منفی — را بروز داده و اینها را به ناخودآگاه خودش حمل کرده، اطراف آن هستهٔ مرکزی تغییر شکلهایی به وجود میآید؛ بنابراین شدوی هیچ دو آدمی مثل همدیگر نیست. نتیجه این است که آرکتایپ به معنای بالقوه چیزی جمعی است ولی به معنای بالفعل شخصی: از زندگی خود شخص و تجربیاتش است که اینها شکل میگیرند و به حالت فعلیتی میرسند؛ و بنابراین این حرفی که داریم دربارهٔ چیزهایی صحبت میکنیم که بین بشر به طور جمعی مشترک است، آدم نباید به اشتباه بیندازد که برای هر آدمی آنیمای شخصی داریم: آنیمایتان در وضعیتهای مختلف زندگیتان تغییراتی میکند.
ناخودآگاه جمعی و شخصی
آنیما میتواند رشد کند یا رشد نکند یا به شکلهای متفاوتی دربیاید؛ این نکتهٔ مهمی است برای اینکه معمولاً آرکتایپ را محتوای ناخودآگاه جمعی میگیرند: آن چیزی که در ناخودآگاه جمعی هست آن هستهٔ مرکزی است، آن ظرفی است که این چیزها را در خودش جا میدهد؛ آن چیزی که فعلیت آرکتایپهاست مخلوطی است از ناخودآگاه جمعی و شخصی. دربارهٔ شدو، شدو دقیقاً با همان مکانیسمی که فروید برای شکلگیری ناخودآگاه شخصی توصیف میکند شکل میگیرد: صفات منفیای وجود دارند که ما اینها را از ذهن خودآگاه خودمان پاک میکنیم؛ اینها میروند کمکم آن شدو را شکل میدهند؛ محتویاتی میشوند که در ظرف شدو نشستهاند. بنابراین آن چیزی که جمعی است آن ظرف است، آن هستهٔ مرکزی است؛ ولی شکلهای عجیب و غریبی که ممکن است به خودش بگیرد، تغییر شکل بدهد، م
حتواهای مختلف پیدا کند وقتی به فعلیت میرسیم، در طول زندگی انسانهاست که شکل میگیرد: به هیچ وجه تصوری از زن در مردی وجود ندارد مگر اینکه با زن مواجه شده باشد؛ یعنی اگر زندگیاش — همهٔ آرکتایپها چنیناند — تا شما زندگی نکرده و تجربه نکرده جهان خارج را آرکتایپ فعلیت پیدا نمیکند؛ ولی چنین نیست که مردی که هنوز زنی را ندیده اصلاً آنیمایش وجود ندارد: جایی خالی، ظرفی وجود دارد که منتظر است توسط سیگنالهایی از بیرون پر شود. اگر آزمایشی وحشتناک ترتیب دهید و پسری را ببرید جایی متولد شود و فقط با مردان زندگی کند، آنیمایش توسط چیزهایی پر میشود؛ چیزهای عجیب و غریبی که زن نیستند و شاید بعضی از ویژگیهایی که در آن مردان هست جنبههای زنانهای در آن باشد؛ بنابراین آنها به آنیمایش شکل میدهند و حالا همینطور که جلوتر میرویم عوامل طبیعیای وجود دارند که با حسهای آنیمایی همراهاند: فرض کنید ماه و زمین و نمادهای دیگری؛ اینها ممکن است فعالتر از حالت عادی باشند در آنیمای این آدم؛ برای اینکه آن محتوای اصلی خودش را پیدا نکرده و دارد با محتواهایی کمی ظریفتر و کلیتر کار میکند آنیمایش. موضوع این است که این آنیما در اثر تجربیات توسط چیزی پر میشود. بیایید سعی کنیم — من همهاش میگویم آنیما — من اتفاقاً کنجکاوم بیشتر دربارهٔ آنیموس: هر جایی کوچکترین مطلبی دربارهٔ آنیموس پیدا کنم میخوانم؛ چون فکر میکنم — نمیدانم — آنیما چیست؛ آنیموس که کمی عجیب و غریب است از نظر مرد. بگذارید توصیف اینکه آنیما و آنیموس چیستند را از آنیما شروع کنیم و به نوعی آنیموس نسخهٔ مقابل آنیماست. قبل از اینکه توصیف آنیما را شروع کنم بیایید از این اسطورههای متداول موجود در سراسر دنیا شروع کنیم که به ما میگویند در اصل انسان دوجنسی بوده: تقریباً همهٔ فرهنگهای بشر — از جمله فرهنگ ایرانی — این اسطوره به شکلی در آن هست که در اصل انسان موجودی دوجنسی است.
اسطوره نیمه گمشده
بعداً به نوعی این دو جنس از همدیگر جدا میشوند و تبدیل میشود — بخشیاش تبدیل به مرد میشود و بخشیاش تبدیل به زن؛ و کشش بین مرد و زن چنین در این اسطورهها توجیه میشود که اینها نیمهٔ گمشدهٔ خودشان را میخواهند پیدا کنند. اسطورههای مختلف سراسر دنیا واقعاً همهجا تقریباً این اسطورهها وجود دارد؛ اسطورههای مربوط به جدا شدن و دونیم شدن انسان، یا به شکلی کمی انحرافیاش در کتاب مقدس تورات وجود دارد که چنین است که قطعهای از مرد جدا میشود و تبدیل به زن میشود؛ چنین نیست که صحنهٔ مرد و زن در اول به صورت نیمه باشد. ولی این حالتی که انگار مرد و زن از اول یکی هستند بعد تبدیل به دو تا میشوند تصور عمومی باستانی است که همهٔ شما اینها را میبینید: یکی از کاملترینهایش در فرهنگ چینی به صورت این نمادهای ین و یان وجود دارد که به شدت تأکید بر مکملبودن است؛ ولی اینجا را هم نگاه کنید در فرهنگ چینی باز حس برتری نسبت به یان نسبت به ین حالتی برتر دارد: چون نمیخواهم وارد آن بحثها شوم که با اینکه به شدت تأکید بر جور مکملبودن است ولی توصیفها به نوعی به نظر میآید به نفع یان ارائه میشود. یا اختلافی که بین این اسطورهها هست در توجیه این است که چه این اتفاق افتاده — چرا اینها از همدیگر
مثلاً احتمالاً باید این تصور را داشته باشید اگر کمی با اسطورههای یونانی آشنا باشید؛ چون در اسطورههای یونانی برخلاف خیلی از اسطورههای باستانی رسماً بین دنیای انسانها و خدایان جنگوگریزی هست و خدایان یونانی موجوداتی به نظر بیارزش میرسند برای اینکه انگار از پس این مخلوق برنمیآیند؛ تمام مدت دارند توطئه میکنند علیه انسان و این ماجرا هم همینطور پیش آمد: خدایان از روی حسادت — این موجود موجودِ کاملی بود و از روی حسادت برای تضعیفش این را دونیم کردند — موجودی فکر میکنم کرویشکل بود که دو صورت داشت و دو مرد و زن قاطی شده با همدیگر بود. ضیافت افلاطون — که کتاب خیلی معروفی است؛ توصیه نمیکنم بخوانید ولی — آنجا دربارهٔ عشق نظریهپردازی میکند و از همینجا شروع میکند: توصیفی دارد از اینکه این موجود اولیه چه شکلی بوده و در اثر حسادت خدایان این دونیم شده و زن و مرد به وجود آمدهاند. من از این اسطورهها شروع میکنم برای اینکه این تصور عمومی را به شما بدهم که به نوعی در یونگ چنین مقدمهای وجود دارد؛ باز اینکه چقدر با صراحت بیان کرده باشد، اینکه آنیما و آنیموس چنین شکل میگیرند: انگار در ابتدا چیزی مشترک وجود دارد؛ انسانی دوجنسی وجود دارد؛ رشد نایافته نیمه متقابل
رشد نایافته نیمه متقابل
بعداً در مردان بخش نیمهٔ مردانه رشد میکند و حالا دستکم با زبان یونگ اگر صحبت کنیم خودآگاهی مردان خود توسط نیمهٔ مردانه پر میشود؛ بنابراین ایگوی مرد، خودآگاهیاش خودش را با آن نیمهٔ مردانه است که همزادپنداری میکند و آن را بهعنوان خود قبول میکند.
رشد نایافتهٔ نیمه متقابل
حالا اینکه این فرایند چه اتفاق میافتد مهم نیست؛ و بنابراین نیمهٔ زنانهٔ مرد رشد نمیکند، در حالتی دستکم باقی میماند و در ناخودآگاه مرد قرار میگیرد: این توصیف یونگ از آنیما و آنیموس چنین در وجود مرد و زن است. آنیما نقش زنانهٔ وجود مرد است که هم رشد، هی رشد پیدا نکرده و هم اینکه از خودآگاهی مرد به نوعی جدا شده: مرد به طور طبیعی به بخش زنانهٔ خودش به طور آگاهانه دسترسی ندارد. در آن طرف اتفاق برعکس افتاده: یعنی نیمهٔ مردانه از حالت رشد کردن باز مانده، چیزی کوچکی شده، قسمت زنانه بیشتر رشد کرده و خودآگاهی زن با نیمهٔ زنانهاش است که هماهنگ شده. بنابراین حسی از اینکه در ابتدا مرد و زن انگار چیزی واحدند و در طول فرایندی مرد و زن شکل میگیرند وجود دارد؛ شبیه همان اسطورههای باستانی؛ و خیلی واضح است که یونگ وجود آن اسطورههای سراسری و باستانی را دلیل خوبی میبیند برای اینکه چنین تصور کنیم: یونگ با اسطوره استدلال میکند که اصلاً این آرکتایپها چی هستند و چی نیستند؛ بنابراین اصلاً خود اینکه اسطورهها وجود دارند دلیل بر این است که چنین اتفاقی میتوانسته افتاده باشد. ولی دلایل زیستشناختی خیلی قویتری وجود دارد که خود یونگ خوشبختانه آنقدر عمرش کفاف داد که با بعضی از تشریحات جدید زیستشناسی هم مواجه شود و از آنها رسماً بهعنوان استدلال هم استفاده کند: دلایل زیستشناختیاش یکی وجود ژنها و هورمونهای جنس مخالف در همهٔ انسانهاست. یعنی همهٔ مردان در خودشان ژنهای — در حد مینیمم ولی — ژن زنانه و هورمونهای زنانه دارند؛ منتها غلبه با هورمونها و ژنهای مردانه است و این در زنان هم همینطور.
دلایل زیستشناختی تقارن اولیه
بنابراین از نظر زیستشناختی توجیه میشود این ایدهٔ یونگ که انگار در درون هر مردی زنی — ولی در حالتی عقبافتاده از نظر رشد — وجود دارد و در زن هم مردی وجود دارد. و از طرف دیگر جنینشناسی دلیل خیلی بدیهیای برای این تصورات میتواند ایجاد کند و آنم این است که میدانیم جنسیت در ابتدا وجود ندارد: شکلگیری نطفهٔ جنسیت معنا ندارد؛ در چند هفته بعد از این، تغییراتی اتفاق میافتد و جنسیت مشخص میشود؛ به نطفه؛ یعنی بروز جنسیت چیزی متأخر است و بنابراین اینکه انگار از حالتی متقارن انسان شروع میکند و بعداً این تقارن شکسته میشود ایدهای است که از نظر جنینشناسی و از نظر زیستشناسی هم کاملاً ایدهای قابلقبول است. پرسش شد — درهم — که آیا میشود این رفرنس را ناخودآگاه نامید و اینکه ازدواج جور کاملشدن است نه بزرگشدن. پاسخ دادم: خیلی خوب متوجه نمیشوم منظورتان چیست ولی فکر میکنم میخواهید توجیهی تکاملی پیدا کنید؛ یعنی بگویید فانکشن این غریزهٔ جنسی شما این است که انسان سراغ جفتگیری برود و به نوعی فرض کنید این غریزه وجود دارد برای اینکه فانکشن مسئولی برای تکامل نوع انسان دارد؛ آن وقت آرکتایپی به وجود آمده که به انسان این حس را میدهد که فرض کن تو ناقصی، باید بروی آن نیمهٔ پنهان خودت را پیدا کنی — درستتر است. جورایی زیادی فرویدی میشود دیگر: میخواهم بگویم یعنی اینجور درسهای تکاملی به این شکل — که توجیهات فانکشنال باشند — خیلی با دیدگاههای یونگ هماهنگ نیست؛ نه اینکه نمیشود چنین بحث کرد.
