او میگوید در این جلسه به فروید برمیگردد تا یادآوری کند نظریهٔ او چه بخشهای جالبی داشت و ببیند آیا با پذیرفتن حرفهای یونگ میشود آنها را نگه داشت. سهگانهٔ اید، سوپر ایگو و ایگو را پیش میگذارد و پیشنهاد میکند سلف جای اید بنشیند. سپس دربارهٔ فرهنگ، فیکساسیون و کودک، والد، بالغ میگوید و در پایان از کاربرد هر یک از دو نظریه سخن میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
مقدمه: تذکر دربارهٔ بحث یونگ
فرض من — بیآنکه ادعای قطعیت داشته باشد — این است که دربارهٔ یونگ به اندازهٔ کافی حرف نظری زدهام. در این جلسه چندین بار تذکر میدهم که حرفهایی که دربارهٔ یونگ میزنم، از نظر امکان ارجاعدادن به گفتههای خود یونگ ممکن است چندان معتبر نباشد. در بعضی جاها همانطور بیان کردهام که بهتر فکر میکنم، و این قبلاً مورد توافق قرار گرفته است: من نظر خودم را گفتهام و کسی اعتراض نکرده است، و این به معنای توافق حساب میشود. فکر میکنم همهٔ آدمهایی که دربارهٔ یونگ مینویسند و بحث میکنند هم کموبیش همین وضعیت را دارند. ناقص بودن حرفهای من بدیهی است؛ حجم وحشتناکِ نوشتههای یونگ هم بدیهی است که هر کسی دربارهٔ یونگ بحث کند حتی به ده درصد مطالبی که گفته هم نمیتواند اشارهای بکند. مثلاً بهعنوان یک نکتهٔ مشخص بگویم که در تئوریهای یونگ حجم نسبتاً زیادی مطالب دربارهٔ دینامیک روانی وجود دارد؛ یعنی اینکه انرژی روان از کجا میآید و کجا میرود و یک عالمه قوانین از این قبیل بیان کرده است. ولی احساس من این است که درک آن قسمت مهمتر نظریهٔ یونگ لزوماً احتیاجی به دانستن بحثهای دینامیکش ندارد و احتیاج به خیلی از بحثها ندارد. این مقدمهای است که میگویم: خیلی چیزها را من فاکتور گرفتهام.
حذف بخشهای فروید و یونگ
همانطور که از فروید خیلی چیزها را ممکن است اشاره نکرده باشم — از جمله تمام مطالبی که فروید دربارهٔ رواندرمانی میگوید، دربارهٔ بیماریهای روانی و نحوهٔ برخورد با بیمار و مانند آن، که حجم نسبتاً مهمی از بحثهای فروید را شامل میشود و از نظر خود فروید هم خیلی مهم است — من خودم را محدود میکنم به آن چیزهایی که اولاً حرفهایم تا حد ممکن مختصر باشد و بعد هم به نقدهایی که بعداً میخواهیم بکنیم به نحوی ربط داشته باشد. بد نیست الان اشاره کنم که چیزهایی که از فروید حذف شده تقریباً ارزشمندترین قسمتهای تئوری اوست، در حالی که چیزهایی که از یونگ حذف شده اینطور نیست. بنابراین به هر حال یک مقدار جفایی به فروید شده است. فکر میکنم ارزشمندترین بخش بحثهای فروید این است که در نظریهاش به یک ردهبندی جالب از بیماریهای روانی میرسد و یک عالمه مشاهدات و مثالهای جالب دربارهٔ بیماران روانی دارد، و طبعاً اینها را ما حذف کردیم برای اینکه چندان به دردمان نمیخورد؛ در حالی که چیزهایی که از یونگ حذف شده تقریباً میشود گفت — شاید — حواشی تئوری یونگ باشد. بنابراین هر کسی حوصله داشته باشد میتواند کمی دربارهٔ دیدگاههای فروید دربارهٔ بیماریهای روانی کنجکاوی بکند. معمولاً در کتابهای عمومی که دربارهٔ فروید نوشته میشود هم به این چیزها اشارهٔ عمیقی نمیشود؛ علتش هم این است که خوانندهٔ عام ممکن است چندان به این چیزها علاقهمند نباشد. در کتابهایی که بیشتر برای کسانی نوشته میشود که کار مشاورهٔ روانی میخواهند بکنند میتوانید بخشی از بحثهای فروید را ببینید.
هدف جلسه: نگه داشتن بخشهای جالب فروید
من در این جلسه کاری که میخواهم بکنم این است که به فروید برگردم و یادتان بیاورم که نظریات فروید جاهایی خیلی جالب بود، و سعی کنیم ببینیم که میشود آن قسمتهای جالب نظریهٔ فروید را به نحوی نگه داشت، اگر حالا حرفهای یونگ را پذیرفته باشیم؛ حالا یا حرفهای یونگ را کمی جرحوتعدیل میکنیم یا حرفهای فروید را یا هر دویشان را، تا ببینیم میشود بعضی از این قسمتها را حفظ کرد. فکر میکنم نظریهٔ فروید خودش جذابیتهای خاصی دارد و امیدوارم برای شما هم چنین بوده باشد؛ آن موقع که مطالبش را میگفتم احساس کرده باشید که نظریه جالب است و همین که واقعاً دیدید با آن تغییرات خوبی میشد انجام داد. چنین نبود که صرفاً نظریهای باشد در هوا و جذابیتهای بیپایه داشته باشد. به نظر میآمد تحلیلهایی هم که میکردیم تا حدود زیادی آدمها را به حقایقی میرساند. حتی در زمینههای فرهنگی؛ با اینکه نظریهٔ فروید تا حدود زیادی جهتگیریاش برای بیماریهای روانی و درمان است، ولی هم خودش این کار را کرده و هم دیگرانی که از نظریهاش کموبیش برای تحلیل هر پدیدهٔ فرهنگی استفاده کردهاند. من خیلی مختصر سعی میکنم یادآوریای از بخشهای جالب نظریهٔ فروید بکنم تا فراموش نکنید که آنجا چیزهای جالبی وجود داشت، و بعد هم سعی کنیم ببینیم میتوانیم معادلهایی در نظریهٔ یونگ پیدا کنیم.
سهگانهٔ فروید و غیبت آن در یونگ
اگر لازم شد — و فکر میکنم لازم میشود — جرحوتعدیلهایی هم به هر حال در هر دو نظریه لازم است انجام شود تا بتوانیم به بیانی برسیم که از قدرت هر دو نظریه استفاده بکند. امروز که داشتم میآمدم — این دفعه کمی بینظم، یادداشتهایی تهیه کردم — خیلی به من دست داد که چقدر خوب بود میتوانستم امتحان بگیرم. البته احتمالاً وقتی چنین چیزی را میشنوید به شما احساس خوبی نمیدهد، ولی واقعاً امتحان گرفتن در جایی خیلی خوب است؛ برای اینکه هم خودتان بفهمید چقدر عمیق فهمیدهاید و هم من بفهمم با چه کلاسی روبهرو هستم. خیلی طول کشیده؛ الان سیوچند جلسه است و کمی تردید دارم که حرفها را با چه عمقی میتوانید واقعاً بفهمید. فکر میکنم جای خوبی بود، چون الان سؤالهای مشخصی میتوانم ازتان بپرسم؛ مثلاً فرض کنید سهگانهٔ فروید در نظریهٔ یونگ چه میشود — در ظرف یک صفحه توضیح دهید. سؤال امتحانی خوبی است. فرض کنید سهگانهٔ فروید را هم یادتان هست که چه بود. به نظر میآمد خیلی خوب کار میکرد. چهطور میشود این را وارد نظریهٔ یونگ کرد؟ به نظر میآید یونگ اصلاً به آن سهگانه ارادتی ندارد، متأسفانه؛ از نظر من این یک نقطهٔ ضعف خیلی بارز است. من شخصاً سهگانه را — حالا با یک ورژنی از آن — خیلی دوست دارم و فکر میکنم خیلی به درد میخورد که آدم با آن تحلیلهایی انجام بدهد. سهگانهٔ Id، Super-ego و Ego یا کودک، والد، بالغ؛ فکر میکنم همهجا در رفتارهای انسانی این سهگانه به آدم کمک میکند، هرچند ممکن است یک جور تقریبی از حقیقت باشد. ولی در یونگ اصلاً این سهگانه یا چیز مشابهش را نمیبینید. هر چه من میگویم «در یونگ نمیبینید»، باید برای خودتان اینطور ترجمه کنید که من ندیدهام؛ واقعاً مطمئنم تا آدم Collected Works را نخوانده باشد نمیشود بهطور قاطع حکم داد — حالا شاید یونگ جاهایی اینقدر چیز نوشته و دربارهٔ این سهگانه هم اظهارنظر کرده باشد.
تفاوتهای عمدهٔ نظری
کاری که میخواهم بکنم این است که کمی بگویم فروید چهطور به مسائل نگاه میکرد. یک سری تفاوتهای عمدهٔ نظری هست که در طی بحثها مدام به آنها اشاره کردهام: تفاوتی که میان مفهوم ناخودآگاه در فروید و یونگ هست، که شاید اصلیترین موضوع باشد؛ و تفاوتی که میان مفهوم رشد در فروید و یونگ هست. فروید تقریباً مفهوم رشد را ندارد، یا به نوعی به رشدی در حد خیلی پایین نگاه میکند، در حالی که اساس نظریهٔ یونگ این است که نکتهٔ اصلی اصلاً رشد پیدا کردن مکانیسمهای روان است. اینها را در طی بحث گفتهام، ولی هیچوقت نشده که برگردیم و عناصر نظریهٔ فروید را با چیزهایی که یونگ میگوید تطبیق بدهیم؛ بهغیر از جاهایی که دربارهٔ Archetypeها بحث میکردیم، مثلاً اشاره کردهام که Persona شباهتهایی به Super-ego دارد یا Shadow به Id شباهت دارد.
اید، لیبیدو و اصل لذت
حالا بیایید آن قسمتهای جالب نظریهٔ فروید را برایتان یادآوری کنم. دیدگاه فروید کلاً این بود که آن بیس روان — چیزی که فروید به آن میگوید اید — منبع انرژی روانی یا لیبیدو است؛ موجودی است که صرفاً به دنبال لذت بردن است. یادتان باشد مفهوم لذت در تئوری فروید معنای خاصی داشت که نزدیک بود به یک مفهوم فیزیکی که در جهان وجود دارد؛ یعنی جوری مثل رسیدن به مینیمم انرژی. دستکم در دورهٔ اول کارش، وقتی اصل لذت را بیان میکرد، احساسش این بود که تمام فعالیتهای روانی میروند به سمت رسیدن به مینیمم انرژی؛ اینکه سیستم عصبی به مینیمم انرژی برسد. این جوری با مفاهیم کلی فیزیکی هم سازگار بود، و برای همین به نظر میآمد که نوعی ریداکشن به علوم پایه اینجا انجام میدهد. بعد اساس نظریه این بود که این اید وارد جهان میشود و قصدش همان لذت بردن به همان معنای فرویدی است؛ و اتفاقی که میافتد این است که خواستهای اید برای لذت بردن با واقعیتهای جهان خارج، با چیزی به اسم اصل واقعیت، در تعارض است. علاوه بر اینکه جهان اجازه نمیدهد این موجود هر کاری میخواهد انجام بدهد، خود منابع درونیای که برای لذتِ اید وجود دارد به سمتهای مختلفی کشیده میشود؛ اینها ممکن است درونزا با هم تعارض داشته باشند، چون همزمان نمیشود بعضی کارها را انجام داد.
سوپرایگو، ایگو و شکلگیری سهگانه
بنابراین اید باید به خواستهای خودش سر و شکلی بدهد. عنصر دیگری هم وجود دارد که مزاحم اید است: همان فرهنگ و منبع قدرتی که بیرون از اید وجود دارد و مجموعاً به آن میگوییم سوپر ایگو، یا والد — در درجهٔ اول پدر و مادر، بعد فرهنگ، جامعه، تمدن؛ هر چیزی که در بیرون هست و قواعدی گذاشته که باید از آن اطاعت کرد. بنابراین اید اجباراً باید با اصل واقعیت و با درخواست سوپر ایگو خواستهایش را به نوعی هماهنگ کند، و اینجا احتیاج پیدا میکند به چیزی به اسم ایگو — یک خودآگاهی — که رشد بدهد و بهعنوان میانجی بین این تعارضها، میان خواستهای خودش و جهان خارج، عمل کند. سهگانه به همین ترتیب شکل میگیرد: موجودی با درخواست لذت — نیاز به لذت بردن تا حد ممکن، برای بهینه کردن وضعیت خودش — با توجه به اینکه امر و نهیهایی از بیرون وجود دارد به اسم سوپر ایگو و یک اصل واقعیت، سعی میکند رفتاری منطقی داشته باشد، خودش را با همهٔ این محدودیتها هماهنگ کند و یک بهینهسازی انجام بدهد. این اساس سهگانهٔ فرویدی است.
