→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۳۴ · نقشهٔ جلسات

کنار هم گذاشتنِ یونگ و فروید (۳)

۱۳,۶۱۴ واژه · ۲۹ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

سخنران بحث تئوری را ادامه می‌دهد، تصمیم می‌گیرد اولین بخش کاربردی را به تحلیل یونگی زن و مرد اختصاص دهد و می‌گوید فروید و یونگ را کنار هم می‌خواند. سپس می‌کوشد لذت را در نظریهٔ یونگ جا بدهد و با تمثیلی نشان دهد رشد و لذت چگونه از هم جدا می‌شوند. بخش دوم جلسه به نقد نظریهٔ رشد و عقدهٔ ادیپ فروید و به توضیح اینکه فروید چرا چنین تئوری‌ای ساخته می‌پردازد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

همچنان می‌خواهم بحث‌هایی را که این دو جلسهٔ اخیر کرده‌ایم ادامه بدهم. واقعیت این است که به هیچ‌وجه در برنامهٔ تقریبی که در ذهنم بود — اینکه از اول با یونگ شروع می‌کردم — نبود که چند جلسه را کنار بگذارم و به نحوی تفاوت‌ها و شباهت‌ها و اینکه چگونه امکان انطباق بعضی از دیدگاه‌های فروید و یونگ به وجود می‌آید را بررسی کنم؛ ولی نوعی مقاومتی در وجودم هست، مثل اینکه دارم کاری خارج از برنامهٔ خودم می‌کنم. به احساسی رسیدم که مفید است، به این دلایل که اولاً در حال دوره‌کردن فروید هستیم و ثانیاً فروید و یونگ را کنار همدیگه مطالعه می‌کنیم. احساسی دارم که جدای از اینکه — مثلاً فرض کنید — تفکیک کردن این دو تئوری کاملاً درست باشد، یونیک باشد، تنها راه ممکن باشد یا نباشد، فکر می‌کنم دست‌کم این تلاشی که می‌کنیم به روشن شدن دو تئوری کمک می‌کند؛ چون احساسم این است که با این کار در جلسات هم فروید یادآوری می‌شود و هم درک عمیق‌تری از هر دو نظریه پیدا می‌کنیم. و الا واقعیت این است که عجله‌ای دارم که بحث‌های تئوری را زودتر تمام کنیم و برویم سراغ مسائل کاربردی؛ امیدوارم این جلسه یا حداکثر جلسهٔ آینده آخرین جلسات بحث تئوری باشد. و از الان می‌خواهم اعلام کنم که فعلاً تصمیم گرفته‌ام به‌عنوان اولین بخش کاربردی تئوری‌های یونگ، موضوع تحلیل‌های یونگی دربارهٔ تفاوت‌ها و شباهت‌های زن و مرد و نحوهٔ شکل‌گیری رابطهٔ زن و مرد و مشکلاتی که به وجود می‌آید را در پیش بگیرم.

تحلیل یونگی زن و مرد به‌عنوان بخش کاربردی

کلی بحث از این قبیل در یونگ هست که هیچ جای دیگری نیست؛ یعنی نه در فروید، نه در لاکان. واقعاً یکی از ویژگی‌های تئوری یونگ در مقایسه با آن دو تئوری دیگر این است که آن دو تئوری به‌طور واضحی مردسالارند. از لاکان، من یک جمله از کریستوا را — فکر می‌کنم — یک بار نقل کرده‌ام که جایی می‌خواهد عبارتی از لاکان را نقل کند به این مضمون که اصلاً زن وجود ندارد. لاکان کلاً چند جملهٔ خیلی معروف در این زمینه دارد: «زن وجود ندارد»، «رابطهٔ جنسی وجود ندارد» و غیره؛ کلی چیز را می‌توان منکر شد؛ وقتی زن وجود ندارد، رابطهٔ جنسی هم وجود ندارد. بعد کریستوا وقتی می‌خواهد این جمله را نقل کند می‌گوید آن عبارت، «رسوای لاکان» است؛ با اینکه خودش در دیسکورس‌های لکانی رشد کرده، ولی چون خانم است احساس می‌کند نظریهٔ فروید به نحوی پنهان‌تر مردسالار است و خانم‌ها معمولاً این حساسیت‌های ویژه را نسبت به تحلیل‌های فرویدی نشان می‌دهند؛ یعنی انگار اصل، مرد است و زن موجودی فرعی و زائده. در لاکان این به نحوی خیلی بارز تصریح می‌شود. تئوری یونگ جاذبه‌ای دارد که خیلی دو جنس را انگار به‌طور معادل اهمیت می‌دهد؛ مثلاً وقتی جنسیت را با آنیما و آنیموس تحلیل می‌کنید، اصولاً چنین نیست که بگویید آنیما اصل است و آنیموس فرع؛ یا مثلاً چیزهایی شبیه عقدهٔ جنسی که به زن‌ها نسبت داده می‌شود در تئوری فروید یا لاکان، در تئوری یونگ وجود ندارد.