توجیه تکاملی آنیما و آنیموس
میخواهم بگویم چنین که شما دارید میگویید مثل این است که این حقیقت ندارد: یعنی انگار ناخودآگاه برای منظوری — که حالا شاید هم واقعی نباشد — دارد ما را سراغ چیزی میفرستد؛ ولی این تکاملی نیست: یعنی واقعیت را میخواهم بگویم — یعنی شما دارید میگویید که انگار این کاملشدن واقعی نیست؛ یعنی مرد با زن و زن با مرد وقتی ازدواج میکنند و عشقی بینشان به وجود میآید واقعاً مکمل هم نیستند و تکمیل نمیشوند؛ بلکه فانکشنی خارج از این بحثها وجود دارد که برای نسل بشر مهم است. دیدگاه تکاملی لزومی ندارد که واقعاً به طور فردی به کمال برسید در اثر ازدواج: نسل بشر است که آن مقتضیات تکاملیاند که دارند کار میکنند. فکر میکنم این جور با دیدگاه یونگی خیلی سازگار نیست؛ برای اینکه احساس یونگ این است که انگار ناخودآگاه دروغ نمیگوید به شما: یعنی اگر واقعاً در ناخودآگاه چنین است که آنیمایی وجود دارد و این حس وجود دارد که توسط آن تکمیل میشوید، واقعاً تکمیل میشوید؛ نه اینکه به دلیل فرض کن پیشرفت نسل بشر و تولیدمثل و این حرفها این تصورات آنجا به وجود آمده باشد. از این نظر میگویم خیلی نزدیک به دیدگاه یونگ نیست ولی این حرف را میشود زد؛ خیلی برای آدمهایی که همهچیز را دوست دارند در روانکاوی، زیستشناسی و نظریهٔ تکامل — از این جهت میگویم فرویدی است؛ فروید که اصلاً اصولاً چنین نگاه نمیکند — ولی اگر فرض کن آنیما و آنیموس را با فروید ارزیابی کنید با توجه به آن تمایلش به ریداکشن به زیستشناسی احتمالاً توجیه خوبی است در واقع. نه؛ همانطور که گفتم یونگ میتواند بخشیاش باشد؛ بخشیاش هم ممکن است تکامل عاطفی باشد: این تجربههای عاطفی است که آدم را در طول زندگی کامل میکند، نه لزوماً — این کار را انجام نده. فکر میکنم دیدگاه یونگ این است که اگر جور حسِ آرکتایپی وجود دارد که ناخودآگاه به شما این سیگنال را میدهد که باید دنبال چنین موجودی بگردید، باید بگردید؛ و این در جهت رشد است؛ رشد فردی؛ خیلی فکر میکنم در دیدگاههای رشد نسل و تولیدمثل و اینجور چیزهای تکاملی نقش چندانی ندارد؛ ندیدهام جایی چنین بحث شود؛ واقعاً نمیدانم چیزی بوده باشد از یونگ که به نظریهٔ تکامل اشاره کرده باشد، حتی بد بوده باشد؛ ولی به نظر نمیآید؛ نه تنها خیلی ندارد، خیلی انگار دوست ندارد از اینجور بحثها.
جایگاه بحث در روانشناسی یونگ
میتوانی رفرنسی بدهی؟ آره: یعنی آدمی که آنیما و آنیموس — الان آنیما و آنیموس بحثی نیست که — لزوم از اینها هست که میشنوید که دارد از آنیما صحبت میکند؛ آنیما یعنی این آدم این را قبول دارد: سری innovations که از کارهایی که انجام داده، این است که تعداد زیادی اصطلاح تولید کرده که بعضیشان به طور فوقالعاده وسیعی الان استفاده میشوند بدون اینکه لازم باشد کلیت تئوریهای یونگ را بپذیرید: نمونهٔ خیلی واضحش که قبلاً هم به آن اشاره کردهام اصطلاح درونگرایی و برونگرایی است: هر روانشناس و روانکاوی — حتی مردم در تاکسی — ممکن است بگویند طرف درونگراست، طرف برونگراست و دقیقاً نمیدانند این اصلاً بخشی از آن تیپولوژی یونگ است و ممکن است خیلی هماهنگ با سایر بخشهای این نظریهاش باشد؛ ولی اینکه اصولاً چیزی تحت عنوان درونگرایی و برونگرایی وجود دارد دیگر جا افتاده است؛ یا مفهوم عقده: شاید بیشتر از اینکه یکی از ما ایرانیها اصلاً از این کلمهٔ عقده — یارو عقدهای است — این را بهعنوان صفتی خیلی ساده ببینیم، واژهٔ عقده را یونگ به اینگونه معرفی کرده در زمینهٔ روانکاوی؛ و همینطور آنیما و آنیموس: شما بارها در بحثهای هنری دیدهام که هنرمند — مردی که هنرمند است — آنیمایش فعال است؛ هنر در اثر فعالیت آنیماست که مرد دچار الهامات هنری و این حرفها میشود؛ معلوم نیست طرف هیچ اعتقادی به یونگ دارد اصلاً — ای
ن حرف را میزند. ولی این اصطلاح آنیما برای اشارهکردن به مجموعه احساسات و عواطفی که مرد نسبت به زن دارد، نمادهایی که استفاده میکند یا — نمیدانم — چیزی که به آن میگویند زن درون: الان این اصطلاح کودک درون، زن درون، مرد درون همه استفاده میکنند؛ خیلی هم لازم نیست به کل مفهوم ناخودآگاه جمعی حتی معتقد باشند؛ اصطلاحاتیاند که با آنها میشود خوب حرف زد؛ چنین میشود نگاه کرد. سؤال شما سؤال خوبی است ولی جوابم این است که با فضای بحثهای یونگی سازگار نیست چنین نگاه کردن؛ فکر میکنم یونگ چنین نگاه میکند که ناخودآگاه شما را به هیچ دلیلی فریب نمیدهد؛ برای کاری هم — کاری هم — به نسل بشر ندارد: یعنی چنین نیست که مقتضیاتی — چون نظریهٔ تکامل چنین است — مقتضیات حفظ نسل بشر ممکن است باعث شود غرایزی در فرد به وجود بیاید که به نفعش نیست؛ از جمله فکر میکنم غریزهٔ جنسی و میل به ازدواج در دیدگاه تکاملی چنین است: آدمها لزوماً ممکن است به نفعشان نباشد که این کار را بکنند ولی طبیعت چنین فورس کرده؛ چیزی نیازهایی در آنها گذاشته که اینها مجبور شوند بروند. — آره؛ آره. — حالا چنین نگاه کنیم که آنهایی که این کار را کردند نسلشان ادامه پیدا کرده؛ خیلی .
حاضری (خانم) پرسید: همجنسگرایی دستهبندی میشود یا تعیین میشود — شما دارید سعی میکنید از این چیزنشدن آنیما و آنیموس استفاده کنید. گفتم قطعاً — من چنین به شما بگویم — اگر یونگ بخواهد دربارهٔ همجنسگرایی حرفی بزند باید در قالب آنیما و آنیموس باشد.
همجنسگرایی و همانندسازی با آنیما
باید یعنی چه باید بگوید؟ باید بگوید مردی همجنسگرا آنیمایش دچار مشکلی شده؛ خودش با آنیمایش همانندسازی کرده، بنابراین در بیرون خودش دنبال مرد میگردد؛ یا اگر هم همجنسگرا را با آن معنای کمی نادرتر بگوییم — که مردی است که تمایل جنسیاش به مرد است، به معنای اینکه جنبهٔ فاعل؛ چون معمولاً وقتی میگویند همجنس، مردِ همجنسگرا یعنی مردی که نقش زن را بازی میکند؛ زنِ همجنسگرا یعنی زنی که نقش مرد را بازی میکند — نقشش، نقشی که بازی میکند تعویض شده. این است که بهعنوان بیماری روانی دستهبندی میشد و الان انجمنهای همجنسگرایی در سراسر جهان مبارزه کردهاند و من آخرین باری که جایی مطلبی خواندم نوشته بود که از دههٔ ۹۰ به اینور ۵۰ درصد کتابهای ریفرنسی که دربارهٔ بیماریهای روانی، دستهبندی بیماریهای روانی منتشر میشود و ریفرنس هستند ۵۰ درصدشان همجنسگرایی را از فهرست بیماریها و انحرافهای روانی حذف کردهاند. — دیاسام هم هست؟ — بله، دیاسام هم هست؛ در حالی که در دههٔ ۸۰ همهشان متفقاً همجنسگرایی را جزو طبقهبندی مشکلات و بیماریهای روانی میآوردند؛ و روند کار چنین است که فکر میکنم از موقعی که دیدم تا حالا — این سه چهار سال — احتمالاً این ۵۰ درصد خیلی بیشتر هم شده باشد. توضیحی که میتوانم دربارهٔ سؤال شما بدهم این است که
مسائل جنسی چنین در تحلیل میشوند و یونگ دربارهٔ همجنسگرایی هم تحلیلی بر اساس آنیما و آنیموس دارد که چه اتفاقی میافتد: نکته ساده است؛ مشکل چنین پیش میآید که شما مرد در بهجای اینکه با آن نیمهٔ مردانهٔ خودش ایگوش همزادپنداری کند، ایگوش رفته منحرف شده به سمت آن قسمت زنانه و طبعاً دنبال مرد میگردد؛ اینکه چطور و چه مکانیسمهایی باعث میشود این اتفاق بیفتد بستگی به تجربیات شخصی، زندگی و فرد دارد و حالا نمیخواهم خیلی وارد این بحث شوم؛ و اگر آن یکی اتفاق افتاده باشد که معمولاً جزو انحرافها محسوب نمیشود بهعنوان بیماری هیچوقت ردهبندی نمیشد: مردی که بهعنوان فاعل ابژهٔ جنسی را مرد انتخاب میکند — آن مثل این است که — این خیلی ساده است دیگر: آنیمایش توسط — — مردی را به شما از تماس با زنها دور کنیم؛ این کمکم آنیمایش توسط ممکن است فرض کنیم بچههای — پسر بچهها — چیزی، چیزی مردانه که بیشتر ویژگیهای زنانه نشان میدهد پر میشود؛ بنابراین طرف اصلاً تمایل پیدا میکند به جنس موافق خودش بهعنوان ابژهٔ جنسی؛ نه اینکه حالا این معمولاً جزو انحرافهای روانی ردهبندی نمیشود و توجیه خیلی واضحی هم دارد: بدیهی است که این اتفاق میافتد؛ یعنی تمام احساسات جنسی مردی میتواند معطوف به موجودی غیر از زن شود. — حالا که این سؤال را کردید میخواهم بهعنوان پرانتز بگویم احتمالاً شاید بدانید که یونان — یونان باستان — خیلی همجنسگرایی در آن متداول بوده و در واژگان یونانی اروس — که این واژههای اروتیک از آن ساخته میشود — شاید بشود شاید بشود ترجمه کرد شهوت ولی همراه با حس عاشقانه
اروس و ادبیات کهن
هم هست؛ اروس فقط شهوت به معنایی که خیلی جسمانیاش نیست؛ اروس اصولاً از دیدگاه یونانی به پسر بچه تعلق میگیرد؛ نه به زن؛ و این جالب است دیگر: بنابراین یعنی فرهنگی که به طور رسمی آن چیزی که متعلق به عشق مردانه است انگار پسر بچه است نه زن؛ و در طول زمان بعداً ممکن است ابژهٔ اصلی خودش را ترک کند و به چیزی تعلق بگیرد؛ و من به همین دلیل گفتم توصیه نمیکنم ضیافت را بخوانید؛ چون ضیافت را بخوانید میبینید اصلاً رسماً دارد از افلاطون چنین حرفهایی میزند؛ چقدر تعریف میکند از پسرهایی که خودشان را در اختیار مردان قرار میدهند که به معروفیت برسند؛ خیلی جالب است. — در ادبیات کهن هم؟ — خیلی در ادبیات کهن؟ نه خیلی هم هست. — در ادبیات؟ — نه خیلی ولی آره آره شاهد آره شاهد آره دیدم؛ کتاب را نخواندهام ولی بوده. نمیخواهم بگویم در فرهنگ — ولی فرهنگ باستانی ایران اصلاً چنین نیست و در فرهنگ و ادبیات ما نقش خیلی کوچکی میشود گفت این چیزها اختصاص دارد؛ تئوریپردازی آنقدر قوی نیست که تئوریپردازی شده باشد رفته باشد در واژگان زبان فارسی. فکر میکنم اتفاقاً — حالا من واقعاً نه به دلیل ایرانیبودن — فکر میکنم فرهنگ باستانی ایران خیلی این مسائل جنسی در آن خوب است؛ خیلی واژهها — واژگانی که داریم — واژگان جالبی است در اشارهکردن به زن و مرد و این چیزها. — سؤالی دارید؟ — اینکه من — چه کششی — مدت طولانی است که پری دریایی میبینم. — نه نه نه؛ کمی زود سؤالهایی میکنید؛ نیست؛ نه بگذارید کمی حرف بزنم بعد سراغ — شما دارید میگویید موردی مردانه است که برای چیزی زنانه — چشمهایتان را میخواهید ببندید. — آه؛ شما میگویید دلفین میبینید: توضیح جالبی برای وجود پری دریایی در اسطورههاست که ایشان دارد تأثیر میگذارد در دریانوردان: اینها دلفین را میدیدند، میخواستند بیندازند در آنیمایش؛ شکلی عجیب و غریبی پیدا میکرد که میشد پری دریایی. جالب است؛ ایدهٔ بامزهای است برای توجیه اینکه پری دریایی چه توجیه میشود؛ فکر میکنم خیلی با این توجیه موافق باشید. بگذریم. شروع کنم که دربارهٔ — حالا — از این تصور شروع کنید که قصد زن و مرد به معنای واقعیاش
پری دریایی و فرافکنی آنیما
شروع کنم که دربارهٔ — حالا — از این تصور شروع کنید که هست: زن و مرد به معنای واقعی کلمه در درون خودشان بخش زنانه و مردانه دارند؛ یعنی هر دویشان بخشهای مردانه و زنانه دارند: آن بخش زنانهٔ مرد که رشد نکرده به نوعی حالا چیزی وجود دارد؛ مثل این است که بخش مردانه که در خودآگاه است در ناخودآگاه مرد نیاز به اینکه آن بخشِ رشدنکرده به نوعی استعداد رشد پیدا کند وجود دارد؛ به قول یونگ — حالا جاهایی بیشتر به این اشاره میکنم جلوتر — کلاً ناخودآگاهی این تمایلی که دارد به اینکه به خودآگاهی برسد نتیجهاش این است که آن بخش زنانهٔ مرد که در ناخودآگاهش قرار گرفته به نوعی همهاش در حالت تجلیکردن و بروزکردن است و این که سیگنالهایی به خودآگاهی بدهد و مرد به آن توجه
تجلی مداوم آنیما
کند هست؛ بنابراین به طور مداوم در حال فعالیتهایی است برای اینکه از حالت ناخودآگاه دربیاید و با توجه به دیدگاههای کلی یونگ دنبال این است که آن نیمه را هم انگار به رشد مطلوب خودش بیاورد. باید در پرانتز بگویم از همینجا توجیه خوبی پیدا میشود برای اینکه چرا حس مرد و زن هر دو نسبت به همدیگر این است که طرف مقابل بچه است: مردان کاملاً این حس را نسبت به زنان دارند؛ مثل اینکه با چیزی شبیه حالتهای بچگانه در زنان میبینند و از آن طرف زنان همین حس را نسبت به مردان دارند: ویژگیهای بچگانه را در مردان میبینند. توجیهش خیلی ساده است: برای اینکه آن قسمتی از زن که بچه مانده و رشد نکرده همان چیزی است که در مردان وجود دارد و در رفتار خودآگاه و واقعیشان دارد دیده میشود؛ بنابراین حس اینکه انگار من آن قسمتهایی که بچه مانده — قسمتهای — بخشهای زنانه است؛ اینها را میبینم که زنان هم دارند رفتار میکنند انگار حسم نسبت به زن این است که انگار رفتارهایی دارد که من در بچگی داشتم یا از نظر من عقبافتاده است و زنم نسبت به مرد همین را میبیند: ویژگیهایی در مرد بروز میکند که ویژگیهای عقبمانده و پسزدهٔ زن است. انگار شما بچهها را نگاه میکنید — این بحث دربارهٔ اینکه زن و مرد از جایی انگار شروع میکنند واقعاً واضح است — بچه هر چه کوچکتر است جنسیت در آن کمی کمتر است؛ به حالت تعادل: اصلاً بچهٔ نوزاد را راحت میتوانید تشخیص بدهید که پسر است یا از رفتارش چیزی پیدا نیست که پسر یا دختر است؛ کمکم این نقشهای جنسی ظاهر میشوند؛ انگار به تدریج چیزی در درون زنان رشد میکند که در درون مردان رشد نمیکند؛ بنابراین چیزی شبیه بچگی — — در درون بچگی مردی در درون مرد وجود دارد که همان در زنان رشد کرده: بنابراین زنان از اینکه میبینند فرض کنید مردان توانایی برای ابراز عواطف خودشان ندارند حس میکنند اینها موجوداتی رشدنیافتهاند؛ برای اینکه زنان به تدریج با عواطف خودشان مسلط میشوند، در بیانش و در کارکردن با عواطف کاملاً قدرت دارند؛ بنابراین موجودی که چنین نیست را مثل بچگیهای خودشان میبینند قبل از اینکه رشد کرده باشند؛ و مردان هم از اینکه زنان در بعضی از مسائل وقتی دارند ابراز عقیده میکنند خیلی ممکن است در استدلالکردن و ربطدادن گزارهها به همدیگر تبحر نداشته باشند یاد بچگیهای خودشان میافتند قبل از اینکه این چیزها را خوب یاد بگیرند؛ کمکم مرد رشد کرده و فعالیتهایی را خوب انجام میدهد.