مراحل رشد لذت
حالا بگذارید جای دیگری از فروید را هم یادآوری کنم. لذت که مبنای اصلی تحرک انسان است، از نظر فروید سلسلهمراتبی هم دارد و مراحل رشدی هم طی میکند؛ و طبق همان دیدگاههای ریداکشنیستیای که در فروید وجود دارد، طبعاً این مراحل رشد و تطور لذت برمیگردد به منابع لذتی که در جسم وجود دارد. از نظر فروید این رشد در سه مرحله انجام میشود: ابتدا، در ماههای اول زندگی، منبع لذت در دهان قرار دارد، بعداً به مقعد و بعداً به عضو تناسلی منتقل میشود. اینجا سه مرحلهٔ رشد دهانی، مقعدی و تناسلی به وجود میآید. بنابراین اینکه بگوییم اصلاً در دیدگاه فروید رشد وجود ندارد، درست نیست؛ به هر حال به یک معنای خیلی ابتدایی — اینکه مسئله، انتقال مرکز لذت در جسم انسان است — نوعی مراحل رشد وجود دارد. و اگر یادتان باشد، در فروید مفهوم بسیار جالبی هست که من همیشه — چون چند چیز در فروید هست که نمیتوانم بیتحسین از آن یاد کنم — با حالت تحسین از آن نام میبرم: مفهوم فیکساسیون که به نظر من مفهوم فوقالعاده مهمی است. در تئوری خود فروید مهم است و به نظر من از آن نقشی که در تئوری فروید دارد، حتی میشود نقشش را وارثدار کرد؛ کمی توضیح میدهم چرا.
مکانیسمهای دفاعی و زمینهٔ عصبشناسی
جای دیگری هم که من همیشه با تجلیل زیاد از کار فروید یاد میکنم، موضوع مکانیسمهای دفاعی فروید است که فکر میکنم فوقالعاده جالب است؛ یعنی مجموعهای از اطلاعات دربارهٔ اینکه ایگو چطور از خودش دفاع میکند، مثلاً با انکار کردن یا چیزهای شبیه این. یادتان باشد دستکم یک جلسه دربارهاش بحث کردم و سعی کردم بعضیاش را به ایدههای جالب فروید دربارهٔ عصبشناسی برگردانم. یک تفاوت کلی فروید با یونگ این است که فروید با توجه به زمینههای عصبشناسی در مطالعاتش و درس پزشکی که خوانده، دستکم در سالهای اولیهٔ کارش توضیحهای جالب عصبشناسی دارد؛ مثلاً اینکه انکار چطور صورت میگیرد، بعضی از آن مکانیسمها چطور در سلسلهٔ اعصاب اتفاق میافتند. بنابراین این تلاشها به نظر من جای تجلیل دارند.
ایستگاههای کودک، والد، بالغ
ممکن است با کل تئوری یک نفر موافق نباشید، ولی خیلی نکات جالب و ظریفی در ایدههای فروید هست. بعداً به موضوع تشکیل جنسیت و عقدهٔ ادیپ — که اینها هم از نظر فروید مهماند — و به دیدگاههای پایان عمرش دربارهٔ غریزهٔ مرگ هم اشارهای میکنم. ولی فعلاً بیایید همینجا روی این سهگانه بمانیم؛ سهگانهای که خیلی هم جالب است. بعداً در کارهای آدم معروفی به اسم اریک برن این سهگانه با اسم کودک، والد، بالغ ارائه شده است که با سوپر ایگو و ایگو واقعاً یکی نیست، ولی خیلی بعید است که آدم تصور کند منشأ آن، این سهگانه نباشد. با تفاوتهایی، بالاخره والد جانشین سوپر ایگو میشود در آن نظریه، بالغ جانشین ایگو میشود و اید هم جای خودش را میدهد به کودک. من معمولاً از آن عنوانها استفاده میکنم وقتی حرف میزنم، و فکر میکنم در همین جلسه روشن میشود که آن عنوانها به نوعی به چیزهای واقعیتری اشاره میکنند تا چیزی که فروید میگوید. به هر حال ایدهٔ اولیهٔ فروید آنقدر جالب بوده که با یک سری اصلاحات تبدیل به چیزی شده که مقبولیت عام هم پیدا کرده است؛ الان شما در جاهایی که اصلاً متن روانکاوی هم نیست ممکن است این اصطلاحات را بشنوید، و حتی مردم عوام هم ممکن است تا حدودی با این کودک، والد، بالغ آشنا و آگاه باشند.
جای ایستگاهها در نظام یونگی
حالا سؤال امتحانی این است: این حرفها را اگر بخواهیم به نظام یونگی بیاوریم، اصلاً جا میگیرند یا جا نمیگیرند؟ تغییری باید در خودشان بدهیم تا جا بگیرند، یا در هر کدام از نظامها باید تغییر بدهیم؟ خلاصه، چهطور میشود دیدگاه یونگ را تا حدودی حفظ کرد و این سهگانه را هم داشت؟ به نظر میآید این سهگانه آنقدر ارزش دارد که حتی اگر لازم باشد کمی یونگ را دستکاری کنیم، بد نیست جایی برای آن در ایدههای یونگ باز کنیم. خیلی واضح است که یونگ نمیتواند موافق باشد که اساس روان، موجودی سیاه و ظلمانی مثل اید باشد که فقط دنبال لذت بردن است. آن تصوری که از اید در روانکاوی فروید وجود دارد — موجودی که ذیشعور نیست، چیزی شبیه یک موجود زندهٔ بدون شعور که فقط و فقط دنبال لذت بردن است — به نظر میآید با ماهیت روان سازگار نیست، با توجه به مفاهیمی مثل فرایند فردانیت که اساس و هدف ماهیت روان را تشکیل میدهد. به نظر میآید مبدأ روان — ناخودآگاهیای که در انسان وجود دارد — پر از دانش و اطلاعات و پر از تمایل به رشد پیدا کردن و اینجور چیزهاست. بنابراین تصور یونگ اصولاً با اید خیلی سازگار نیست.
سلف بهجای اید
ولی به هر حال اگر بخواهید ایدههای یونگ را اینجا اعمال کنید و اید را کمی تغییر شکل بدهید — یعنی این سهگانه را به همین شکلی که هست حفظ نکنیم و کمی تغییر شکلش بدهیم و ببینیم چطور با دیدگاههای روانکاوی فیت میشود — به جای اید باید کلاً همان ناخودآگاه را بگذارید. من الان پیشنهاد میکنم به جای اید میتوانیم مثلاً از واژهٔ سلف استفاده کنیم؛ مرکز واقعی وجود انسان از نظر یونگ سلف است، چیزی که همه چیز را هدایت میکند. بگذارید قبل از اینکه ادامه بدهم — شما متوجه هستید که دیدگاههای فروید خیلی رئالیستی به نظر میآید؛ از این جهت که واقعاً به نظر میآید آدمها دنبال لذت بردن هستند. آدمی که دنبال دانش میرود به نوعی از کسب دانش لذت میبرد، و شاید واقعاً این حقیقت باشد که انسان همیشه دنبال کارهایی میرود که بیشترین لذت را به او میدهد. علاوه بر اینکه با مفهوم مینیممانرژیبودن که از فیزیک کلاسیک به آن عادت کردهایم سازگار است؛ در زندگی روزانه هم واقعاً کموبیش انگار همینطور است. خیلی وقتها همین احساس به آدم دست میدهد که آدمها هر کسی همان کاری را میکند که انگار به نوعی میزان تنشها را از خودش دور کند و بیشترین لذت را ببرد.
سلف، اصل لذت و ایگو اولیه
من میخواهم سعی کنم جای اید سلف را بگذارم و بگویم که اتفاق خاصی نمیافتد. با اینکه یونگ — دستکم به آن اندازهای که فروید تأکید دارد — تأکید چندانی روی اصل لذت ندارد، میخواهم بگویم میشود سلف را جای اید گذاشت و اصل لذت را هم به نوعی حفظ کرد؛ فقط به شرط اینکه این را بپذیریم که انسان وقتی به دنیا میآید — همانطور که یونگ هم موافق است — چندان خودآگاهی در او وجود ندارد؛ انگار با ناخودآگاه خودش کار میکند. بنابراین با توجه به تئوریهای یونگ میتوانم فرض کنم که قبل از اینکه ایگویی به وجود آمده باشد و انسان تصوری از خودش پیدا کرده باشد که واقعی نیست — که این در دیدگاه یونگ مشکل است — ایگو به وجود میآید ولی در روز اولی که ایگو به وجود میآید، منطبق با سلف نیست. منِ واقعی انسان سلف است؛ ناخودآگاه، مرکزش سلف است، و تمام ماجرا این است که شما باید این ایگو را منتقل کنید روی جای اصلی خودش: مرکز روان را سلف قرار بدهید. بنابراین اگر ایگویی وجود نداشته باشد، میتوانم فرض کنم انگار در ابتدای حیات، وقتی کودک متولد میشود، به نوعی سلف است که همهٔ کارها را انجام میدهد. ایگو هم هنوز به وجود نیامده و انحرافی از خواستههای واقعی ناخودآگاه به وجود نیامده؛ همهٔ خواستههایی که کودک دارد به نوعی خواستههای سلف هم هست. بیایید فرض کنیم رفتار سلف به این ترتیب قابل شبیهسازی است که به دنبال ماکسیمم لذت است، و اگر میخواهید انسان رشد پیدا کند، فقط اینطور تصور کنید: همانطور که فروید با نگاه کردن به جسم انسان میبیند که منابع لذت انسان در طول سالهای اولیهٔ حیات تغییر میکنند، شما فقط این موضوع را اضافه کنید — و همان تأکیدی را که فروید برای بیان اصل لذت روی جسم و فیزیولوژی تقریباً بیرونی انسان دارد کنار بگذارید.
منابع لذت فراتر از جسم
فرض کنید منابع لذت انسان خیلی بیشتر از اینها تغییر میکنند؛ یعنی اگر فرض کنید کودکی واقعاً وقتی متولد میشود بزرگترین لذتش لذت دهانی و لذت خوردن است و بعد مثلاً فرض کنید دفع کردن بزرگترین لذتش میشود و بعد فرض کنید به مرحلهٔ تناسلی میرسد، بیایید فرض کنید که بهطور مداوم تا اواخر عمر منابع لذت جدیدی در اختیار روان قرار میگیرد که دیگر لزوماً جایگرفته در جسم نیستند؛ یعنی نمیتوانید جایی از جسم بیرونی انسان را نشان بدهید و بگویید لذت را در اینجا میبرد. در خود مکانیسمهای روانی ممکن است مراکزی وجود داشته باشد. فکر کنید بعداً مثلاً این لذتها منتقل میشوند به ترشح برخی از هورمونها یا جور دیگری؛ نمیخواهم بگویم پایگاه جسمانی ندارد، ولی وقتی از جسم صحبت میکنیم به پوست — به آن چیزی که از بیرون دیده میشود — نگاه نکنید. من همیشه وقتی دربارهٔ فروید صحبت میکردم میگفتم یکی از عجیبترین نقصها و چیزهای غیرقابل باور و غیرقابل قبولِ دیدگاه فروید این است که روی آناتومی تأکید عجیبی دارد؛ حتی مثلاً وقتی دربارهٔ جنسیت و غریزه و اینجور چیزها بحث میکند، همهٔ حرفهایش جوری است انگار همهٔ تفاوتها جنبهٔ آناتومیک دارند، در حالی که خیلی طبیعیتر آن است — قبلاً این را گفتهام و باز تأکید میکنم — که به آن واسطههای فیزیولوژیک اهمیت بدهیم.
