این جلسه با یادآوری ناخودآگاه جمعی و آرکتایپها شروع میشود و به آرکتایپ چهارم، سلف، میرسد. سخنران توضیح میدهد که ما از جدایی از وحدت رنج میبریم و فرایند فردانیت یعنی اتحاد ایگو با سلف. بعد مراحل این فرایند را میگوید، از مواجهه با شدو تا جذب آنیما و آنیموس، و در پایان آن را با عرفان ایرانی و بودیسم مقایسه میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
آرکتایپها و ورود به فرایند فردانیت
فکر میکنم فهمیدن مفهوم ناخودآگاه جمعی، شناخت تقریبی مفهوم آرکتایپ و آرکتایپهای مهم و فرایند فردانیت تقریباً مهمترین اجزای تئوری یونگ است. البته تئوری هیچوقت تمام نمیشود؛ مجموعهآثارش آنقدر زیاد است که حتی نمیشود یک دور کامل خواند؛ ولی چنین نیست که آدم اگر همهٔ جزئیات کارهایش را نبیند نتواند ادعا کند فضای تفکر یونگ را فهمیده است و بر اساس همان مقدار فهم تحلیل کند؛ خیلی به جزئیات حرفهایش کار نداریم. قبل از ادامه یادتان باشد بحث را از سری مسائل مربوط به خودآگاهی شروع کردیم؛ آنها را هم دستکم نگیرید: تیپولوژی یونگ که بنا به سه پارامتر آدمها را به هشت دسته تقسیم میکند، بهاضافهٔ مفاهیمی مثل عقده که در جلسهای ابتدایی دربارهاش صحبت کردم، همگی اجزایی هستند که با تئوری یونگ ارتباط دارند؛ مثلاً ایدهٔ آزمون کلمات که به نظرم ایدهٔ بامزهای است — اگر رازش را کسی بداند همهچیز از بین میرود — ولی عملاً میشود با آن چیزهای زیادی فهمید. در فرایند فردانیت طبعاً باید به موضوع آنیما و آنیموس برگردیم، چون بخشی از توضیح فرایند فردانیت همان رسیدن به جذب محتوای آنیما و آنیموس است.
یادآوری شدو و پرسونا
بحث را با آرکتایپ جدیدی شروع میکنم که مهمترین آرکتایپ هم هست و مابهازایی اصولاً در نظریههای فروید ندارد. اول خیلی مختصر یادآوری کنم: از آرکتایپ شدو شروع کرده بودیم؛ مابهازای شدو در نظریهٔ فروید همان چیزی است که آنجا تحت عنوان ناخودآگاه مطرح است: مخلوطی از مفهوم اید و مفهوم ناخودآگاه شخصی — مجموعهای از گرایشهای غریزی و انرژیهای روانی مربوط به غرایز حیوانی — بهاضافهٔ تیرگیهایی که نتیجهٔ سرکوب آنهاست؛ وقتی به مفهوم شدو نگاه میکنید همهٔ اینها در آن هست. شدو را اول گفتیم چون شدو مقابل ایگو است؛ اگر تقابلی وجود داشته باشد، مقابل خودآگاهی است: آن قسمتی که در سایه قرار گرفته اولین چیزی است که انگار از ناخودآگاه ما میفهمیم؛ بخشی از شخصیت واقعی ما که از خودمان پنهان است.
پرسونا و ایگو در برابر سلف
بعد رفتیم سراغ مفهوم پرسونا؛ مابهازای مفهوم سوپرایگو در دیدگاه فرویدی. هیچکدام اینها واقعاً منطبق نیستند که بگویم شدو یعنی همان یا پرسونا یعنی همان؛ ولی وقتی با پرسونا آشنا میشوید میبینید مباحث مشابهی با فضایی متفاوت وجود دارد: مفهوم والد یا سوپرایگو — آن بخشی از خواستههایی که از بیرون به انسان تحمیل میشود — خیلی نزدیک به مفهوم پرسونا است؛ منتها پرسونا بهعنوان آرکتایپ مطرح است و ماهیتش با مفهوم سوپرایگو فرق دارد. بهعنوان مثال یادتان باشد که در نظریهٔ فروید اید اصالت دارد؛ تضادهای طبیعی بهاضافهٔ تضاد خواستههای اید با سوپرایگو پیش میآید و بعد ایگو بهعنوان میانجی بین اینها شکل میگیرد؛ ولی در تئوری یونگ اینها ماهیتهایی ازلی دارند: پرسونا برای خودش موجودیت مستقلی دارد؛ آنیما و آنیموس هم در روان ما هستند. بعد از پرسونا، در تقابل با آن، مفهوم آنیما و آنیموس هست؛ اینها زوجی متقابلاند که از جهاتی تقابلشان روشن است و جلسهٔ گذشته نسبتاً مفصل دربارهاش صحبت کردیم. اینها سه آرکتایپ اساسیاند.
سلف بهعنوان مهمترین آرکیتایپ
تا حالا دربارهشان صحبت شد و حالا میخواهیم برویم سراغ آرکتایپ چهارم که از جهاتی مهمترین آرکتایپ است و به هیچ وجه نمیتوانید در تئوری فروید معادلی برایش پیدا کنید. تفاوت عمدهای که مدام روی آن تأکید میکنم این است که در نظریهٔ فروید مفهوم رشد اصولاً وجود ندارد؛ انسان کامل یا انسان سالم در دیدگاه فروید تعریف مشخصی ندارد؛ ولی در یونگ الگوی سلامت و الگوهای رشد داریم؛ شاید بتوان گفت حتی بهشدت هم داریم: در مرکز بحثهای یونگ قرار دارد. نمونهٔ مشخصش همینجاست: آرکتایپی که دربارهاش صحبت میکنم و همهٔ ویژگیهای نسبتدادهشده به آن مطلقاً مشابهی در نظریهٔ فروید ندارد؛ پدیدههایی که یونگ با استفاده از سلف توجیه میکند آنجا بهعنوان مرکزیت در روان توجیه نمیشوند؛ منتها فروید همینها را تا حدودی در نظریهٔ خودش جا میدهد. قبل از اینکه مفهوم آرکتایپ سلف را دقیق مشخص کنم — فکر میکنم به اندازهٔ کافی بحث کردهایم که این حس ایجاد شود — بگویم: خود من برای اولین بار که مجموعه حرفهای پراکندهٔ یونگ دربارهٔ آرکتایپها را شنیدم این حس به من دست داد که چه اندازه داخل ما شلوغ است: تصور طبیعی آدمها که به آن خو گرفتهایم و دوست داریم چنین باشد این است که ما همان ایگو هستیم و وقتی میگوییم «من» به نظرم حس وحدت ارگانیک خوبی داریم؛ بعد روانکاوی میآید میگوید نه؛ این ایگو همهٔ تو نیست؛ عالمی چیز دیگر هم هست که در ناخودآگاه است: یعنی تو فقط خودآگاهی نیستی؛ چیزهای دیگری هم در تو وجود دارند که با خودآگاهی تقابل دارند؛ پس چه فرویدی نگاه کنم چه یونگی، همه میگویند من فقط ایگو نیستم: مثلاً سوپرایگو و اید دارم که فروید میگوید اصلاً اصلش هم آنهاست و ایگو زاییدهٔ نیازهایی است که بعداً به وجود آمدهاند؛ یونگ هم به طرز شدیدتری این حرف را میزند چون اصولاً از اقیانوس ناخودآگاه صحبت میکند.
ایگو زاییده نیاز؛ سلف اقیانوس
آن چیزی که فکر میکنیم هستیم جزیرهای سرسوزنی در اقیانوسی خیلی بزرگ است: در واقع ما آن اقیانوس هستیم. تئوری یونگ را که مطالعه میکنیم میبینیم آن اقیانوس هم اقیانوس یکدستی نیست: گوشهای چیزی به اسم شدو هست؛ پرسونا داریم؛ آنیما و آنیموس؛ و دیگر وارد جزئیات نمیشویم: آرکتایپها یکی و دو تا نیستند؛ صدها و هزارها آرکتایپ هست. وقتی از آرکتایپ صحبت میکنیم نوعی واحدهای مجزا و تا حدود زیادی خودمختارند که برای خودشان کار میکنند؛ هر کدام انگار وظیفهای دارد: آرکتایپ آنیما و آنیموس برای خودش سری نمادها تولید میکند و ما را به سمتی میکشاند؛ شدو برای خودش وجود دارد؛ پرسونا؛ پیر دانا وجود دارد؛ مادر و پدر؛ هر چه در این دستهٔ آرکتایپها بگویید هر کدام مراکزی کوچک یا بزرگاند با فعالیتهای نسبتاً خودمختار؛ هر یک ساز خودش را میزند؛ همهشان با غرایز ما هماهنگاند ولی در وجود ما هر کدام واحدهای مجزایی به نظر میآیند: مثل غدههای داخل بدنمان که هر کدام وظیفهای دارد و چیزی خاص ترشح میکند؛ اینها هم انگار غدههایی هستند در روان ما که هر کدام سری نمادهایی ترشح میکنند. انتظار داریم همانطور که جسم خودمان وحدت ارگانیکی دارد — اینکه از نظر پزشکی میدانیم یا نمیدانیم چگونه، درست است که هر غده را جداگانه نگاه کنیم فانکشن خاص خودش را دارد — عامل وحدتبخشی هم در روان ما وجود داشته باشد: در جسم ما فانکشنها نهایتاً بهشدت با هم در هماهنگیاند و اینکه چگونه با هم وحدت پیدا میکنند مسئلهٔ فیزیولوژی و علم پزشکی است.
فرض آرکیتایپ و تجربه رویا
یونگ دربارهٔ مسائل روانی آرکتایپی را فرض میکند که وجود دارد و وظیفهاش همین است؛ باز به طور تجربی، نه اینکه از پیش تئوریک نتیجه بگیرد. در بحثهای علمی مثل ریاضیات بعضی چیزها را موجودیت درجهٔ دوم میگوییم: موجوداتی داریم که در زمینهای کار میکنند و بعد موجودی هست که موضوع کارش همان موجودات است. سلف هم انگار آرکتایپی درجهٔ دوم است: کار اساسی سلف هماهنگکردن همهچیز است. چرا میگوییم سلف عامل رشد است؟ چون رشد واقعی روانی از نظر یونگ وقتی اتفاق میافتد که این هماهنگیها انجام شده باشند: سلف فقط عامل هماهنگی آرکتایپهای درون ناخودآگاه ما نیست؛ یکی از موجوداتی که موضوع سلف است خود ایگو است: سلف بیشتر از هر چیزی سعی میکند ایگو را با بقیهٔ موجودیتهای ناخودآگاه ما هماهنگ کند. عاملی وجود دارد — بنا به مشاهدات تجربی، اینکه مدام میبینید محتوای ناخودآگاه میخواهد خودش را به خودآگاه برساند — چه عاملی فرض کنم که این کار را انجام میدهد؟ رویا میبینیم، اسطورهها؛ همهٔ اینها تلاشهایی است که مکانیسمهای روانی ما انجام میدهند تا محتوای ناخودآگاه را به خودآگاه برسانند: مرتب سیگنالهایی از آن لایهٔ پایین، از سمت آن اقیانوس، به سمت این خشکی میآید. بنابراین این تلاش مداوم برای اینکه اطلاعات از ناخودآگاهی به خودآگاهی بیاید چیزی است که به طور تجربی میبینیم.
نمادهای دورهای در رویاهای بیمار
علاوه بر این، مجموعهٔ خیلی بزرگی از نمادهای ناخودآگاه وجود دارد که در اسطورهها و رویاها ظاهر میشوند و برایشان واژهای نداریم که بگوییم نمادهای چه هستند: نمادهایی که سلف خودش را در آنها ظاهر میکند. متداولترینشان نمادهایی است که به صورت اشکال هندسی دایرهوار ظاهر میشوند. یونگ در کتاب تحلیل رؤیاهایش میگوید من این را به طور تجربی، با گرفتن سریال رویاهای بیمارانم کشف کردم که هر مدتی یک بار نمادهای خاصی با پریود در رویاها ظاهر میشوند که به نظر نمیآید ربطی به زندگی جریان عادی آدمها دارد: ظهور سری نمادهایی که نمادهای وحدتاند؛ مثلاً ممکن است به صورت اشکال هندسی باشد — دایره، کره — که حس وحدت و هماهنگی شدیدی در آنهاست؛ تا انواع و اقسام نمادهای دیگر و موجودات و اشیای طلاییرنگ که در این رویاها بیشتر از اینکه خود اشیاء مهم باشند، کیفیت تأثیر عجیبی که بر آدم میگذارند مهم است. هر مدتی یک بار، رویاهای بسیار تأثیرگذاری با نمادهایی میآیند که چندان شناختهشده نیستند و اغلب آشنا نیستند. تأکید میکنم که یونگ بر این نکته تأکید دارد که اینها خیلی وقتها اشکال هندسیاند.
البته شکل هندسی لزوماً دایره نیست؛ ممکن است چیزهای دیگر هم باشد. یادم است وقتی حرف از ناخودآگاه جمعی بود، از رویای تکراریای گفتم که شخصی دیده بود و یونگ میگفت در رویای کشیشی قرونوسطایی عین همان دستگاه عجیبوغریب را دیده است. ممکن است سلف به صورت نمادهایی که تولید میکند به شکل دستگاهی باشد که اجزایش با هم هماهنگی فوقالعادهای دارند؛ هر نوع نمادهایی که حس هماهنگی در آن باشد و بهشدت تأثیرگذار باشند. موجودات طبیعی و ارگانیک به این دلیل که وقتی میبینیم حس هماهنگی به ما دست میدهد مناسباند: تصور ما از حیات و از هر موجود زنده همراه با حس هماهنگی ارگانیک است؛ مهم نیست این موجودات در درونشان واقعاً چقدر هماهنگاند؛ این حس را به ما میدهند. انسان فقط در خودش حس ناهماهنگی میبیند؛ به نظر نمیآید ایگوی مثلاً سوسکی با ویژگیهای درونیاش که مقتضی حیاتش است در ناهماهنگی به سر ببرد. حداقل تصور میکنیم حیوانات خودآگاهی و ناخودآگاهیشان یکی است و موجوداتیاند که هم از نظر جسمانی و هم از نظر هماهنگی در وحدت ارگانیک زندگی میکنند. شاید به همین دلیل است که بعضی موجودات زنده به شکلهای تأثیرگذار، مثلاً با رنگ درخشان طلایی، ظاهر میشوند؛ فکر میکنم سوسک طلایی یکی از نمادهای متداول سلف است.