شاگردان زن یونگ و معرفی کتاب‌ها

برای همین — احتمالاً اگر مطالعه کرده باشید می‌دانید — دور و بر یونگ کلی از شاگردانِ خوبی که آثارش را بس دادند زن هستند؛ چند شاگرد زن بسیار معروف دارد که در جمع‌آوری آثارش و در تحلیل‌هایی که بعد از یونگ و در کنار او انجام می‌دادند خیلی مؤثر بودند. نهایتاً فعلاً تصمیمم این است که اولین جلسهٔ کاربردی را به این تحلیل‌های یونگی از روابط زن و مرد و ویژگی‌هایی که در این رابطه‌ها وجود دارد اختصاص بدهم. دو کتاب می‌خواهم معرفی کنم. این کتاب را قبلاً معرفی کرده‌ام و می‌خواهم باز مجدداً بگویم: اصلاً اختصاص دارد به همین موضوع آنیما و آنیموس و عنوان فرعی‌اش «یار پنهان؛ آنیما و آنیموس چگونه زن و مرد درونمان در روابط ما تأثیر می‌گذارد» است؛ از عنوانش پیداست که کاری که می‌خواهد بکند این است که تحلیل‌های یونگی از نحوهٔ تأثیرگذاری آرکتایپ‌های درونی ما در روابط ارائه بدهد. کتاب دومی را هم به انحای مختلف معرفی کرده‌ام — نمی‌دانم در این جلسات یا نه؛ کتابی است که زیاد معرفی می‌کنم، حالا خصوصی یا عمومی — یک کتاب از خانم تونی گرنت به اسم «زن بودن»؛ کتاب کاملاً یونگی در مورد تحلیل ویژگی‌های زنانه و مشکلات زنان در دنیای مدرن یا حالا پست‌مدرن که فکر می‌کنم کتاب فوق‌العاده خوبی است. برای کسانی که هیچ آشنایی با این نوع دیدگاه‌ها و تحلیل‌های یونگی ندارند ممکن است خواندن کتاب ابتدا کمی سخت باشد، ولی امیدوارم الان شما خیلی راحت کتاب را بخوانید و مشکلی با مبانی‌اش نداشته باشید؛ نهایت سعی‌اش را کرده که هیچ مبنایی لازم نداشته باشد، ولی فکر می‌کنم برای آن فضای یونگی که تحلیل‌ها دارد، برای آدم‌هایی که آشنا نیستند ممکن است آزاردهنده باشد.

کنار هم گذاشتن فروید و یونگ

من در این جلسه می‌خواهم همان بحث‌های جلسهٔ قبل را کمی ادامه بدهم و چند موضوع جدید را هم شروع کنم. همهٔ بحث‌هایی که می‌کنم به نوعی در جهت همین است که دو تئوری فروید و یونگ را کنار همدیگه بگذاریم؛ جاهایی که اختلاف‌های خیلی ذاتی و اساسی دارند و هیچ‌جور قابل‌تطبیق‌کردن نیستند را بشناسیم، و جاهایی هم که قابل‌تطبیق‌اند سعی کنیم ببینیم چه‌طور می‌شود بعضی از ویژگی‌های خوب تئوری فروید را به تئوری یونگ منتقل کرد. گرایش من در این بحث‌ها این است که انگار نظریهٔ یونگ را به‌عنوان چارچوب قبول کنیم، سعی کنیم ویژگی‌های مثبت تحلیل‌های فرویدی را به آن بیاوریم، و جاهایی هم که نمی‌شود رسماً بگوییم که سازگاری وجود ندارد.