تعادل دینامیکی سلف
میتوانید بگویید لذتهای روانی — همان لذت دهانی — نه واقعاً در سطح دهان، بلکه بهتدریج ممکن است در کل دستگاه گوارش و بعد بهطور کلیتر انتشار پیدا کند و به منابع دیگری از درون ما برسد. بنابراین اگر بپذیرید که منابع لذت در لایههای جدید هی بهطور مداوم اضافه میشوند و همین لایههای لذتی که اضافه میشوند مسیر واقعی رشد انسان را — که سلف به آن فرمان میدهد — تعیین میکنند، اینطور تصور کنید که در هر لحظه انسان طبعاً بیشترین لذت را از کارهایی میبرد که بیشترین رشد را به او میدهند. و من این را بعداً کمی اصلاح میکنم که رشد کردن صرفاً یک مؤلفه است؛ چیزهای دیگری هم ممکن است باشد. ولی بگذارید همین الان اصلاحش کنم: سلف به دنبال نوعی تعادل دینامیکی است. فقط مسئله رشد نیست و حرکت کردن روی محوری به سمت بالا نیست؛ انگار اگر روان از آن محور مرکزی خودش — که رشد روی آن انجام میگیرد — منحرف شده باشد، کاری که سلف میکند یکی این است که اگر عدم تعادلی ایجاد شده، انسان را سعی کند به حالت تعادل برگرداند و بعد به سمت بالا هدایت کند. یعنی نوعی هدایت به سمت مرکز و نوعی هدایت به سمت بالا وجود دارد که هر دو را سلف به عهده میگیرد. من چندین بار این مفهوم را بیان کردهام که میتوانید ایدههای فروید را با یونگ تا حدود زیادی منطبق کنید اگر معتقد به نوعی تعادل دینامیکی برای انسان باشید؛ یعنی آن حالت مینیمم انرژی که فروید به آن اعتقاد دارد را فرض کنید که یک چیز دینامیکی است. فکر میکنم تفاوت عمدهای که وجود دارد این است که آنجا به نظر میآید مفهوم فیزیکی غالب است و اگر دینامیکی هم هست، دینامیسم خیلی محدودی دارد، مثل عبور کردن از مراحل دهانی و مقعدی و تناسلی؛ در حالی که در یونگ این تقریباً تا بینهایت ادامه دارد، تا رسیدن به عالیترین مرحله مثلاً انطباق ایگو با سلف و رسیدن به چیزی شبیه کشف حقایق درون و بیرون و همه چیز با هم، و بیرون آوردن محتوای ناخودآگاه.
سلف جانشین اید با حفظ اصل لذت
اگر قبول کنید که مکانیسمهای روانی ما طوری طراحی شدهاند که اگر خواستههای سلف عملی شود بیشترین لذت را میبریم، آنوقت میخواهم سعی کنم بگویم این مفهوم — سلف به معنای یونگی — میتواند جانشین اید بشود و اصل لذت را هم حفظ کند. بنابراین میتوانم فقط مفهوم لذت را نگه دارم؛ حالا دیگر مینیمم انرژی به معنای خیلی فیزیکی نیست، مگر اینکه سیستم خودتان را دینامیکی در نظر بگیرید. این سیستم، همانطور که سن شما زیاد میشود، منابع لذتتان تغییر میکند؛ منابع جدید به وجود میآید و در هر لحظهای کارهایی هست که به شما بیشترین لذت را میدهد. خیلی طبیعی است که حرفهای فروید را بپذیرید که در ابتدا لذتهای سلف دهانی هستند. کودک در ابتدای تولدش برای رشد کردن احتیاج به یاد گرفتن ریاضیات یا انجام یک سری عملیات عرفانی و ریاضت کشیدن ندارد؛ فعلاً باید جسمش به اندازهٔ کافی بخورد تا رشد جسمانیاش در حدی تأمین شود. بنابراین لازم نیست شما به موجودی عجیب و ظلمانی مثل اید معتقد باشید که بدون هیچ منطقی دنبال لذت است. در ابتدا رشد توسط خوردن تأمین میشود، بنابراین کودک کاملاً در اثر خوردن شیر مادر به اوج لذت میرسد. من یک بار، یا شاید چند بار، به این عبارت جالب فروید اشاره کردهام که حالت چهرهٔ کودکی را توصیف میکند که به اندازهٔ کافی شیر خورده، صورتش گل انداخته و در اوج لذت به خواب میرود؛ و اصلاً شاید ایدهٔ اینکه ایدی وجود دارد و اصلی به اسم اصل لذت وجود دارد، از دیدن چنین منظرهٔ جالبی به ذهن فروید رسیده باشد. و من قبول دارم که چنین منظرهای با تصور اینکه سلف است که مرکز وجود انسان است و اید اصلاً وجود ندارد به آن شکلی که فروید میگوید — بلکه سلف است که همهٔ کار را کنترل میکند — سازگار است. در واقع در آن لحظههای اول تولد، در ماههای اول تولد، سلف همین را میخواهد و مقتضیات رشد انسان همین است که به اندازهٔ کافی بخورد و غذای خوب بخورد تا جایی که سیر شود و بعد به همان حالت نهایتِ لذت برسد. و میتوانیم تمام ایدههای فروید را نگه داریم — من از جانب خودم میگویم که به نظر من ایدههای خوبی هستند.
شخصیت دهانی، مقعدی، تناسلی
میتوانید ایدههای فروید را دربارهٔ انتقال لذت از مراکز دهانی به حالت مقعدی و تناسلی هم بپذیرید؛ بگویید طبق مشاهداتی که خود فروید دارد — و تا حدودی به نظر میرسد شواهد کافی هم برای اینکه چنین مراحلی وجود دارد از نظر تجربی داریم — این مراحل واقعیاند. ممکن است بعضیها مناقشه کنند، ولی من شخصاً فکر میکنم این سه مرحله به نوعی وجود دارند. ممکن است آدم بخواهد این را با مفاهیم کمی پیچیدهتری جایگزین کند یا مراحل را بیشتر کند، ولی اینها از حرفهایی است که فروید زده و در عمل آدم میتواند به کارشان ببرد و به نتایج خوبی هم برسد؛ و فکر میکنم آدمهای غیرفرویدی هم وجود دارند که پذیرفتهاند این سه مرحلهٔ رشد در سالهای ابتدایی کودکی وجود دارد. من یک بار گفتهام که فروید وقتی از این سه مرحله یاد میکند، بر اساس همین تحلیلش از این سه مرحله شخصیتهای دهانی، مقعدی و تناسلی را ارائه میدهد، بر اساس اینکه فیکساسیون در چه مرحلهای صورت گرفته است. فکر میکنم همهٔ روانکاوها — حتی آنهایی که فرویدی نیستند — به نوعی قانع شدهاند که همبستگیای میان صفاتی که فروید مثلاً برای شخصیت دهانی ارائه میکند وجود دارد؛ یعنی اگر بعضی از این صفات دهانی را در آدمی ببینید، به احتمال زیاد باید تصور کنید بقیهٔ این صفات را هم دارد. بنابراین این تئوری کاربردهایی دارد و بهطور تجربی آدم احساس میکند — نه با مشاهدهٔ کودک یا آزمایشهای فیزیولوژیک، ولی با آن ایدهای که فروید به کار میبرد و منش شخصیتها را ردهبندی میکند — که حقیقتی در این سه مرحله هست. حالا نمیخواهم به این زیاد تأکید کنم. چیزی که میخواهم بگویم این است که اگر کسی به فروید خیلی ایمان هم داشته باشد میتواند سلف را جانشین اید بکند و این سه مرحله را هم نگه دارد؛ هیچ اشکالی ندارد. میتواند بگوید در ابتدای زندگی کودک این سه مرحله واقعاً وجود دارند و اینها مراحل رشد جسمانی او هستند؛ کودک باید از این سه مرحله عبور کند و بعد تازه وارد مرحلههای خیلی وسیعی میشود: تغییراتی که در آن نقطهٔ تعادل صورت میگیرد و مجموعهٔ کارهایی که در فرایند فردانیت باید انجام شود تا رشد صورت بگیرد. بنابراین ما سلسلهمراتب طولانی رشد داریم، در حالی که در فروید این سلسلهمراتب کوتاه است، و اصل لذت هم برقرار است.
لذت دینامیک و منبع اینفورمیشن
اگر کسی خیلی از اصل لذت خوشش میآید میتواند حفظش کند، با این تفاوت که سلف در هر لحظه همان چیزی که برای رسیدن به آن تعادل دینامیکی لازم است، بیشترین لذت را از آن میبرد؛ بنابراین گوش کردن به فرمانهای سلف به نوعی کاری است که بیشترین لذت را هم میبرد. این فعلاً هیچ مشکلی با اصل لذت و مفهوم اید ندارد؛ اید را میتوانیم جانشینش را سلف بگذاریم و این حرفها را هم بزنیم. اید فاقد اینفورمیشن و فاقد شعور است، ولی سلف به نوعی منبع عظیمی از اینفورمیشن است؛ بنابراین اینجا تفاوتهای ماهوی هم وجود دارد. فقط میخواستم بگویم لازمهاش این است که آن تأکید جسمانی را کنار بگذارید؛ نوعی لذت دینامیکی را باید جانشین لذت کمی استاتیکی کنید که فروید به آن معتقد است. به هیچ وجه این حرفها با فیزیولوژی تناقض ندارد. اصلاً چنین نیست که اگر کسی ایدههای فروید را از این جهت میپذیرد که حالت ماتریالیستی دارند — آن متدولوژی مثلاً ماتریالیستی ساینس که مشخص میکند منابع لذت کجا هستند — این نوع نگاهی که در یونگ هست غیرماتریالیستی باشد. مثلاً میتوانید ترکیبهای پیچیدهای از ترشحات هورمونی را بهعنوان حالتهایی که لذت کامل به انسان میدهند در نظر بگیرید. میگویم اصولاً دید ماتریالیستی داشتن معنایش این نیست که نقطههایی روی پوست بدن نشان بدهیم که اینها منابع لذتاند؛ منابع لذت میتوانند در درون باشند، میتوانند در تعادلهای هورمونی باشند. و یونگ همیشه این را تأکید میکند که وقتی از روح یا روان صحبت میکنی لزوماً به یک چیز غیرمادی اشاره نمیکنی و از دیسیپلین ساینتیفیک خارج نمیشوی. بنابراین تأکیدم این است که وقتی حتی از رشد بینهایت هم صحبت میکنیم، چنین نیست که این دینامیسمی که توصیف میکنیم دارد از حالت جسمانی خارج میشود؛ ولی از سطح و پوست بدن احتمالاً به فیزیولوژی و سیستم عصبی و در کل بدن گسترش پیدا میکند، و بنابراین اگر کسی از آن دید ماتریالیستی هم لذت میبرد میتواند اینجا هم به لذت بردن ادامه بدهد؛ هنوز از آن دیسیپلین خارج نشدهایم. من روی این تأکید میکنم برای اینکه یونگ همیشه تأکید داشت حرفهایش اشتباه گرفته نشود، با اینکه خود واژهٔ روح را به کار میبرد — من کمتر روی این واژه تأکید کردهام؛ فکر میکنم ضرورتی ندارد. بعضیها فکر میکنند وقتی از روح صحبت میشود یعنی مثلاً شبح و چیزی شبیه آن؛ خیلیها شاید به دلیل همین واژههایی که یونگ به کار میبرد احساس میکنند که او حرفهای ماوراءطبیعی میزند، در حالی که خودش بهطور مداوم تأکید میکرد — دستکم تا میانسالی — که همهٔ حرفهایی که میزند توجیهات ماتریالیستی دارد.
سوپرایگو و فرهنگ در برابر سلف
حالا سوپر ایگو و ایگو هم میتوانند در آن سهگانه ظاهر شوند. تصور یونگی این میشود: این انسان که مرکزش سلف است وارد جهان میشود و میخواهد رشد کند، که معادل است با اینکه بگوییم میخواهد به حداکثر لذت برسد؛ فرقی نمیکند، به شرطی که قبول کرده باشید بیشترین لذت را وقتی میتواند ببرد که بیشترین رشد را کرده باشد. حالا فرهنگی در بیرون وجود دارد، والدینی هستند که حرفهای دیگری میزنند؛ چیزهایی را که غیر از مقتضیات رشد و غیر از خواستههای سلف است میخواهند تحمیل کنند. و واقعیتهایی در جهان خارج وجود دارد که اصولاً مانع این است که سلف به خواستههایش برسد. بنابراین همچنان مفهوم سوپر ایگو وجود دارد: سوپر ایگو یا والد، مجموع آن فرهنگ و همهٔ دستورالعملها و چیزهایی است که در بیرون هست و با خواستههای سلف مخالفت میکند. در دیدگاه فرویدی این موجودی که خواستههایی داشت فقط میخواست کورکورانه لذت ببرد و بنابراین آدم نباید احساس مثبتی نسبت به اید داشته باشد؛ موجودی است که انگار در اوج خودخواهی زندگی میکند. سلف هم به نوعی خودخواهانه رفتار میکند، چون دنبال رشد است و چیزی برای خودش میخواهد، یا دستکم دنبال هماهنگی با کل جهان است. ولی اینجا فرهنگی وجود دارد که مانع این میشود که این اتفاق بیفتد. بگذارید به تفاوتها اشاره کنم: سلف آرمانهای خیلی طولانیمدتی در نظر دارد. ممکن است در لحظههای کودکی آرمانها خیلی محدود به خواستههای خیلی سطح پایینی مثل خوردن و خوابیدن شود و یک سری کارهای زیستی انجام شود، ولی در آینده قرار است کارهای دیگری صورت بگیرد. بهطور مداوم سلف خواستههای خودش را برای هماهنگی درونی و هماهنگی با جهان القا میکند.