خطاب بیبی و حالت بچگانه
آن چیزها را که در ویژگیهای رشدنیافته چنین در زن میبیند حس میکند این حس به او دست میدهد طرف مقابل حالتهای بچگانه دارد: در زبان انگلیسی هم این الان مردان و زنان هر دو به همدیگر بیبی میگویند و حالت ممکن است ملاطفتآمیز هم داشته باشد ولی کاملاً فکر میکنم هر دو این حس را دارند این طرف مقابل حالتهای بچگانهای دارد که احتیاج به مراقبت دارد: زن نسبت به مرد مراقبت مادرانه ممکن است اعمال کند و مرد هم نسبت به زن حالت محافظت و مراقبت برقرار دارد. میخواهم از این بهعنوان چیزی بدیهی بردارم و از آن شروع کنیم که این واقعیتی است: اینکه زن و مرد واقعاً از بیسی — انگار — مشترک شروع میکنند؛ تصور خودمان باید این باشد — دارم سعی میکنم چنین فرم استدلالی به این موضوع آنیما و آنیموس بدهم — تصور ما این است که بخشی در مرد چیزهایی در مرد رشد میکند که اینها میشوند ویژگیهای مردانه؛ چیزی در زن رشد میکند که ویژگیهای زنانه است و آن بخشهای زنانه در مرد و مردانه در زن به صورت رشدنیافته باقی میماند؛ و هر — هر — آن بخشهای کوچک میماند در حال فعالیتاند برای اینکه خودشان را بروز بدهند و اینها این کشش ذاتی که در مرد نسبت به زن هست و زن نسبت به مرد را توجیه میکند. این شکل خاصی که در فرهنگ چینی از رابطهٔ بین ین و یانگ وجود دارد اگر در ذهنتان باشد — دایرهای که وسطش چیزی مثل S نوشته شده که دو تا — آره که دو تا شکل مشابه را که وارونه قرار گرفتهاند را کنار همدیگر — چنین چیزی؛ از اینجا چیزی میآید و — که حالا سهم — دو نقطه هم معمولاً اینجا قرار میگیرد؛ اینکه این تقابل بین ین و یانگ و مکملبودنشان با این نماد هر دوتان — — یکیاند اگر کشیده شده باشد عیناً مثل همدیگر هستند که با دورانی روی همدیگر قرار میگیرد — آره — رنگهای متفاوت تیره و روشن را میبینیم اینجا و بعد این — این — همرنگ این بخش و این یکی همرنگ این بخش؛ این تصور قرار گرفتن این مکملبودن زن و مرد در کنار همدیگر است و این آن تصوری است که داریم از اینکه مرد و زن بع
د از اینکه رابطهای مثبت با همدیگر قرار میگیرند چطور همدیگر را تکمیل میکنند. قبلاً هم فکر میکنم شاید در همین جلسات اشاره کرده باشم: تصورِ بهوجودآمدن رابطهٔ مکملیت بین زن و مرد این نیست که این دو تا وقتی کنار همدیگر هستند مکمل همدیگرند — یعنی سری فعالیتها را این میکند و سری فعالیتها را آن — نه؛ رابطهٔ بین زن و مرد باعث میشود آن نیمهٔ رشدنیافتهٔ مرد رشد کند و مرد خودش تبدیل شود به موجودی کاملی در درون خودش و قسمت رشدنیافتهٔ زن هم رشد کند و زن تبدیل شود به موجودی کامل.
کمال و همزیستی دو نیمه
یعنی — این — این — این نماد دو موجود متفاوت کنار همدیگر نیست: این درون انسانی است که به کمال رسیده و بخشهای — — زنانه و مردانهاش در کنار همدیگر دارند زندگی میکنند. و حالا از این بیس که شروع کنیم بنابراین توجیه میشود که اصولاً این کشش کششی است در جهت رسیدن به تعادل. میخواهم روی این تأکید کنم که مفهوم رسیدن به تعادل — که مدام از آن استفاده کردهام برای اینکه ایدههای یونگی را با فرویدی بتوانیم تلفیق کنیم — بیشتر از هر جایی اینجا بوده: اصلاً مرد به معنای واقعی کلمه — وقتی به صورت دو جنس مرد و زن ظاهر میشود به معنای واقعی کلمه — از تعادل دور شده و دنبال تعادل میگردد و اصل، ریشهٔ اصلی دور شدن انسان از تعادل بهوجودآمدن جنسیت است؛ ممکن است عدم تعادلهای زیادی وجود داشته باشد ولی بارزترین نوع عدم تعادل اصلاً این است که جنسیت وجود دارد: مردی ذاتاً نامتعادل است و زن ذاتاً موجودی است که از تعادل دور شده؛ و برای رشدیافتن و رسیدن به تعادل مثل شرط لازم اولیه است؛ و بنابراین ارتباط رشدیافتن آنیما و آنیموس در درون مرد و زن در مسیر تکامل قرار میگیرد. از همین الان میگویم — حالا بعداً در فرهنگ فردانیت که بحث میکنیم — یونگ آنقدرها اهمیت ویژه قائل نیست برای قسمت مربوط به آنیما و آنیموس در فرایند فردانیت؛ من به دلایلی فکر میکنم این خیلی درست نیست: یعنی رابطهٔ بین آنیما و آنیموس وقتی از فرایند فردانیت داریم صحبت میکنیم رابطهاش با رشد باید کمی متفاوت از بقیهٔ آرکتایپها باشد؛ ولی من دستکم ندیدهام یونگ اهمیت خاصی بدهد بهعنوان مقدمهٔ فردانیت. — بفرمایید؛ چه باید جواب بدهم؟ بگویم نه؛ چهطور، چهطور ممکن است گفت نه؟ — گفتم نه؛ میگویم این نتیجهٔ عکسالعمل شدید یونگ نسبت به فروید نیست که نمیخواهد
جنسیت اهمیت ویژهای در تئوریهای خودش بدهد؛ فرافکنی ایدیپی علیه پدرسالاری که فرض کنید فروید میخواست اعمال کند. — حالا اگر میتوانید بگویید نه؟ — نمیشود گفت؛ من چه میدانم؛ مسئله چیست. بگذریم.
نمادهای آنیما
آنیما — انتظار داریم با این مقدمات چه جور تصورات و نمادهایی تولید کند؟ انتظار داریم آنیما ظرفی باشد که مجموعهای از تصورات و احساسات و نمادها — حالا اگر بهعنوان آرکتایپ به آن نگاه میکنیم — ظرفی که مولدی که نمادهایی را تولید میکند که به نوعی به آن نیمهٔ گمشده برمیگردند: مثل اینکه در درون مرد تصوراتی از زنی — زنی که مورد نیاز است برای اینکه خودش را به کمال برساند — ظاهر میشود؛ و همینطور در زن به نوعی تصوراتی از این مرد ظاهر میشود؛ آن چیزی که میتواند این را به تعادل و کمال برساند. تا اینجا که رسیدیم فکر میکنم جورایی حالا — ظاهر — دستکم استدلالی دارد دیگر این بحثها: به نظر میآید منطقی است که حتی اگر به تئوریهای فروید و یونگ به طور کلی معتقد نیستید — اعتقادی به مفهوم رشد و سلف و اینجور چیزها ندارید — ولی اینکه این غریزه به طور بدیهی وجود دارد و این حس رسیدن به تعادل — به نظر تو — در همهٔ انسانها وجود دارد، بنابراین میتوانید بحثهای مربوط به آنیما و آنیموس را بپذیرید و وارد فرهنگ خودتان کنید بدون اینکه کلیت نظریهٔ یونگ را پذیرفته باشید؛ و این اتفاق هم عملاً افتاده: یعنی خیلی آدمهای متنوعی بدون اینکه در دیسیپلین یونگی فکر کنند از آنیما و آنیموس حرف میزنند، از این اصطلاحات استفاده میکنند. تا اینجا تصور کلیای از آنیما و آنیموس داریم و میتوانیم حالا برویم سراغ مطالعهکردنش با استفاده از اسطورهها و رویاها: یعنی برویم؛ میدانیم حدوداً چه جور نمادهایی را باید به آنیما نسبت دهیم، چه جور نمادهایی را به آنیموس نسبت دهیم و از اینجا محتوای کلی آنیما پی ببریم با مطالعهکردن بخش عظیمی از رویاها یا اسطورههایی که میبینیم. شما — واضحترین نمادهایی که از فرض کنید آنیما در رویاها و اسطورهها میبینید که فرکانس بیشتری دارند — من از آنیما دارم میگویم؛ الان دارم کاملاً دربارهٔ آنیما صحبت میکنم؛ بعداً سعی میکنم به طور مشابه چیزهایی دربارهٔ آنیموس بگویم — حالا شاید جاهایی نمادها را که متقابلاند کنار هم میگفتم. متداولترین نمادها زنی ناشناس است: حتی حالا ممکن است در شرایط خاصی زن ناشناس نباشد ولی به نوعی در رویا یا اسطوره ظاهر بشود؛ در رویا ظاهر بشود که حس آنیمایی همراه خودش داشته باشد؛ من حالا کمکم از حس آنیمایی صحبت میکنم بعد کمکم روشن میشود معنیاش چیست. وقتی با زنی ناشناس که جاذبهٔ مخصوصی دارد همراه با حسی عاشقانه در رویا ظاهر شده مواجه میشوید طبیعی است که این را بهعنوان آنیما تعبیر کنید و این نقطهٔ عزیمتی است برای اینکه اصلاً اگر هیچ اطلاعی دربارهٔ نوع بشر هم نداشته باشید فقط رویاهای این مرد را مطالعه کنید، به آن دلیلی که از ابتدا گفتم — برای اینکه برای بعضی از نمادها بتوانیم مرجعی پیدا کنیم نیاز داریم به اینکه چیزی شبیه آنیما را فرض کنیم که وجود دارد — ولی نمادهای آنیما خیلی متنوعتر از این حرفها هستند: شما وقتی به اسطورهها نگاه میکنید انواع و اقسام موجودات مؤنث عجیب و غریب میبینید؛ از موجودات مؤنث عجیب و غریب مثل پری دریایی — که اصلاً وجود ندارد — یا سیرنها: سیرنها اگر با آنها آشنا نیستید چیزی شبیه پری دریایی هستند ولی با بدن پرنده؛ و برعکسِ این پریهای دریایی که معمولاً خیلی مهرباناند، سیرنها آن مردان را میخورند؛ و از این حرفها. — ها؟ — سیرنها دریانوردان را میخورند و اینها را با استفاده از آواهای خودشان گمراه میکنند؛ به جاهایی از دریا میکشانند که اینها غرق شوند یا به نوعی در دام سیرنها بیفتند و بعد هم از آنها تغذیه
سیرنها و خطر اغوا
کنند. شما در اسطورهها هر چه بخواهید از اینجور چیزهای عجیب و غریب وجود دارد. اسطورههای یونانی — فرض کنید — یا بگذارید به اسطورهای یونانی اشاره کنم که از نمادی استفاده میکند که بعداً در آثار یونگ و تابعان یونگ خیلی از آن استفاده شده و الان هم کمکم دارد این اصطلاح
دارد وارد فرهنگ عمومی بشر میشود: آنم زنهای آمازون است. اگر اطلاعاتی داشته باشید که چه جور موجوداتی هستند: زنهای آمازون زنهای جنگجو هستند که بدون مردان زندگی میکنند؛ در جزیرهای که فقط زنانه است زندگی میکنند و فقط برای باردار شدن به جزیرهٔ مردان سفر میکنند؛ — آموزش میکنند — و اگر فرضاً پسر شد به مرد برمیگردانند، اگر دختر شد در جزیرهٔ خودشان نگه میدارند. ویژگیهای زن آمازون — با توجه به اینکه در دوران مدرن زنان هرچه بیشتر شبیه زنهای آمازون دارند میشوند — کمکم این در فرهنگ بشر دارد این اصطلاح زنِ جنگجو، زنی که رقابت میکند با مرد را به نوعی ایجاد میکند. من این جلسه نه ولی بعداً شاید در جلساتی که از کاربردها داریم بحث میکنیم کمی بیشتر به این اسطورهٔ زن آمازون اشاره کنیم. ما انواع و اقسام زنهای خطرناک داریم: معروفترین زن خطرناک — که حالا آدمخوار نیست ولی باعث اغوا و گمراهی مرد میشود — حواست است که در فرهنگ دینی مسیحی و یهودی با آن حوا — وقتی میگویم نه به این معنایی که ما در فرهنگ اسلامی خودمان هم شاید داشته باشیم که زوج آدم و حوا — به آن معنای گناهکارانهای که در تورات آمده. در قرآن اصلاً نه این اسطورهای که زن — نمیدانم — از پهلو و دندهٔ مرد آفریده شده را میبینید و نه این حسی که زن — نمیدانم — مثل حوا آدم را فریب داد: در تورات چنین است. مار — شیطان — برای اینکه فریب را انجام بدهد — البته در تورات اشارهای به شیطان نیست؛ مار است که این کار را انجام میدهد و چنین هم در تورات مرکز نشده که مار همان شیطان است — چیزی که در تورات هست این است که مار سراغ زن میآید؛ زن را فریب میدهد و حوا از آن سیب میخورد و میدهد که آدم هم بخورد و آدم — اشاره — وقتی دارد میخورد حتی نمیداند که این میوه ممنوعه است؛ بنابراین صرفاً در اثر اغوای حواست است که به این سرنوشت دچار میشود: یعنی کل این فاجعهای که برای بشر اتفاق میافتد همهاش تقصیر زنها بوده؛ این — این — چیزی است که آن تصوری است — تصور اسطورهای از زن — در شرایطی که اسمش را میگذاریم حوا. انواع و اقسام زنهای خطرناک داریم: زنی بسیار خطرناک در اسطورهٔ یونانی هست، کیرکه، که در اودیسه کسی است که سعی میکند — چیز — را فریب بدهد. داستان اودیسه موجودی هست به اسم کیرکه که کاری که انجام میدهد بگذارید بگویم چیست: اول شوهر خودش را کشته؛
زن اغواگر در اسطوره