سه‌گانه فرویدی در نظام یونگی

اساس بحث‌هایی که در این یکی‌دو جلسه کرده‌ام این بود که به دلیل علاقهٔ شخصی که به سه‌گانهٔ فرویدی دارم، نهایت سعی‌ام را کردم با جزئیات بگویم سه‌گانه چه‌طور در این نظام یونگی قابل بیان است. سعی کردم توضیح بدهم که با توجه به اینکه فروید مرکز روان را به نوعی اید می‌داند و یونگ سلف، اگر بخواهید این سه‌گانه را به این‌ور منتقل کنید — هرچند گزینه‌های متنوعی ممکن است به ذهن برسد که مثلاً این شباهت به شدو دارد، این شباهت به آنیما و غیره — فکر می‌کنم هیچ راهی وجود ندارد به‌غیر از اینکه به دلیل آن ویژگی مرکزی، ببینید آن سه‌گانه اساسش چیست: ما در واقع اید هستیم، و بعد می‌خواهد توضیح بدهد اجزای دیگر چگونه روی این اید سوار می‌شوند. بنابراین مهم نیست ویژگی‌هایی که به اید نسبت می‌دهد شبیه کدام‌یک از آرکتایپ‌های یونگی است؛ مهم این است که ما چی هستیم و ذات ما چیست که بعداً چیزهایی در اطرافش رشد می‌کند.

فردانیت، اتحاد ایگو و سلف

فکر می‌کنم از نظر یونگ مرکز روان و ذات ما سلف است — آن بخش اصلی ناخودآگاه جمعی سلف است که همه چیز را کنترل می‌کند — و به‌خصوص می‌خواهم روی این تأکید کنم که طراحیِ فردانیت معنایش این است که ایگو به نحوی با سلف متحد بشود. کسی که فرایند فردانیت را طی کرده، انگار به حالتی می‌رسد که خودش را سلف می‌داند؛ یعنی آن «من» وقتی الان می‌گویم «من»، اگر فرایند فردانیت را طی کرده باشم، این من منطبق می‌شود با همان سلفی که در درون من است — که مثلاً نمادش مسیح است، یا هر موجود متعالی که در افسانه‌ها ممکن است دیده شود. من چند بار تأکید کرده‌ام که یونگ مسیح را نماد ویژهٔ سلف می‌داند، و اگر چنین نگاه کنید، مسیحی‌ها وقتی مسیح را در درون خودشان بپذیرند و با مسیح زندگی کنند، به معنایی انگار می‌خواهند فرایند فردانیت را — یا فیلسوف‌بودن به معنای قدیم — طی کنند؛ مثلاً در فلسفهٔ یونان یا فلسفهٔ اسلامی وقتی می‌خواهند تعریف فیلسوف و حکیم را بیان کنند، می‌گویند فیلسوف و حکیم کسی است که نوعی متحد شده با عقل؛ یعنی انگار جهان را همان‌طور که عقل نگاه می‌کند نگاه می‌کند. و این متحد شدن با عقل — با توجه به اینکه مسیح هم به نوعی معادل لوگوس به معنای یونانی، معادل همان عقل اول است — نشان می‌دهد که تعریفی که از حکیم و فیلسوف در دوران قدیم بوده، نوعی اشاره به همان فرایند فردانیت دارد. عرفان هم در تمام اشکالش تعریف‌های مشابهی دارد که با فرایند فردانیت می‌خواند. تأکید من فقط روی این بود که فرایند فردانیت همان سیر و سلوک عرفانی به معنای متعارفش است؛ یونگ چیزهایی تحت عنوان آرکتایپ معرفی می‌کند و فرایند فردانیتی که تعریف می‌کند جوری مثل مقامات عرفانی است، چون مرحله‌به‌مرحله باید جلو بروید تا به انتهای فرایند فردانیت برسید؛ ولی نگاه یونگ شاید با مقامات عرفانیِ عرفان اسلامی یکی نباشد: آن‌جا مسئلهٔ جذب کردن — مواجهه و جذب کردن محتوای آرکتایپ‌ها — است و من فکر نمی‌کنم عرفا چنین برخورد می‌کردند؛ شاید بتوان نوعی شباهت‌ها یا تلفیق‌هایی به وجود آورد.