اصل واقعیت: طبیعت در برابر فرهنگ
بگذارید به تفاوتهایی که اینجا به وجود میآید کمی دقت کنید. وقتی سلف را جانشین اید میکنید، اید ذاتاً با جهان — با اصل واقعیت — در تعارض است؛ مثل اینکه این میخواهد حداکثر لذت ببرد، ایدههای دیگری هم هستند که میخواهند حداکثر لذت ببرند، و اصولاً جهان و طبیعت هم طوری طراحی نشدهاند که به این خواسته بها بدهند. تعارض ذاتاً وجود دارد، در جامعه و حتی میان انسان و جهان. ولی تفاوت این است: اگر بخواهیم اصل واقعیت را در تئوری یونگی وارد این سهگانه کنیم، یادتان باشد که سلف بزرگترین خواستهاش هماهنگی با جهان است. بنابراین ذاتاً تعارضی میان خواستههای سلف و کل جهانِ طبیعت وجود ندارد. آن واقعیتی که دشمن سلف است و مانع رسیدنش به خواستههایش میشود، جهانِ غیرانسانی نیست؛ جهانِ انسانی است، فرهنگ بشر است که منحرف شده از آن چیزی که باید باشد. شما در جامعهای به دنیا میآیید؛ مثلاً فرض کنید از سن دو سالگی شما را به مجلس عزاداری میبرند. سلف در دو سالگی لااقل این را نمیخواهد؛ بچه بیشتر آبنباتچوبی میخواهد تا اینکه در مجلس عزاداری شرکت کند و هزار چیز دیگر از این قبیل. این مثال عزاداری را یک بار گفتهام و همینطور بهعنوان مثال باقی مانده است. شما در فرهنگهای عجیبوغریبی به دنیا میآیید؛ مثلاً الان تقریباً همهٔ بچههایی که در غرب به دنیا میآیند دچار یک سری تروماهای جنسی میشوند، چون خلاصه در سنین خیلی پیش از بلوغ با صحنههای جنسی مواجه میشوند و آگاهیهای جنسی پیدا میکنند که اصلاً برای آن سن مناسب نیست. ممکن است هنوز در همهٔ کشورها — از جمله آمریکا، بیشتر از بقیهٔ کشورهای اروپایی — ردهبندیهای سنی برای پخش فیلم وجود داشته باشد، ولی وقتی تلویزیونی در خانه هست، همهٔ کانالها هم آزادند و بچهها هم این کنترل را دست خودشان میگیرند؛ خیلی چیزهایی را که نباید ببینند میبینند. هزاران هزار عنصر فرهنگی وجود دارد که اینفورمیشنهایی به انسان میدهد قبل از اینکه موعدش رسیده باشد و خواستههایی مطرح میشود. مثلاً از سلف بپرسید که دوست دارد شما در ششسالگی بروید مدرسه یا نه؛ ممکن است بگوید نه، ولی جامعه به دلایلی میگوید آره. یا اصلاً — نه در ششسالگی، در چهار سالگی — سلف دوست دارد پدر و مادرش بروند سر کار و او را در مهدکودک بگذارند، یا بیشتر دوست دارد که برای رشدش مناسبتر است و مثلاً پیش مادرش بماند؟ احتمالاً اگر از سلف بپرسید، جوابش این است که دوست دارد پیش مادرش باشد؛ و همینطور الی آخر. جامعهای به وجود آمده که از انسانها خواستههایی دارد و این خواستهها خواستههایی نیست که در جهت رشد فردی انسانها باشند. فکر میکنم نه اینکه الان در این دنیای فعلی، در جامعهٔ کاپیتالیستی چنین چیزی نیست؛ فکر میکنم هیچ جامعهای در طول تاریخ وجود نداشته که خواستههایش از فرد، همان خواستههایی باشد که در جهت رشد فردی و طی کردن چیزی مثل فرایند فردانیت است. بنابراین تفاوتی که اینجا به وجود میآید و مسئله را کمی پیچیده میکند این است که در دیدگاه فروید مسئلهٔ هماهنگی خواستههای درون و بیرون واقعاً مطرح نیست؛ اصلاً هماهنگی — که اگر یادتان باشد میشد خواستهٔ اصلی سلف دانست — ایجاد هماهنگی درونی و ایجاد هماهنگی درون با بیرون است. بنابراین جهان از نظر دیدگاه فروید طوری طراحی شده که سلف میتواند با آن در هماهنگی به سر ببرد، ولی نه جامعهٔ بشری. بنابراین سوپر ایگو بیشتر از اینکه به واقعیتهای طبیعی اشاره کند، به واقعیتهای انسانی اشاره میکند. اگر در دیدگاه فروید نگاه کنید، وزن بیشترِ اصل واقعیت، تمدن است؛ حرف از تمدن است، نه حرف از جهان طبیعت. ولی ممکن است از نظر فروید جهان طبیعت هم حتی در تعارض با خواستههای اید باشد؛ منتها با تفاوت خیلی کمی. اما ما بیشتر معتقدیم طبیعت و جهان به معنای واقعی با خواستههای سلف تعارض ندارند؛ بلکه اصلاً خواستهٔ اصلی سلف هارمونی با جهان بیرون و درون و هماهنگ کردن همه با هم است. این تفاوت از نظر عملی مهم نیست ولی از لحاظ تئوریک به هر حال من سعی میکنم در این جلسه همین یادآوری از فروید را بکنم، و بعد از مدتی همین مقایسهها و یک سری جزئیات را شاید روشن کند که برای فهمیدن حرفهای خود یونگ هم مناسب است. در پاسخ به پرسشی که مطرح شد — اینکه آیا این دیدگاه که این اتفاق با جهان هماهنگ میرسد، با تکامل هم سادهتر میشود — بگویم: شاید دلیل اینکه فروید هم روی تعارض انسان و طبیعت حرف نمیزند همین باشد؛ اگر ما جزئی از طبیعت هستیم و احساسمان این است که طبیعت تقریباً پرفکت کار میکند، نباید خیلی انتظار داشته باشیم فروید هم معتقد باشد خواستههای اید با خواستههای غیرتمدنی — غیر از آن چیزی که بشر ایجاد کرده — خیلی ناهماهنگ است. ولی به هر حال پرفکت بودن واقعاً چیزی نیست که در نظریهٔ تکامل نوعاً جزو اصول باشد؛ بنابراین تعارض ممکن است وجود داشته باشد.
نقش ایگو بهعنوان میانجی
آره، بنابراین اصل واقعیت در دیدگاه یونگ به معنایی بیشتر برمیگردد به تمدنی که بشر ساخته است؛ و اینطور جانشین کردن سلف به جای اید و نگه داشتن مفهوم سوپر ایگو سر جای خودش است. حالا نقش ایگو را فکر میکنم باز با تغییرات جزئی همراه میشود. ایگو همانطور که فروید توصیف میکند میتواند اینطور توجیه شود: در اثر تعارضهایی که به وجود میآید، برای هماهنگ کردن اصل لذت و اصل واقعیت و سوپر ایگو احتیاج به نوعی میانجیگری دارید؛ یک مرکز تصمیمگیری باید باشد که بالاخره در مقابل خواستههایی که از درون میآید و خواستههایی که از بیرون میآید میانجیگری کند و شیوهٔ عمل را بپذیرد. میتوانیم این توصیف را هم نگه داریم؛ یعنی تعارضی با دیدگاههای یونگ ندارد اگر شما ایگو را — آن جزیرهای که از این اقیانوس بیرون میآید، خودآگاهی را — به نوعی منشأش همین تعارضی بدانید که میان خواستههای ناخودآگاه ما و جهان خارج به وجود میآید. یونگ مطمئناً چنین نظری ندارد؛ من تا حدود زیادی میتوانم با اطمینان بگویم شاید دیدگاهش دربارهٔ ایگو چنین نیست، ولی میخواهم بگویم تعارضی ندارد اگر حتی مفهوم ایگو را چنین نگه داریم که ایگو اصلاً منشأش همین باشد که در اثر این تعارض و برای میانجیگری به وجود میآید. تفاوتی که اینجا ایگو دارد این است که ایگو آنجا خیلی سادهتر عمل میکند، به این خاطر که تنها خواستهای که از درون میآید خواستهٔ لذت خیلی سادهای است، در حالی که پیچیدگیها بیشتر در خواستههای سوپر ایگو و آن چیزی است که در بیرون وجود دارد. اید موجودی خیلی ساده با خواستهای روشن است؛ چنین نیست که اید برای خودش فرهنگی داشته باشد که بخواهد در طی مراحلی کاری انجام بدهد. خیلی موجود سادهتری است نسبت به سلف که موجود پیچیدهتری است. بنابراین اگر ایگو قرار است میان خواستههای سلف و خواستههایی که در بیرون وجود دارد میانجیگری کند — به نوعِ یونگی که نگاه میکنید — فرایندهای پیچیدهتری را باید طی کند و میانجیگری پیچیدهتری باید انجام بدهد.
فرهنگ سلف در برابر فرهنگ بیرون
ببینید، تفاوتی که به وجود میآید این است: همانقدر که یک سوپر ایگو در بیرون وجود دارد، فرهنگی در بیرون وجود دارد که به شما میگوید چه کار باید بکنید، در درونتان هم یک موجود پیچیده وجود دارد که به شما میگوید چه کار باید بکنید؛ یعنی صرفاً سیگنالهایی برای لذت بردن به معنای خیلی ساده از درون نمیآید. میخواهم اینطور بگویم: این ذاتاً تمایز خیلی اساسی میان نگاه یونگ و فروید است. وقتی مرکز وجود انسان را سلف میگیرید و کل فرایند روان را خواستههای سلف — رسیدن به هماهنگی، طی کردن فرایند فردانیت با همهٔ جزئیاتش — میگیرید، به نوعی میشود گفت یونگ به این معتقد است که ما میتوانیم فرهنگی داشته باشیم که خواستههای سلف در آن متجلی شده باشد. وقتی انسانی متولد میشود، انگار فرهنگ انسانیای وجود دارد که برای رشد این آدم مناسب است. علت شیفتگی یونگ در اواخر عمرش نسبت به فرهنگ شرق، مخصوصاً فرهنگ چینی و هندی، این بود که احساس میکرد فرهنگشان خیلی نزدیک به آن فرهنگی است که لازم است در بیرون وجود داشته باشد و با نیازهایی که رشد انسان دارد هماهنگ باشد. در واقع میتوانیم فرهنگی در بیرون داشته باشیم، سوپر ایگویی در بیرون داشته باشیم که کاری که انجام میدهد در خدمت رشد فردی انسانها باشد، نه در خدمت مثلاً گردش یک اقتصاد در جامعهٔ کاپیتالیستی؛ و فرهنگ هندی و فرهنگ چینی به شدت این حالت را دارند که فرهنگهاییاند متمرکز روی رشد فردی. تمایز خیلی مهمی که اینجا وجود دارد این است که به هیچ وجه نمیتوانید بگویید اید فرهنگی برایش وجود دارد؛ فرهنگی که خواستههای اید را در بیرون متجلی کند، مگر اینکه بگویید فرهنگِ آزادی مطلق که به نوعی اصلاً در جامعهای وجود ندارد و نمیتواند وجود داشته باشد، برای اینکه با تمدن سازگار نیست. یک کانفلیکت اساسی میان مفهوم اید — تصور اید در نظام فروید — و تمدن وجود دارد؛ شما نباید جامعهای داشته باشید، یا اگر دارید باید مقررات و نظامی داشته باشد که خواستههای اید را محدود میکند. در مورد سلف به معنای یونگی این تعارض به این شکل وجود ندارد؛ یعنی امکان هماهنگی سوپر ایگو و سلف به نوعی واقعاً وجود دارد. همانطور که احساسمان این است که سلف خودش را با کل نظام جهان هماهنگ میکند و خواستههایش هماهنگ است، نظام بشری هم اگر از حالتهای طبیعی منحرف نشده باشد میتواند فرهنگی داشته باشد که با درون انسان هماهنگ است. و تعارض میان سلف و تمدن چیزی ذاتی نیست؛ تمدن به دلیل اینکه چیزهایی غیر از رشد انسان را مد نظر دارد — مثلاً جامعهٔ کاپیتالیستی میخواهد گردش کاپیتال را بهینه کند و کاری به رشد فردی انسان ندارد — اینجاست که تعارض میان فرهنگ و خواستههای سلف به وجود میآید.