فکر میکنم مسموم کرده و کشته؛ و بعد هم اینکه مردان را در آن جزیرهای که آنجا فرمانروایی میکند میکشد و اینها را با استفاده از جادو تبدیل به حیوانات میکند: تصور زنی اغواگر که مرد را تبدیل به حیوان میکند تصور اسطورهای از زن است. اینها — اینها — مجموعه تصوراتی است که خیلی هم در اسطورهها شایع است: زنهای قاتل، زنهایی که مرد را اغوا میکنند، زنهایی که مرد را جادو میکنند؛ کلاً تصور زن جادوگر: زن جادوگری که علیه مرد اقدام میکند در اسطورهها خیلی فراوان است. اینها — اینها — در جمع همهٔ اینها را با همهٔ این زیر و بمهایی که دارد یونگ تحت عنوان همان اسطورهٔ مرکزی حوا ردهبندی میکند؛ بنابراین یکی از بروزهای نمادین آنیما که اشاره به زنی خطرناک میکند اسمش را میتوانیم بگذاریم حوا. ولی زنها در اسطورهها و رویاها بخشهای خیلی مثبت هم دارند؛ اصولاً نقش منفی یکجایی است که در حالتی پیش میآید — حالا دارم به تقسیمبندی چهارگانهٔ یونگ اشاره میکنم که آنیما را چهار حالت را برای
ما سعی میکنیم در اسطورهها تمیز بدهیم — و از الان هم خیلی واضح است که اصولاً این نوع دستهبندیکردن چیز خیلی یکتا و مشخصی نیست: میتوانید دستهبندیهای بزرگتر و کوچکتر داشته باشید؛ هزاران تصویر اسطورهای را میتوانیم — انواع و اقسام زنانی که در اسطورهها ظاهر شدهاند را میتوانید شناسایی کنید و هیچ دوتاشان هم مثل همدیگر نیستند ولی تقریباً میشود اینها را دستهبندی کرد. کلاً زنهای خطرناک را — حالا با آن حالت اغواگرانهای که باعث — اغواگری زن که باعث سقوط مرد میشود حالا میخواهد تبدیل به حیوان بشود، میخواهد از — بهشت — نمیدانم — به زمین سقوط کند یا هر چیز دیگری؛ اینها کلاً آن جنبهای نمادینیاند از زن که در اسطورهها و رویاها ظاهر میشود و در این شرایط باعث سقوط هر مرد میشوند و مرد باید از آنها فرار کند. در اسطورههای — در اودیسه — کیرکه یاد میدهد به قهرمان داستان که چطور از دست سیرنها فرار کند؛ جالب است که اینجا تقابلی بین دو — — زن خطرناک وجود دارد؛ اینکه چطور اصولاً در اودیسه کیرکه مغلوب میشود — حالا آن بحث جدا است — آموزشی در آن اسطوره وجود دارد که چطور میشود از دست چنین ویژگیهایی از زن فرار کرد. نوع دو دستهبندی یونگ، زنی که در اسطورهها ظاهر شده با مرکزیت هلن است: هلن قهرمان تروآ — که باز جزو اسطورههای — در اسطورههای یونانی شخصیت زن خیلی نادری است. هلن — جریانهایی اطرافش میگذرد که باز باعث جنگ و خونریزی میشود؛ بنابراین مقداری همچنان نقش منفی دارد ولی هلن گناهکار نیست: بیشتر زیبایی و فرزانگی و جذابیتیاش است که مردان را به جان همدیگر انداخته؛ چنین نیست که فعالانه مرد را فریب داده باشد: داستان هلن این است که توسط شخصی که عاشق شده دزدیده میشود و بعد کسانی که وابستگانش هستند برای نجاتدادنش میروند و آن داستان معروف جنگ تروآ پیش میآید برای تصاحب هلن.
هلن و زیبایی زنانه
هلن زنی است که مردان برای تصاحبش دارند با همدیگر میجنگند ولی به نظر نمیآید فعالانه در بهوجودآوردن جنگ — ولی به طور منفعلانه باعث این جنگ شده. هلن بیشتر آن جنبهای از زن را نمادین میکند که به زیبایی و جور فرزانگی زنانه دارد اشاره میکند؛ با تأکید زیاد بر جذابیت زن بهعنوان موجودی زیبا.
دو مرحلهٔ دیگر هم یونگ تشخیص میدهد و تفکیک میکند که اینها دیگر حالتهای متعالیتر تصورات و نمادهای موجود نسبت به زن در اسطورهها هستند: یکیاش را با مرکزیت تصور مریم؛ چنین که در مسیحیت تصور میشود ارائه میکند و یکی هم سوفیا به آن معنایی که در اسطورههای یونانی هست. مریم آن بخشی از تصورات مرد دربارهٔ زن است که حالت تقدس به خودش میگیرد؛ حالتِ بخشی از تصور مرد نسبت به زن که جنبهٔ مادرانه در آن انگار غلبه دارد: مریم بنا به اسطورههای مسیحی مادر خداست؛ بکزایی انجام داده؛ مادر خداست؛ تقدس دارد؛ اصلاً غریزهٔ جنسی معطوفش نمیشود؛ انگار چیزی در تصوری از زن در مرد میتواند به وجود — وجود دارد — که این نماد را دارد تولید میکند که همراه با حس قداست و معصومیت و غیرقابلدسترسی از نظر جنسی است؛ و در عین حال موجودی است که به نوعی میتواند جور ارتباط با خدا را برای مرد به وجود بیاورد: همان جنبهای از حس مرد نسبت به زن که میتواند از طریق — انگار — زنی به ارتباطش با خدا برسد. پس سوفیا چیزی است که از نظر یونگ حتی از نظر متکامل شدن و تکامل — به معنای اینکه آن نوع رابطهٔ مرد با زن را در لول بالاتری قرار دادن — بالاتر از تصور مریم سوفیاست: سوفیا اصلاً انگار خردِ محض است؛ نه حتی بگوییم خردِ زنانه؛ سوفیا — در اسطورههای یونانی — اصلاً عامل
انگار خرد: آن چیزی که یعنی رابطهٔ مرد و زن انگار میتواند به جایی برسد که زن اصلاً نماد خرد میشود برای مرد و نوعی خردمندی خاصی را در زن منعکس میبیند و میتواند از آن استفاده کند. پس اینها — اینها — چیزهایی است که گفتم؛ بخشی از نمادهای موجود در اسطوره است: حالا با این تفکیکی که یونگ انجام داده خیلی بیشتر از این میشود در اسطورهها نمادهای زنانه پیدا کرد؛ جاهایی که آنیما نمادی تولید کرده که به صورت زن است، به صورت موجودیتی است؛ ولی همیشه چنین نیست: ممکن است نمادهای غیرانسانی باشند که توسط آنیما تولید میشوند. اینکه چه نمادهای دیگری در اسطورهها هست و در رویاها هست که به زن اشاره میکنند — این هم — فکر میکنم قبلاً چنین بحثی دربارهٔ نمادهای رویا که صحبت میکردیم به خیلی چیزها اشاره کردهام: یکی از اساسیترین نمادها آن زمینه: زمین در اسطوره، در رویا و در فرهنگ بشر با زن قرینه است؛ به دلیل اینکه حالت انفعال دارد، به دلیل اینکه میشود بارورش کرد و به دلیل اینکه عامل تغذیه است.
زمین و ماه بهمثابه نماد زن
یعنی هم حالت مادرانه دارد و هم انگار پذیرای فعل مرد است؛ بنابراین از نظر نمادپردازی به اندازهٔ کافی شباهتی بین زمین و زن وجود دارد. یکی از متداولترین نمادها ماه است: آن چیزی که نور خورشید را منعکس میکند؛ و اگر از دید مرد نگاه کنید، آنیما چیزی کوچکتری است که در شب جسمی نورانیِ کوچکتر از خورشید است که در شب قرار گرفته: اگر خورشید نماد خودآگاهی است — که چنین است — نماد نور دارد؛ نماد آگاهی است؛ چیزی است که روز را به وجود میآورد که همهچیز در آن دیده میشود — و در ذهنیت مرد آنیما چیزی است که در ناخودآگاه قرار گرفته؛ بنابراین چیزی است مشابه — انگار — خورشیدِ کوچکتری که در شب طول میکشد؛ بنابراین از گام مردانه ماه و زن با همدیگر ارتباط خیلی خوبی دارند؛ بعد دیگر — حالا — نمیدانم — آب با زن ارتباط دارد و خیلی چیزهای دیگر که در مجموع میخواهم سعی کنم آن چیزی را که به آن میگویم حس آنیمایی از اینها بیرون بکشم که وقتی از حس کلی آنیمایی در مرد صحبت میکنیم از چه صحبت میکنید: آن چیزی که مرد به آن نیاز دارد وقتی با زن دارد ارتباط برقرار میکند چیست؟ آن چیزی که محتوای کلی آنیماست و در تمام نمادهای آنیما به نوعی جریان دارد حس زندگی است، شور زندگی؛ چیزی که در مرد به اندازهٔ زن انگار رشد نمیکند و چیزی که در ارتباط عاشقانهٔ مرد و زن از زن به مرد انگار به نوعی سرایت میکند: اصلاً جایی یونگ اشاره میکند آنیما — همهٔ نمادهای آنیما — به نوعی نمادهای زندگیاند: زن در ذهن مرد — به طور ناخودآگاه — نمادی از شور زندگی است و چیزی که مرد به آن نیاز دارد در مواجهه با زن چنین حسی در اوست: هر مردی بلافاصله وقتی وارد رابطهای عاشقانه میشود این حس را نسبت به زنی که عاشقش شده دارد؛ یعنی عشق برای مرد شور زندگی میآورد؛ مجموعهای از احساسات و عواطف در درونش میجوشد که قبلاً وجود نداشته؛ احساسات است و برای همین است که عامل خلق هنر است: در مرد عشق و تقویت شدن آنیما و جوششی که در آنیمایش به وجود میآید، رشد آنیما به نوعی منجر به این میشود که آثار هنری به وجود بیاید؛ عواطف و احساسات و همهٔ آن چیزهایی که مربوط به زندگی میشوند تحت تأثیر رابطهای عاشقانه در مرد تقویت میشوند. شما از اینجا راهی خوب و منحصربهفرد برای فهمیدن کلیت آرکتایپ آنیما و آنیموس این است که نگاه کنید وقتی مرد و زن در مقابل همدیگر قرار میگیرند چه حسی دارند و چه چیزی از همدیگر میگیرند؛ مرد در رابطه — برای آرکتایپهای دیگر چنین ابزاری در مطالعه ندارید — ولی وقتی دربارهٔ آنیما و آنیموس دارید فکر میکنید دقیقاً میتوانید چنین نگاه کنید که
مرد با زنی مواجه میشود، عاشق میشود؛ چه چیزی از مرد میگیرد؟
آنیما و حس حیات
آن چیزی که زن از مرد میگیرد — آن حس کلی — که به آن میگوییم حس آنیما؛ و بیشتر از هر چیزی معطوف به زندگی است: زن به معنای واقعی کلمه موجد حیات بشر است؛ باردار میشود، انسان متولد میکند در واقع. اولین چیزی که به طور طبیعی در ظرف آنیمایتان میریزید تصور مادر است: بنابراین اگر بخواهید به آنیمای خودتان تاریخچهٔ آنیمایتان نگاه کنید اولین فعلیتی که آنیما پیدا میکند حسی است که مرد نسبت به مادر خودش دارد؛ و متوقفماندن آنیما در این تصویر مادرانه خیلی خطرناک است: مردی که دچار چنین عقبماندگیای است از همسر خودش تقاضای بازیکردن نقش مادر را پیدا میکند؛ این چیز خیلی غیرمتداولی هم نیست: اینکه بخشی از آنیما حسی باشد که نسبت به مادر وجود دارد اشکال ندارد ولی اینکه کلاً در همین مرحله متوقف بمانیم کاملاً جور اختلالی در رابطهٔ زن و مرد ایجاد میکند. اگر — اگر — شما از همینجا شروع کنید — فکر میکنم — از حس یک کودک نسبت به مادر خودش شروع کنید خیلی خوب میتوانید دنبال کنید حس آنیمایی یعنی چی: حسی که نسبت به هر جور رابطهٔ حیاتی وجود دارد — اینها در مرد به نوعی به آنیما مربوط میشوند — و به همین دلیل به همین دلیل حس مرد نسبت به طبیعت ربط دارد به آنیمایش: یعنی فرض کنید میتوانید کشف کنید مرد بعد از اینکه عاشق میشود حسش نسبت به طبیعت به طور کلی — طبیعت هم یکی از نمادهای کلی آنیماست — طبیعت به معنای کلیاش، نه فقط زمین: کل چیزی که در آن زندگی میکنیم؛ زمین همراه با همهچیزهایی که اطرافش هست مثل رحمِ مادر بزرگی که ما را همچنان دارد پرورش میدهد؛ بنابراین حس مرد نسبت به کل طبیعت مربوط به آنیمایش میشود. گاهگاهی این پدیده را میبینید که ارتباط مردی وقتی با زنی قطع میشود جایگزینش جور ارتباطی بیشتر با طبیعت است؛ — گاه — الان روانکاوها، روانشناسان به جوانها، به پسرهای جوانی که نمیتوانند ازدواج کنند یکی از توصیههایشان این است که ارتباطشان را با طبیعت بیشتر کنند؛ نه اینکه حسهای آنیمایی را ارضا کنند: احتیاج مرد به زن فقط احتیاج جسمانی نیست؛ با تمام وجود و با ابعاد مختلفی نیاز مرد به زن وجود دارد: یکیاش توسط طبیعت میتواند تا حدودی ارضا شود. همینطور توصیه میکنند مقداری فعالیتهای هنری بکنند مردان. — دلیل — حسهایی که — فرض کنید — من کمی شک دارم که بگویم موسیقی؛ برای اینکه موسیقی خیلی چیز ممکن است همه جور لذتی که مردی از موسیقی میبرد ربط به حسهای آنیمایی نداشته باشد؛ ولی کلاً در هنر، در هنر به آن معنای زیباییشناسیاش بخشی — آن قسمتی که مربوط به هلن میشود — تا حدودی وجود دارد؛ بنابراین ما میتوانید حسهای غریزی را با جنبههای هنری پوشش دهید.