طلا، اسطوره و تأثیر رویا
یعنی یونگ بارها دیده که چنین موجوداتی با رنگ درخشان طلایی و تأثیری عجیب بر شخص رویابین ظاهر میشوند. در اسطورهها هم از این موجودات و اشیای طلاییرنگ و بسیار مطلوب داریم. شاید یکی از مهمترین — و یونگ جایی تأکید هم کرده باشد — مهمترین نماد سلف در فرهنگ بشر مسیح است؛ شخصیت مسیح در فرهنگ غربی انگار همان چیزی است که سلف میخواهد پیامش را منتقل کند. مهم نیست شما اعتقاد داشته باشید که مسیح وجود داشته یا نداشته، پیامبر بوده یا نبوده و فقط اسطوره است؛ از نظر یونگ مهم نیست؛ مهم این است که بشر قهرمانهایی را که شخصیتهای مطلوب سلف بودهاند با هم در اسطورهها خلق کرده است. از باستانیترین اسطورهها قهرمانهای خداگونه داریم: قهرمانهایی که به خدایی میرسند یا اصلاً خداییاند یا خدا هستند؛ خدایی که در زمین ظاهر شد. اسطورههای یونان پر از چنین شخصیتهایی است: شخصیتهایی که به نوعی از آسمان میآیند یا به آسمان میروند؛ گاهی خدا تبدیل به انسان میشود، گاهی انسانی به مقام خدایی میرسد. همهٔ این قهرمانهای خداگونه نمادهای سلفاند: آن کمال مطلوبی که دلمان میخواهد به آن برسیم. کارشدهترین و قدرتمندترینشان مسیح است؛ نمایندهٔ نوعی اتحاد کامل با خدا.
سعی کردهام دربارهٔ آرکتایپها به شیوهٔ مشخصی بحث کنم: اول اینکه به نوعی وابسته به غریزهای هستند، بعد اینکه به طور تجربی چه نمادهایی در رویا و اسطوره دارند که لازم میشود برای این نمادها مرجعی قائل شویم. آنچه گفتم در همان راستاست. واژهٔ غریزه را به کار نبریم؛ حس وحدتخواهی داریم: از همین که وقتی میبینم «وای، من ایگوی خودم نیستم» ناراحت میشوم؛ چیزهای دیگری هم در من هست که نمیدانم چهاند و باید بروم ببینم چهاند. این جدایی ایگو از ناخودآگاه — چرا؟ چرا از اینکه در ناخودآگاهی شلوغی است حس بدی به من دست میدهد؟ در آرامش زندگی میکنیم وقتی که انگار در حالتی وحدتی به سر میبریم.
رنج جدایی از وحدت با جهان
مهمتر از این وحدت شخصی که در درون خودمان میخواهیم، از اینکه از وحدت با جهان هم جدا افتادهایم و اصولاً موجود جداافتادهای شدهایم رنج میبریم. مسئله فقط این نیست که در درون خودم وحدت ارگانیک احساس کنم؛ نهایت آرامش وقتی به دست میآید که نسبت خودم را در جهان بهعنوان جزئی که در کلی قرار گرفته حس کنم. تمام دانش بشری را نگاه کنید: جزئیاتی میبینم و سعی میکنم تئوریای بسازم که این جزئیات را نظم دهد و در کلی حل کند؛ از مشاهدهٔ پدیدههای جدا از هم حس خوبی نداریم. دانشها کارشان وحدتبخشی است: مشاهدات پراکندهام را در یک دیسیپلین تا حد ممکن ساده به وحدت برسانم؛ سادگی هم برای همین در تئوریها شرط خوبیِ تئوری است: میخواهم با یک تئوری ساده اجزا را به هماهنگی برسانم و سراغ تئوریای نمیروم که خودش اجزای پیچیده دارد. پس به نظر میآید چیزی شبیه غریزه در ما وجود دارد — کلمهٔ غریزه در اینجا چندان مناسب نیست — حسی که دنبال وحدت میگردد: دنبال این هستیم که در درون خودمان وحدت ارگانیک را احساس کنیم و خودمان را با جهان خارج هم در این وحدت ببینیم. تمایل شدید آدمها در تمدن غرب به مصرف مواد مخدر از همینجا میآید؛ البته نه هر مادهٔ مخدری: موادی که اصطلاحاً توهمزا هستند این حس وحدت را به طور مصنوعی و موقت ایجاد میکنند. گزارشهای موجود دربارهٔ مصرف بعضی از این مواد گیاهی یا شیمیایی این است که همهٔ این آدمها به تجربهٔ احساس وحدت ارگانیک با جهان میرسند؛ و مضر بودنش هم همین است: آن چیزی را که باید به طور طبیعی به آن برسید به طور مصنوعی و موقت احساس میکنید و این بهطور کلی مشکلاتی ایجاد میکند. به شعر حافظ یادم میآید که میگوید «مدعی خواست که آید به تماشای راز / دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد».
مواد توهمزا و تجربه وحدت
آدمی که با مواد شیمیایی لحظهای این وحدت را میبیند دقیقاً آدم نامحرمی است که چیزی را که نباید ببیند میبیند. میتوانید با طی کردن مسیری به جایی برسید که این حس اتحاد و وحدت ارگانیک با جهان را درک کنید؛ به تدریج و با کمی زحمت؛ و اگر بخواهید در یک چشمبههمزدن این کار را بکنید ممکن است اتفاقی برایتان بیفتد. آنچه حافظ در این شعر تحت عنوان دست غیب یاد میکند — دست رد به سینهٔ نامحرم — یعنی این توهمها همیشه همراه با سری خیالات نامربوط هم هست. دورهای مجموعه کتابی دربارهٔ تعالیم دونخوان در ایران خیلی مد شد؛ آدمی به اسم کارلوس کاستاندا دورهای کتاب دربارهٔ آشناییاش با عارفی سرخپوست نوشت که اساس عرفان دونخوان استفاده از همین مواد گیاهیِ توهمزا بود. احتمالاً میدانید که اصولاً فرهنگ سرخپوستی مصرف اینگونه مواد را بهشدت داشته است: سفیدپوستها وقتی رفتند آنجا فقط گوجهفرنگی و سیبزمینی را کشف نکردند؛ کانابیس و این گیاهان مقدس سرخپوستی — که توتون سادهترینشان است — همگی در اختیار سرخپوستان بود؛ منتها آنها استفادهٔ معقولی را در طی هزاران سال یاد گرفته بودند: مثلاً وقت مراسمها که میخواستند در حالت بیداری به اصطلاح رویا ببینند، جادوگر قبیله یا حکیمشان در مراسم دستهجمعی چپق میکشیدند؛ نه اینکه سیگار در جیب بگذارند و هر وقت اعصابشان خراب است بکشند — این استفادهای که سفیدپوستها از توتون میکنند را به هیچ وجه نمیکردند. توتون در آیینهای سرخپوستی قداست داشت و چیز سادهای نبود که همینطور راه بروید و سیگار بکشید. بگذریم؛ حرف اصلی این است که جاذبهٔ این مواد برای این است که به طور لحظهای — همراه با توهم — آن حس وحدت را ایجاد میکند؛ آدمهایی که در آن حالت میروند دیگر انگار نمیخواهند برگردند و غالباً توصیف کسانی که از این مواد استفاده کردهاند این است که وقتی به حالت عادی برمیگردند احساس رنج میکنند؛ شادی را در آن حس وحدت با جهان پیدا کرده بودند. من یک بار گزارشی خواندم — فکر میکنم یک بار هم در یکی از جلسات معرفیاش کردم — آدمی که کار آکادمیک میکرده، رسماً این مواد را مصرف کرده و گزارش تهیه کرده است؛ گزارشهایش تا حدودی از نظر علمی معتبر بوده و در کار خودش آدم معتبری بوده است؛ الان یادم نیست روانشناس بوده یا چه. میپرسند آکسلی؟ نه؛ گزارشی که من دیدم کار آکسلی نیست؛ آکسلی را میشناسم ولی به هر حال افراد مختلف ممکن است این کار را کرده باشند و دربارهٔ بعضی از مواد گزارش دادهاند که به شدت همان حس را به آدم میدهد. و بگذریم؛ این نیست که آدمها رفته باشند در عالم هپروت و الکی حرف بزنند؛ اینکه تجربههای مشترکی در اثر مصرف این مواد پیش میآید واقعیتی است که از نظر علمی هم تأیید شده. این مواد چرا اینقدر جاذبه دارند؟ برای اینکه آن حس ما را موقتاً ارضا میکند؛ ما لحظهای از این جدایی از جهان انگار رها میشویم. ما نه فقط از جهان، از خودمان هم جدا هستیم: آگاهی ما، خودآگاهی ما، انگار به بقیهٔ جهان وصل نیست. در همین حرفهایی که میزنم واضح است که نزدیک شدهایم به دینها و مکتبهای عرفانی قدیمی شرق که رسماً هدف نهاییشان رسیدن به حالت وحدت بود. تمام مکتبهای عرفانی شرق — هند و چین — این ویژگی را دارند که چه بودیسم چه حتی هندوئیسم — بودیسم با غلظت خیلی بیشتری — میخواهند ما با آگاهی جهانی متحد شویم: اینکه میگویند به حالت نیستی برسید، نیستی به معنای واقعی کلمه یعنی حل شدن آگاهی شخصی ما در آگاهی جهانی؛ چیزی به اسم آگاهی جهانی وجود دارد که میتوانیم با آن متحد شویم. در عرفان اسلامی هم نهایت سیر حرف از وحدت با خداست، فنا شدن در خداست؛ باز این واژهٔ نیستی به کار میرود.
آگاهی بزرگتر و نیازهای دو سویه
هیچوقت نیستی به معنای واقعی کلمه معنی نمیدهد؛ اینکه خودآگاهی ما انگار به آگاهی بزرگتری میرسد. بحثها را که جلو ببرم: اصطلاحاتی که Jung به کار میبرد خیلی روشن است که چه میگوید؛ شاید در این اصطلاحات عرفانی ابهامی باشد و آدم متوجه نشود آن حالت نهایی چیست؛ لااقل Jung روشن است و شباهت را آدم احساس میکند. Jung در دهههای آخر عمرش لحظهبهلحظه بیشتر ارادتی به فرهنگ شرقی پیدا کرده به نظر میرسد؛ برای همین است که اعتقادش به فرایند فردانیت به اینجا رسانده که اولاً مهمترین چیزی که در حیات روانی بشر وجود دارد تحقق یافتن فرایند فردانیت است، یعنی رسیدن به این حالت وحدت؛ چیزی که انگار برایش خلق شدهایم و همهٔ سیگنالهایی که مدام از ناخودآگاه به خودآگاه میآید و همهٔ مکانیسمها در خدمت آن هستند؛ و به طور مداوم بیشتر متوجه شده که تمام فرهنگ شرقی هم انگار در خدمت بیان همین است: تمام مکاتب شرقی دستورالعملهایی هستند که این روند تحقق پیدا کند. ادعای خود Jung این است که فرایند فردانیت و موضوع Self را از بررسی رویاها و مخصوصاً بررسی نمادهای کیمیاگری و مراحل فردانیت کشف کرده، نه مطالعهٔ مستقیم فرهنگ شرق؛ بعدها نمونههای کاملتری حتی از نمونههای کیمیاگری شاید در شرق پیدا کرده باشد؛ یکی از مفصلترین متنهایی که Jung دربارهٔ فرایند فردانیت دارد کتاب کیمیاگری و روانشناسی اوست که جزءبهجزء سعی میکند مراحلی را که کیمیاگران تحت عنوان سیر کیمیاگری در نظر میگرفتند با مسائل درونی ما انطباق دهد و نشان دهد همهٔ آنها رسیدن به فردانیت است. پس تلاش کردهام بگویم حرفهایی که الان میزنم در همان فرمت کلی که دربارهٔ Archetypeشناسی بحث میکردیم میگنجد: چیز غریزی، حس غریزیای در ما هست که ناخودآگاه به دنبالش هستیم؛ دنبال احساس وحدت هستیم و از این جدا افتادن از جهان و چندپاره بودن نیازهای درونی خودمان رنج میبریم.
هر آدمی، بدون اینکه روانکاوی خوانده باشد یا اصطلاحاتی مانند ناخودآگاه را به کار ببرد، در درون خودش احساس ناهماهنگی میکند؛ خواستههایی دارد که با هم تضاد دارند؛ به نوعی انگار موجودی چندپاره است و یکپارچگی حس نمیکند: سری نیازها به پایین، سری نیازها به بالا؛ اگر برای این وقت بگذارید از آن دیگری میمانید؛ به هر حال نوعی تشدد در وجود خودش میبیند؛ لازم نیست حتی در آگاهی خودش این تناقضها را ببیند.