فرهنگ درست و غلط در نظام یونگی
ببینید، نکتهٔ اساسی این است — و من میخواهم کمی به نکتهای برگردم، چون فکر میکنم قبلاً صحبتهایی در حاشیهٔ کلاسها کردهام که به این موضوع مربوط میشود — فرهنگِ درست و غلط در نظام یونگی معنا دارد. میتوانید فرهنگها را با هم مقایسه کنید؛ این فرهنگ از آن فرهنگ بهتر است، یعنی با خواستههای سلف هماهنگتر است. جوامع را میتوان از نظر هماهنگی با خواستههای سلف ردهبندی کرد. یونگ به همین معنا بهطور مطلق معتقد است فرهنگ شرقی برتری دارد به فرهنگ غربی؛ فرهنگ غربی فرهنگ پوچی است، برای اینکه اصلاً مفهوم رشد فردی را فراموش کردهاند. آنجا نظام اجتماعی است که فرهنگ را میسازد. ببینید، غربیها پیشرفت میکنند برای اینکه سیستم اجتماعیشان، جامعهٔ کاری منظم و مرتبی دارند و این را به این بها به دست آوردهاند که فرهنگشان دیگر بر رشد فردی انسانها تأکید نمیکند؛ یعنی انسانها بهعنوان موجودات کارگر — کارگر نه به معنای کسی که کار یدی میکند، بلکه بهعنوان موجوداتی، پیشبرندههایی که یک نظام اقتصادی را به گردش درمیآورند — به آنها نگاه میشود، نه بهعنوان موجوداتی که قرار است فرایند فردانیت را طی کنند. شما در فرهنگ باستانی شرق دستکم این را میبینید که فرهنگ شرقی و فرهنگ دینی اصولاً فرهنگهای فردیاند و کمتر به نظام اجتماعی کار دارند — نه اینکه کار ندارند. فرهنگهای شرق دور تقریباً هیچ کار ندارند، فرهنگ هندی خیلی کم کار دارد و بیشتر تأکیدش روی فرد انسان است؛ و طبعاً در اینجور فرهنگها که تأکید روی فرد است، فرد قربانیِ ایجاد یک نظام اجتماعی نمیشود. آن مقداری که در غرب به نظام اجتماعی اهمیت میدهند، در شرق اهمیت داده نمیشود و طبعاً در آن زمینهها شرق کمتر رشد کرده است. اصلاً معنایش این نیست که داشتن نظام اجتماعی منظم و خوب به آن شکلی که غربیها ایجاد کردهاند چیز بدی است و در شرق نمیتوانست ایجاد شود؛ مهم این است که وقتی تمام توجهتان به چیز دیگری است و اهمیت کمتری میدهید به نظام اجتماعی، طبعاً خیلی دنبال فشاری نمیروید که قوانین و مقرراتی بگذارید که آن نظام اجتماعی خیلی درست شود. بنابراین وقتی به دیدگاه یونگ دربارهٔ روان نگاه میکنید، خیلی طبیعی است که این احساس به شما دست بدهد که فرهنگها را میشود از جهتی با هم مقایسه و ردهبندی کرد. حتی میتوانید بگویید با توجه به اینکه خواستههای سلف یونیورسالاند — اصولاً ناخودآگاه جمعی در همهٔ بشر تا حدود زیادی مشترک است و خواستههای سلف مشترک است — ما حتی میتوانیم فرهنگی یونیورسال تصور کنیم که با رشد درونی انسانها بهطور یونیورسال هماهنگ باشد؛ حالا ممکن است نژادهای مختلف و آدمهای مختلف به دلایلی تفاوتهای جزئی داشته باشند، ولی تا حدود خیلی زیادی انسانها با هم اشتراک دارند.
یونگ، مدرنیسم و پستمدرنیسم
ببینید، این حس اینکه انسان یک چیز است و اکثر چیزهایش یونیورسال به شدت ایدهای است که با مدرنیسم و ماقبلمدرنیسم سازگار و ضد پستمدرنیسم است: اینکه میتواند فرهنگی وجود داشته باشد که به درد همهٔ انسانها بخورد، و اینکه اصولاً مفهوم رشد و خوب و بد بودن فرهنگ وجود دارد و این چیزی است که قابل کشف و قابل بیان است، تا حدودی یونیک است. من چند بار گفتهام که ایدههای فروید هماهنگی بیشتری با پستمدرنیسم دارند و ایدههای یونگ بیشتر مدرنیستیاند؛ با اینکه از نظر زمانی آن اول به وجود آمده و این بعداً — و بعضیها به دلایلی، بیرون جلسه گفتهاند که چیزهای پستمدرنی هم در یونگ وجود دارد — من میخواهم الان توضیح بدهم که آن چه چیزی در یونگ است که به شدت ضد پستمدرنیسم است. اساس پستمدرنیسم این است که به اختلافهایی میان انسانها بیشتر توجه میکنید و احساستان این است که نه حقیقتی وجود دارد، نه فرهنگ یونیورسالی که باید دنبالش باشیم؛ و همهٔ فرهنگها و همهٔ ایدهها به نحوی برای آدمهایی که آن فرهنگها و ایدهها را دارند میتوانند معتبر باشند. مقایسه کردن میان شرق و غرب و اینکه — نمیدانم — این بهتر است یا آن، وقتی پستمدرن نگاه میکنید اعتبار خودش را از دست میدهد. نوعی پلورالیسم؛ نه به معنای اینکه بگذاریم هر کس حرف خودش را بزند، بلکه به معنای اینکه حقیقت اصلاً یک چیز نیست. چنین نیست که — من پلورالیسم را به معنای عملی اینطور میگویم: من آدم آزادهاندیشی هستم و اجازه میدهم عقاید مختلف وجود داشته باشد، ولی احساسم این است که به هر حال یکی از این عقاید حق است — در حالی که پلورالیسم به معنایی که الان از آن یاد میکنند این است که اصولاً حقیقتی وجود ندارد که بگویند یکی از اینها حق است و یکی حق نیست؛ هر کسی دارد حرف خودش را میزند. ببینید، یک اختلاف ذاتی — نه اینکه لزوماً آدمها بنشینند چنین بیانش کنند — این است که فضای پستمدرنیستی فضایی است که به اختلاف میان انسانها توجه و تأکید دارید، و اینکه یک هستهٔ مشترک وجود دارد — یک درصد عمده از خواستههای انسان مشترک است — این را اصلاً نمیپذیرید. یونگ به شدت ضد پستمدرنیسم است؛ به نظر من تئوریهایش در این حد پیش میرود که همانطور که در دوران مدرنیسم احساس میکردند انسان میتواند با تعقل راهی برای زندگی بشر پیدا کند و مفهوم رشد وجود دارد — حالا ممکن است دیدگاههای یونگ از جاهایی به پیش از مدرنیسم برگردد، به خاطر اینکه مثلاً بیشتر نزدیک میشود به شرقِ دور، دور از نظر زمانی و مکانی، و ممکن است مدرنیستها تا این حد ایدهشان دربارهٔ اینکه چه چیزی درست است پیش نرود و خردی که مدرنیستها میگویند به معنایی که یونگ میگوید نباشد؛ در واقع مطمئناً ایراد یونگ به مدرنیسم این است که خردی که مبنای مدرنیسم است یک خرد کاملاً مردانه است و آن خرد سوفیایی را ندارد، آن چیزی که سهم زنهاست از خرد — ولی به هر حال میخواهم بگویم آن تعارض ذاتی میان یونگ و پستمدرنیسم هست و الان ما در فضای پستمدرن زندگی میکنیم؛ بنابراین طبیعی است که پذیرش یونگ خیلی کار سختی باشد. حالا از فروید پستمدرنتر، لاکان است؛ بنابراین منتظر این باشید که لاکان باید مد شود در این قضیه. به نظرم میآید با فضای موجود، یونگ اصلاً هماهنگ نیست. یونگ کمکم خانهٔ زندگیاش را هم جمع میکرد که برود هند و اصلاً زندگی کند؛ بنابراین به نوعی در تاریخ و جغرافیا به سمت دوران باستان میرفت، و دنیا دارد به سمتی دیگر میرود که از نظر یونگ انحراف است، ولی به هر حال چیزی است که در دنیا وجود دارد. اینکه یونگ scientific هست یا scientific نیست، اینها را فکر میکنم چیزهای کاملاً حاشیهای بدانید و نکتهٔ اساسیتر این است که وقتی ایدههای یونگ را میخوانید به این میرسید که ما نوعی فرهنگ درست و فرهنگ غلط داریم و این مفهوم درست و غلط تا حد خیلی زیادی یونیورسال است. وقتی ژنتیک را میخوانید و میبینید که ۹۹٫۹ درصد رشتهٔ DNA همهٔ انسانها یکی است و اختلاف در یک دهم درصد است، احساس میکنید این تأکید زیاد روی اختلافات چندان مبنای scientific ندارد؛ به نظر میآید آدمها به شدت چیزهایی با هم اشتراک دارند. من فکر میکنم به هر حال در اینجا صد درصد حق با یونگ است؛ یعنی یونگ دارد به شباهتهای فراموششدهای که وجود دارد نگاه میکند. شاید به این دلیل که تجربیاتش با اسطورههاست: اگر اسطورهها را بخوانید احساس میکنید همهٔ آدمهای همه جای دنیا در تمام طول تاریخ انگار یک حرف را زدهاند، خواستههای بنیادیشان یکی بوده و داستانهای مشابهی تعریف کردهاند.
ایگو میان دو فرهنگ
من سعی کردم تا اینجا این سهگانه را بیاورم؛ وقتی به ایگو رسیدیم این حرفها را زدم به این دلیل که حالا ایگو به نوعی میشود گفت میان دو فرهنگِ متعارض است، نه یک درخواست لذت ساده و یک فرهنگ پیچیده. به نوعی از درون هم انگار فرهنگ پیچیدهای هست؛ اقتضای سلف نوعی فرهنگ است: چه کارهایی را در چه سنی انجام بده یا انجام نده. سلف فقط دربارهٔ چیزی مثل خوردن و نخوردن و لذت جنسی نیست که حرفهایی برای زدن داشته باشد و همیشه حالت «افراط در خوردن، افراط در لذت جنسی» مد نظرش باشد. اگر سلف هم برای خودش حد و اندازههایی مطابق با میزان رشدی که باید به آن برسد قائل شود — مطمئناً در دوران کودکی خیلی دوست دارد بخورد؛ بشر بهطور طبیعی، سلف این را میگوید — بعد در دوران نوجوانی وقتی رشد جسمانی متوقف میشود، باید انتظار داشته باشید آن سیگنالهایی که مربوط به «هی بخور» است کمکم به سمت توقف بروند. اینکه چه خورده شود، چهجور غذاهایی برای بدن مفید است و مانند آن — همهٔ اینها اینفورمیشنهایی در سیگنالهای سلف است؛ سلف خیلی سیگنالهای پیچیدهتری، در حد پیچیدگی سوپر ایگویی که در بیرون هست، از درون صادر میکند، در حالی که ایگو موجود سادهای است. بنابراین ایگو اینجا چه کار میکند؟ کاری کمی پیچیدهتر انجام میدهد: میان فرهنگی که باید داشته باشد و از درون اقتضایش هست — ولو اینکه به کلمات درنیامده، ولی مجموعهای از کارها را سلف از درون میخواهد — و فرهنگ موجود در جامعه یا جهان بیرونیاش، به نوعی باید تعارضها را رفع کند. طبعاً اینجا ایگو باید مکانیسمهای دفاعی داشته باشد که حتی از مکانیسمهای دفاعی که فروید توصیف میکند پیچیدهتر هم باشد. چطور ایگو موفق میشود در جهانی زندگی کند با فرهنگی که فرهنگ خوبی برایش نیست و بهطور قطع همهٔ فرهنگها با رشد انسان تعارض دارند؟ ما میتوانیم سهگانه را نگه داریم با تفاوتهایی که از نظر من خیلی جدی نیستند. فکر میکنم اصل لذت را همراه با سهگانه و اصل واقعیت، همهٔ این مفاهیم میشود نگه داشت با ایدههای یونگ؛ فقط کمی ماهیت مسائل پیچیدهتر میشود.