طبیعت و خلاقیت هنری
اصلاً پدیدهای وجود دارد این است که هنرمندان معمولاً به طبیعت علاقهمندند: خلاقیت هنری — الان باز کمی اگر در قرن نوزدهم بودم هیچ پرانتزی باز نمیکردم ولی در قرن بیستم اصولاً هنر به حالتهایی رسیده که اصلاً ربطی به آن هنر به معنای کلاسیکش ندارد: فرض کنید نقاشی را به معنای کلاسیکش، بازآفرینی طبیعت؛ مثل اینکه اگر مردی را از حضور در طبیعت — مردی که احساسات آنیمایی خیلی قوی نسبت به طبیعت دارد — اگر از ارتباطش با طبیعت دورش کنید این خودش انگار دارد چیزی را خلق میکند که فرض کنید تصویری از طبیعت را نقاشی میکشد که انگار آن حس را به او میدهد؛ همینطور این حالت در خلق موسیقی و خیلی شعر و خیلی چیزهای دیگر بوده: انگار خود آن اثر هنری جانشین طبیعت برای هنرمند میشود؛ ولی الان چنین نیست دیگر: هنر آنجا جنبههای فرمال پیدا کرده، جنبههای بهعنوان صنعت مطرح است؛ بنابراین چنین نیست که الان خلاقیتِ آن هنری لزوماً پشتش حس آنیمایی باشد؛ اصلاً این خلا را به وضوح در هنر قرن بیستم میبینید که کمتر از آن حالتهای واقعاً هنر در دوران گذشته خیلی بیشتر سرشار از حس آنیمایی و حس زندگی و حس زیباییشناسی است. فکر نمیکنم کسی بتواند بگوید موسیقی متال همراه با حس زیباییشناسانه است؛ برعکس همراه با جور حس زشتیشناسانه است: انگار تمایلی وجود دارد که زیبایی وجود نداشته باشد در آن؛ بلکه حالتِ ابراز قدرت فقط دارد و کسانی هم که موسیقی متال گوش میدهند از هیجانش لذت میبرند، نه از اینکه حس زیباییشناسانه بهشان دست بدهد. بنابراین خیلی برایم جالب است که کسی برود در گشتوگذاری در طبیعت و بعد موسیقی متال گوش بدهد؛ خیلی بامزه است؛ برای اینکه فکر میکنم همهٔ اثر طبیعت را خنثی میکند. شما این از وجوه نقدسالاری است؛ قدرت؛ حتی هنر هم در جهت بیان قدرت است؛ نه بیان زیبایی — که صحنهزن در جهان بوده به طور سنتی. از شعر و آن چیزها هم که میبینید دیگر و رابطهٔ بین فرم و محتوا را هم میبینید: ۹۹ درصد فرم، یک درصد محتوا. اگر الان فرض کنید نقد هنری مینویسید دربارهٔ اثری هنری، دربارهٔ فیلمی صحبت کنید و گیر بدهید بگویید این محتوای جالبی دارد، محتوای جالبی ندارد، اصلاً در جامعهٔ متمدن شما را طرد میکنند؛ میگویند تو چه کاری به محتوایش داری؟ باید به فرمش توجه کنی؛ واقعاً این کاملاً به طور روتین — جبر هنر دوران ما را نشان میدهد که فرم باز مردانه است؛ که کلاً همهٔ صحنهزنها در صحنهٔ بشری در حال ایزوله شدناند. خواندهام — که زمانی موسیقی متال خیلی زیاد گوش میدادم — خیلی از تکنیکهای پیچیدهای که در موسیقی متال هست اعمال میشود — این هم از جمله موارد هست — صددرصد تکنیک؛ یعنی اصلاً مردان مردان دیوانهٔ تکنیکاند: یعنی کاری نوآوری وجود دارد. چرا صدای مردانی که متال میخوانند به معنای متعارف زیبا نیست؟
موسیقی، خشونت و قدرت
صداهای خشن؛ و اگر هم صدایشان در حالت عادی خشن نیست موقع اجرای موسیقی سعی میکنند خشنترین صدا را از خودشان دربیاورند؛ و این — این — بیشتر حس قدرت در این متال است: این قدرتنوازندگی را نشان دادن را در موسیقیهای کلاسیک ایرانی نمیبینید؛ طرف دنبال این — طرف — دنبال این است که حس را بیان کند؛ ولی اینکه اتفاقاً دنبال سادگیاند: نوازنده نمیآید که تبحر خودش را در نمایشی بدهد؛ این را مسیج انحرافی میکند؛ اصلاً چیزی که در موسیقی — در کلاً هنر کلاسیک — میبینید این است که از الگوهای ثابتی پیروی میکنند؛ اینقدر دنبال خودنمایی و تکنیکنشاندادن نیستند؛ تکنیک جدید خیلی ابداع نمیکنند؛ چیزی موجود را سعی میکنند به بهترین وجه ممکن اجرا کنند و دنبال سادگیاند؛ و همهٔ آن فرم در جهت بیان محتوای مشخصی است که جنبههای تقدس هم به آن میدهند؛ یعنی جورایی به سوفیا و اینها میزند؛ قرار دارد. ولی موسیقی — کلاً — هنر مدرن چنین نیست: هنر مدرن جور شیفتگیای است در مقابل تکنیک؛ نوآوری و فرم کلاً وجود دارد؛ — ما در نمیآید — خود نوآوری برای نوآوری؛ نه برای اینکه حالا چون کاری بکنم که تا حالا هیچکس نکرده؛ و مردم هم دوست دارند؛ اصلاً این فضای مدرن است دیگر: یعنی بخواهید خطی بکشید و بگویید این کلاسیک این مدرن — به این دنیا — اینکه نوآوری چه نقشی دارد خودش مستقلاً به اصالت، مورد قبول است یا نه؟ کلاسیک چنین است که شما
احساس میکنید الگوهای زیباییشناسانهٔ خاصی دارید: سعی میکنید این را یک بار دیگر — مثل خط نستعلیق را نگاه کنید — قرار نیست ابتکار به خرج بدهید در خط نستعلیق؛ قرار است از آن نقطه به نقطه همان چیزی که الگوست را اجرا کنید و این هنر شماست که به بهترین وجه ممکن آن زیبایی کلاسیک را جلوه کنید؛ روایتی با حدی خیلی کوچک از نوانسهایی میبینید بین آدمهای مختلفی که نستعلیق مینویسند؛ ولی در هنر مدرن اصولاً نوآوری — اه — فرق دارد:
تکنیکگرایی؛ و هرچه که تکنیک کرده — من باید در قرن بیستم در اسمش بگذارم؛ کمی — من این را بگویم — تکنیک در دوران رمانتیک خیلی مهم شده: یعنی بعد از عهد کلاسیک و اینها که خیلی بعد از اینها — بعد از اینها؛ بعد از اینها — من به شما بگویم شما به این — — من اصطلاح مدرن را از دورهٔ بعد از کلاسیک به کار میبرم؛ از دورهٔ رمانتیک شروع میشود. — از دورهٔ رمانتیک. — از دورهٔ رمانتیک. — از دورهٔ رمانتیک. — من کمی قرن بیستم را کلاً غرب میبینم در این؛ و حالا شما در هنر رمانتیک کلی احساسات عاشقانه؛ هنوز — شروع کردهاید به هنر رمانتیک که کمی توجهاش را به نوآوری و فرم و اینها بیشتر کند — ولی هنر قرن بیستم ۹۹ درصدش اصلاً فرم است. — درست است. — من — من حس نمیکنم هنر رمانتیک — کار — بگذارید بحث را — من — من — — وقتی میگویم کلاسیک باید بگویم غیرکلاسیک.
کلاسیک و مدرن در هنر
مدرن برای اینکه بعضی جاها به برههای خاص — موسیقی مدرن — منظور شونبرگ. — درست است. — ولی نه؛ منظورم از مدرن در مقابل کلاسیک: دورهٔ کلاسیک تمام میشود؛ دورهٔ کلاسیک دورهای است که الگوها پاک به شما میگویند این هارمونی خوب است، زیباست؛ این بد است؛ این آکورد خوب است، آن آکورد بد است؛ ولی شما در دورهٔ مدرن از کلاسیک به بعد دیگر نمیدانید الگو — کسی باشد که شما — اِ — مثل — میدانید — رمانتیک مثل خط شکستهٔ نستعلیق. — درست است. — حالا — ولی هنوز — هنوز دیوانهبازی وجود ندارد در خط شکستهٔ نستعلیق؛ فقط آزادیهایی وجود دارد برای اینکه کمی فرم را — کمی فرم را — کمی فرم را — — راخمانینف؛ در راخمانینف خیلی چنین رمانتیک نیست، ببخشید، قرن بیستم است؛ بگذریم از آن. وارد بحث هنر شدیم در حالی که هدف این نیست: میخواهم حس کلی مرد نسبت به زن را — وقتی به طور ابسترکت در آن بیاید — کلاً حسّی نسبت به طبیعت، شور زندگی؛ همهٔ اینها در حس مرد نسبت به زن هست و اینها را ما کلاً تحت عنوان حس مرد به صورت — — حس آنیمایی در مرد میبینیم: شامل احساسات هنری و هر جور حسی نسبت به زیبایی هم حتی میشود. چون حس میکنم وقت کم دارم باید اشارهٔ کوچکی — قبل از اینکه دربارهٔ آنیما صحبت کنیم — بکنم که چطور است آنیما اینقدر تنوع پیدا میکند: آنیمای خطرناک داریم، آنیمای هلن داریم، مریم داریم و الی آخر؛ این برمیگردد — یونگ تقریباً توجیهش این است — اصولاً این مسیر رشد آنیماست: یعنی آنیما انگار از حالت حوا شروع میشود و به درجههای بالاتر میرسد. بعد من اینجا نسبت به چنین نگاهکردن مشکل دارم؛ فکر و تصورم این نیست که فرض کنید تصور مرد — آنیمای مرد — تبدیل شده باشد به چیزی که توسط نماد مریم مقدس، مریم مقدس بیش ظاهر میشود، بگوییم آنیما تکامل پیدا کرده؛ و فکر میکنم شاید راه درستتر نگاهکردن به موضوع این باشد که آنیما چیزی است شامل همهٔ این جنبههایی که در اسطورهها میبینید؛ و اگر مردی تمام این احساساتی که در این تصاویر نمادین میبینید را همزمان داشته باشد این آنیما — آنیمای — تکاملیافته است؛ نه اینکه فکر کنیم فرض کنید آنیما از حوا به مرحلهای شروع میشود، بعد قرار ما این حوا را کنار بگذاریم و بعد برسیم به چیز — برسیم به — یعنی تکامل به این معنا که این مرحله بعد از آن میآید، این از بین میرود، تبدیل به آن مرحلهٔ دیگر میشود و آخرش هم به مردی برسیم که تصورش از زن فقط سوفیا است که خالص است. اِ — فکر — فکر میکنم همهٔ جنبههایی که از زن در اسطورهها میبینید به شکلی متعادلی — حالا با سطحی — باید در حس مرد نسبت به زن وجود داشته باشد؛ و اسطورهها نقطههای تعادلی را — مثل اینکه شاخههایی از آن درخت کلی را — مجزا به شما نمایش میدهند.