کم‌رنگی لذت در نظریه یونگ

به هر حال یک زبان جدید و نوعی نگاه جدید است برای مراحل رشد بشر که با آن چیزی که در درون ماست متفاوت است. من این سه‌گانه را با شرح و بسط کافی درباره‌اش صحبت کرده‌ام و الان می‌خواهم در ادامهٔ همان بحث‌ها چیزهایی بگویم و به یک سری بحث‌های جدیدی برسیم که — نمی‌دانم — چه مقدارش را می‌خواهم در این جلسه مطرح بکنم. می‌خواهم نکته‌ای را اضافه کنم که به نظرم خیلی مهم است: در درس‌های یونگ — برخلاف فروید که به دلیل همان مفهوم اید که معرفی می‌کند تأکید بسیار زیادی روی لذت دارد، به‌عنوان انگیزهٔ اصلی بشر در تمام فعالیت‌هایش؛ و اگر عملی برخلاف لذت انجام می‌شود، نوعی تحت تأثیر سوپرایگو است یا ایگو خودش میانجی‌گری کرده و از یک لذت صرف‌نظر کرده؛ ذات انسان از نظر فروید نوعی حرکت کردن به سمت لذت بردن است — به نظر من شهود این تصور، تصوری است که خیلی‌ها در ابتدا وقتی می‌شنوند شهوداً به‌شان می‌آید که تصور خوبی است؛ یعنی حتی آدمی که دنبال عرفان می‌رود انگار از زندگی خودش لذت می‌برد، و در فعالیت‌های خودمان هم می‌بینیم انگار راه‌هایی را انتخاب می‌کنیم که راحت باشیم. حالا لذت بردن به همان معنای فرویدی شاید بهتر بگوییم نوعی دوری کردن از تنش است، ولی فکر می‌کنم شهوداً همهٔ ما حتی در زبان محاوره‌ای که دربارهٔ کارهای خودمان صحبت می‌کنیم از «خوشمان می‌آید»، «خوشمان نمی‌آید»، «ناراحت می‌شویم»، «خوشحال می‌شویم»، «لذت می‌بریم» استفاده می‌کنیم، و بخش عمده‌ای از رفتارهای عموم مردم هدایت می‌شود توسط اینکه چه چیزی برایشان لذت‌بخش است و چه چیزی آن‌ها را از درد دور می‌کند.

جنسیت و لذت به‌عنوان نقاط ضعف

و کم بودن بار این مفهوم لذت در تئوری یونگ به نظر من شخصاً نوعی نقطهٔ ضعف است. همان‌طور که چند بار اشاره کرده‌ام، کم بودن تأکید یونگ روی مفهوم جنسیت هم به نظر من نوعی نقطهٔ ضعف است. شاید این‌ها — هم در مورد جنسیت هم در مورد لذت — نتیجهٔ آن واکنش در مقابله با مثلاً افراطِ فروید روی این مفاهیم باشد؛ یعنی آن‌قدر فروید دیگر به مفهوم جنسیت اهمیت می‌داد که یکی از عوامل عصیان یونگ در مقابل فروید همین بود؛ ولی نتیجه‌اش این شده — شاید — که جنسیت را به آن اندازه که باید جدی بگیرد جدی نمی‌گیرد. من چند بار گفته‌ام فکر می‌کنم در مراحل پایین رشد اکثریت آدم‌ها گیر می‌افتند و طبعاً بیماران روانی هم مربوط به همان آدم‌هایی است که در مراحل مقدماتی رشد هستند. واقعاً جنسیت بنا به تجربه به نظر می‌آید عامل بسیار مهمی است در انحراف، مشکلات روانی، روان‌پریشی‌ها و هزار چیز دیگر، و حتی رفتارهای روزمرهٔ انسان‌ها، خیال‌پردازی‌هایشان، رؤیاهایشان و خیلی چیزهای دیگر از این دست؛ در حالی که در تئوری یونگ جنسیت در حد دو آرکتایپی که به صورت آنیما یا آنیموس در تئوری‌اش ظاهر می‌شود است و هم‌سنگ و هم‌وزن با خیلی چیزهای دیگر است که فکر می‌کنم خیلی چیز نیست و احساس می‌کنم برخورد مناسبی نیست. عیناً مفهوم لذت هم احساسم این است که در تئوری یونگ آن باری که باید داشته باشد را ندارد؛ ما به‌طور طبیعی مفهوم لذت را حتی در محاوراتمان زیاد بروز می‌دهیم و حس شهودی‌مان هم به ما می‌گوید خیلی مردم خیلی کارها را برای راحتی و لذت بردن انجام می‌دهند. به‌علاوه اینکه اگر یادتان باشد، مفهوم لذت به آن معنای دوری از تنش که در فروید هست و مفهوم اید، به دلیل آن احساس هماهنگی که با تئوری‌های فیزیکی و تئوری‌های پایهٔ علمی داشت، نوعی جذابیت داشت؛ مثلاً رسیدن به مینیمم پتانسیل و این‌ها که به هر حال جذابیت دارد. حالا چه خیلی به ریداکشن علاقه داشته باشید چه نداشته باشید — من اصلاً بی‌علاقه نیستم — فکر می‌کنم نوعی حسن در تئوری فروید حساب می‌شد. می‌خواهم سعی کنم مقداری از این جلسه را به این اختصاص بدهم که اگر بخواهیم به لذت باری بیشتر بدهیم، چه‌طور در تئوری یونگ باید این مفهوم را نشان بدهیم و در کنار این مفاهیم بنشانیم؛ اگر فرض کنیم واقعاً به معنایی مرکز روان سلف است و هدف اصلی رشد کردن است نه لذت بردن، چه‌طور می‌شود این‌ها را با همدیگه هماهنگ کرد؟ مقدماتش را قبلاً گفته‌ام: می‌توانید این تئوری را با تئوری فروید چنین هماهنگ کنید که در ابتدا رشد کردن با لذت بردن یکی است و به دلایلی — عقب‌افتادن از مراحل رشد و چیزهای فرعی — باعث می‌شود مفهوم لذت بردن از رشد کردن جدا بشود.