عادت، لذت و فیکساسیون
برای اینکه ایگو پیچیده میشود، طبعاً کاری که ایگو انجام میدهد هم پیچیده میشود، ولی سوپر ایگو تقریباً همان است که در دیدگاههای فروید هست. میخواهم اشارهای کنم به اینکه در چنین شرایطی معمولاً اتفاقی که میافتد این است که ایگو تن به یک سری خواستههای بیرونی باید بدهد؛ وقتی بچه است خلاصه باید همان کاری را بکند که مادر و پدرش میگویند. وقتی در هندوستان به دنیا میآیید خلاصه باید آن غذاهای پر از فلفل را بخورید که پدر و مادرتان به شما میدهند؛ ممکن است با مکانیسم جسمانی بشر هم خیلی سازگار نباشد؛ نمیدانم، شاید هم سازگار باشد؛ شاید ما غذاهای کمجونی بهمان دادهاند و ادویه به اندازهٔ کافی نداشتهایم. به هر حال فرض کنید غذای عجیبوغریبی — غذای خیلی عجیبوغریبی — در نظر بگیرید که در جامعهای رسم است و با خواستههای جسم ما سازگار نیست؛ من فکر میکنم جسم ما اینقدر به ادویه احتیاج ندارد. شما به هر حال به آن عادت میکنید. در واقع نه فقط همین؛ بگذارید بگویم مشکل اینجا چیست. به هر چیزی که بخورید از آن لذت میبرید، و وقتی لذت بردید پدیدهای به وجود میآید شبیه فیکساسیون. من دارم وارد بخشی میشوم که قبلاً به آن اشاره کردهام: میخواهم بگویم فیکساسیون پدیدهای حتی مهمتر از آن است که فروید به آن اشاره میکرد. چرا مهمتر است؟ بگذارید خیلی مختصر بگویم: واضح است که اگر یونگی نگاه کنید، فیکساسیون تبدیل به پدیدهای بینهایت مهم از نظر روانی میشود و خیلی بیشتر از آنکه فروید به آن فشار میآورد باید به آن فشار بیاورید. چرا؟ برای اینکه فروید کجا فیکساسیون را مطرح میکند؟ سه مرحلهٔ رشد وجود دارد؛ قرار است بشر از مرحلهٔ دهانی و مقعدی و تناسلی بگذرد و ممکن است در یکی از این مراحل دچار فیکساسیون شود. حالا دیاگرام رشد یونگی را در نظر بگیرید: قرار است انگار بینهایت راه طی کنید و هر جا از این راه ممکن است دچار فیکساسیون شوید. بنابراین پدیدهٔ اصلی و اساسی روانی که مانع رشد است این است که در مراحلی از این رشد متوقف شوید، به دلیل فیکساسیون. فیکساسیون چطور معمولاً اتفاق میافتد؟ اینکه آن مرحلهای را که در آن فیکس میشوید بهطور طبیعی طی نکردهاید؛ مثلاً بیش از اندازه از لذت دهانی استفاده کردهاید؛ دوران کودکی اینقدر چیزهای لذتبخش بوده که انگار نمیخواهید از آن کنده شوید و به مرحلهٔ بعد بروید؛ بخشی از وجودتان در مرحلهٔ دهانی فیکس شده و این در معنای بزرگسالی شما هم به نوعی تأثیر میگذارد. اگر بچهای در فرهنگی به دنیا بیاید که به نوعی بهطور طبیعی روی مسئلهٔ خوردن فیکس شده در مرحلهٔ دهانی، بچه هم در آن فرهنگ به نوعی میرود به سمت دهانی شدن؛ یعنی فشارِ بیش از اندازه آوردن روی مسئلهٔ غذا خوردن و لذتهای دهان. حالا اگر دیاگرامی برای رشد داشته باشید که مراحل خیلی خیلی طولانی دارد، نه فقط دو سه مرحله، باید انتظار داشته باشید فیکساسیون در هر مرحلهای بتواند پیش بیاید؛ بنابراین عامل اساسی عقبافتادگی انسان از نظر رشد روانی — که میتواند باعث تعارضهای روانی شود، برای اینکه باعث تعارض خواستههای سلف با خواستههای ایگو میشود — به نوعی اینطور به وجود میآید: شما در فرهنگی به دنیا میآیید و از چیزهایی لذت میبرید. بگذارید بگویم مشکل فقط مسئلهٔ سلف و فیکساسیون نیست؛ من برای رشد خودم به نوعی غذاهایی احتیاج دارم: مثلاً در دو سال اول زندگی بهترین غذا برای کودک شیر مادر است، بعد یک سری مواد خوراکی دیگر لازم میشود که ویتامینها و مواد معدنی و — نمیدانم — پروتئین و اینجور چیزها را بدهد تا بدن بتواند با آنها بسازد؛ در هر سنی بالاخره بدن نوعی غذاهای ایدهآل برای تأمین خواستههای فیزیولوژیک خودش دارد. حالا آمدهاید و در فرهنگی به دنیا آمدهاید و غذاهای عجیبوغریبی خوردهاید که چنین نیست. قبول دارید که به هر حال از غذا خوردن لذت میبرید، ولی انحرافی وجود دارد میان چیزی که میخورید با آنچه خواستهٔ سلف است؛ وقتی لذت بردید، پدیدهٔ فیکساسیون اینطور اتفاق میافتد: از هر چیزی که لذت ببرید آن جزو خواستههایتان میشود. الان یک آدم هندی آنجور غذا خوردن را واقعاً میخواهد؛ این خواستهٔ بدنش نیست. حالا اگر خواستههای بدن را هم جزو خواستههای سلف بگذاریم — همهٔ خواستههای مکانیسم بدن و روان و همه را جزو خواستههای سلف بگذاریم؛ بنابراین الان سلف واقعاً برای رشد شما بدنتان نیاز به نوعی غذاها دارد و یک چیزهایی را هم نمیخواهد؛ اضافه است برایش، ممکن است حتی مضر باشد، ادویهٔ خیلی زیاد؛ ولی شما این را دوست دارید، برای اینکه به آن عادت کردهاید، برای اینکه سابقهٔ لذت بردن از آن را دارید. من وقتی از غذا خوردن لذت میبرم دیگر نمیتوانم تمییز بدهم که آیا اگر این ادویه نبود هم باز لذت میبردم؛ من به آنجور غذایی که خوردهام عادت کردهام، درست است؟
انحراف خواستههای ایگو
بنابراین خواستههایی در ایگو به وجود میآید در اثر لذتهایی که در طول زندگی برده است؛ این لذتها توسط جهان — یعنی همان فرهنگ و جهانی که بیرونش است — ممکن است حتی به او تحمیل شده باشد، این نوع لذت بردن. ولی وقتی از چیزی لذت میبرید، این جزو خواستههای ایگو میشود. حالا این خواستهٔ ایگو که لذتبخش هم هست، خاطراتی را به یادش میآورد، و این خواسته با خواستههای واقعی که از طرف سلف میآید در تعارض قرار میگیرد. این نوعی فیکساسیونِ تعمیمیافته است؛ حالا لزوماً باعث فیکس شدن در یک مرحلهٔ رشد نمیشود ولی باعث انحراف خواستهها میشود. بنابراین فرهنگی که در بیرون وجود دارد — یعنی همان سوپر ایگو — خودش را به این شکل در ایگوی شما، در خواستههای آگاهانهٔ شما جا میکند: شما آن چیزهایی را که سوپر ایگو میخواست، نه فقط از ترس نیروی مثلاً قاهرهای که در بیرون وجود دارد و ممکن است به شما آسیب برساند میپذیرید؛ هم تشویق وجود دارد از بیرون، لذت — سوپر ایگوی شما محیطی فراهم کرده، شما در آن لذت بردهاید — و جاهایی هم شما را تنبیه کرده است. بنابراین ایگوی شما خواستههایی پیدا کرده، خواستههایی که با آنها به لذت میرسد؛ لذتِ واقعی، یعنی منشأ انحراف این است. حالا سلف خواستههایی دارد که بهطور طبیعی اینها باید بیشترین لذت را به شما بدهند، ولی شما دیگر از آن چیزها لذت نمیبرید؛ به لذتهای دیگری عادت کردهاید. دقت میکنید؟ پس یک منشأ انحراف انسان از نظر روانی این است که سابقهای که در لذت بردن وجود دارد — مثل همان پدیدهای که در فیکساسیون اتفاق میافتاد — مزاحم خواستههای واقعی است که از طرف سلف مطرح میشوند و برای رشد لازمند. ایگوی یک آدم میتواند دشمن خواستههای سلف بشود، برای اینکه به نوع دیگری از لذتها عادت کرده؛ لذتهایی که سوپر ایگو بسترش را برایش فراهم کرده است. حالا با این نگاه، این پدیدهٔ لذت بردنِ زیاد از چیزهایی — که شبیه فیکساسیون است — در نظام یونگی به نوعی میتواند بیشترین تأثیر را روی رشد داشته باشد؛ نوعی تعارض که تبدیل به تعارض واقعی میشود. شما به نوعی از لذتهایی واقعاً عادت کردهاید و دیگر از آن چیزی که بهطور طبیعی باید لذت ببرید اصلاً لذت نمیبرید.
داستان پودر کاری
برای اینکه بدنتان انگار به نوع غذای دیگری عادت کرده است. من یک بار، فکر میکنم در همین کلاس، گفتهام که این چیزی که ما در بازار میخریم و به آن میگویند پودر کاری و مردم فکر میکنند چیز هندی است، اصلاً هندی نیست؛ یک چیز انگلیسی است. انگلیسیها پودر کاری را اختراع کردهاند و ماجرایش هم این است: این افسرهای انگلیسی که در دوران استعمار هند مأموریت میرفتند، سالها در هندوستان بودند؛ بعد از این مدت که غذاهای هندی میخوردند عادت میکردند و وقتی میآمدند انگلستان دیگر اصلاً آن غذاها را نمیتوانستند بخورند، برای اینکه به نظرشان بیمزه میآمد؛ ادویه نداشت، چیزهایی با طعم و لول خیلی پایین که اصلاً زبان و چشاییشان دیگر آن احساس را نمیکرد که چیز بامزهای دارند میخورند. پودر کاری اینطور اختراع شد: اینها که میرفتند و برمیگشتند انگلستان، یک عالمه ادویهجات مختلف را با هم میریختند در یک ظرف پلاستیکی، برمیداشتند میبردند که تا یکی دو سال بتوانند ادویه بخورند. این قاطی کردن، هندیها خیلی تخصصی ادویه میزنند؛ چنین نیست که بیست تا ادویه را با هم بریزند و هم بزنند. اینها دیگر میخواستند غذایشان ادویه داشته باشد؛ چیزهایی را قاطی کردند، به آن میگویند پودر کاری، که اصلاً فکر میکنم در هندوستان شاید پیدا نشود چیزی به اسم پودر کاری؛ در جاهای غیر هندوستان چنین چیزی را به وجود آوردند. حالا شاید هندیها هم عادت کرده باشند که همه را قاطی کنند بریزند. توصیفی که میکنم با آن تعمیمی که مفصل شدن مراحل رشد است، مفهوم فیکساسیون هم نوعی تعمیم پیدا میکند و اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ و اگر به فیکساسیون در نظام یونگی نگاه کنید، یک چیز خیلی مهم و خیلی برجسته میشود، در حالی که در نظام فرویدی — همانطور که مراحل رشد محدودند — این مفهوم فیکساسیون هم مفهوم محدودی است. اساسش پس این است که شما یاد میگیرید از چیزهایی لذت ببرید و آن لذتهایی که میبرید خواستههایی برای شما ایجاد میکند که این خواستهها اصلاً با خواستههایی که سلف ایجاد میکند کانفلیکت دارند. بنابراین تعارضی به وجود میآید میان خواستههای ایگو و خواستههای سلف، و این تعارض نتیجهٔ تحمیل خواستههای سوپر ایگو است: سوپر ایگو شما را از راههایی میبرد و بعد شما به چیزهایی عادت میکنید؛ و همانطور که ذائقهتان میتواند به غذای تند عادت کند، تمام مکانیسمهای روانیتان میتوانند بهطور منحرفشده یاد بگیرند که لذت ببرند.