یک تمرین که فکر میکنم تمرین بسیار مفیدی است و حالا که به ذهنم رسید بد نیست انجامش دهید؛ حالا میگویم هدفم چیست ولی فکر نمیکنم تمرینی باشد که بفهمید چرا انجامش میدهید، ولی اگر صادقانه انجامش دهید همان نتیجه را میگیرید: یک روزی در کمال آرامش بنشینید — اشکال ندارد چند جلسه هم باشد — دفتری به اندازهٔ کافی بزرگ که جا داشته باشد جلوی خودتان بگذارید و تمام آرزوها و چیزهایی را که دوست دارید در زندگی به آن برسید همه را بنویسید؛ هیچ نظمی هم رعایت نکنید: دوست دارید دانشمند شوید، ازدواج کنید، زندگی خوشبختی داشته باشید، این کتابها را بخوانید — حتی اگر میشود اسم کتابهایی را که دوست دارید بنویسید — تمام دنیا را ببینید، بروید بالای کوه زندگی کنید. اتفاقاً اگر چند جلسه بشود میبینید در جلسهٔ اول نوشتهاید بالای کوه زندگی کنید و در جلسهٔ دوم کنار دریا. این تمرین خوبی است برای اینکه دستکم آگاه شوید این همه خواستهای که دارید اصلاً با هم تضاد دارند: بعداً که یک بار همهٔ دفتر را میخوانید احتمالاً خندهتان میگیرد که مثلاً ۵۰ آدم هم نمیتوانند همهٔ این کارها را در مدتی که معلوم نیست چقدر است انجام دهند. تمرین خوبی است برای اینکه خواستههای خودمان را دستکم کمی بفهمیم: در همین خودآگاهی ما خواستههایمان با هم تعارض دارد، چه برسد به خواستههای ناخودآگاهمان با خودآگاهمان و خواستههای ارگانیک جهان از ما. همهچیز به نوعی انگار به هم ریخته است. سلف آن مرکز، آن آرکتایپ مرکزی در وجود آدم است. خیلی مهم است این را بفهمید که اصلاً این مرکز واقعی وجود ماست: مرکز واقعی وجود انسان سلف است، نه ایگو. متوجه هستید؟ دیدگاه یونگ این است که چیزی در وجودم، در ناخودآگاه من، مرکزیتی وجود دارد انگار واقعاً در وسط واقع شده و بقیهٔ این اجزای ناخودآگاه و ایگو در اطراف هستند.
مرکزیت سلف میان آرکیتایپها
کار این مرکز انجام دادن همان مرکزیت است: نه تنها اجزا و آرکتایپهایی را که در ناخودآگاه هستند با هم هماهنگ میکند — مثل غدههای مختلف بدن که هر کدام را مطالعه کنید به نظر میآید فعالیتی برای خودش انجام میدهد ولی واقعیت این است که نهایتاً همه با هم هماهنگاند؛ اینکه گاهی این بیشتر ترشح میکند و آن کمتر، نظم ارگانیک خیلی عمیقی است که هدایتشان میکند چگونه کار کنند. ما از نظر علم فیزیولوژی این را مدیون خوانده شدن کدهای ژنها میدانیم: عامل هماهنگی به نوعی چیز نوشتهشدهای در همهٔ سلولهای ماست؛ مجموعه اطلاعاتی که در همهٔ سلولها وجود دارد؛ همان پدیدهٔ جین اکسپرشن یعنی اینکه در خود رشتههای DNA اطلاعاتی نوشته شده که چه وقت و چه مقدار اکسپرشن انجام شود. مثلاً اطلاعات DNA که خوانده میشود سری پروتئینهایی در بدن تولید میکند. بعضی از این ژنها فقط یک بار فعالیت میکنند و خاموش میشوند؛ این روشنوخاموش شدن ژنها دستورالعملهایی دارد: مثلاً ژنهایی که اجزای بدن را میسازند یک بار در دورهٔ جنینی فعال میشوند و کلیههای شما را میسازند؛ اگر کلیهتان را در سن بالاتر بردارند دیگر آن ژنها فعال نمیشوند که آن را بسازند. ولی بعضی اجزای بدن مثل پوست جین اکسپرشنشان به طور مداوم در طول زندگی کار میکند: پوستتان کنده شود برایتان پوست میسازد. تنها عضو درونی ما که اگر آسیب ببیند ساخته میشود طحال است — چرا؟ قلبتان را بردارند قلب تولید نمیشود؛ ولی طحال را اگر نصفش را بردارند بدن دوباره آن نصف را میسازد. پس مجموعه اطلاعاتی عظیم در ژنهای ماست که تمام تغییر و تحولات بدن توسط جین اکسپرشن و غدهها انجام میشود: مثلاً خسته میشوید و بدن سلولهای از بین رفته را بازسازی میکند و آنتیبادیها را بازسازی میکند؛ بدن مدام اجزای خودش را مصرف میکند؛ چیزهایی از بین میروند و چیزهایی جایگزین میشوند.
سلول، بدن و فراتر از شخصی
اکثر سلولهای بدن به نوعی جایگزین میشوند: نورونهای مغز جزو معدود سلولهای بدن هستند که قدرت بازسازی ندارند؛ ولی خیلی از اجزای بدن در طول زندگی سلولهایشان تکتک انگار تعویض میشود؛ نه اینکه عضوی را بردارید و بازسازی شود؛ همانطور که بدن طبیعتاً کار میکند بعضی اجزا جایگزین میشوند. بنابراین میشود حدس زد — و یونگ دوست داشت موضوع آرکتایپها را به ژنتیک ربط دهد — که مسائل مربوط به آرکتایپ سلف هم مثل جین اکسپرشن جایی در ژنهای ما نوشته شده باشد: نوعی هماهنگی اجزای روانی هم به صورت ژنتیکی ممکن است. من دیگر تأکید نمیکنم که یونگ به این کار زیاد کار ندارد؛ اگر کسی بخواهد با او بحث کند میگوید «چیزی گفتم» و یکی دیگر جایی جملهای مینویسد که این احتمالاً ژنتیکی از اجداد ما به ما رسیده است. به هر حال آنچه یونگ به طور تجربی — در اثر مطالعهٔ رویا و اسطوره و آن خیالپردازیهای سیستماتیک خودش — به آن رسیده این است که در درون خودمان مرکز هماهنگکنندهای داریم که مهمترین آرکتایپ و مرکز وجود ماست.
سؤالی مطرح شد: چرا ما اصلاً این را بهعنوان جزئی از روان در نظر میگیریم؟ شاید پدیدهای باشد که از ساختاری بروز میکند؛ این یک گشتالت است و اینطور هم میشود داشت. من از طرف یونگ جواب میدهم و جواب یونگ دقیقاً همین است: کارمان به این چیست؟ من پدیدهای دیدم و برایش مابهازایی به اسم سلف در نظر گرفتم. ماهیتش چیست؟ آیا سلف از نظر ماهیت و اونتولوژیک همارز آنیما و آنیموس هست یا نیست؟ Who cares؟ جواب دقیقاً جواب یونگ همین است: اصلاً مهم نیست؛ این پدیدهای است؛ میتوانید بگویید پدیدهای گشتالتی؛ لزومی ندارد بگویید روان اینطور چیده شده که مرکزی دارد؛ کلش با هم است — مثل سیمرغ و سیمرغ. من دربارهٔ سلف چیزهایی میگویم که کمی از تصور «مرکز روان» خارجتان کند، به دلیل رابطهای که سلف با کل جهان دارد؛ بنابراین از حالت شخصی و حتی جمعی هم به نوعی خارج میشویم. از لحاظ یونگ این نکتهٔ شما خیلی مهم نیست. من قبل از شروع بحث گفتم مثل چیزی درجهٔ دوم است؛ انگار با بقیهٔ آرکتایپها اصلاً در یک لول نیست؛ اینطور نیست که با آنها در یک سطح قرار بگیرد. این حرف را مهم نگیرید — البته نه که مهم نیست؛ در دیدگاههای یونگی اینها مهماند؛ اگر بخواهیم تئوریها را اینقدر زود اینطور بگوییم؛ من هم میگویم جزئی از روان است؛ اگر بخواهید بدانید یونگ چگونه میگوید، از حرفهای یونگ اینطور به نظر میآید که این هم آرکتایپی است بنابراین قابل مقایسه با بقیهٔ آرکتایپهاست و اصلاً در مرکز روان قرار گرفته و جزئی از روان است؛ اینطور به نظر میآید. ولی حرف من این است که اگر کسی چنین اعتراضی به یونگ بکند، برای یونگ خیلی مهم نیست؛ حتی آن ساختارهای دوتایی که شاید یکی دو بار به آنها اشاره کرده از نظر یونگ خیلی مهم نیست؛ از نظر من مهماند. از طرف یونگ جواب دادم. فکر میکنم در جلساتی قرار است از یونگ انتقاد کنیم؛ واقعاً اینها نقص تئوری محسوب میشود: اصلاً ساختار این آرکتایپها معلوم نیست؛ همینطور ریخته است — به نظر میآید شاید ایگو و شدو رابطهٔ باینری با هم دارند، آنیما و آنیموس با پرسونا — ولی به نوعی مثل آدمی که دست میکند داخل کیسه و چیزهایی درمیآورد و جلوی شما میگذارد؛ کمی اینطور است و من از اول گفتم مهمترین ضعف تمام حرفهای یونگ همین است: به جعبههای نظری و تئوریپردازیاش خیلی کم بها داده شده؛ همهاش بحثهای تجربی است. پس جواب شما این است: سلف از نظر تئوریهای یونگ چیزی تجربی است؛ چیزی دیدم، عامل وحدتبخشیای وجود دارد. اگر از تمثیل غدههای بدن استفاده کنیم، غدهٔ وحدتبخشی نداریم؛ این کلاً ژنها هستند — مجموعه اطلاعاتی در رشتههای DNA هست که کار وحدتبخشی را میکند؛ اینطور نیست که جایی غدهای به اسم غدهٔ سلف وجود داشته باشد که ترشحاتی میکند و ترشحاتش بقیهٔ ترشحات غدد را تنظیم میکند. شاید هم روزی چیز کوچکی پیدا شود.
غدد، تنظیم و غریزه وحدت
البته واقعیت این است که سری غدههای تنظیمکننده در بدن وجود دارد؛ ولی اینکه کل ارگانیسم و تمام این جین اکسپرشن تحت تأثیر مرکزیتی در کنار بقیهٔ غدهها باشد، فکر میکنم چنین نیست. مهم نیست — از نظر یونگ مهم نیست. فعلاً بحث را قطع نکنیم؛ در جلساتی که قرار است انتقاد بکنیم شاید خودم مستقلاً همین حرف شما را بهعنوان انتقاد بگویم. به نظر من واقعاً سلف را نمیشود کنار بقیهٔ آرکتایپها گذاشت و کنار هم قرار گرفتن بقیهشان — همین بیساختار بودنشان — آدم را اذیت میکند: انگار چیزی ریختهاند و شما یکییکی برمیدارید: «چقدر جالب، آنیما مثلاً»؛ برمیدارم میگویم «اوه، سلف هم مثلاً». به هر حال در دیدگاه یونگی سعی میکنم بگویم بررسیها را دستکم از نظر تجربی شبیه هم انجام میدهیم: به آن تئوری وفادار بمانیم که اینها به چیز غریزیای وابستهاند — سری مراکز شناختی هستند که در کنار سری خواستهای غریزی قرار میگیرند — و از طرف دیگر بگوییم همهشان این مکانیسم را دارند که از نظر تجربی سری نمادها تولید میشود و من میخواهم برای این نمادها مابهازایی پیدا کنم و چیزی فرض کنم که فعلاً اسمش را گذاشتهایم سلف. سری از این مشاهدات دربارهٔ انسان چنین میشود: وقتی یونگ میگوید سلف مرکز روان است، یعنی عمیقترین خواست انسان رسیدن به وحدت است، عمیقتر از هر خواست دیگری؛ حتی اگر غریزهٔ جنسی هم وجود داشته باشد، آن هم به نوعی تحت خواست رسیدن به وحدت است. اگر چیزی کلیترین و مرکزیترین خواست انسان باشد، رسیدن به وحدت ارگانیک در درون خودش، اجزای روان، با تمام جهان است؛ مثل غریزهٔ اصلی موجود — در واقع غریزهٔ اصلی فرویدی غریزهٔ جنسی است. این حرف معنی دارد که مرکزیت روان سلف است؛ در واقع نوعی طبقهبندی کردن و اولویتبخشیدن به بعضی غرایز و خواستهاست. میخواهم بگویم این حرف معنی دارد؛ ولی اینکه نحوهٔ تحقق سلف با نحوهٔ تحقق بقیهٔ آرکتایپها کاملاً متمایز باشد و چیز دیگری باشد، مهم نیست.
نمادسازی سلف
مهم این است که در اینجا چیزی شبیه غریزه وجود دارد: رسیدن به وحدت خواست اساسی است و از طرف دیگر برای خودش نماد هم تولید میکند؛ بنابراین ویژگیهای آرکتایپ را دارد. ممکن است آرکتایپها را بشود دستهبندی کرد و گفت آرکتایپهای مرتبهٔ اول و دوم داریم و نوع تحققشان در مکانیسمهای روانی تفاوتهایی با هم دارد؛ مهم نیست؛ به هر حال اینها از نظر یونگ نوعی آرکتایپاند.
آرکتایپ یعنی مرکزی، چیزی مثل غدهای که نماد تولید میکند و ظرفیتهای شناختی به وجود میآورد، گرایشهای شناختی به وجود میآورد: تو انگار دنبال چیزی میگردی — دنبال موجودی در مقابل غریزهٔ جنسیات، دنبال غذا، دنبال مادر — و تصور غریزیای از آن چیزی که باید ببینی داری؛ و این در مراحل مختلف زندگی باعث میشود این خواست شناختی که در مقابل خواست غریزی عملی است، این ظرفیت شناختی، نماد هم تولید کند. این مفهوم کلی آرکتایپ است و سلف با تصوری که یونگ دارد در همین مفهوم کلی میگنجد. ولی اینکه این آرکتایپها ساختار دارند یا ندارند و نحوهٔ تحققشان چیست، اینها چیزهایی است که یونگ خیلی مختصر به آنها اشاره کرده. اگر سؤالتان باقی ماند، بگذارید جلو بروم؛ این صفحهٔ اول را ورق نزده بودم. قول داده بودم در این جلسه سر و ته همهچیز را بیاورم؛ اینجا قسمت اصلی نظریهٔ یونگ است: اجزا و جزئیات مهم نیست ولی فهمیدن کل مفهوم سلف و فرایند فردانیت به نظرم قسمت اصلی این نظریه است.