هماهنگی اولیه رشد و لذت

قبلاً اول جلسه در جواب سؤالی — که اگر رشد و لذت با همدیگه یکی‌اند، پس چرا بعضی از تعالیمی که در جهت فرایند فردانیت به انحای مختلف داده می‌شود سخت‌اند و دوری از لذت جزو مقدمات‌شان است — سعی کردم توضیح بدهم: نگاهی که می‌توانیم داشته باشیم این است که در ابتدا، مثلاً در کودکی، سلف هر فرمانی که می‌دهد در جهت رشد است — از غذا خوردن و بازی کردن — و همهٔ این‌ها همراه با لذت است و این حالت طبیعی است. بعد وارد مرحله‌هایی می‌شوید که از رشدتان عقب افتاده‌اید؛ سلف چیزهایی فرمان می‌دهد و شما جاهای دیگری انگار مشغول کارهای دیگری هستید؛ حالا برای اینکه آن عقب‌ماندگی‌های خودتان را جبران کنید و از مسیری که منحرف شده‌اید به قسمت اصلی مسیر رشد برگردید، ممکن است لازم بشود تلاش‌های فوق‌العاده‌ای انجام بدهید که چندان لذت‌بخش نیست. فقط می‌خواهم تبصره‌هایی بزنم و این را کمی روشن‌تر کنم؛ می‌خواهم از یک تمثیل استفاده کنم برای اینکه مفهوم بهتر درک بشود و فکر می‌کنم تا حدود زیادی می‌توانیم مفهوم لذت را در کنار مفهوم رشد — به آن مضامینی که حتی در جاهایی به نظر می‌آید متعارض‌اند — بیاوریم و نوعی معادل تقریبی به مفهوم لذت در تئوری‌مان بدهیم.

تمثیل باغ: مسیر رشد و انحراف

بگذارید اول یک تمثیل خیلی ساده بگویم. فکر کنید که رشد کردن مثل حرکت کردن در یک مسیر است؛ تمثیلی که رشد کردن و لذت بردن در آن هم‌نوعِ هم و هم‌زمان با هم باشند: انگار آدمی در باغی مسیری را طی می‌کند و هرچه در این مسیر جلوتر می‌رود به قسمت‌هایی از این باغ می‌رسد که درخت‌ها و میوه‌های جالب‌تری دارد. در عین حال در این باغ کوچه‌باغ‌های فرعی‌ای وجود دارد. ممکن است حتی در همان مسیر اصلی که داریم طی می‌کنیم همه‌جا پر از درخت‌های خوب نباشد؛ یعنی جاهایی شاید واقعاً به‌طور طبیعی لازم باشد چند صد متر راه بروید تا به قطعهٔ بعدی باغ برسید که بهتر از قطعهٔ قبلی است. اگر چنین تصوری داشته باشید، راه رفتن در این باغ و طی کردن این مسیر مثل مفهوم رشد کردن است و همین‌طور که داریم می‌رویم از این میوه‌ها می‌خوریم و لذت می‌بریم. دقیقاً چه انحراف‌هایی ممکن است پیش بیاید؟