کاهش رابطه به جسمانیت
اگر فقط — — چنین فکر کنید: اگر مردی حسش نسبت به زن فقط جنبههای جسمانی را شامل شود، نیازش به زن به طور غیرمتعارفی محدود شود به نیازهای جسمانی — مردی که تماسهای جنسی متعدد دارد و قهرِ در رابطهٔ جنسی است — آنیمایش نماد حوا را برایش میخواند؛ به او اعلام خطر میکند: یعنی تصور — تصوری — چنین موجودی از زن میشود موجودی اغواگر؛ به او اعلام خطر میکند؛ یعنی به طور ناخودآگاه انگار ناخودآگاه به او آلارم میدهد که زن برای تو خطرناک شده و دارد باعث سقوط تو میشود؛ و طبق معمول چنین نیست که زن — برای واقع کلمه — در جهان خارج برای مرد خطرناک است: این نوع رابطه با زن برای مرد خطرناک است. اینکه کیرکه مردان را تبدیل به خوک میکند در اودیسه نماد خیلی خوبی است: مردی که چنین رابطهای با زن داشته باشد تبدیل به خوک میشود؛ یا انواع حیوانات: آنجا کلکسیونی از حیوانات وجود دارد که توسط جادوی زن این مردان را تبدیل میکند به انواع حیوانات؛ رابطهٔ مرد میتواند با زن طوری باشد که حالتهای حیوانی پیدا کند و خودش در این رابطه تبدیل شود به چیزی شبیه خوک؛ و چنین نیست که فکر کنید حالا اگر در سطحی بالاتری نیاز مرد به زن علاوه بر جور نیاز جسمانی شامل جور زیباییشناسی هم بشود؛ و فکر میکنم آنهایی که غرق در روابط جنسی هستند حس زیباییشناسیشان هم نسبت به زن کمکم از دست میرود؛ در حالی که به طور طبیعی مرد باید نسبت به زن نوجه زیبایی بدهد. اگر این دو تا با همدیگر باشند به معنای جور حس کمالیافتهتری است: اگر آن جنبههای مقدس زن را هم آن جنبههای خرد را هم زنانه را هم اینها هم حسشان تکامل پیدا کرده. منظورم این است که چنین نگاه نکنید که رشد به معنای این است که آن جنبهٔ حوا کلاً از بین میرود، بعد جنبهٔ هلن ظاهر میشود، هلن از بین میرود تبدیل به مریم میشود و مریم تبدیل به سوفیا میشود؛ بلکه در عین حالی که آن شاخهها دارند باقی میمانند سهم فرض کنید سوفیا و مریم ممکن است به طور مداوم در طول زندگی یک مرد — اگر طبیعی رشد کند — حسش نسبت به زنی تکامل پیدا کند. برویم سراغ آنیموس که برای من از جاهایی کنجکاویبرانگیز است: اینکه آنیموس با چه نمادهایی ظاهر میشود؟ کمتر اطلاع داریم از نمادهای آنیموس؛ بنابراین مختصرتر دربارهاش بحث میکنیم. — این آنیموس که یاد زنها حتماً برای اینها نشان داده، درست است؟ — سؤالم این است که این سوفیا که میگویید نماد خیلی خردمندی است، زنانگیاش در چیست؟ و — من آره شما نمیدانید — اینکه چیزی به اسم خرد زنانه وجود دارد که در فرهنگ بشری اصلاً — چون در فرهنگ بشری زنان ناقصالعقلاند عموماً — ها؟ — فقط این طرف دنیا نیست.
خرد زنانه
که چیزی تحت عنوان خرد زنانه وجود دارد که مردان از آن غافلاند؛ برای اینکه به اندازهٔ کافی خرد ندارند: مثل اینکه خرد زنانه و مردانه دارد؛ مردان آن چیزی را که در خودشان هست به آن میگویند خرد یا به آن میگویند عقل و حسشان این است که زنها این را ندارند پس آنها عقل ندارند؛ در حالی که آنها هم بخشی از خرد پیششان هست. — اگر — همیشه سؤالم این است: اگر مردان واقعاً خردمندند — الان این دنیا را مردان ساختند؛ زنان را زدند کنار — اصلاً قرن بیستم قرنِ خرد دیگر: پر از جنگ و این همه دیوانهبازی که در قرن بیستم درآوردند مردان درآوردند دیگر که خودشان را خردمند میدانند. چه چیزی در قرن بیستم از بین رفته که دنیا چنین به هم ریخته؟ آن خرد زنانه دیگر وجود ندارد؛ دقت میکنید منظورم چیست؟ سوفیا نماد آن بخش از خرد است که مرد با رسیدن به آن بخش از خرد واقعاً از حالت ناقصالعقلبودن درمیآید و عاقل میشود: قدیما به مردان بالای ۴۰ و ۵۰ سال که خانوادهدار بودند میگفتند مرد عاقل؛ یعنی هیچ مرد جوانی عاقل حساب نمیشد؛ متوجه این بودند که آن پختگیای که در مردی متأهل به وجود میآید تازه — انگار — در — چیزی که در مردان، در خرد مردانه غایب است، در خرد زنانه هست: اهمیتدادن و اصلگرفتن حیات؛ برای همین مردان راحت میجنگند؛ دیوانهاند دیگر: آلمانیها دنیا را به خاک و خون میکشند برای اینکه میگویند مستعمرهٔ کمی داریم؛ اصلاً نابود شدن به خاطر اینکه کمی مستعمره پیدا کنند؛ دیوانگی است دیگر: اینکه بابا این زندگیِ بشر خودش چیزی بسیار بسیار مهم است؛ اصلاً اصل این است اول این حیات را حفظ کنیم بعد دنبال این باشیم که باید زنده باشند، بعد از مواهب زندگی استفاده کنند؛ زنانه این را به مرد دستکم این جزء خرد را تکمیل میکند: زندگی مهم است؛ من باید دنبال چیزهایی باشم که حیات خودم را تأمین کنم؛ بقیه چیزها جزئیاتی است که روی این حیات سوار میشود؛ این فکر میکنم عاقلانهترین نوع برخورد با زندگی است که مردان این را ندارند؛ زنان این را دارند؛ زنان همیشه زندگی برایشان اصیل است و برای همین همیشه تعجب میکنند از این دیوانهبازیهایی که مردان درمیآورند؛ واکنش زنانه در مقابله با جنگ کاری است که Florence Nightingale میکند؛ خیلی — من فکر میکنم — خرد زنانه را در Nightingale میبینید: جدای از اینکه کی زخمی است، اینکه من از زخمیها پرستاری میکنم مهم نیست مال این لشکر است، مال آن یکی ارتش است، مال ملت من است یا اصلاً ملیتشان چیست؛ حیاتی در معرض خطر است، من باید این را حفظش کنم. — ها؟ — این آن چیزی است که مردان ندارند؛ این قسمتی از سوفیا است که مردان ندارند؛ خیلی چیزهای دیگر هم هست؛ و ولی نمیبینند این را؛ خودشان را خردمند میدانند: الان به قول معروف حس عمومی — دستکم مردان — این است که ما در قرن بیستم به اوج خردمندی رسیدهایم؛ بعد هر جای دنیا را نگاه کنید دیوانگی محض میبینید: یعنی چیزی به همریختگی که تا حالا در تاریخ سابقه نداشته؛ اینقدر حماقت و دیوانگی و همهچیز به نظر میآید که بدون کوچکترین تعقلی کل دنیا را نگاه میکنید واقعاً — الان — موجودی از — فکر میکنم — موجودی از کرات خارجی بیاید از این مردم بپرسد این چه کار دارید میکنید در این
نگاه از بیرون به فرهنگ
کرهٔ زمین؟ برای هیچ کاری جواب ندارند: کل این کشورهایی که درست شدهاند، این مرزبندیها، روابط عجیب و غریبی بین مردم، بین کشورها، سیاست بینالملل را بگیرید تا جزئیات زندگی مردم؛ نهایت بیعقلی را میبینید. — — چنین نگاه کنید: انسان موجودی زنده است؛ چیزی است؛ منافع مشترکی با همدیگر داریم؛ روی کرهٔ زمین داریم زندگی میکنیم؛ ولی کرهٔ زمین را داریم نابود میکنیم، همدیگر را داریم از بین میبریم؛ اینها — اینها — خرد مردانه بدون سوفیاست: سوفیا چیزی است که این را تکمیل میکند؛ بنابراین مرد را به اوج پختگی و خردمندی میرساند؛ و حتماً باید در آنیمای مرد آن سوفیا به وجود بیاید؛ ممکن است در جوانی چنین نباشه ولی به تدریج باید این را — بخشی از خرد را که از زنان هست — به شما منتقل بشود؛ بنابراین زنان ناقصالعقلاند: من همیشه این را تأکید دارم که زنان ناقصالعقلاند و مردان هم ناقصالعقلاند؛ عقل حقیقتی فراتر از زن و مرد است که باید به همدیگر آن قسمت ناقص را بدهند؛ بنابراین این — این — گزاره کاملاً گزارهٔ درستی است؛ شک نکنید که زنان ناقصالعقلاند؛ منتها اضافه کنید مردان هم ناقصالعقلاند. برویم سراغ این آنیموسِ عجیب و غریب و کمی غیرملموس برای مردان و اینکه چه نمادهایی در رویا ظاهر میشود. میگویند — بیشترین نمادی که دارم؛ من دیگر نقلقول میکنم؛ دیگر از جانب خودم نمیتوانم چیزی بگویم — میگویند بیشترین چیزی که آنیموس با آن در رویا ظاهر میشود جمعی مردانه است که معمولاً هم سخن میگوید: آنیموس با کلام برخلاف آنیما ارتباط دارد؛ غالباً نمادهای آنیما در رویا کاملاً خاموشاند، فقط دیده میشوند؛ ولی آنیموس معمولاً حرف میزند. آن چیزی که فکر میکنم مطالعهٔ آنیموس را تا حدودی ممکن میکند — با توجه به اینکه اسطورهها کمتر دربارهٔ نمادهای آنیموساند و از رویاهای زنان کمتر اطلاع داریم — آن عکسالعملی است که زن در مقابل مرد در رابطهٔ عاشقانه نشان میدهد؛ فکر میکنم اگر این منبع وجود نداشت تقریباً مطالعهکردن آنیموس با حدود زیاد غیرممکن میشد: یعنی اگر مرد از زن شور زندگی میگیرد، زن از مرد چه میگیرد در رابطهٔ عاشقانه و چه احساسی
رو اعلام میکند؟ اینجا ادبیات خوبی وجود دارد؛ ادبیات زنانهای که حالتهای عاشقانه را سعی کردهاند وصل کنند؛ منتها با این مشکل اساسی که همیشه هنر زنانه در سیطرهٔ فرم و هنری است که مردان — غالباً زنان متأسفانه به جای احساس واقعی خودشان به احساسات عاشقانه مشابهی که مردان تولید کردهاند را بازتولید میکنند؛ احساس میکنند — یعنی حتی شما نگاه کنید — دختری را نگاه کنید که برای
دقیقاً آگاهی که به روابط عاشقانه نگاه کنید؛ رمانهای عاشقانه میخوانند: چه تصوری از عشق پیدا میکنند؟
تصویر عشق در خودآگاهی
تصوری که مردان از عشق دارند و این کمکم ممکن است در خودآگاهیش اثر بگذارد که عشق یعنی این؛ احساسات عاشقانه یعنی این؛ در حالی که احساسات عاشقانهٔ زن آنها نیستند که به مرد دست میدهند؛ و ممکن است — حسام این است — خیلی از زنان عاشق میشوند ولی احساس میکنند این خیلی حالتهایی که بهشان دست میدهد حالتهایی قانونی و جالبی نیست؛ برای اینکه تا حالا ندیدهام جایی اینها ثبت شده باشد؛ حتی حالا به دلایلی با توجه به دورهای که در آن زندگی میکنیم زن ممکن است در اثر حس عاشقانه خودش حس بدی به او دست بدهد؛ برای اینکه فرض کنید بخشی از احساسات عاشقانهٔ زن این است که مجذوب کلام مرد میشود؛ طوری که انگار تبعیتکردن از چیزی که مرد میگوید برایش حالت اجبار پیدا میکند؛ این با توجه به فرهنگ — اینکه استقلال خوب است، زن باید موجودی مستقل باشد، — نمیدانم — اینکه آدم تابع کسی باشد خیلی چیز زشتی است — اصلاً ممکن است زن دچار حس خجالت شود؛ میگوید چرا چنین حسی به من دست داده؛ و این — این — حالا در علاوه بر اینکه فکر میکنم راه زیادی برای مطالعهٔ آنیموس به غیر از این وجود ندارد فقط میخواستم بگویم چنین مشکلی حتی در ارتباط، در مطالعهٔ آنیموس بهعنوان حسی که زن در رابطهٔ عاشقانه با مرد به دست میآورد وجود دارد: یعنی خیلی از زنان ممکن است به نوعی منکر بعضی از این احساسات بشوند که در گوشه و کنار ادبیات و هنر زنان وجود دارد. میخواهم چیزی بخوانم از روی این: این کتاب را توصیه میکنم بخوانیدش؛ از نشر افکار؛ نویسندهاش آدمی است به اسم Sanford و اسم کتاب است یار پنهان؛ زیرش نوشته آنیما و آنیموس؛ کلاً این کتاب دربارهٔ آنیما و آنیموس به معنای یونگی است؛ اینکه چقدر تعهد به یونگ وجود دارد نمیدانم؛ چاپ نسبتاً جدیدی هم دارد ۸۵؛ احتمالاً که احتمال زیاد باید باشد دیگر ۸۵ چاپ شده؛ دیگر هر چه کتاب معرفی میکنم نبوده؛ من این کتاب را دو هفته پیش خریدم از بازار؛ ولی بگردید اینها پیدا میشود؛ آوردهام که به شما نشان بدهم که این جاهایی که کتابهای دستدوم میفروشند هر کتابی؛ و ایمیلی هم ۱۰ روز پیش دریافت کردم از یکی از بچههای شریف که آن کتاب آپلی را از جایی خریده؛ تکوتوک کتاب تمام نمیشود؛ من به احتمال ۹۰ درصد فکر میکنم این کتاب باید در بازار موجود باشد و نباید تمام شده باشد؛ از یک سال چاپش گذشته؛ دو سال؛ میدانم نمایشگاه پارسال این را خریدم و اولین بار بود که در نمایشگاه میآوردندش؛ کتاب خوبی است؛ چیزی میخواهم بخوانم از قسمتی از این کتاب که حتی بحث نکردهام؛ این صفحهها را علامت بزنم. بگذارید — میگوید فقط دربارهٔ آنیموس نیست ولی فکر میکنم که — اصلاً — این تکهای که آوردهام مربوط به آنیموس بود؛ میگویم جایی توصیفی از آنیموس — در این بخشهایی از این کتاب را میخوانم که مربوط به آنیموس است.