آرکتایپ مرکزیای داریم که به آن سلف میگوییم؛ کاری که انجام میدهد هماهنگ کردن همهٔ فعالیتها و مکانیسمهای روانی است؛ شاید حتی بشود مکانیسمهای جسمانی را هم به این مرکز نسبت داد؛ هدف هماهنگی همهچیز با هم در درون و هماهنگی این موجود با بیرون است. بنابراین سلف حتی از مفهوم چیزی روانی در انسان انگار در نظریهٔ یونگ فراتر میرود: ما ارتباطی پنهان با جهان داریم. انگار — اینطور فکر کنید — همهٔ موجودات جهان سلف دارند و این سلفهایشان چیزی واحد است؛ همین این پدیدهٔ عجیب را توجیه میکند که ممکن است در رویاهایتان پدیدههای کیهانیای را که قرار است اتفاق بیفتد ببینید: طوفان قرار است بشود، سرخپوستها از قبل خبردار میشوند که طوفان خواهد آمد.
سرخپوستان، کانابیس و شکار
وقتی شکار از اینور رد میشود، زیاد میشود. اصلاً آن مراسمی که سرخپوستها کانابیس و این چیزها را مصرف میکردند برای این بود که جای شکار را بفهمند: در چادر مینشستند، دود راه میانداختند، چند نفری جمعی با همدیگر — اصلاً با مرکزیت جادوگر قبیله — میکشیدند و در حالتهای خلسه اطلاعاتی دربارهٔ اینکه کدامور بروند برای شکار به دست میآوردند و میگفتند اطلاعات درست به دست میآید. چه عامل وحدتبخشیای اطلاعاتی را از کیهان به من منتقل میکند؟ چیزی انگار در این دنیا مشترک بین همهٔ موجودات هست؛ این سلفها با همدیگر انگار یکیاند: همانطور که چیزی در درون من میخواهد با بیرون هماهنگ شود، آن بیرون هم چیزهایی دارد که میخواهد خودش را با من هماهنگ کند. سلف عامل وحدتبخش همهٔ جهانی است که در ما هم وجود دارد. بنابراین این مفهوم سلف بهنوعی از دیسیپلین علمی موجود در آکادمیهای دنیا خارج میشود؛ کفرگویی است: چیزی در همهٔ جهان هست که همه را با همدیگر هماهنگ میکند؛ به نظر نمیآید در تئوریهای فیزیکی زیاد بگنجد. این مفهوم تبادل اطلاعات به صورت جهانی آدم را نزدیک میکند به اینکه اصلاً اشیاء انگار با همدیگر اطلاعات رد و بدل میکنند. بنابراین سلف نه فقط مرکز روان، اصلاً انگار مرکز جهان است؛ چون در همهٔ موجودات هم به نوعی چیزی مثل سلف وجود دارد؛ نه فقط موجودات زنده: کیهان و حتی اتفاقات طبیعی هم به نوعی انگار با همدیگر هماهنگ میشوند. ولی فعلاً چندان وارد این بخشها نشویم؛ ضرورتی ندارد — یکی دارد به یونگ نگاه میکند، ما داریم روانکاوی کار میکنیم — خودمان را در محدودهٔ روان انسان میتوانیم نگه داریم؛ این ارتباطهای عجیبوغریب روان با جهان خارج را میتوانیم حذف کنیم؛ لزوماً لازم نیست این پدیدارها را بپذیریم. یونگ پذیرفته و کلی هم سعی میکند در تئوری خودش توجیهشان کند ولی لازم نیست در این مورد ما حرف بزنیم.
اتحاد ایگو با سلف
بگوییم سلف بهعنوان مرکز روان به طور مداوم سیگنالهای هماهنگکننده میفرستد و همهٔ اجزای روان و جسم و همهچیز را با همدیگر هماهنگ میکند؛ با هماهنگ بودنش با جهانش فعلاً خیلی کار نداریم؛ و اتفاقی که قرار است بیفتد و دنبالش است این است که ایگو را با خودش متحد کند. مثل این است که سرخپوستها میگفتند در درون ما مرد بزرگی زندگی میکند که حقایق را به ما میگوید؛ ولی تصور در این حرفی که میزنم این است که من چیزیام و انگار چیزی هم در درون من زندگی میکند و با من حرف میزند. موضوع این است که هدف سلف این است که ایگو منتقل شود به جایی که سلف قرار دارد. ایگو — مثل خودآگاهی ما — مثل چیزی است که از جای خودش درآمده و جای دیگری رفته است. واقعیت این است که وقتی میگوییم مرکز روان سلف است، ما سلف خودمان هستیم: خواستههای واقعی روان را سلف مطرح میکند، نیازهای واقعی را سلف میفهمد. ما چیزی تحت عنوان خودآگاهی داریم که به نوعی منحرف شده است. خواستههایی وجود دارد که با نیازهای واقعی روانی ما سازگار نیست: در فرهنگی به دنیا آمدهایم، به ما گفتهاند دنبال این برو؛ من دارم دنبال چیزی میروم ولی واقعیت این است که به این نیاز ندارم؛ این کارها را نباید بکنم، کارهای دیگری باید بکنم. سلف برای چی اینقدر پیغام میدهد؟ ناخودآگاهش چرا اینقدر پیغامهای جبرانی میدهد؟ میخواهد بگوید آنوری نرو، اینوری برو؛ نیازهای واقعیات این است، خواستههایت باید اینها باشد. ایگو مرکزی است پر از خواستههای بیخود: وقتی میگویم «من»، همراه این من مجموعهای از خواستهها و مجموعهای از شناختها هست؛ شناختهای غیرواقعی دارد و خواستههای غیرواقعی که هیچکدام با نیازها منطبق نیست. شما وقتی به وحدت میرسید که ایگوی منحرفشدهتان منطبق شود، شناختهای آگاهانهتان منطبق شود با همان شناختهای واقعیای که سلف مبلغ آن است. بنابراین میشود اینطور توصیف کرد که هدف — آن چیزی که به آن فرایند فردانیت میگوییم، رسیدن به وحدت — در یک کلام منتقل شدن ایگو، منطبق شدن و اتحاد ایگو و سلف است. درست است؟ و سلف جایی قرار گرفته که ایگو نمیتواند به سلف برسد مگر اینکه تمام این آرکتایپهای کوچکتر را بخورد و در خودش حذف کند و آخرش به سلف برسد. فرایند فردانیت به دلیل این ویژگی — چون هدفش این است که ایگو را به سلف برساند — رسیدن به سلف مثل رسیدن به حقیقت است: فهمیدن همهٔ حقایق دربارهٔ خودم و حتی جهان؛ چیزی خیلی آرمانی و سطح بالا؛ مثل اینکه ایگوی من با آن اقیانوسی که همهٔ حقایق و اطلاعات در آن هست به نوعی متحد میشود؛ نوعی انطباق بین شناختها و خواستههای من با شناختها و خواستههایی که در سلف هست — که واقعی و حقیقیاند — اتفاق میافتد. ولی سلف جایی است — نکتهٔ مهم این است — انگار این آرکتایپهای دیگر، آن اجزای پراکنده، مزاحم انتقال ایگو به سلفاند؛ مگر اینکه سفری داشته باشید که این آرکتایپها را کمکم در ایگوی خودتان جذب کنید. به همین دلیل فرایند فردانیت را اینطور تعریف میکنند: یونگ میگوید انگار فرایندی است که در آن محتویات ناخودآگاه را در خودآگاهی خودتان جذب میکنید؛ بنابراین درست برعکس فرایندی است که به دیوانگی میانجامد: ناخودآگاهیای که خودآگاهی را جذب میکند و در خود حل میکند. برای همین آدمهای روانگسیخته در بیداری هم مثل آدمهای خوابزده هذیان میگویند، چرتوپرت میبینند و اصلاً خودآگاهیشان دیگر کار نمیکند. اینجا درست برعکس است. فنا معنیاش این نیست که ناخودآگاه از بین برود؛ راه راحتتر برای فنا — اگر میخواهید ناخودآگاه و خودآگاهیتان از بین برود — این است که خودتان را به دیوانگی بزنید و خودآگاهیتان را تعطیل کنید؛ آنوقت موجودی مهمل میشوید که اتفاقاً خیلی گسیخته رفتار میکند، چون الان در روانتان گسیخته است. آرکتایپهای متفاوتی وجود دارند که ممکن است همهشان به نوعی از حالت طبیعی خارج شده باشند: آنیمای شما الان آن آنیمایی نیست که باید باشد. تمام این آرکتایپها هستهٔ مرکزی جهانی دارند و بعد در اثر تجربیات زندگی و کارهایی که کردهایم و شناختهایی که پیدا کردهایم انحرافهایی پیدا کردهاند: آنیمای کسی تبدیل شده به چیزی مثل سیرن؛ جزئی از شکلش غلبه کرده. هیچکدام از آرکتایپهای ما اینطور نیست که تحت تأثیر زندگی شخصیمان قرار نگرفته باشد. همین الان اگر خودآگاهیتان را خاموش کنید اتفاقی که میافتد این است که تبدیل میشوید به موجودی کاملاً از هم گسیخته، بیمار روانی خطرناکی که رفتارهای نامعقول هم نشان میدهید. درست است؟ بنابراین چنین نیست که با خاموش کردن و حل کردن این در ناخودآگاه اتفاق خوبی بیفتد؛ نه. راهی وجود دارد: این ایگو را کمکم طی فرایندی که به آن فرایند فردانیت میگوییم ببرید و این اجزای درونی خودتان را که خوب یا بد کار میکنند بشناسید و کمکم در خودتان حل کنید.
کشف شدو و تبعید تمایلات
از اینجا شروع کنید: مثلاً شدوی خودتان را کشف کنید. اگر بخشی از شخصیت من وجود دارد که به دلایلی نمیخواهم ببینمش — نه، اتفاقاً بروید دنبال اینکه این را ببینید. چنین موجودی هم در درون خودتان دارید؛ نوعی واقعبینی است. شباهتش به مکاتب عرفانی و دینی این است که فکر میکنم شعار مشترک همهٔ مکاتب عرفانی دینی این است که خودت را بشناس؛ و فرایند فردانیت انگار چیزی نیست جز روندی بهدقت توصیفشده و کمی ساختارپیداکرده که درون خودم را میشناسم: با شدوی خودم آشنا میشوم؛ این در درون من وجود دارد؛ و اولین چیز این است که ایگو متوجه شود اصلاً نسخهٔ منفیای — سایهای — دارد. تا حالا فکر میکردید ما چنین موجودی هستیم؛ این عوض میشود: شما یک دوال هم دارید؛ موجود کریهی هم در درون شما زندگی میکند که نمیخواهید ببینیدش؛ بروید ببینیدش؛ این مرحلهای از خودشناسی است. فرهنگ فردانیت شبیه آن چیزهایی است که در انواع و اقسام مکاتب عرفانی تحت عنوان خودشناسی وجود دارد؛ منتها اینجا در دیسیپلینی هستیم که کمی ساختار دارد — نمیخواهم بگویم سیر و سلوک عرفانی ساختار نداشته؛ اتفاقاً در فرهنگ خودمان انواع و اقسام دارد و میتوانم کتابی معرفی کنم که با جزئیات زیاد مراحل سیر و سلوک را توصیف کردهاند: از کجا شروع میشود و چه مراحلی طی میشود تا به مرحلهٔ وحدت برسید؛ هندیها هم دارند، چینیها هم دارند؛ این مرحلهبندی وجود دارد. ولی چیزی که میخواهم بگویم تفاوت اینجاست و ارزش کار یونگ این است: آنها مدلی از روان انسان ارائه نمیدهند که بر اساسش مراحل توجیه شود؛ فقط مثل موضوع تجربی، عارفی میگوید من این راه و این مسیر را رفتم و به اینجا رسیدم؛ ولی چرا این مراحل چنین وجود دارند؟ مدلی برای روان ارائه نشده که بگویم به این دلیل — مثلاً یونگ میگوید اولین مرحلهٔ فرایند فردانیت جذب کردن شدو است. چرا؟ برای اینکه شدو نسخهٔ مقابل ایگو است؛ رابطهٔ نزدیکی بین ایگو و شدو هست؛ اولین چیزی که میشود به آن رسید و راحتتر است این است که من آن بخشی از شخصیتم را که باید خودآگاه باشد — خیلی نزدیک به خودآگاهی است — فقط به دلایلی تبعیدش کردهام: فرهنگ به من گفته تو نباید چنین باشی؛ تو نباید مثلاً خواستهٔ جنسی داشته باشی؛ من تمام این تمایلات جنسیام را تبعید کردهام و نمیخواهم ببینمش و الی آخر. دلایلی وجود داشته که چیزهایی از خودآگاهی من تبعید شدهاند. این مثل اولین جای ناخودآگاهی است که باید جذب شود — قسمت شخصی یعنی: چیزهایی که اگر از دیدگاه فروید نگاه کنید روزی در خودآگاهی بودند. بعداً آنیما و آنیموس اینطور نبودند که در خودآگاهی باشند. در یونگ هم اینطور نگاه میشود: شدو چیزهایی است که به نوعی در خودآگاهی بوده و تبعید شده؛ خیلی نزدیک است به اینکه اولین چیزی که میخواهم جذب کنم، اول مواجه شوم با اینکه سایهام چیست و آن بخشهای منفی روان خودم را جذب کنم. و حرف من این است که مفهوم سلف و فرایند فردانیت اگر بفهمید ظاهراً به نظر میآید نوعی تکرار سری شعارهای قدیمی است.