فیکساسیون و کوچه‌باغ‌های فرعی

انحرافی که ممکن است پیش بیاید این است که شما جایی باغ از میوه‌هایش خیلی خوشتان بیاید و شروع کنید همان قسمت باغ را، همین میوه‌ها را خوردن، و اصلاً راه رفتن و ادامه دادن مسیر را فراموش کنید؛ این مثل فیکساسیون است: یعنی جایی فیکساسیون در جهت اینکه چیزی بیش از اندازه لذت‌بخش می‌شود و شما را جایی نگه می‌دارد. ممکن است همان‌جا که مانده‌اید، بعد از اینکه میوه‌های اطراف این جادهٔ اصلی را خوردید، وارد یکی از کوچه‌باغ‌ها شوید و اصلاً مسیرهایی را بروید که دورتان می‌کند از آن مسیر اصلی؛ بنابراین صرفاً چنین نیست که در همان مسیر اصلی بمانم؛ ممکن است بروم مسیرهایی که حتی برگشتن برایم کار ساده‌ای نباشد. بنابراین اگر چنین تصور کنید، می‌توانم فرض کنم بهترین کار برای لذت بردن این است که همان مسیر مستقیم را با نظمی خیلی خوب بروم؛ تا اگر بخواهم نوعی بهینه‌سازی بکنم که در طول مدتی که زنده‌ام خوشمزه‌ترین میوه‌ها را تا حد ممکن خورده باشم — نه چنین باشد که فقط بدوم و مثلاً فقط در ده سال یک بار یک میوه بخورم و بگویم این میوه خیلی خوشمزه‌ای بود، از آن چیزهایی که می‌توانستم در این ده سال بخورم بهتر بود — نه؛ باید در ده سال هر میوه‌ای را که می‌شود خورد خورده باشم؛ باید روندی داشته باشم که همان‌طور که مسیر را طی می‌کنم از چیزهایی هم که اطرافم هست استفاده بکنم؛ بنابراین اگر بخواهم لذتم را بهینه کنم باید برنامه‌ای داشته باشم برای طی مسیر و در عین حال استفاده کردن از چیزهایی که در این مسیر وجود دارد، و سعی کنم زیاد متقاعد نشوم؛ سعی کنم اگر به جاهایی رسیدم که اصلاً درختی هم نیست بگویم این‌جا مثلاً گپی پیش آمده، شاید آن‌ور چیزی باشد. در واقع کاری که سلف می‌کند این است که به شما راهنمایی‌هایی می‌دهد دربارهٔ اینکه این راه هنوز ادامه دارد؛ از درون چیزی به شما فشار می‌آورد؛ کار سلف این است که این راه را — که حالا می‌خواهید در آن فرایند فردانیت یا هر چه را بگذارید — ادامه بدهید. و اگر تصورتان از مفهوم سلف و فرایند فردانیت چنین باشد — فکر می‌کنم در عرفان شرقی کاملاً چنین است؛ دست‌کم بعضی از انواع عرفان‌هایی که در شرق وجود داشته و حتی بعضی از شاخه‌های عرفان اسلامی این ویژگی را دارند — اعتقادشان این است که طی کردن مسیر عرفان چنین نیست که مسیری پررنج و مخاطره‌آمیز باشد؛ واقعیت این است که به لذت‌هایی می‌رسید که برای آدم‌هایی که این لذت‌ها را نچشیده‌اند قابل تصور نیست؛ خیلی قوی‌تر و مؤثرتر از تمام لذت‌هایی که آدم‌های دیگر در زندگی خودشان دارند. بنابراین آن تصوری که از فرایند فردانیت در بعضی جاها می‌بینم — که اصولاً تأکید بر این است که فرایند فردانیت کاری بسیار دشوار و سخت و مرارت‌آور است — اگر چنین تصور کنید، اصلاً به نظر می‌آید سلف با ایگو به مفهوم فرویدی دو قطب متضادند و قابل جمع هم نیستند.

رنج فردانیت به‌مثابه عقب‌افتادگی

ولی اگر بیایید سلف و فرایند فردانیت را چنین در نظر بگیرید که آن رنج‌ها و مخاطره‌ها وقتی پیش می‌آید که شما عقب افتاده‌اید — مسیرهای انحرافی وقتی که باید برگردید ممکن است مسافت طولانی را لازم داشته باشد، در مسیری که اصلاً درختی نیست، بنابراین دچار مشکلاتی می‌شوید — اگر چنین تصور کنید — و من فکر می‌کنم این تصور با توجه به تجربه‌ای که ما در دوران کودکی داریم تصور معقولی است؛ ما با دوره‌ای در زندگی خودمان آشنا هستیم که رشد کردن و لذت بردن کاملاً با هم منطبق‌اند: یعنی اصلاً نمی‌توانید بگویید که بچه‌ای در سن مثلاً — فرض کنید — کودکی، تا چهار، پنج‌سالگی، شش‌سالگی فعالیت‌هایش را بر اساس معیار رشد انجام می‌دهد یا لذت بردن؛ به نظر من هیچ فرقی نمی‌کند، هر دو جور که نگاه کنید هر دو کار را انجام می‌دهد — از جایی، و این خیلی مهم است که ما این تحلیل را داشته باشیم، از کجا و چرا این اتفاق می‌افتد که میان سلف و لذت بردن این جدایی می‌افتد. چیزی که می‌خواهم بگویم این است: این تصوری که من سعی می‌کنم از فرایند فردانیت و سلف بدهم — نمی‌خواهم بگویم دقیقاً یونگ همیشه چنین بیان می‌کند، ولی این چیزی که من می‌گویم کاملاً با اساس تئوری یونگ سازگار است.