شدو، سلف و اصلاح سهگانه
در توضیحاتی که دادم میخواهم چیزی را اصلاح کنم. قبلاً این حرف را زدهام که اگر از آرکیتایپهایی که یونگ میگوید بخواهیم بگوییم کدام شبیهتر به اید است، مطمئناً شدو است که بیشتر شبیه اید است؛ تقریباً همهٔ ویژگیهایی که فروید برای اید قائل است به نوعی در شدو هست. ولی معنای این حرف این نیست که اگر بخواهید سهگانه را اصلاح کنید بتوانید به جای اید شدو بگذارید؛ یعنی با اینکه آن حرف درست است که آرکیتایپ شدو بیشترین شباهت را به اید دارد، نمیشود برای اصلاح سهگانه، مثلاً آرکیتایپ شدو را بگویید جای اید. اید مرکز وجود انسان در دیدگاه فروید است؛ بنابراین باید جایش سلف را بگذارید، ولو اینکه ایجاد تغییراتی لازم بشود. اصلاً معنا ندارد که من در سهگانه شدو را بگذارم جای اید. این مجموعه چیزهایی که گفتم در جهت این بود که بتوانیم مفاهیم این سهگانهٔ فرویدی را — که من شخصاً خیلی به آن علاقه دارم — به کار ببریم، بدون اینکه احساس کنیم داریم مطلقاً از دیدگاه یونگ تخطی میکنیم.
کودک، والد، بالغ در خوانش یونگی
بگذارید توضیح اضافهای بدهم که چرا اینطور که نگاه میکنیم، عنوانهای کودک، والد و بالغ مناسبترند از این دیدگاهها؛ و منظورم از عنوان این نیست که فقط اسمها را عوض کنیم. واقعاً وقتی اریک برن از کودک، والد، بالغ صحبت میکند، تصورش تفاوتهایی دارد با این سوپر ایگو و ایگو. وقتی عنوان کودک را به کار میبرید ببینید: آن ایدی که از نظر فروید مرکز روان است، همان سلف در سالهای اول زندگی است؛ بنابراین فروید چیز درستی را میبیند. آن تصوری که از ایدی وجود دارد، واقعاً در دوران اول زندگی؛ کودک چنین موجودی است؛ موجودی که میخواهد بخورد و به اوج لذت از خوردن و همه چیز برسد. به نظر نمیآید در سالهای اول زندگی بتوان تمایز عملی گذاشت میان کارکردی که سلف دارد و کارکردی که ایدی به معنای فرویدی دارد. بنابراین اگر یونگی نگاه کنید، آن چیزی که فروید به آن میگوید ایدی، نوعی سلفِ کودکمانده است. اگر چنین نگاه کنید، اگر مراحل رشد را طی نکنید و در مراحل مقدماتی رشد فیکس شوید، چیزی که در درونتان باقی میماند یک چیز کودک است — کودکیتان — که معادل میشود با چیزی که تقریباً فروید به آن میگوید ایدی. و از آن طرف، واژهٔ بالغ نسبت به ایگو چیز مثبتتری دارد و فکر میکنم ایگو در دیدگاه یونگی هم همینطور است؛ برای اینکه نوعی تفکر منطقی و قضاوت کردن میان چیزی پیچیده مثل فرهنگ سلف در کار است — کارکردی که دارد فرهنگ سلف را با سوپر ایگو تطبیق میدهد. و نکتهٔ مهم این است که وقتی در نظام یونگی فکر میکنید — خواستههای سوپر ایگو درست و نادرست دارند — اگر ایگو بتواند خودش را منطبق کند با خواستههای سلف، یعنی نزدیک شود به چیزی که سلف میخواهد، آنوقت میتوانیم بگوییم با موجود بالغ به معنای مثبتی سروکار داریم. دقت میکنید؟ ببینید، همانطور که ایدی جوری بیجهت است و نمیشود چیز مثبتی به آن نسبت داد، ایگو هم همینطور است: ایگوی خوب در این نظام فرویدی آنی است که خیلی خوب این میانجیگری را انجام میدهد و لذت بیشتری را به ایدی میرساند؛ به آن صورت نمیشود ارزش اخلاقی برای کار ایگو قائل شد. ولی در نظام یونگی سلف موجودی خیلی باارزش است که خواستههای خیلی سطحبالا و عمیقی مطرح میکند. ایگویی که خودش را به سلف برساند — یعنی خودش را از خواستههای نامربوط سوپر ایگو بگذراند و خواستههایش را با خواستههایی که با رشد واقعیش هماهنگ است منطبق کند — این ایگو ایگوی باارزشی است و جایی دارد که به آن واژهٔ بالغ، عاقل، چیزی که ارزشی باشد اطلاق شود؛ نه صرفاً واژهای مثل ایگو که به نوعی وجود و نوعی آگاهی در آن اشاره دارد، بلکه یک آگاهی مثبت. بنابراین وقتی از سهگانهٔ والد، بالغ، کودک صحبت میکنید، با دیدگاه یونگی نسبت به این سهگانه هماهنگتر است. چیزی که این سهگانه میخواهد تحت عنوان کودک مطرح کند، ناشی از عقبافتادگیها و فیکساسیونهای سلف است. اینطور نگاه کنید: همهٔ ما در درونمان کودکی داریم برای اینکه مراحلی از رشدمان را در دوران کودکی خوب طی نکردیم؛ اگر خوب رشد کرده بودید، تا حالا نیازهای کودکانهتان خیلی اذیتتان نمیکرد و رفتارهای کودکانهای نداشتید در درونتان. اریک برن میگوید همهٔ ما در درونمان یک سری خواستهها و نیازهای کودکانه انگار باقی مانده که ما را اذیت میکند: لج میکنیم، قهر میکنیم، در شرایطی که قرار میگیریم رفتارهای بچهگانه از خودمان بروز میدهیم. اینها همه نتیجهٔ عدم رشد کافی است. یعنی اگر این حرف را بزنید، جواب یونگ این است: آره، در همهٔ ما این چیزها هست برای اینکه ما آن مسیری را که باید طی میکردیم بهطور کامل طی نکردیم؛ اگر طی کرده بودیم این ویژگیهای کودکانه و این رفتارهای نامعقول را نداشتیم و همهٔ رفتارهایمان معقول و درست میشد. بنابراین کودک واژهٔ خیلی خوبی است برای اشاره کردن به آن چیزهایی که در درون ماست، برای اینکه اشاره میکند انگار به چیزی که میتوانست نباشد؛ دورهای که میتوانست طی شود. ما میتوانیم بالغ شویم و این کودک خودمان را حل کنیم، در حالی که وقتی میگویید اید، اصلاً ذات انسان است و قابل اجتناب نیست. بنابراین در تئوری، این اصطلاح کودک، والد، بالغ از این جهت یونگیتر است برای اینکه میتوانید بگویید آدمی میتواند کودک خودش را مهار کند، اصلاً این کودک را از بین ببرد، حل کند در بالغ خودش؛ میتواند از والد خودش بگذرد — بالغ، ایگویی که خودش را منطبق کرده با خواستههای واقعی درونی خودش که در ضمن هماهنگ با جهان هم هست، ولی ممکن است هماهنگ با تمدنی که در آن زندگی میکند نباشد؛ این موجود بالغ به نوعی موجودی از نظر اخلاقی رشدیافته است — در حالی که ایگوی فرویدی اصلاً چنین صفتی را نمیشود برایش به کار برد. بنابراین این سهگانهٔ کودک، والد، بالغ با تصورات یونگی سازگارتر است، در حالی که به نوعی از همان سهگانه آمده ولی این اصطلاحات واقعاً آن تصورات را اصلاح کردهاند. مثلاً این تصورِ موجود غیرذیشعوری که فقط دنبال لذتهاست را در کودک ندارید؛ وقتی میگویید کودک نوعی حس معصومیت هم در آن هست: یک سری خواستههای معصومانه در عین حال نامعقول که از دوران کودکی در ما میماند.
کاربرد فروید و یونگ
بگذارید به نکتهای که قبلاً به آن اشاره کردهام کمی مفصلتر اشاره کنم. هدفم این است — و این کار را در این جلسه شروع کردهام و حداکثر یک جلسهٔ دیگر ادامه میدهم — که یک دور تئوری فروید و چیزهای جالبی که آنجا وجود داشت را بیان کنم و سعی کنم بگویم که چیزهای جالبش را میشود حفظ کرد. و نکتهٔ مهمی که میخواهم به آن برسم این است که قبل از اینکه وارد کاربردها شویم، سعی کنم نشان بدهم به دلایل منطقی — که این تئوریهایی است که داریم میفهمیم — کجاها تئوری فروید کاربرد خوبی دارد و کجاها تئوری یونگ؛ قبل از اینکه برویم مثلاً فیلمی را معرفی کنیم و بخواهیم دربارهاش صحبت کنیم و ایده داشته باشیم که یونگ کجاها بیشتر به درد ما میخورد، در چه پدیدههای اجتماعی و فرهنگی یونگ بیشتر به درد میخورد و کجاها فروید؛ نه اینکه برویم همینطور رندوم بگوییم اینجا انگار این بیشتر به درد خورد و آنجا انگار آن. من میخواهم چیزی را که قبلاً گفتهام تکمیل کنم: شما احتمالاً وقتی تئوریهای یونگ را میشنوید، همهتان روی این توافق دارید که اکثریت غریببهاتفاق مردم این مراحل رشد یونگی را اصلاً طی نمیکنند؛ بنابراین ما اصولاً با انسانهایی سروکار داریم که عموم مردم، موجوداتی هستند که در همان مراحل ابتدایی رشد خودشان متوقف شدهاند. درست است؟ و دو نتیجهٔ خیلی ساده میتوان گرفت. اولاً عقبماندهترین آدمها از نظر رشد همانهایی هستند که دچار گسیختگیهای روانی هستند؛ در واقع اینقدر مشکل پیدا کردهاند از نظر رشد. بگذارید روی این تخته نموداری بکشم؛ این نموداری است که قبلاً هم چیزی مشابهش را دیدهایم. میخواهم بگویم مشکل یک انسان اصولاً چیست: فرض کنید این محور عمودی، محور ایگرگ ماست و این هم مراحل رشد، و این هم آن عدم تعادلی که در هر زمانی ممکن است در محور افقی اتفاق بیفتد. انسان ممکن است از وضعیت تعادل خودش — این انگار مراحل تعادل دینامیکی ماست در طول سالهای زندگیمان — منحرف شود. میتوانم انسان را در این نمودار اینطور بکشم که در کدام لول قرار دارد؛ مثلاً انسانی ممکن است چهلساله باشد ولی از نظر رشد اینجا قرار گرفته باشد و خیلی هم نامتعادل. مفهوم تعادل و عدم تعادل داریم: انسانها نه فقط از رشدشان عقب میافتند، در مرحلهای از رشد خودشان عدم تعادل هم پیدا میکنند؛ یعنی مثل بچهٔ هشتسالهای نامتعادل هستند. عقبافتادن از رشد؛ و آن عدم تعادل خودش عامل اصلی است که شما به رشد نمیرسید: اگر موجوداتی باشید در همان حالتهای متعادل، اگر تعادلتان به هم نخورده باشد، به نوعی سلف پیامد خودش را بهطور طبیعی میدهد و شما هم احتمالاً رشد طبیعی خودتان را میکنید. سوپر ایگو — فرهنگی که در بیرون وجود دارد — شما را از حالتهای طبیعی محروم میکند؛ از حالت تعادل واقعی درمیآیید، بنابراین رشدتان هم متوقف میشود. من میخواهم بگویم اکثریت قریببهاتفاق مردم همین پاییناند؛ در همین یک دایرهٔ واحد قرار دارند و اصلاً یک واحد هم به سمت بالا نمیروند. بنابراین ببینید، بیماران روانی آنهایی هستند که خیلی خیلی از نظر رشد عقب افتادهاند و احتمالاً از نظر تعادل هم وضع ناجوری دارند؛ حتی مثلاً اگر هورمونهایشان را آزمایش کنید، وضعیت طبیعی ندارند. یا مثلاً الان میگویند آدم اسکیزوفرنی — یعنی کسی که دچار توهمات است — از نظر شیمیایی اصلاً تعادل یک سری یونهای بدنش به هم خورده؛ چیزی واقعاً در سیستم بدن به هم میخورد که دچار مشکلات روانی هم میشود، یا برعکس وقتی دچار مشکلات روانی میشود آن تعادل به هم میخورد. من چیزی که میخواهم بگویم این است که هم بیماران روانی و هم عوام مردم — بگذارید نقطهٔ صفر داشته باشیم که رشد را مثلاً از جایی شروع کنیم — مجموعهٔ آدمها از بیماران روانی تا مثلاً عوام مردم که رشد نمیکنند در یک ناحیهاند؛ حتی لازم نیست دایرهٔ واحدی بکشید. و چیزی که میخواهم بگویم این است که اینها موجوداتی هستند که سمپلهایی بودند که فروید واقعاً مطالعه کرده است.