ولی کار یونگ ارزشش این است که از این مدلهایی که به طور تجربی سعی کرده به دست بیاورد، به نوعی منطقی سعی میکند موضوع را ارائه دهد که چرا این فرایند باید چنین مراحلی را طی کند. هرچند مراحل کاملاً روشن نیستند، ولی مثلاً اینکه قدم اول مواجهه با شدو است توجیه منطقیای بر اساس این مدل دارد. هرچند مدل یونگ دربارهٔ آرکتایپها ساختار خیلی قویای ندارد، ولی میخواهم بگویم چنین نیست که به حرفهای تکراری رسیده باشد؛ فکر میکنم به اندازهٔ کافی ایدههای نو در حرفهایش هست. بهاضافهٔ اینکه خود یونگ مدام تأکیدش این است که توصیف فرایند فردانیت بیشتر تجربی است تا اینکه تئوریک باشد، ولی تئوریهای پایهای هم داشته است.
ارزش مهم دیگر یونگ این است که مطالعات تجربی یونگ برخلاف مطالعهٔ تجربی یک عارف تا حدود زیادی بینالاذهانی است: عارف فقط تجربهٔ شخصی خودش را به شاگردش منتقل میکند و تنها حجت شاگرد برای اینکه از مرشد خودش پیروی کند این است که این آدم را قبول دارد و تجربهٔ شخصیاش خوب بوده: «واقعاً به جایی رسیده؛ حالا من به او اعتماد میکنم». ولی یونگ چنین نیست: مثلاً وقتی از ساختار آرکتایپها حرف میزند هزاران هزار مدرک از اسطوره و رویا و از اینور و آنور جمع کرده و مدارک تجربی ارائه میدهد که میشود به نوعی خلاصه کرد و به دیگران هم گفت.
عرفان شرقی و کتابهای کمکی
یونگ نمیگوید من چنین رفتم: اول شدو را دیدم، بعد آنیما را، بعد به وحدت رسیدم؛ از این ادعاها نمیکند. ولی اتفاقاً از کتابهای مکاتب عرفانی شرقی استفاده میکند؛ مجاز است: آنها هم به هر حال مثل تجربیات ثبتشدهٔ یک آدماند؛ ممکن است با هم اختلافهایی داشته باشند؛ میشود بهعنوان آدمهایی که چیزی شبیه فرایند فردانیت را توصیف میکنند از آنها استفاده کرد. بدون تأکید، همینجا دقت کنید: این حس — اگر سلف را اقیانوسی یونیورسال جهانی بگیرید، اقیانوسی که انگار همهٔ اطلاعات و حقایق و همهچیز در آن است — اینکه برای انسان قائل شویم که میتواند ایگوی خودش را با چنین چیزی متحد کند، تصور خیلی باشکوهی است. بیشترین کنتراست دیدگاههای یونگ با فروید همینجاست: توصیف فروید از آدم بیشتر شبیه یک سوسک است، در حالی که اینجا با موجودی مواجهیم که میتواند راهی خیلی دور برود و به جای خیلی بالایی برسد و انگار همهٔ حقایق را در خودآگاهی خودش بیاورد. سرانجام در تئوری یونگ تصور باشکوهی از انسان وجود دارد. نمیخواهم بگویم چون باشکوه است پس این درست و آن غلط است؛ ولی تفاوتی است و فکر میکنم برای انسان دلچسبتر است؛ این تصوری که یونگ به آدم میدهد. ولی واقعاً چنین نیست که یونگ از اول متعهد شده باشد به چنین مدلی باشکوهی برسد؛ تصور خودش این است که تجربیاتش او را به چنین جایی رسانده است.
شروع میکنم با اینکه اولین مرحله این است که با شدو خودمان مواجه شویم. با توجه به اینکه وقت زیاد نیست و میخواهم دربارهٔ آنیما و آنیموس بیشتر صحبت کنم، این را مختصر میگویم: مواجهه با شدو به نوعی دیدن همهٔ آن نکات منفی و مثبتی است که در درون ماست، ویژگیها و خصلتها. یونگ خیلی تأکید میکند و میگوید آن آیینهای اعتراف در مسیحیت یا توبه در ادیان همین است: وقتی اعتراف میکنید دارید شدوی خودتان را میبینید. بگذارید دستکم یک بار توصیفی — هرچند مختصر — بکنم: چرا وقتی شدو وجود دارد و شما با شدوی خودتان مواجه نشدهاید نمیتوانید به وحدت ارگانیک برسید؟ واقعیت را نمیبینید؛ بخشی از وجود خودتان را نمیبینید. شدو خیلی نزدیک است.
خطا، سایه و نخواستن دیدن
مفهوم شدو نزدیک است به مفهوم گناه در دیسیپلین دینی و عرفانی: مثل اینکه من خطاهایی انجام دادهام و چیزهای منفیای در درونم هست؛ نمیخواهم به اصطلاح اینها را ببینم. چرا نمیخواهم ببینم؟ صرفاً محیط اجتماعی بیرون نیست که نخواهم اینها را بگویم؛ مثل اینکه در درون خودم هم نمیخواهم؛ ویژگی سلف این است که من نباید چنین ویژگیای داشته باشم، ولی دارم. بنابراین واکنش عملی منفی این است که این را از خودم نادیده بگیرم و سعی کنم نبینمش. یکی این است که دارم چیزی را که هست نمیبینم؛ بنابراین با حقایق عالم آشنا نیستم، از جمله با چیزی در درون خودم: نزدیکترین چیز به خودم را پوشاندهام و نمیبینم. ولی به این توجه کنید که گناه از نظر دینی چگونه انسان را از حالت وحدت خارج میکند: وقتی رازی دارم که نمیخواهم هیچکس بداند انگار از جمع جدا میشوم. چیزهایی که در شدو هست مثل چیزهای خصوصی و رازآمیزی است که حتی از خودم هم پنهان میکنم. بنابراین وجود چیزهایی که قرار نیست گفته شود به نوعی آن حس جداافتادگی از جهان را به آدم میدهد. و یونگ طرفداری میکند — من دارم میگویم ممکن است من شخصاً با همین چیزهایی که میگویم موافق نباشم؛ طبعاً چنین است؛ دربارهٔ فروید هم داشتم میگفتم به نظر میرسید همهٔ چیزهایی را که میگویم قبول دارم ولی بعداً معلوم شد چنین نیست — ولی یونگ بهشدت از آیینهای اعتراف در مسیحیت طرفداری میکند. میگوید اینها دقیقاً همان حالت رازآمیز است: آن بخش سیاهِ کنار گذاشته را وقتی مقابل کسی مطرح میکنی که تجسم عقله و به نوعی تجسم سلف است — نمایندهٔ مسیح است دیگر — انگار داری شدوی خودت را حل میکنی، توسط سلف حذف میکنی. در واقع آن کشیش، آن آدمی که بهعنوان نمایندهٔ مسیح آنجا نشسته، سلف من است: من سلف خودم را بیرون پروجکت کردهام و حالا دارم شدو را به سلف اعتراف میکنم؛ بنابراین دارم شدو را وارد ایگو میکنم؛ به گونهای که به من آرامش بدهد. بعد اینکه یونگ میگوید مواجهه با شدو خیلی دردناک است. آن موجود خارجی — اصلاً کشیشها وظیفهشان چیست؟ اینها را بشنوند و بگویند اشکال ندارد. کشیش که نمیآید اعترافها را بشنود و بعد بگوید «ای، این کار را کردی، برو گم شو»؛ به نوعی میبخشد، از طرف مسیح.
اعتراف مسیحی و بخشش
یعنی آیین اعتراف این است که هر کاری کرده باشید پیش کشیشی اعتراف کنید و او بهعنوان نمایندهٔ مسیح شما را میبخشد؛ مسیح هم که خداست. اگر لازم شد بعداً دربارهاش بحث میکنیم؛ شدو را مختصر میگویم؛ دربارهٔ شدو حداقل خیلی واضح است که چرا با حس وحدت تناقض دارد: مگر اینکه عالمی کار کرده باشم؛ گفتن به دیگران به نوعی مرحلهای جلوتر از حتی گفتن به خودم است؛ دقت میکنید؟ بنابراین به نوعی جذب شدن شدو و پذیرش در آن هست. مشابهش را آیینهای توبه داریم: آیین توبه هم همین است؛ نه جلوی دیگران، ولی مقابل خداوند به گناهان خودم اعتراف میکنم؛ قبول میکنم که سیاهیهایی در وجود من هست. لازم نیست وارد جزئیات شوم، ولی حتی در آیینهای توبه میبینید که آدمها لیست تهیه میکنند: واقعاً مینشینند ببینند چه گناهانی در زندگیشان کردهاند. من در کتابی — اصلاً کتابهای استریسولیت — خواندم که میگفت بنشینید و وقت صرف کنید و لیست تهیه کنید و بعد وقتی زمانی را که برای توبه تعیین کردهاید رسید اینها را مرور کنید؛ حتی به زبان بیاورید که «خدایا، من این کار را کردم»؛ یعنی عین همان آیین اعتراف را در مقابل خداوند انجام دهید. اعتراض من این است که این جایگزین از سلف واقعی دور است؛ این کشیش از سلف دور است؛ در آن عالمی سوپرایگو هست؛ میفهمید منظورم چیست؟ روی چیز خوبی به کلیسا پروجکت میکنند؛ کلیسا خودش شدوش از همهٔ عالم بزرگتر است. یعنی اگر خالصانه سعی کنید اعتراف به سلف — اعتراف کردن مقابل خداوند — هر خوبی را به خداوند نسبت میدهید؛ آن موجود بدون شدو واقعاً نوری خالص است و وجود هم دارد. فقط موضوع این است که سختتر است، اولاً؛ ثانیاً خدا از آدمهایی که اعتراف میکنند برای بخشش گناهانشان پول نمیگیرد. نکتهٔ مهم این آیین اعتراف این است: چرا به وجود آمده؟ از اول که نبود؛ برای اینکه مینشینند و حساب میکنند و میگویند مثلاً ۲۰۰ دلار بده. جوکی هست، نمیدانم شنیدهاید یا نه: آدمی چند مرحله اعتراف میکند که چه کارهای وحشتناکی کرده — مثلاً مرتکب عمل منافی عفت شده — اول شروع میکند مثلاً با محارم خودش؛ میگوید ۱۰۰ دلار بده؛ بعد یکی جدیتر، ۲۰۰ دلار، ۳۰۰ دلار؛ بعد پدرش، برادرش، سری کارهای دیگر خیلی غیرقانونی؛ بعد همهاش مقدمهای میگوید که خلاصه «من دیگر چنین شدم و نتوانستم جلوی خودم را بگیرم»؛ آخرش میگوید «راستش را بخواهید جناب کشیش، الان هم کمی چنان شدهام؛ به چند هزار دلار که رسیده، چقدر باید الان بدهم؟» — کشیش فرار میکند؛ بقیهاش را دیگر نداریم. به هر حال این آیینهای اعترافی که یونگ به نوعی از آنها حمایت میکند به نظر من صورت منحرفشدهای از آن چیزی است که باید باشد: قرار است سلف خودم، آن حقیقتی که در درون خودم هست، را به موجودی واقعی که شایستگیاش را داشته منتقل کنم. شاید در این نهضتهای عرفانی شیخ و مرشدی پیدا کنید که خیلی به این نزدیک باشد؛ نزدیک به مسیح به معنای واقعیتر؛ ولی این کشیشهایی که آنجا مینشینند شباهتی به مسیح ندارند. قرار است جلوی مسیح اعتراف کنید؛ سلف شما، سلف ایدهآل، موجودی مثل مسیح است؛ نه کشیشی که میگوید من نمایندهام؛ اصلاً سوپرایگوی شماست که میگوید این نمایندهٔ سلف توست؛ از درون شما نجوشیده؛ این به نظر من خیلی انحراف است. حالا نمیخواهم بگویم یونگ از این آیینهای موجود حمایت کرده؛ من از آیین اعتراف کلاً حمایت میکنم. احتمالاً نظرش این است که آن موجودی که آنجا مینشیند باید موجودی کامل باشد؛ شاید نظرش این است که اعتراف در مقابل شیخ و مرشد — آن کسی که بهعنوان راهنما پذیرفتهاید — وقتی شیخ و مرشدی را در بیرون میپذیرید یعنی سلف خودتان را روی او پروجکت کردهاید: سلفی که از درون به شما راهنمایی میکند؛ حالا این موجود را قبول کردهاید و آن راهنماییها از بیرون به شما داده میشود؛ بنابراین اصلاً آینهٔ سلف شماست و باید چنین چیزی را پذیرفته باشید. ولی من فکر میکنم آیینهای توبه ما قشنگتر است: خصوصی بنشینید با خدا یک دور این حرفها را بزنید؛ راحتتر است، بهتر است و تأثیر بهتری هم میگذارد. شدو را همینجا تمام کنم و بقیهٔ چیزهایش را نمیگویم؛ خودم را راحت کنم: این کتاب بهترین توصیف فرایند فردانیت را دارد.
کتاب یونگ، خدایان و انسان مدرن
بررسی یونگ با هدف نظری توصیف فرایند فردانیت. اسم کتاب «یونگ، خدایان و انسان مدرن» است؛ هدف کتاب بحث دیدگاههای یونگ دربارهٔ دین و اسطورههای مدرن است ولی هدف جهتش این است که فرایند فردانیت را خوب بفهمید؛ چون یونگ ادیان را اصولاً دیسیپلینهایی میداند که به طور باستانی به وجود آمدهاند و مکاتب عرفانی را؛ اصولاً قرار است فرایند فردانیت به ما دستورالعمل بدهند؛ کلاً ادیان این کار را میکنند، قرار است بکنند. نویسندهاش آنتونی مورنو است و مترجمش هم داریوش مهرجویی. «یونگ، خدایان و انسان مدرن»، آنتونی مورنو — ایتالیایی فکر میکنم — نشر مرکز؛ مدام هم تجدید چاپ میشود؛ مترجمش هم جالب است. دربارهٔ شدو بقیهاش را از این کتاب بخوانید؛ این دقیقاً کاری که میکند: توصیفهای کلی از آرکتایپ میدهد؛ اصلاً آرکتایپها را مقدمتاً معرفی نمیکند؛ فرایند فردانیت را میگوید و مراحل فرایند فردانیت را که میگوید یکییکی آرکتایپها را معرفی میکند و میگوید چگونه جذب میشوند: هم توصیفشان میکند تا حدودی — ولی حتی توصیفهایش یک پاراگراف است — مراحل جذب را بیشتر توضیح میدهد که اگر چنین نشود چه اتفاقی میافتد. دربارهٔ شدو دیگر سؤالوجواب نمیکنم. بگو. همینطور که گفتم وقتی تداعیکننده یکییکی میآید همینطور میشود؛ چرا؟ برای اینکه دلزخمی ماست، گسستگی روانی ماست: اینکه به آن وحدت کامل نرسیدهایم. چیز خیلی واضحش این است که شدویی داریم که ممکن است خیلی بزرگ هم شده باشد؛ مثل غدهای که بیش از اندازه رشد کرده است.