جدایی کارکردی سلف و ایگو

اگر چنین به سلف و فرایند فردانیت نگاه کنید، آن‌وقت نگاه ما چنین است که در ابتدا مفهوم سلف و مفهوم ایگو از نظر کارکردی با همدیگه قابل تمیز دادن نیستند، و از جایی به نظر می‌آید این دو مفهوم دیگر کاملاً قابل تمیز دادن‌اند؛ یعنی آدم‌هایی وجود دارند که لذت بردن برایشان در سنین بزرگسالی کاملاً در جهتِ مغایر با رشد کردن است، و اصلاً به نظر می‌آید آدم‌ها به همین دلیل از رشد کردن باز می‌مانند که دنبال لذت بردن‌اند؛ چون مشغول می‌شوند به یک سری کارهایی که به نظر می‌آید لذت‌بخش است — مثل همان ماندن در منطقه‌ای که مدام از آن لذت می‌برند. مثال‌هایی قبلاً زده‌ام: آدم‌هایی هستند که تا آخر عمرشان می‌خواهند از غذا خوردن لذت ببرند — لذت اصلی زندگی‌شان — یا از غریزهٔ جنسی‌شان؛ این‌ها دقیقاً انواع مختلف چیزی شبیه فیکساسیون‌اند؛ به آن معنای تعمیم‌یافته‌ای که چند بار تأکید کرده‌ام: اصلاً فیکساسیون کلاً مفهوم مهمی نیست؛ فروید مطرح کرده در مراحل رشد کودکیِ خودش، و مفهومی که می‌توانید به تمام مراحل رشد یونگی هم تعمیمش بدهید. و به هر حال این منطبق بودن خواسته‌های ایگو و سلف از نظر کارکردی به نظر می‌آید شهوداً در ابتدا وجود دارد و از جایی از بین می‌رود، و مهم است که تحلیل کنیم چه‌طور این دو از هم جدا می‌شوند؛ چه مشکلی پیش می‌آید، چه مکانیسم‌هایی وجود دارد — حرف من این است: یک موضوع برای فکر کردن این است که چه مکانیسم‌هایی باعث می‌شود سیگنال‌هایی که سلف می‌فرستد دیگر در جهت لذت بردن نباشد و لذت بردن عین رشد کردن نباشد.

وارد کردن مفهوم اید از راه لذت

فکر می‌کنم همهٔ آدم‌ها جایی از زندگی‌شان می‌رسند که این را حس می‌کنند: که رشد کردن و لذت بردن حتی در دو جهت مخالف همدیگه ممکن است به نظر برسد.