جنسیت بهعنوان عدم تعادل طبیعی
میخواهم چیزی بگویم که الان برخلاف نظریهٔ یونگ است؛ میخواهم اصلاحیهای به یونگ بزنم، به اسم یک دیدگاه یونگی — و در موردش بعداً بیشتر بحث میکنم. فکر میکنم یونگ به چیزی به اندازهٔ کافی دقت نمیکند؛ شاید دلایل تاریخی دارد. و آن این است که جنسیت نوعی عدم تعادل طبیعی است؛ یعنی چیزی در انسانها انگار از اولی که متولد میشوند در جای اولیهٔ خودشان نیستند، چون جنسیت دارند. هیچ چیزی در وجود ما عدم تعادل طبیعی حساب نمیشود به غیر از جنسیت. این حس در تئوری یونگ وجود ندارد. فکر میکنم اساس تئوری فروید این است که این را میبیند که اصلاً جنسیت عامل اصلی عدم تعادل است؛ تمام بیماریهای روانی نوعی حولوحوش عدم تعادلهای جنسی به وجود میآیند از دیدگاه فروید، و این واقعاً حرف گزافی نیست؛ برای اینکه پدیدهٔ عجیبی وجود دارد که یونگ به آن توجه نمیکند و آن اصلاً خودِ جنسیت است: جنسیت نوعی عدم تعادل انسان است. یونگ متوجه است که انسان در درون خودش باید به تعادل برسد؛ آنیما و آنیموس مثلاً رشد کنند و در درون به تعادل برسند. ولی آن تأکیدی که واقعاً باید داشته باشد و آن حالت ویژه و استثنایی که آرکیتایپ آنیما و آنیموس دارد را خیلی نمیبینید. اینکه یونگ به اندازهٔ کافی به جنسیت در روانکاوی خودش اهمیت نمیدهد، آنقدری که فروید میدهد — من احساس میکنم شاید نوعی واکنش باشد در مقابله. وقتی کار یونگ را میخوانید، آنیما و آنیموس هم چیزی در لیست آرکیتایپها هستند، در حالی که واقعاً اگر به حرفهای خود یونگ دقت کنید ویژگیهایی دارند که با بقیهٔ آرکیتایپها کاملاً متمایزشان میکند؛ مثلاً اینکه اصلاً آنیما و آنیموس بهطور طبیعی نشاندهندهٔ نوعی عدم تعادل در انسان هستند. ما بهطور طبیعی مرد چیزی به اسم آنیما دارد که به اندازهٔ کافی رشد نکرده است؛ این عدم رشد آنیما بهطور طبیعی اتفاق افتاده، نه اینکه از درخواستهای سلف تخطی شده باشد؛ چیزی در وجود انسان هست که از اول رشد پیدا نکرده است و نه در اثر اینکه ما از درخواست سلف تخطی کردیم؛ اصلاً چنین به دنیا آمدهایم. در زن بخشی نیمهرشدنیافته وجود دارد و این موضوعش فرق میکند. یعنی من احساس میکنم با خود تئوری یونگ، اگر نگاه کنید، موضوع این آرکیتایپ با بقیهٔ چیزها فرق میکند و باید برجسته شود.
حوزهٔ کاربرد فروید و یونگ
تصورم این است که فروید سمپلهایی را — که مراجعان رواندرمانی خودش بودند — ملاحظه میکرد که همهشان دچار عدم تعادلهای شدید بودند و درست تشخیص میداد که این عدم تعادل حول مسائل جنسی میچرخد. فکر میکنم اگر یونگ هم تئوری خودش را قبول داشته باشد نوعاً باید این احساس را بکند که آن عامل اصلی عدم تعادل جنسیت است؛ نوعی عدم تعادل طبیعی که از ابتدای تولد انگار وجود دارد. و اکثریت بیماران روانی از نظر رشد حداکثر همان سه مرحلهٔ فروید را طی میکنند. بنابراین اگر سمپلهای فروید را بهعنوان مطالعه در نظر بگیرید، تئوری فروید اینجا خوب کار میکند. تئوری یونگ به هیچ وجه به درد آدمهایی که بیمار روانیاند نمیخورد؛ به یک بیمار روانی نمیتوانید بگویید آقا مشکلتان این است که فرایند فردیت را طی نکردهاید. چیزی که میخواهم بگویم ببینید: در این اوایل، این عدم تعادلهایی که وجود دارد، فروید درست تشخیص میدهد که مهمترین محور، محور جنسی است. ولی رشد را اصلاً نمیبیند یا یک چیز کاملاً کوچک و فرعی در نظرش است. آن چیزی که آدمها را بیشتر تعیین میکند که کجا رفتند و کجا نرفتند، در درجهٔ آزادی بیشتری میبیند که آدمها ورژنهای مختلف پیدا میکنند در اثر مسئلهٔ جنسیت و عدم تعادلهای حاصل از جنسیت. یونگ مطالعاتش بیشتر به فرهنگ و آدمهای نرمال برمیگردد؛ بنابراین این قسمت را کمتر اهمیت میدهد و بیشتر به این محور عمودی دقت میکند. چیزی که میخواهم بگویم این است که قبل از اینکه وارد مطالعه و کاربرد یونگ و فروید بشویم، تصورتان این باشد که فروید بیشتر از یونگ به درد رواندرمانی میخورد؛ موفقتر است. الان هم در کلینیکهای رواندرمانی — این صرفاً تعصب مردم نیست که فروید را همچنان جلوتر از یونگ نگه داشتهاند — فروید نظریهاش را اصلاً برای این کار ساخته و تجربههایش تجربههای بالینی بودند؛ کلینیک به دست آورده و حالا احتمالاً تجربههای شخصی خودش. نه خیلی به فرهنگ بشر مراجعه کرده، نه به اسطورهها؛ در واقع خیلی با آدمهای سالم بهعنوان سمپل سروکار نداشته است. طبعاً مفاهیم جنسی در نظریهاش عام شده. رشد مفهوم اساسی در نظریهٔ فروید نیست؛ رشد را در همان حد خیلی کودکانه میبیند، چون همهٔ آدمهایی که بیمارند معمولاً از نظر رشد دچار عقبماندگیاند. بنابراین اگر بخواهم کارهای رواندرمانی بکنم، مطالعات دربارهٔ بیماریهای روانی بکنم، احتمالاً تئوری فروید بهتر به من جواب میدهد؛ و اگر بخواهم فرهنگ عوام را مطالعه کنم، فرهنگ عامیانه، باز بیشتر باید انتظار داشته باشم فروید خوب جواب میدهد. در حالی که آدمهای نرمال و فرهنگهای بشری که کمی متعالیترند — نه فرهنگ عوام — احتمالاً بیشتر با یونگ میشود مطالعه کرد. هر چقدر یک اثر هنری شخصیتر باشد — جدا از این بحثی که کردم، قبلاً هم یک بار به آن اشاره کردهام — یعنی طرف احساسات شخصی خودش را، خاطرات خودش را ریخته باشد در اثر هنری، احتمالاً با فروید بهتر میتوانید مطالعهاش کنید، یا لااقل جای مطالعهٔ فرویدی دارد؛ و هر چقدر حالتهای الهامی و غیرشخصی دارد — که بعداً در نقد هنری نشان بدهم چطور است — اینها بیشتر وصل میشوند به ناخودآگاه جمعی و نوعی توسط یونگ بیشتر قابل مطالعهاند.
در واقع از جلسهٔ اول هم گفتهام که هدفم این نیست که این نظریهها را بیان کنم و بگویم این از آن بهتر است و وارد دعواهای میان این تئوریها شوم؛ سعی میکنم به شما یاد بدهم که همزمان، وقتی یک اثر هنری را نگاه میکنید، میتوانید از یونگ استفاده کنید و هم از فروید. بنابراین برای من مهم است که از لحاظ نظری نشان بدهم چنین نیست که اگر از فروید استفاده کنید دیگر نتوانید از یونگ استفاده کنید؛ و اعتقاد داشتم که اعتقاد به ناخودآگاه جمعی مانع از این نیست که به ناخودآگاه شخصی هم معتقد باشید و مکانیسمهای فروید را — مثلاً دربارهٔ مکانیسمهای دفاعی — بپذیرید؛ اینها را همزمان میتوانید قبول داشته باشید. جاهایی اینها با هم قابل جمع نیستند؛ مثلاً نمیتوانید آدم یونگی باشید و به نوع درمان فرویدی متعهد باشید. ولی از لحاظ تحلیل، خیلی جاها اینها در کنار هم خیلی خوب مینشینند و همزمان قابل استفادهاند.
در پاسخ به پرسشی که مطرح شد — اینکه به نظر پرسنده چه چیزی اثر هنری شخصی است — بگویم: ژانرها شخصی نیستند. مثلاً فیلم وسترن برای خودش مؤلفههایی دارد؛ شما هر کسی که بخواهید باشید و هر چقدر هم بخواهید سعی کنید احساسات شخصی خودتان را بیان کنید، وقتی فیلم وسترن میسازید باید مؤلفههای ژانر وسترن را رعایت کنید. فیلم وسترن مثل اسطوره است: چیزی که بهتدریج به وجود آمده، مؤلفههای خودش را پیدا کرده و نوعی با روح جمعی — دستکم یک جامعه — خودش را هماهنگ کرده است. بنابراین هر چقدر یک اثر هنری از حالت شخصی دربیاید و وارد قالبهایی مثل ژانر بشود، آن ژانرها را با یونگ بهتر میتوانید تحلیل کنید، نه با فروید؛ برای اینکه ناخودآگاه شخصی افراد ممکن است در شروع ژانر تأثیرگذار بوده باشند، ولی به هر حال از فیلتر جمعیِ ژانرها گذشتهاند و مقبولیت ژانرها مقبولیت عام هم پیدا کرده است. نه تنها تولیدکنندهها ناخودآگاهشان همه همزمان روی آن کار کرده، بهتدریج ذائقهٔ عمومی مردم را هم توانستهاند برآورده کنند. بنابراین نوعی ناخودآگاه جمعی سهم بیشتری در به وجود آمدن یک ژانر مثل وسترن یا مثلاً فیلم نوآر دارد. دربارهٔ جنبشهای هنری هم: من یک بار ادعا کردهام که پدیدهٔ فرهنگی نیست که نتوانید نقد روانکاوانه بکنید و از این ادعا برنمیگردم. شما جریانهای هنری را قطعاً میتوانید تحلیلهای اجتماعی داشته باشید و طبعاً تحلیلهای روانکاوانه هم در کنارش میتواند وجود داشته باشد. اینکه چقدر یک جنبش هنری جنبههای عمیق روانی داشته باشد، چنین نیست که بتوانید بگویید همهٔ جنبشهای هنری چنیناند؛ بعضیهایشان ممکن است به شدت تحت تأثیر یک سری عوامل اقتصادی-اجتماعی خاص به وجود بیایند و فضای سیاسی خاصی آنها را به وجود بیاورد. فکر میکنم اکسپرسیونیسم اتفاقاً جای بحث خوب روانکاوانه دارد. هر چقدر که عوامل بیرونی مثل عوامل اجتماعی و سیاسی جنبشهای هنری را راه بیندازند — مثلاً رئالیسم سوسیالیستی: حزب کمونیست شوروی نشسته جلسه تشکیل داده و رئالیسم سوسیالیستی را بهعنوان نوعی هنر متعهد راه انداخته، حزبی، که با خواستههای حزب نوعی هماهنگ باشد — نباید انتظار داشته باشید بتوانید از چنین پدیدهای تحلیلهای روانکاوانهٔ خیلی عمیق و جالبی بکنید. ولی مثلاً سوررئالیسم و اکسپرسیونیسم — اینها که خودشان به وجود آمدهاند، به مقتضیات حالوهوای دوران؛ مسائل اجتماعی در به وجود آمدن همهٔ این جنبشها دخیل بوده، ولی به هر حال اینها جای بیشتری برای بحثهای روانکاوانه دارند. مثلاً رمانتیسیسم: یک دفعه چه شد که مردم — نه اینکه هنر رمانتیک به وجود آمد — چرا رمانتیک شدند؟ فضا چرا فضای رمانتیکی شد؟ چرا قبلاً چنین نبود؟ در مورد این قطعاً میتوانید تحلیلهای خوبی داشته باشید.