خلاصه، مرحلهٔ اول این است که اولین جایی که میتوانید چیزی را در پستوی خودتان پنهان کرده باشید، دستکم بروید آن درِ پستوی را باز کنید و ببینید داخلش چیست. این مرحلهٔ اول کاری است که برای خودشناسی میکنید: قبول کنید که با ویژگیهای منفی خودتان هم مواجه شوید.
مرحلهٔ دوم جذب کردن آن باینری آنیما-آنیموس و پرسوناست که به نوعی همزمان اتفاق میافتد. تشخیص پرسونا خیلی راحت است. این مراحل به اصطلاح صرفاً شناختی نیستند؛ فرایند فردانیت این نیست که بفهمم «اوه، پرسونای من مثلاً این است» و کار تمام شود. مهم این است که عملاً پرسونا را — اگر چیز غیرعادیای است و از حالت یونیورسالش، از حالت طبیعیاش درآمده — اصلاح کنید: وقتی آرکتایپ را میبینید فقط این نیست که بفهمید «آها، این آنیمای من از چیز افتضاحی درآمده».
آنیما، سیرن و اصلاح
باید درستش کنید: این آنیما باید تبدیل شود به آن چیزی که باید باشد؛ یعنی اگر تبدیل شده به سیرن، باید تبدیل شود به آن آنیمای طبیعی، آن وضعیت طبیعی آنیما که باید اجزای متفاوتی را در عین حال داشته باشد. یعنی وقتی میگوییم فرایند فردانیت صرفاً شناختی نیست.
فرایند فردانیت: شناخت و اصلاح
اینکه خود یونگ این چیزها را نوشته معنیاش این نیست که اینها را فهمیده، آنیما را توصیف کرده، دربارهٔ خودش هم فهمیده و فرایند فردانیت را طی کرده است. فرایند فردانیت به نوعی شناختن و اصلاح کردن است، رسیدن به تصوری؛ یعنی آن اعوجاجهایی که در اثر تجربیات شخصی به وجود آمده — که شدو را به وجود آوردند و دربارهٔ آنیما و آنیموس هم همهجا اعوجاج به وجود آمده — باید سعی کنیم در حالتهای طبیعی خودشان قرار بگیرند؛ سلف این را میخواهد. اینطور فکر کنید: اگر به طور طبیعی رشد کرده بودید الان آنیمای شما چگونه بود؟ سلف از شما میخواهد آنیمایتان چنان باشد؛ نه اینکه فقط بفهمید آنیمایتان چنان نیست. این فقط شناختن اینکه آنیمای من چیست مقدمه است: «پرسونای من — اوه، عجب پرسونای وحشتناکی دارم؛ چه پرسونای متورمی دارم» — یعنی چی؟ یعنی شما خیلی از زندگیتان را صرف این کردهاید که تصوری از خودتان برای جامعه درست کنید که خیلی هم واقعی نیست. آمدهاید فهمیدهاید چنین هستید؛ دیگر نباید چنین باشید: پرسونایتان باید به آن اندازهٔ معقولی که در روانتان جا دارد فعال باشد، نه اینکه همهٔ زندگیتان شده باشد پروجکت کردن ایمیجی از خودتان در جامعه که خودتان میدانید چنان نیستید. اتفاقاً پرسونا دشمنی خاصی با سلف دارد و به شدت میل دارد ایگو را به خودش جذب کند: پرسونا از جهتی دشمن ایگو و دشمن سلف است، چون سلف چیزی میخواهد؛ ایگو را برای خودش میخواهد و پرسونا مثل سوپرایگو است: انگار موجودی خارج از شما وجود دارد، تمدنی وجود دارد، فرهنگی وجود دارد که میخواهد ایگوی شما را شکل بدهد و بگوید تو باید آنی باشی که من میگویم، باید چنین رفتار کنی؛ دقیقاً سوپرایگو در بیرون، نقطهٔ مقابل سلف در درون: سلف میگوید من میخواهم تو چنان باشی؛ سوپرایگوها هیچوقت آن حرفی را که سلف میزند نمیزنند به دلایل اقتصادی و اجتماعی؛ خلاصه فرهنگ هیچوقت چنین نیست که میل داشته باشد اجزایش به کمال برسند؛ فرهنگها همیشه به نوعی انحرافهای عجیبوغریبی در آنها هست. حالا در آن مرحلهای که انسان میخواهد خودش را با جمع هماهنگ کند مشکلی وجود دارد و باید رفع شود: باید پرسونای خودتان را بشناسید و ببینید اگر زیادی بزرگ است؛ یا مشکل بعضیها این است که پرسونایشان کار نمیکند و اصلاً نمیتوانند در جامعه زندگی کنند؛ این هم یعنی — بنا به دیدگاه یونگ — در درون خودمان مکانیسمی داریم، به قول یونگ آرکتایپی داریم که وظیفهاش این است که کار کند: اینکه من چگونه با جمع خودم را هماهنگ کنم. هر کار خصوصی — آدم نرمال، حتی آدم عارف کامل وقتی خصوصی در اتاقش مینشیند با زندگیش در جمع تفاوتی در رفتار دارد؛ آیینهایی برای زندگی جمعی وجود دارد؛ نمیتوانم بگویم کار خصوصیام را در جمع هم انجام میدهم. این باینری — آنیما-آنیموس و پرسونا — در توصیفهای یونگ تا حدودی جذب شدنشان به همدیگر مربوط است؛ و مهمترشان که اگر انجام شود آن دیگری هم حتماً انجام میشود حل کردن مشکل آنیما-آنیموس است که به نظر میآید حتی در فرهنگ فردانیت حالت نقطهٔ عطف دارد: آن گردنهٔ اصلی که باید از آن رد شوید. این بخش حتی سختتر از مواجهه با شدو است؛ شاید بیشترین انحرافی که آدمها دچارش هستند مربوط به آرکتایپ آنیما-آنیموس باشد. فروید اصلاً منشأ همهٔ مشکلات روانی را جنسی میداند؛ یونگ چنین نگاه نمیکند ولی فکر میکنم توصیفهایش را اگر ببینید این بخش مربوط به آنیما-آنیموس یکی از حساسترین قسمتهاست، چون انگار بیشترین انحرافها در این آرکتایپ به وجود میآید. انواع و اقسام انحرافها — نمیخواهم خیلی وارد شوم. آن چیزی که جلسهٔ گذشته میخواستم بگویم و گذاشتم به این جلسه و الان به طور طبیعی میشود دربارهاش حرف زد این است که مراحل جذب آنیما-آنیموس چیست و چه مشکلاتی دارد؛ آنچه جلسهٔ گذشته میخواستم بگویم این بود که اصولاً اختلالهای آنیما-آنیموس چیست، اختلالهایی که مربوط به این است و یونگ خیلی رویشان تأکید میکند.
مواجهه با آنیما و آنیموس
استفاده از این اصطلاحات و مطالعهٔ آنیما و آنیموس چقدر میتواند برای تحلیل رفتار انسانها باارزش باشد. کاری که به طور طبیعی اینجا سعی میکنم بگویم این است که مواجهه با آنیما و آنیموس چگونه است. به جای آنیما-آنیموس میگویم آنیما ولی شما آنیموسش را هم تکرار کنید؛ دربارهٔ یکیشان حرف میزنیم که آن هم دوال است. اولین نکته دربارهٔ به اصطلاح رد شدن از این آرکتایپ آنیما این است که وجودش را بپذیرید؛ و این اولین مشکلی است که اصلاً فرهنگ مردسالار دارد: اصلاً مردها. ببینید آنیما چیست: آنیما مثل زنی است که در درون شما زندگی میکند ولی بیشتر شبیه دختربچه است؛ مثل بخشی رشدنیافته در درون شما؛ یکی از توصیفهای آنیما همین است: هر مردی در درون خودش زنی دارد ولی این زن معمولاً رشد نکرده است؛ بخش مردانه رشد کرده، بخش زنانه رشد نکرده. ولی هر مردی ویژگیهای زنانهای از خودش بروز میدهد و رسیدن و حل کردن آنیما-آنیموس این است که به حالت تعادلی برسید؛ نه اینکه فقط بفهمید آنیمایتان وضعش خوب نیست. مشکل عمدهٔ بشر این است که از حالت تعادل خارج شده؛ جنسیت عامل عدم تعادل است و رسیدن به تعادل دربارهٔ جنسیت خیلی چیز مهمی است. پس نه فقط باید تصورتان از زن ایدهآل را اصلاح کنید — که این بخش شناختی آنیماست — شما واقعاً به معنای واقعی کلمه باید این ویژگیهای آنیمای درونتان، این زن درونتان، رشد کند. اولین مشکل در فرهنگ مردسالار این است که مردها اصلاً نمیپذیرند که ویژگیهای زنانهای در درونشان هست: مثلاً به عربی جاهلی بگویید در درونت زنی داری، حتماً گردنت را میزند. پس اولین انحراف و مشکل فرایند فردانیت این است که مردها اصلاً قبول نکنند در درونشان ویژگیهای زنانه دارند یا زنها قبول نکنند در درونشان ویژگیهای مردانه دارند. درست است؟ معمولاً زنها راحت خوشحال میشوند؛ فرهنگ مردسالار اصولاً ویژگیاش این است که زنها ناراحت نمیشوند اگر بگویند تواناییهای مردانه هم دارید؛ الان همهٔ دنیا زنها تلاش میکنند ثابت کنند توانایی مردانه دارند. پس یک مرحله این است که بپذیرید در درونتان زنی زندگی میکند، ویژگیهای زنانه دارید و قرار است اینها را به معنایی رشد دهید و این موضوع را متعادل کنید.
عواطف مردان و رشد نیافتگی
یعنی مثلاً همانقدر که از تفکر استفاده میکنید — که به نوعی به قوت مردانه متمایل است — از عواطفتان هم استفاده کنید. به گمانم مردهای دنیا، ۹۹ و ۹ دهم درصدشان، اصلاً عواطفشان واقعاً رشد نکرده است؛ در حالت عقبماندگی است؛ این به نوعی نشاندهندهٔ عدم رشد آنیماست. زنها با عواطفشان راحتاند، کار میکنند، به حسهایشان خیلی وقتها اعتماد میکنند و به نتیجههای درست میرسند. مردها همهچیز را میخواهند، مخصوصاً در این تمدن حالحاضری که از غرب و تمدن مدرن است: یونگ چرا اینقدر دشمنی با تمدن مدرن دارد؟ برای اینکه تمدن مدرن همهاش تفکر منطقی است و بنابراین اصولاً راه را برای رشد عواطف بهعنوان جنبهای، نیمهای از وجود بشر میبندد. تمام آموزشهایی که میبینید — مخصوصاً شما که آمدهاید دانشکدهٔ فنی و من هم همینجا بودم — ما در اوج افراط این تفکر منطقی هستیم: آن بخش ذهنمان خوب کار کرده و یاد گرفتهایم؛ عواطف اصلاً لازم نیست؛ با همان منطقمان کار میکنیم. ولی واقعیت این است که عواطف برای پیدا کردن شغل و این چیزها لازم نیست ولی در جاهای اصلی زندگی بینهایت لازم است. پس اینکه من بفهمم زنی در درونم زندگی میکند وجهاش این است که بفهمم عواطفی در درون خودم دارم و این عواطف را خوب پیدا کنم و استفادههای مثبت از آنها بکنم؛ نه اینکه صرفاً به قول تفکر. تصوری که یونگ میدهد این است: برای آدمهایی که تفکرشان به طور غیرعادی رشد کرده — انسانهای متفکر به اصطلاح — این عواطف مثل موجودی لز است که هی از دستشان خارج میشود و وقتی چیزی است که میخواهد بیفتد زمین منفجر میشود؛ برای همین معمولاً انسان متفکر عواطفش را دودستی چسبیده نگه میدارد که تکان نخورند و یکدفعه بلایی سرش نیاید. زنها این حالت را کمتر دارند؛ مردها بیشتر، مخصوصاً در دانشکدههای فنی. اولین مشکل انکار کردن است و نباید وجود آنیما را در درونم انکار کنم؛ و نباید آنیما را قبل از اینکه به معنای واقعی کلمه رشد کند به کار ببرم: اینجا موجودی باید رشد کند؛ نه اینکه من همینطور بگویم از این آنیما استفاده کنم. عواطف من به معنای واقعی کلمه بخشی رشدنیافته از وجودم است؛ باید سعی کنم رشد پیدا کند؛ رسیدن به حالت تعادل یعنی چیز واقعی؛ نه اینکه فقط با فکر کردن حل میشود. همان انحرافهای مردسالارانه است که فکر کنم به آنیمای خودم فکر کنم، عواطف خودم را بشناسم، مثلاً دربارهاش کتاب بخوانم و بعد درست میشود. یک اتفاق واقعی باید در وجودتان بیفتد. اینکه پیشدستی کنیم و قبل از اینکه آنیما رشد کرده باشد بخواهیم به نوعی از آن استفاده کنیم این اتفاق کمتر برای مردها میافتد ولی مداوم برای زنها میافتد؛ این مشکل زنها در دوران مدرن از نظر روانی است: راحت میپذیرند که آنیموس دارند؛ راحت میپذیرند بخش متفکر و بخشهای مردانه در درونشان هست؛ خوشحال هم میشوند. ولی قبل از اینکه این واقعاً وارد روند واقعی رشد شده باشد انگار همان آنیموس کوچکشان را الکی به کار میگیرند و استفاده میکنند: وقتی زنها ابراز عقیده میکنند و بحثهای فلسفی میکنند بیشتر به نظر میآید ورّاجی میکنند تا اینکه حرفهای عمیقی را واقعاً فهمیده باشند و میدهند. معمولاً مردها این احساس به آنها دست میدهد: کمی که زنها صحبت میکنند و به اصطلاح دور حرف زدن و ابراز عقیده میافتند این اصطلاح آنیموس به کار میرود؛ میگویند — زنی جایی در کتابهای روانشناسی دین نوشته این جمله را — «زنی که تحت تأثیر آنیموس خودش ورّاجی میکند». یعنی ببینید حالت زنی که آنیموسش رشد نکرده ولی چون دوست دارد بگوید چنین ویژگیهایی هم دارد و محیط بیرون از او میخواهد مردانه رفتار کند — محیط کار — این برای من خیلی شهوداً واضح است؛ اینقدر با این چیزها برخورد کردهام. بگذارید کمی سعی کنم؛ شاید بعضیهایتان خیلی این حالت را حس نمیکنید. این زنی که تحت تأثیر آنیموسی رشدنیافته زندگی میکند طبیعیترین اتفاقی است که برای زنی در فرهنگ مردسالار میافتد؛ دلیلش را جلوتر میخواهم بگویم: فرهنگ مردسالار از طرفی نمیگذارد آنیموس واقعاً رشد کند و از طرف دیگر حکمش این است که باید همه مردانه زندگی کنید. بنابراین زن به طور طبیعی در این موضع قرار میگیرد که از همان آنیموس کوچک رشدنیافته خودش انگار ادای مردها را درمیآورد؛ و بعد اتفاقهای خیلی بدی میافتد: اولاً ممکن است عالمی عقاید حفظ کنند.