جنبه مثبت آنیموس
حالا خیلی هم ممکن است منظم نباشد جملهها را بخوانم. میگوید: «آنیموس در جنبهٔ مثبت خود نقش حیاتی در فرایند شخصیت زن بازی میکند؛ وظیفهٔ آنیموس تخلیهٔ روانی و راهنمایی از دنیای درون به روح و روانش است؛ در رویا آنیموس همچون راهنمایی و روحی خلاق بهعنوان مردی بااستعداد ظاهر میشود؛ تصور عمومی عشق زن نسبت به مرد مردی قهرمان است؛ قهرمانی که زن را انگار با خودش میبرد؛ شاهزادهای که با اسب خودش ظاهر میشود و زن را با خودش میبرد» — اینها تصورات — «در اسطورهها که نگاه کنید» اسطوره مردی که مردِ مطلوب است، سیندرلا؛ — نمیدانم — شاهزاده؛ شاهزادهها سراغ زنها میآیند: حس قهرمانی در مرد برای عاشق شدن یک زن خیلی چیز مهمی است؛ موجودی با قدرتهای برتر که زن را با خودش میبرد و به جای خوبی میرساند؛ و این حالت هدایتگری هم در جنبهٔ مثبت آنیموس هست. میگوید: «آنیموس در شکل واقعی خودش قهرمان است و خاصیت خارقالعادهای دارد؛ ولی وقتی به شکل واقعی خود نباشد جانشینِ مستبد است؛ آنیموس خلاق مشعلدار زن میشود» — میگوید مشعل؛ فکر — توجه کنید — «ابتدا کارهایی را انجام میدهد که زن باید بعداً خودش به عهده بگیرد؛ آنیموس راه را طی میکند، خط رشد را باز میکند؛ گاهی در رویاهای زن مردی دیده میشود که سفری را طی میکند، بر خطری غلبه میکند یا رفع مشکل را به عهده میگیرد؛ وظیفهای که خود زن به زودی به آن فراخوانده خواهد شد» — اینکه آنیموس به صورت یک مرد یا جمعی از مردان ظاهر میشوند مردانی که کار خارقالعادهای انجام میدهند؛ راهی را طی میکنند؛ مثل هادی یا کسی که راهنمایی میکند؛ چیزی که انگار زن در آن احتیاج دارد: سری تواناییهای مرد، تواناییهایی که جنبهٔ هدایتگری دارند، در مرد برای زن اهمیت دارد؛ چیزی که در رابطهای عاشقانه جریان پیدا میکند. بگذارید این را تمام کنم: «این در نظریه دربارهٔ دیدگاه زنان که ظاهراً آنیموسشان را قهرمان میپندارند متذکر میگردد این همان موتیفی است که قبلاً بارها با آن مواجه شدیم؛ همیشه وقتی زن با موقعیتی سخت که رویارویی با آن دشوار است برخورد میکند آنیموس از او پیشی میگیرد؛ درست مثل آنیما که اغلب ابتدا به صورت فرافکنی به زنی بیرونی یا به شکل هوسهای جنسی عاشقانه در همین مرد ظاهر میشوند، به همین ترتیب آنیموس نیز خود را به شکل هوسها و فرافکنیهای قدرتمند و زن — به زن — میشناساند» — بگذارید این جنبهها — چنین — این را بخوانم؛ نه من بگذارید باز قطعهٔ دیگر: «آنیموس به عقل کلِ پدری برمیگردد؛ درست مثل آنیما که به نفس مادری» — آنیموس به آن معنایی که عقل در فرهنگ ما دارد که آن خرد مردانه است چنین ویژگیای در زن دارد — جنبههای مثبت آنیموس چنیناند: هدایتگر؛ نه لزوماً؛ آنیموس میتواند زن را به سوی روح خود راهنمایی کند زیرا از مشعل قدرت — مشعل قدرت؛ تشخیص باز روی مشعل تأکید میکند — آنیموس مشعلدار زن میشود در جنبهٔ مثبتش: چیزی را برای زن انگار روشن میکند.
روشن کردن دنیای درون زن
مشعل قدرت — قدرت — درک — برای روشن کردن این دنیای درون زن استفاده میکند: زن دنیای درونِ مبهمی دارد که از احساسات و عواطفی تشکیل شده که انگار خیلی شکل نگرفتهاند و خیلی برای خود زن هم حتی روشن نیستند؛ و مرد به نوعی آنیموس میتواند در جنبهٔ مثبتش به این مجموعهٔ کمی درهموبرهم درونی زن سر و سامان بدهد؛ و همین است که زن در حالت عاشقانه حس این نورانی شدن را میکند: چیزهایی که برایش از درون خودش مبهم بود برایش روشن میشود؛ حس تسلط بیشتری نسبت به زندگی خودش پیدا میکند؛ این حس که وارد زندگی روشنتری شده در زن موجود است؛ مرد این حس را در حسهای عاشقانهٔ خودش ندارد. بگذارید سعی کنم این تصوری از آنیما و آنیموس را کنار هم به شما بدهم؛ بگذارید این قطعه را بخوانم: میگوید: «هوشیاری مردانه به خورشید و هوشیاری زنانه که معمولاً در فرهنگ بشری اصلاً هوشیاری زنانه انکار شده است» — واقعاً شما مخصوصاً در فرهنگ یونان زن جزو حیوانات؛ اصلاً فاقد هوشیاری و آن چیزی است که انسان را به حیوان برتری میدهد؛ دقت میکنید؟ و این تصور فقط تصور یونانی نیست؛ خیلی جاها وجود دارد؛ فرهنگهای باستانی: مرد ویژگیهای خاص خودش را میبیند میگوید ارزشمندند؛ نگاه میکند زن این ویژگیها را ندارد؛ آن چیزهایی هم که زن دارد و خودش ندارد را انکار میکند؛ بنابراین زن — هیچچیز، چیزی — که از او باقی نمیماند موجودی مبهم، عجیب و غریب که بیشتر شبیه حیوانات است تا انسان — وقتی انسان — حیوان ناطق — و کلام انگار ویژگیای که در مردان قویتر است نتیجهاش روشن است دیگر — بنابراین زنها اصولاً موجودی —
«هوشیاری مردانه به خورشید و هوشیاری زنانه به ماه تشبیه شده است. در ظهر همهچیز به وضوح دیده میشود و اشیاء به خوبی از هم قابل تشخیصاند» — نیت مردانه — مرد به اندازهٔ کافی همهچیز برایش روشن است انگار؛ در رابطه با زن خورشیدی در وجود مرد طلوع نمیکند؛ ولی هیچکس نمیتواند این خورشید داغ و نقشدار را برای مدت طولانی تحمل کند؛ بدون وجود سرما و رطوبت، تاریکیِ مناظر خیلی زود غیرقابل تحمل میشود و زمین خشک میشود و حیات از زایش باز میماند — چیزی که در فضای روشن مردانه نیست — همیشه خورشید دارد میتابد — عوامل حیاتیاند: زمین خشک است، در وجود مرد — وجودی که خشک است — بدون فعالیت آنیما، بدون عشق؛ ولی خیلی روشن است؛ به اندازهٔ خیلی زیادی روشن؛ چیزها دیده میشوند ولی چیزهایی که دیده میشوند دیگر چندان واجد حیات نیستند؛ مردن؛ زندگی مرد نیست بدون نفوذ — باروری زن چنین میشود: مردی بدون ارتباط با دنیای درونی خود میتواند تمرکز کند منتها بدون تخیل؛ میتواند به اهداف برسد ولی بدون عاطفه؛ میتواند برای کسب قدرت تلاش کند اما بدون خلاقیت؛ زیرا قادر نیست نیروی جدیدی از وجود خود ایجاد کند؛ زایشی که لازم است — که حیات را به وجود میآورد — در وجود مرد به تنهایی موجود نیست — در کنار زنی که این تصویر روشن به نوعی همراه با حیات و زایش میشود و تصویری مطبوع — در زمین گیاهانی هم رشد میکند.
خورشید مرد و آب زن
خورشید — — وجود مرد جور — — شبیه سرزمینی است که خورشید در آن همیشه هست ولی آب نیست؛ مثل صحراست؛ و از آن طرف زنها غرق در آباند بدون اینکه خورشیدی در کار باشد: در هیچکدام — زندگی زنانه مثل سرزمینی که سیل بردهاش و شب هم هست چنین حالتی تصور خوبی از زندگی زن بدون مرد است: جور حسهای مبهم؛ جور حالت گیرکردن در تاریکی — و در رابطهٔ عاشقانه زن حس نورانی شدن میکند؛ نه دنیا نورانی؛ دنیای درونش نورانی میشود — تنها تلقی مؤثر اصل ین و اصل یانگ است که میتواند انرژی را تحریک کرده و — جلو سفر — شدن خودآگاهی و تحلیل قدرت مردانه را بگیرد. بگذارید تصوری از زنی بدون مرد — زنی که آنیموسش خاموش است و خوب به طور مثبتی فعالیت نمیکند — در نظر بگیرید: زنی را در نظر بگیرید؛ انسانی را در نظر بگیرید که تماماً وقت زندگیاش صرف سری اعمال حیاتی میشود؛ بدون اینکه آرمانی وجود داشته باشد؛ معلوم است جور — جور زندگی که میتوانیم چنین توصیفش کنیم جور زندگیِ حیوانی است: زندگی بدون آرمان؛ فقط خوردن و خوابیدن؛ و زنانی را میتوانید پیدا کنید که حقیقتاً چنین زندگی میکنند: تمام توجهشان، ۹۹ درصد توجهشان انگار به اعمال حیاتی است؛ این توجه به حیات خوب است ولی حیات باید اهدافی بلند همراه خودش داشته باشد که از حالت حیوانی دربیاید؛ علت اینکه مردان به زنان چنین نگاه میکنند برای اینکه زن را چنین میبینند: زنی که آرمان نداشته باشد، عقاید خاصی نداشته باشد، به سمتی حرکت نکند صرفاً زنده است؛ حیوانات هم چنیناند؛ صرفاً زندهاند؛ یعنی آن شور زندگی و نیروی حیات در زن اگر به صورت خالص فقط وجود داشته باشد — چیزی از بیرون به آن اضافه نشود؛ چیزی که از بیرون اضافه میشود در اثر فعالیت مثبت آنیموس است که قرار است اضافه شود — تبدیل میشود به موجودی که ممکن است خیلی موجودی مهربان باشد؛ خودش که غذا میخورد به دیگران هم غذا بدهد؛ نقشهای مادرانهای ایفا کند؛ ولی زندگیای سردرگمِ فاقدِ آرمان را دارد طی میکند و همیشه هم درگیر این حالتهای مبهم درونی خودش است و اینکه انگار در فضای تاریکی زندگی میکند: فرهنگ اصولاً میتواند به زن جور عقاید و آرمانی بدهد و از این حالت دربیاورد؛ ولی همانطور که فروید این را تشخیص داده بود این عقاید و آرمانها خوب به زنها نمیچسبد: یعنی هر زنی که خیلی هم ممکن است ابراز عقیده کند و سری آرمانهایی دارد تغییر میکند — نگاهی ممکن است این عقاید از ذهنش پاک شوند — در همان روزی که کلی ابراز عقیده کرده شبش ممکن است دوباره به آن حالتهای مبهم زنانهٔ خودش که در آن آرمان وجود ندارد برگردد؛ به نظر میآید در رابطهٔ عاشقانهٔ مثبت این عقاید واقعاً تبدیل به عقیده میشوند؛ نه فقط سری چیزهایی که ظاهراً دارند ابراز میشوند: خیلی از مردان این را تجربه میکنند و شکایت میکنند که زنان تمام عقاید و اینهایشان الکی است.
عقیده و گره در گفتار زن
یعنی وقتی به آنها نزدیک میشوی میبینی همینطور مثل اینکه چیزی را حفظ کرده و گفته؛ اصلاً این واژهٔ عقیده به معنای چیزی که انگار گره خورده و محکم؛ این محکمبودنش دربارهٔ زنان به وجود نمیآید مگر بعد از اینکه آنیموس رشد کرده باشد. تظاهر می
شده: مرد میتواند تظاهر به سرزندگی کند؛ ولی اگر واقعاً عاشق نباشد، واقعاً آنیموس ظاهر نشده باشد و فعالیت نکند — خودی باهاش از نزدیک، — از جمعی که در آن دارد تظاهر به سرزندگی میکند دور میشود، یک دفعه میبینید خاموش میشود؛ موجود — انرژی خیلی — چیز میشود. سعی کردم بگویم چقدر آنیموس اصلاً نهتنها شباهتی به آنیما ندارد؛ درست نسخهٔ نگاتیوِ آن است، نسخهٔ مقابلش است: آن چیزی که مردان بیش از اندازه به نظر میآید دارند و زیادی، آن چیزی است که زن در این رابطهٔ عاشقانه از مرد انتظار دارد بگیرد: اینکه مرد به زن میتواند آرمان بدهد، میتواند زن را وارد مسیری کند؛ مسیری که طی میشود و دیگر — اصلاً — دیگر جای خودش را خالی میکند. این حس اینکه مردی پیدا شود و زن را — شما — بیشترین موتیفی که در داستانهای عاشقانه میبینید از دید زنانه اینکه موجودی والایی میآید و اینها را سوار — اسب — میکند؛ با خودش میبرد؛ این حس عمیق زنانه نسبت به مرد — چنین حس نمیکند که زن بیاید فکر کند خودش میتواند؛ اصلاً نه؛ اینجور حسی در مردان وجود ندارد؛ و ولی حس زنها این است و کاملاً با حس مردان تفاوت دارد. سعی کردم بگویم حس آنیموسی یعنی چی: دقیقاً در ابتدا آن چیزی که در آنیموس جا میگیرد پدر است؛ موجودی که قرار است حکمران خانه باشد؛ قرار است چنین باشد؛ قرار بوده؛ موجودی که حد و مرزها را تعیین میکند، چه کارهایی باید انجام شود و اعمال قدرت میکند؛ وجود این ویژگی قدرت در موجودی که حالت آنیموسی دارد توانایی مقابل آن حس زیباییشناسی است که زن نسبت به مرد دارد: یعنی اگر چیزی را بخواهید مقابل هلن بگذارید میتوانید آشیل یا هرکول را بگذارید: موجودی که توانایی و قدرت فراوانی دارد؛ هر چقدر این قدرت جنبههای معنوی بیشتر پیدا میکند نشانهٔ تکامل آنیموس است؛ در مقابل سوفیا تصور اسطورهای از مرد وجود دارد که — حالا — به شکل گورو؛ مردی که هدایتگر است: پیشش میروید و همهچیز را میبینید؛ حتی ممکن است همانطور که سوفیا میتواند حالت هیکویی داشته باشد گورو هم میتواند همین حالت را داشته باشد. وقتی زن به جنبههای قدرت معنوی مرد بیشتر توجه میکند به آنیموسِ متکاملتری رسیده؛ در عین حالی که آنیموس از مقابل — حالا — تصورات اغواگرانهای که زن نسبت به مرد دارد، آنیموسهایی هم طبعاً داریم که نشاندهندهٔ آن جنبهٔ نزول در حد زن در رابطه با مرد است. — چیزی که گفتید مقداری مربوط به این مرحله است که از آنیموس کردیم و مربوط به این است.
استیج گورو و راهنما
اینکه چهار تا استیج را میگوییم؛ استیج گورو و گاید را میگوییم؛ اینها را انجام میدهیم؛ این بیشتر مربوط به این قسمت از آن استیجهاست: چیزی که الان بحث کردیم مربوط به این استیجهاست؛ بیشتر مربوط به همان گورو و گاید و استیج قبلی است؛ استیج ورزشکارانهای هم داریم؛ استیج اولش است؛ استیجهای سطح پایینتر هم مقابل
مثلاً هم — قرار میگیرد؛ ولی شما در وقتی از حس آنیمایی صحبت میکنید حس آنیمایی صرفاً رابطهای فرض کن شهوانی نیست: اگر خودتان خوب بفهمید باید به مراتب بالاتر آنیما اشاره کنید تا دربیاید که اصلاً مرد کلاً این کار از زن چه میخواهد؛ — روان — آره؛ در استیجهای پایینتر قدرتِ جسم، قدرت از روان چنین بیان میشود که آنیموس همیشه چنین واجد قدرت است برای اینکه زنها جذبش میشوند؛ قدرت است؛ آن قدرت میتواند قدرتِ بدنی باشد مثل هرکول یا حالا فرض کن قهرمانی که جنبههای جسمانی دارد؛ میتواند به قدرتهای معنوی ختم شود؛ یعنی از آنجایی که سطح پایین شروع شود جنبههای جسمانی تا جنبههای معنوی پیدا کند که مهمتر است آن چیزی که زن در رابطه — چون وقتی حرف از رابطهٔ عاشقانه میزنید هیچ رابطهٔ عاشقانهای صرفاً جنبهٔ جسمانی ندارد: یعنی اگر همیشه رابطه برقرار شود شور جنسیِ صرفِ بین دو انسان شورش عشق نمیشود؛ عشق معمولاً اشاره به این میکند که جنبههای مقداری سطح بالاتری هم در رابطه به وجود میآید؛ آن جنبههای سطح بالاتر برای زن چنین چیزی است: یعنی همانطور که اشکال ندارد بخشی از رابطهٔ مرد با زن رابطهٔ مرد با مادرش باشد به شکلی که این اصلاً دارد تجلی میکند — تا نه همهاش یا بخش بزرگیاش؛ برای اینکه آنیما اصلاً از مادر شروع میشود — و در همان ترکیب اشکال ندارد جور حسی از پدر در زن وجود داشته باشد؛ ولی نه اینکه دختری بخواهد شوهر را جانشین پدر خودش کند: قدرت میتواند قدرت اعتباری مثل مقام اجتماعی، قدرت مالی، اینجور چیزها باشد؛ ولی اینها — اینها — اصولاً جنبههای مقدماتیاند؛ آن چیزی که اساسیتر است و جور عشقِ پایدارتری میکند وجود سری جنبههای — حالا نوندهنده — به معنای کلرو که در آنیما سعی کردم توصیف کنم؛ جور درککردنهاست؛ میتوانم بگویم استیجی بازتر است؛ — این را بچینم؛ فکر میکنم اولیاش فیزیکی است، دومیاش که اجتماعی است، سومیاش که میشود علمی، چهارمش میشود روحی. — نه؛ چنین نیست: سلسلهمراتبِ بروز قدرت در مرد و این چیزی است که همیشه — و بنابراین فرض کنید وقتی زنی عاشق میشود و حس میکند نسبت به کلام مرد حسی غریبی پیدا کرده که تا به حال برایش سابقه نداشته، — اینکار — لحن کلام مرد روشش تأثیر عجیب و غریبی میگذارد که اگر چیزی از او بخواهد نمیتواند مقاومت کند؛ و فکر میکنم زنان خجالت میکشند از اینکه چنین حسی بهشان دست میدهد ولی این اصلاً چیز خجالتآوری نیست.
فرهنگ مردانه و سلطه
طبیعیترین حسی است که نشاندهندهٔ بهوجودآمدن عشق در زن است؛ ولی ما در فرهنگ مردانه زندگی میکنیم؛ فرهنگی که اساسش این است که کی بر کی مسلط است؛ بنابراین زن اگر حس کند حس عاشقانهاش همراه با جور سلب استقلال شده بنابراین فرهنگ بهشان میگوید از اینجا باید دوری کنی؛ بنابراین این فرهنگ مردسالار مانع از این میشود که زن حسش را رها کند در رابطهای عاشقانه به راحتی؛ جور مقاومتی ایجاد میکند؛ خودآگاهیاش به او میگوید در این رابطه داری در آن تخریب میشوی؛ چرا؟ و اکثر زنانِ — عجیب و غریبی — که در فرهنگ مدرن زندگی میکنند — همیشه این فرهنگ وجود داشته اما چنین به حالتی وحشتناکی رسیده — این است که متقابلاً سعی میکنند ابراز قدرت کنند: اگر من چنینام — چون فکر میکند اگر عشق این است، پس من هم اگر چیزی میگویم تو باید گوش بدهی — در حالی که اصلاً مردان حرف زنان را در حالتهای عاشقانه هیچ نمیفهمند؛ و هیچ ربطی ندارد که برای آزمایشکردن مردی که آیا عاشق من هست یا نه — بدترین آزمون ممکن این است که زن چیزی بخواهد و بعد ببیند این مرد انجام میدهد یا تبعیت میکند یا نه؛ و فکر میکنم این خیلی مشکل اساسیای است چون زنها کلاً آزمون زیاد ترتیب میدهند برای اینکه تشخیص بدهند واقعاً عشق وجود دارد یا نه و اکثر آزمونها اصلاً سؤالها غلط است؛ نه؛ و مردان هر جوابی بدهند نهایتاً نتیجهٔ درستی بار نمیآید: زن از عشق خودش الگو میگیرد و میخواهد ببیند این حالت در مرد وجود دارد یا نه؛ و صراحتاً میگویم نه — به مرد نمیدهند.
پرسش شد آیا عشق حالت پایداری دارد یا نه؟ یونگ خیلی — با وجود اینکه نسبت به فروید صدها هزار برابر نسبت به عشق خوشبینتر است — ولی باز خیلی چنین نیست که احساس کند این رابطهٔ عاشقانه حالت کاملاً پایداری دارد تا آخر: حساش این است که مرحلهای است که طی میشود؛ حتی حساش این است که زن و مرد بدون همدیگر هم میتوانند در نهایت خیلی اوکی باشند. — نه نه نه نه؛ اصلاً منظورم این است که آن رسیدن به حالت تعادل الزاماً وجود ندارد: واقعاً آنیما پروجکت شود روی زنی و رابطهای عاشقانه ایجاد شود؛ مرد در طیِ مراحل رشدش وقتی سنش بالا میرود میتواند به تعادل داخلی برسد بدون اینکه عاشق شده باشد؛ متوجه هستید؟ حتی — حتی — یونگ جور بدبینانهای حساش این است که عشقهای دوران کهنسالی که گاهگاهی به وجود میآید انحراف است: مرد میگوید باید آنجا به تعادل رسیده باشد؛ یونگ مثل فرهنگهای قدیمی روی ۴۰ سالگی تأکید میکند بهعنوان جایی که شما به نوعی این فرایند فردیت را باید طی کرده باشید؛ اگر نه دیگر خیلی هم جا ندارد که بخواهید با عشقی به تعادل برسید؛ نسبت به عشقهای بزرگسالی حس خوشبینانهای ندارد؛ نقلقولی از او جایی دیدهام که چنین چیزی را القا میکند.
فردانیت و پایان فرافکنی
جمعبندی و منابع
کلاً هم این حس وجود دارد در تئوری یونگ که عشق چیزی مقدماتی است و میتواند باعث تعادل شود و دیگر حضور موجودی که آنیما رویش پروجکت شده باشد، موجودی که آنیموس رویش پروجکت شده باشد دیگر ضرورت ندارد: بنابراین میتواند مقدمهٔ خوبی برای رسیدن به تعادل باشد و بعد هم چنین رها شود. قول داده بودم توصیفی از آنیما و آنیموس بکنم، دربارهٔ نمادها صحبت کنم و چند چیز کاربردی بگویم؛ دربارهٔ تحلیل روابط بین زن و مرد با استفاده از این درکی که از آنیما و آنیموس داریم؛ و طبعاً الان وقت نیست ولی فکر میکنم اگر بتوان جلسهٔ آینده نیمساعت، سهربع چنین حرفی بزنیم؛ بقیهٔ جلسه را دربارهٔ سلف و فرآیند فردیت صحبت کنیم که این سه جلسهای که میخواستم این کار را انجام بدهم — آرکتایپها را بگویم و فرآیند فردیت — دیگر طولانیتر نشود؛ کمی عجله دارم؛ جلسههایم را هم هفتگی کردم که زودتر برسیم کمی دربارهٔ یونگ کاربرد بگوییم و تعطیلیای داشته باشیم و شاید برسم دربارهٔ لکان هم صحبت کنم؛ فکر میکنم — آن قسمت — عجله دارم به آن قسمتهای کاربردی برسم؛ فروید را وقتی به کاربرد رسیدیم زود میخواستم تمامش کنم؛ برای اینکه حس خوبی نداشتم از اینکه دارم تحلیلهایی ارائه میدهم که از نظر خودم خیلی درست نیستند؛ ولی فکر میکنم الان به جایی رسیدهایم که خیلی مشتاقم با این ابزارهایی که در دستمان هست تحلیلهای خیلی جدی و خوبی از همهچیز؛ سعی میکنم این حس را به شما بدهم که با این تئوریها — همه — همه — جنبههای فرهنگ بشر را میشود تحلیل کرد؛ همیشه حرفهای جالبی برای گفتن وجود دارد؛ اگر کلاً این چیزها را از هنر گرفته تا مسائل اجتماعی و سیاسی گرفته تا دیگر — چه میدانم — از اوضاع ستارگان در آسمان جزو فرهنگ بشر حساب نمیشود. مجدداً این کتاب را توصیه میکنم و این یکی کتاب: این یکی را از الان میدانم احتمالاً نباید باقی مانده باشد در بازار مگر اینکه تجدید چاپ شده باشد؛ چاپ ۷۳ است، چاپ اولش و نمیدانم تجدید چاپ شده یا نه؛ اسمش است رمزهای زندهجان؛ از ترجمههای جناب آقای جلال ستاری: هر کسی میخواهد دربارهٔ یونگ و اسطوره و اینها مطالعه کند غرق میشود در مطالعهٔ ترجمههای آقای جلال ستاری؛ نمیدانم چند کتاب ترجمه کرده؛ ترجمههای خوب از کتابهایی که همهشان هم در همین موضوع اسطورهشناسی و کارهای یونگ و اینهاست.