ویژگیای که یونگ توصیف میکند — زنی که تحت تأثیر آنیموسش حرف میزند و ابراز عقیده میکند — معمولاً با شدت سعی میکنند با قاطعیتی بحثناپذیر، تا حد ممکن قاطعانه این حرفها را بیان کنند.
باید و نبایدهای قاطع
حرفهایشان پر از باید و نبایدهای قاطع است: «این نباید چنین باشد، این باید چنین باشد». زنی که تحت تأثیر چنین آنیموسی است از اطرافیانش زیاد ایراد میگیرد و جان همه را به لبش میرساند؛ چون مثل اینکه کتابچهٔ قانونی حفظ کرده است و خوب بلد نیست — ببینید — آنیموس باید خودش قانون را کشف کند که «اینجا باید چنین رفت». زن تحت تأثیر آنیموس مثل آدمی است که واقعاً نمیفهمد چه باید کرد و چه نباید کرد ولی عالمی کتاب خوانده و حفظ کرده و سعی میکند به آن بندها رجوع کند: «این باید چنین باشد، آن نباید چنین باشد». نمونهٔ خیلی واضحش زنهای کارمندند؛ از نظر قانونگرایی چنین چیزی در آنها به نوعی غیرعادی نیست. رفتم جایی کتاب بگیرم از کتابخانهٔ خیلی خوبی در تهران؛ دیدم این به هیچ صراطی مستقیم نیست؛ اصلاً یادش رفته کتابدار و کتابخانه یعنی چی: تو اینجایی که کتابها را بدهی نه اینکه ندهی. این آدم در اثر شدت رعایت مقررات به جایی رسیده بود که اصلاً به کسی کتاب نمیداد: هر بندی را که پیدا میکردید مشمولش نمیشدید کتاب نمیدادند. مثل مادری که مواظب بچهاش است مواظب کتابها بود؛ یادش رفته بود کتابخانه را خرج کرده و ساختهاند تا آدمهایی که کار تحقیقاتی میکنند از آن استفاده کنند؛ تو مسئول حفظ این کتابها نیستی که پاره نشوند. احساسش این بود که باید کتابها را تا جای ممکن حفظ کنی و ندهی؛ و اگر کتابی روی میز قرار میگیرد که بخوانید، طوری بنشینید که آن کتاب را ببیند. ببینید: زنها در این شرایط کلاً تبدیل میشوند به آدمهایی خیلی مقرراتی ولی معلوم نیست این مقررات را برای چه اجرا میکنند؛ آن روح قانون وجود ندارد؛ مجموعهٔ زیادی از بندهای قانونی وجود دارد و عالمی عواید که ممکن است با هم سازگار نباشند. ببینید حالت طبیعی ابراز عقیده این است که یک انسان بالغ مجموعهٔ عقاید و باید و نبایدهایش را خودش انگار کشف کرده باشد.
آنیموس در زنان متداول
نه اینکه خوانده و جایی لیست کرده باشد که این چیزها باید باشند و اینها نباید باشند. ولی پدیدهای که Jung توصیف میکند به نظر من الان خیلی متداول است: چنین زنهایی با چنین آنیموسهایی نه فقط به دیگران سخت میگیرند، بیشتر از هر کسی به خودشان سخت میگیرند؛ آن باید و نبایدها به خودشان هم برمیگردد. و یکی از عوامل — میدانید — افسردگی: افسردگی اصولاً در زنها بیشتر از مردها شایع است. توصیف حالت افسردگی این است که کسی بنشیند به گذشتهٔ خودش ایراد بگیرد؛ احساس کند زندگی خوبی نکرده؛ کارهایی که باید میکرد آنقدر که باید خوب نبوده. یکی از عواملی که شاید افسردگی در زنها بیشتر مشاهده میشود همین پدیده است: زنها به خودشان سخت میگیرند. مثل اینکه کتابچهٔ قانون پراکندهای خوانده باشید از قوانین کشورهای مختلف و کارتان با بندی از یکی از این قوانین نخواند و اینها در ذهن این آدم هماهنگ نشده باشند: مجموعه دستورالعملهایی که پدرش چیزی گفته، مادرش چیزی گفته، دین چیزی گفته، مدرسه چیز دیگری یاد داده؛ مجموعهای از حقایق پراکنده و قوانین پراکنده که اصلاً هیچ آدمی نمیتواند مطابق همهٔ آنها زندگی کند و به همه عمل کند. ولی وقتی به طور مصنوعی — یعنی آنیموس رشد نکرده به طور طبیعی و سوپرایگو را به دست نگرفته — مثل پسربچهای است که واقعاً عقلش نمیرسد ولی حافظهٔ خیلی خوبی داشته و همهچیز را یاد گرفته. زنی که تحت تأثیر آنیموس رشدنیافته است مثل پسربچهای است که حرف میزند، واقعاً نمیفهمد چه میگوید و چه میکند. پس مردها بیشتر دچار این مشکلاند که اصلاً منکر آنیما باشند و ویژگیهای زنانهشان را نبینند؛ به نوعی ویژگیهای آنیماییشان را در شدویشان میاندازند؛ فکر میکنند اینها قباحت دارد: مثلاً عرب زمان جاهلی را در نظر بگیرید — خیلی لازم نیست بحث زمان جاهلی را اضافه کنیم — اینکه احساس کند به او بگویید «قبول کن در درونت موجود عاطفی هستی، خیلی ظرافت داری»؛ ظرافت! برای مردی بیاید بگوید من چنین احساسات لطیفی دارم؛ زیباییشناسی؛ اینها همه به نوعی در فرهنگ ما به این چیزها میگوییم سوسولی.
مردان سوسول و آنیمای آسیبدیده
به آن ویژگیهای زنانهای که در مرد وجود دارد میگویند — طرف نادرتر است ولی عیناً بد نیست این حرفی که زدم: مردهایی که حالتهای سوسول دارند که ممکن است متنفرکننده باشند — اینها در واقع آنیمای رشدنیافتهشان است که به خودشان برگشته؛ این در فرهنگ مردسالار کمتر پیش میآید. مثل وضعیت زنها عمومیت ندارد ولی انحرافی است که با اصطلاح آنیما و آنیموس میشود چنین توصیفش کرد: تصور کنید مردی که به طور مصنوعی آن بخش زنانهاش را به نوعی حاکم کرده؛ بیش از اندازه، آنطور که انتظار ندارید؛ مثلاً در محیط کارش هم همهاش میخواهد با مسائل عاطفی سر و ته چیزها را بیاورد. به هر حال اینها دو قطب مقابل همدیگرند: همانقدر که تسلط آنیموس رشدنیافته میتواند مشکل ایجاد کند، آنیمای رشدنیافته هم میتواند اشکال ایجاد کند. لبخند مصنوعی مال پرسوناست و آنیمای رشدنیافته باعث تورم پرسونا میشود؛ اینها دو قطب مخالف هماند. هر کس که با آنیما و آنیموسش مشکل دارد حتماً با پرسونایش هم مشکل دارد؛ برای همین یونگ فشارش بیشتر روی آنیما و آنیموس است و وقتی این مشکل حل شود مشکل پرسونا هم خودبهخود حل میشود و پرسونا وضعیت طبیعی پیدا میکند. دقیقاً مثلاً مردی که آنیمایش کار نمیکند خودش را در شغلش غرق میکند؛ نمیبینید که شغل و داشتن خانواده نقطهٔ مقابل همدیگرند — دستکم ساعات حضورتان در خانه. خیلی از مردها چنیناند؛ نتیجهٔ فرهنگ مردسالار این است، بهاضافهٔ کاپیتالیسم؛ جفتش از مرد این را میخواهند که سر کارش باشد و به زنش بگوید منزل. مردی که آنیمایش کار میکند، مردی که عاشق میشود، آنیمایش فعال میشود و رشد میکند و پرسونایش خودبهخود درست میشود؛ چون خانهاش اصل است؛ به خاطر آن عشقش، به خانوادهاش، میآید کار میکند و منتظر است برگردد خانه. ولی مردها فکر میکنم الان چنین نیستند؛ ناچار شب میروند خانه. یکی از دوستانم که هر بار با زنش اختلاف داشت و متأسفانه بعد مدت خیلی کوتاهی هم طلاق گرفت — یادم نیست این حرف را قبل از وقوع طلاق یا در اوج اختلافات به من زد — از آدمهایی بود که اصولاً کارش همهٔ زندگیاش شده بود؛ همینطور حرف میزدم که «خودت یک وقت چنین حرفی زدی؛ این کار را کردی، این کار را نکردی» و میخواستم بیآنکه خیلی ناراحت شود به او بفهمانم که به خودش میگوید «جنازهام میرسد خانه»: از صبح ساعت میرود — مثلاً ۸ — ۹ شب میآید خانه و میخواهد بخوابد. گفتم چرا پس ازدواج کردی وقتی که مثلاً ۴ و ۵ صبح میروی ۹ شب میآیی؟ گفت «ازدواج کردم چون به نظرم میآمد وظیفهٔ اجتماعی است و نمیتوانستم در جمع همکارهایی که همه متأهل بودند و روابط خانوادگی با هم داشتند بهعنوان آدمی مجرد در این سنوسال با آنها رابطه داشته باشم؛ باید ازدواج میکردم». و گفت «این حرف را بعد از ازدواج، همان اول به خانومم هم گفتم: عشق و عاشقی که در کار نیست؛ این یک وظیفهٔ اجتماعی است». گفتم واقعاً این حرف را به او زدی؟ گفت آره. گفتم چه کرد؟ گفت هیچ، جوابی نداد. گفتم «تمام شد دیگر»: آدم برود به زنش بگوید رسماً — به وضوح این را هم نمیفهمد — که اصلاً احساس خاصی هم در کار نبود؛ همکارانم زن داشتند، من هم لازم داشتم، زن گرفتم که بتوانم با آنها معاشرت کنم؛ واقعاً محصول کامل کاپیتالیسم و مردسالاری را با هم قاطی کنید نتیجهاش میشود این. پس جزئیاتش را شما بخوانید؛ کتابی معرفی کردهام؛ خیلی از جزئیاتش مهم نیست؛ این کتاب پر از اینجور تحلیلهاست: تحلیلهای مربوط به اختلالهای آنیما و آنیموس، رابطهٔ مردی که آنیمای رشدنیافته دارد با زنی که آنیموس دارد. جملهای از اینجا در این کتاب نقل شده که خیلی جالب است: میگوید هیچ مردی نیست که ۱۰ دقیقه در معرض آنیموس زنی قرار بگیرد که شمشیر به دست گرفته و در آنیمای خودش غرق نشود. توصیفی دارد اینجا که مرد وقتی آنیمای رشدنیافته دارد و آنیمایش با همان حالت رشدنیافته فعالیت میکند: حالتهایی مثل قشقرق، قهر کردن، بروز دادن حالتهای عاطفی شدید، یکدفعه متنفر شدن؛ مردهایی که چنین احساسات کنترلنشدهای دارند به نوعی تحت تأثیر آنیمایشاناند. بعضیها تمام زندگیشان همین است: آنیمایشان رشد نکرده و به شدت آنیمایی زندگی میکنند.
زودرنجی و احساسات رشدنیافته
موجوداتی غیرقابلتحملاند: زودرنج، تمام مدت با احساساتشان کار میکنند و این احساسات رشدپیداکرده نیستند؛ نه کنترلی روی آنها دارند نه هیچ. چیزی به آنها بگویید قهر میکنند. مردها — احتمالاً دیدید — حتی در سنین بالا هم؛ من واقعاً با چنین پدیدهای مواجه شدهام. جملهٔ یونگ چنین چیزی است: مردی طبیعی — البته نه اینکه خیلی هم غرق در آنیمایش باشد — اگر ۱۰ دقیقه در معرض زنی قرار بگیرد که آنیموسش شمشیر به دست گرفته حتماً در آن حالتهای آنیمایی پرتاب میشود: عصبانی میشود، احساسات منفی شدید پیدا میکند و عکسالعملهای آنیمایی هم از خودش بروز میدهد. و در این جامعهای که در آن زندگی میکنیم تقریباً اکثریت زنها چنان آنیموساند؛ با پسربچهشان زندگی میکنند؛ و مردها هم ۱۰ دقیقه طول میکشد که وضعیتهای آنیماییشان دچار اختشاش شود. توصیف: نباید انکار شود و باید به طور طبیعی رشد کند. من دیگر خیلی وارد جزئیات نمیشوم؛ کتاب را معرفی کردهام؛ فرض میکنم اگر کسی کنجکاو باشد میتواند آن فصل فرایند فردانیت را بخواند که تقریباً با جزئیات توصیف میکند. ولی بدی این کتاب این است که خیلی کم مثال میزند؛ خیلی انتزاعی است؛ آنیمای این نویسنده کار نمیکند؛ فکر میکنم فقط تئوری میگوید. به هر حال فقط میخواهم اینجا اشاره کنم: فکر میکنم بد نیست بعداً یک جلسه مفصلتر در این مورد صحبت کنیم؛ جایی که حالت کاربردی دارد را میشود به تأخیر انداخت. چه عاملی در دیدگاه Jung عامل راه طبیعی اصلاح وضعیت و تعادل پیدا کردن آنیما و آنیموس با شخصیت فرد است؛ اینکه چگونه میشود آنیما را کشف کرد، با آن راحت زندگی کرد و اجازه داد رشد کند، و همینطور آنیموس. راه طبیعی این است که رابطهٔ عاشقانهای ایجاد شود: وقتی مرد و زنی در رابطهٔ عاشقانه قرار میگیرند اصلاً لازم نیست مرد زحمتی بکشد که عواطفش رشد کند؛ به طور طبیعی آنیمایش روی موجودی که مظهر آنیماست پروجکت میشود و این علاقهٔ دوطرفهای که ایجاد میشود آنیموس را واقعاً رشد میدهد و این آنیما هم در چنین رابطهای واقعاً رشد میکند و به طور طبیعی انسان احساس تعادل میکند.
تعادل و رابطه عاشقانه
یعنی مثلاً مردی که وارد رابطهٔ عاشقانه شده به هیچوجه احساس شرم نمیکند اگر به او بگویید تو موجود عاطفی هستی؛ موجودی هستی که چنین ظرایف و لطایفی در وجودت هست؛ موجودی میشود که اتفاقاً خیلی هم افتخار میکند چون اینها را احساس میکند و در سایهٔ آن عشق به دست آورده؛ و زن هم همینطور.
یعنی او حالت طبیعی عقیدهمند بودن و مقرراتی بودن را بعد از اینکه آنیموسش به طور طبیعی رشد کرد پیدا میکند؛ پس این اتفاقی است که میافتد. ببینید: Jung به نظر من بین تمام مکتبهای روانشناسان و روانکاوان پیشرفتهترین و جالبترین تئوری را دربارهٔ عشق دارد. Freud که معلوم است عشق چیست: والایش همان غریزهٔ جنسی است؛ سری احساسات هم هست؛ شعر هم میگویند. در واقع وقتی به اندازهٔ کافی ارضا نمیشود مقداری انرژی اید هنوز باقی میماند و اینها را با استفاده از والایش به نوعی صرف میکند. من میخواهم بگویم در تئوریهای Jung نه فقط توصیف خوبی با جزئیات وجود دارد — چون این کتاب دربارهٔ رابطهٔ زن و مرد با همین توصیفهای آنیما و آنیموس خیلی مطلب زیاد دارد — هم Jung به ما این فرصت را میدهد که تئوری خوبی داشته باشیم که اصلاً عشق چگونه اتفاق میافتد و اختلالات چگونه در رابطهٔ زن و مرد به وجود میآید، هم این توصیفهایش این ویژگی را دارند که مطالعات اسطوره و رویا به شناخت وضعیتهای روانی مرد و زن از جهتی که به رابطههای عاشقانه مربوط میشود کمک میکند: مثلاً وقتی فرهنگ خوبی دربارهٔ انواع آنیما داشته باشید، مرد متوجه اختلال آنیمای خودش میشود و در واقع فرصتی پیدا میکند که بهتر وارد رابطهٔ عاشقانه شود و برعکس. از این مهمتر اینکه در تئوری Jung، Jung تئوریای به وجود آورده با مرکزیت سلف و فرایند فردانیت و عشق در این فرایند نقش خیلی مثبت و خوبی بازی میکند. یعنی میخواهم بگویم شاید یونگ بیشتر به عرفان هندی و چینی پرداخته ولی عرفان ایرانی است که اتفاقاً این ویژگی مشترک را با دیدگاه یونگ دارد.
عشق در شرق و عرفان ایرانی
چون اصولاً در عرفان هندی و شرق دور نمیبینید که عشق موضوعیت داشته باشد؛ بیشتر در فرهنگ عرفانی هندی رابطهٔ جنسی موضوعیت دارد. ولی فکر میکنم آنطور که در عرفان ایرانی اصلاً مرکزیت پیدا کرده — مثل اینکه مولانا میگوید — در عرفان ایرانی چنین است که انگار اگر عاشق شوید مشکلتان حل میشود؛ به نوعی راهی برای عرفان باز میشود. فکر میکنم در توصیفهای او از فرهنگ فردانیت با اینکه با این نوع عرفان اصلاً آشنا نبوده شباهتهایی به این نوع عرفان ایجاد شده. هم ما در عرفان خودمان گام اول را که به آن یقظه میگویند — و توبه — گام اولش شبیه مواجهه با شدو است؛ و اینکه عشق همهچیز را تسهیل میکند میخورد به اینکه مرحلهٔ جذب آنیما و آنیموس مرحلهٔ دشوار و مهمی باشد؛ و اینکه شاید وقتی از این مرحله رد میشوید مشکل پرسونایتان هم حل میشود. و اصلاً در این کتاب مورنو نگاه کنید؛ توضیح خوبی میدهد — من واقعاً نمیدانم استنادش در چه حد است — مثلاً مشکل بعدی که بعد از جذب آنیما و آنیموس پیش میآید مواجهه با پیر خرد یا پیر داناست. توصیف جالبی دارد: وقتی آنیما و آنیموس و پرسونا را جذب میکنید تازه آرکتایپ پیر دانای شما خیلی فعال میشود و حالا باید با او مواجهه کنید و به نوعی آن مکانیسم جذب را برایش انجام دهید. آدمها قبل از اینکه از این سد بگذرند اصلاً آن خرد صوفیانهشان در مرد فعال نیست؛ آن آرکتایپ انگار چیز مردهای است؛ خیلی کم ظاهر میشود؛ ولی بعد از اینکه به اینجا رسیدید آن آرکتایپ قدرتمند میشود و بعد خودش مثل مرحلهای از سیر میشود که نباید جذب آن شوید. تمام این آرکتایپها به نوعی جاذبههایی دارند که ممکن است ایگو را در خودشان حل کنند؛ شبیه آن توصیفهایی است که عرفای ما دارند که در مراحل مختلف عرفان جاذبههایی ممکن است آدمها را نگه دارد؛ برای همین میگویند کسی باید از بیرون هدایتکننده باشد و به شما بگوید مثلاً از این مرحله چنین رد شوید. مثلاً جایی خواندم که به نظرم جالب است: مهمترین وظیفهٔ شیخ — کسی که به اصطلاح مرشد میشود در سیر و سلوک — این است که به کسی که سیر و سلوک انجام میدهد بگوید کجاها لذت ببر، کجاها نبر و اگر لذت میبری چقدر؛ چون جاهایی در سیر و سلوک پیش میآید که طرف در لذت غرق میشود و اگر خیلی آنجا لذت ببرد آن پدیدهٔ فیکساسیون به معنای فرویدی اتفاق میافتد.
لذت، فیکساسیون و طی مرحله
یعنی دیگر نمیتواند آن مرحله را طی کند. بنابراین گاهی دستور میدهند که تو در این مدت هر اتفاقی که افتاد فقط کار کن؛ سعی کن لذت نبری؛ باید از این جاها سریع رد شوی؛ عامل کنترلکنندهٔ بیرونی را لازم میدانند برای اینکه بعضی جاها آدمها را از این جاذبهها دربیاورد. من بیشتر این چیزها را توضیح نمیدهم. فکر میکنم این دو کتاب توضیحهای جالبی دربارهٔ آنیما و آنیموس و فرایند فردانیت و نحوهٔ مواجهه با آنیما و آنیموس در خودشان دارند. و نهایتاً فرایند فردانیتی که یونگ توصیف میکند — ظاهراً واضح است که چون آرکتایپهای متنوعی وجود دارند ممکن است این سیر و سلوک یونگی هم جزئیات خیلی زیادی داشته باشد؛ طبعاً در جاهای مختلف حرفهای پراکنده هم زده است؛ ولی خط کلی همین است: نکتهٔ مهم که مشترک بین همهٔ توصیفهایی است که از فرایند فردانیت میکند این است که باید با شدو مواجهه کنید و این دو قطبی آنیما و آنیموس و پرسونا را به نوعی در خودآگاهتان جذب کنید تا به مرحلهٔ بعدی مثلاً پیر خرد و چیزهای دیگر برسید. نهایتاً سیر شما به آن مرکز واقعی وجودتان میرسد: ایگوتان با سلف یکی میشود؛ معنایش این است که خواستههایتان خواستههای سلف میشود که آنها هم نیازهای واقعیتاناند؛ هیچ چیز غیرواقعی دیگر باقی نمیماند؛ مثل نوعی پاک شدن از همهٔ مشکلاتی که سوپرایگو ایجاد کرده است. کلی از خواستههای ما خواستههای غیرواقعی است و کلی از شناختهای ما شناختهای غیرواقعی که در اثر بازیهای زبانی ایجاد شدهاند؛ نهایتاً وقتی به سلف میرسید همهٔ خواستهها واقعی میشوند و همهٔ شناختها واقعی میشوند؛ به نوعی مثل اینکه به منبع عظیمی از دانش و بصیرت و در عین حال قواعد عملی رسیدهاید. عین توصیفی است که در انواع و اقسام عرفان و رسیدن به مقام انسان کامل وجود دارد. مسیح نماد بارز انسان کامل است و نماد سلف هم هست؛ مثل همان متحد شدن با مسیح یا فنا شدن در خداست؛ همین توصیفها به زبانهای مختلف انجام میشود.
سیر درونی در برابر سیر بهسوی خدا
فقط فرق عرفان مثلاً اسلامی با دیدگاههای یونگ این است که در مسیر سیر و سلوک از آنور موجود واقعیای وجود دارد که به سمتش میروید: به سمت خداوند میروید. ولی در دیدگاه یونگ چنین نیست؛ در دیدگاه یونگ مثل اینکه در درون خودتان سیر میکنید؛ و به این دلیل افکار و نوع نگاه یونگ با بودیسم هماهنگتر است تا با عرفان اسلامی. دعا معنی ندارد: اینکه از سلف چیزی بخواهید؛ ولی رابطهٔ عاشقانه با سلف هم معنی ندارد؛ در بودیسم هم معنی ندارد. یادم بود که دعا نمیکند؛ خدا اصلاً به اصطلاح خدای شخصی است که موجود بیرونی نیست؛ آگاهی کیهانی است. دیدگاه بودیسم نسبت به آگاهی کیهانی خیلی شبیه دیدگاه یونگ نسبت به سلف است: چنین نیست که موجودی محقق شده باشد و ما به سمتش حرکت میکنیم و به خدا میرسیم؛ سیر درونی است و اینکه آگاهی کیهانی چگونه وجود دارد هم از نظر یونگ موضوعیت ندارد. در بودیسم — بودیسم نه اینکه به خدا معتقد نباشد، ولی با خدا حرف نمیزند و خدا هم با انسان حرف نمیزند؛ حرفها در حد همین حسها و الهامهای درونی است؛ وحی وجود ندارد و دعایی هم به آن شکل وجود ندارد. یونگ هم فکر میکنم چنین نگاه میکند. ولی شباهتش به عرفان ما این است که مخصوصاً در عرفان اسلامی — نمونهٔ بارزش در عرفان خراسانی، یا به نوعی بگوییم عرفان ایرانی — مرکزیت عشق و حتی معنای رابطهٔ مرد و زن وجود دارد و عشق به خدا هم به نوعی معنی دارد که این خیلی در عرفان شرقی، عرفان هندی، به این شکل نیست. تقریباً کاری که میخواستم بکنم را کردم: دیدگاهی کلی دربارهٔ اینکه ناخودآگاه جمعی چیست، آرکتایپها چه هستند و این فرایند فردانیت چیست و به کجا میرسد. امیدوارم متوجه شده باشید که چرا آدمهایی که دیندار هستند کلاً یونگ را به نوعی ترجیح میدهند: درست است که حرفهای آنها را دقیقاً نمیزند ولی نسبت به فروید شباهت خیلی بیشتری دارد و رابطهٔ یونگ با دین رابطهٔ خیلی مثبتی است؛ چون دین را به معنای واقعی قبول ندارد ولی معتقد است چیز محترمی است: مثل سری دستورالعملهایی که در طی قرنها و هزارهها به وجود آمدهاند و به فرایند فردانیت مربوط میشوند، به کنترل آرکتایپها مربوط میشوند و به نوعی برای روان بشر دینداری مفید است؛ چیز مضری نیست. در حالی که فکر میکنم فروید دین را مثل خیلی چیزهای دیگر مثل انحراف و رواننژندی نگاه میکند: آدم دیندار حالت غیرطبیعی دارد. سؤالی نبود؛ خوابی تعریف شد: موجودی است، دریچهای است، فضایی است؛ فضای بینهایت معلق است؛ بعد دریچهای دایرهای از نور است.