حالا اگر بخواهیم مدل را چنین بیان کنیم — مجدد تکرار می‌کنم که سعیم این است که این مفهوم شهودی و مهم لذت بردن را که مزایای واقعی دارد و در تئوری فروید خیلی خوب نشسته — و آدم حس خوبی پیدا می‌کند از اینکه می‌تواند خیلی واقعیت‌ها را ببیند و رفتار انسان را تحلیل کند، و به نظر می‌آید عموم مردم اکثر کارهایشان را نوعی با همین معیارها انجام می‌دهند — اگر قبول کنید، به نحوی مفهوم سلف و رشد نسبت به لذت بردن غیرشهودی‌تر است؛ یعنی خود یونگ می‌گوید که فرایند فردانیت یا سلف و این‌ها را در تحلیل هزاران رؤیا به دست آورده؛ چنین نیست که همین الان مردم کوچه و بازار را نگاه کنید سلفشان را در حال فعالیت ببینید؛ بیشتر به نظر می‌آید نوعی در حال گذران زندگی‌اند و دنبال غذا خوردن و یک سری کارهای از این قبیل‌اند؛ کمتر می‌بینید آدم‌هایی اهداف متعالی داشته باشند — مثلاً شاید اصلاً فرایند فردانیت در ذهن کسی نباشد. حالا می‌توانید بگویید چون در ناخودآگاه و در ناخودآگاه جمعی قرار دارد — که من هم خیلی راحت نمی‌گویم؛ ولی به هر حال به نظر من در هر تئوری روان‌کاویِ مهم و هر مدل‌سازی از انسان، مفهوم لذت به نحوی اهمیت خودش را باید داشته باشد، حالا اگر مرکزیت هم ندارد. و احساسم این است که تئوری یونگ خیلی وابسته به مفهوم لذت نیست و دارم سعی می‌کنم بگویم چه‌طور می‌شود اگر بخواهیم این مفهوم را وارد کنیم، به معنایی مفهوم اید را داریم وارد می‌کنیم؛ هیچ چیزی نیست غیر از آن موجود فرضی که مثلاً فرض می‌کنید از درون به شما فشار می‌آورد برای لذت بردن. مثل این است که اگر از درون انسان سلفی وجود داشته باشد که فشار می‌آورد برای رشد کردن، یک چیز دیگر هم هست که فشار می‌آورد برای لذت بردن. حالا اختلاف سر این است که آیا فروید معتقد نیست اصولاً چیزی به‌عنوان سلف وجود داشته باشد — یعنی هر چه هست فقط همان اید است، این بخشی که می‌خواهد لذت ببرد — و یونگ هم تأکید چندانی و نه هویت خاصی برای چیزی به‌عنوان اید قائل نیست. ولی می‌خواهم بگویم اگر بخواهیم مفهوم لذت بردن را وارد کنیم، چه‌طور کنار مفاهیم یونگی می‌نشیند؛ فکر می‌کنم مهم است، برای اینکه این مفهوم لذت در تحلیل‌ها کلاً به ما کمک می‌کند. باید همین‌جا شروع کنید که سلف را به نوعی با مفهوم اید یونیک بدانید در ابتدا، و بعد توضیح بدهید که چه‌طور این‌ها از همدیگه می‌توانند تفکیک بشوند؛ و اساس توضیح اینکه چه‌طور تفکیک می‌شوند این است — از همان تمثیل استفاده کنیم — که فرض کنید وقتی در روند رشد اختلالی پیش می‌آید — یعنی در مرحله‌ای از رشد باید کاری انجام بدهید که ممکن است به‌طور موقت چشم‌پوشی از بعضی لذت‌ها باشد، یا رفتن به مسیر خاصی یا نرفتن به مسیرهای فرعی، یا هر چیز دیگری — وقتی قرار است به‌طور یکنواخت این مسیر رشد را طی کنید و اگر این کار را نکنید و در مسیر انحرافی بروید یا جایی بیش از اندازه صبر کنید، آن‌وقت سیگنال‌هایی که از درونتان می‌آید که می‌خواهد شما را وادار به پیشرفت هم بکند — ممکن است سال‌های سال بگذرد — از آن نقطهٔ تعادل دینامیکی که با بالا رفتنتان دور می‌شود دور می‌افتید و در قسمت‌های پایینی از مراحل رشد باقی می‌مانید، و علتش هم این است که دارید آن‌جا لذت‌هایی می‌برید که به آن‌ها عادت کرده‌اید. فکر می‌کنم اگر بخواهید این جدا شدن مفهوم لذت و رشد — یا اید و سلف — از همدیگه را بیان کنید، بهترین کار این است که نوعی از مفاهیمی مثل شخصی‌شدن یا عادت کردن استفاده کنید، یا همان چیزی مثل فیکساسیون. نمی‌خواهم همهٔ مفاهیمی که می‌شود این‌جا وارد کرد را بیان کنم؛ یعنی نمی‌خواهم تحلیل جامعی بدهم که اصولاً چه‌طور مفهوم لذت از رشد جدا می‌شود؛ می‌خواهم بگویم یک سؤال مهمی وجود دارد و جایی برای نظریه‌پردازی هست که بگوییم چه‌طور رشد و لذت از همدیگه جدا می‌شوند، و خودم هم در این نیستم که حالا چیزی جامع بگویم که دقیقاً به این ترتیب است و هیچ چیز دیگری هم اتفاق نمی‌افتد.

مکانیسم‌های عقب‌افتادگی در فروید

در واقع فیکساسیون — یعنی بیش از اندازه در مرحله‌ای از رشد صبر کردن و لذت بردن — می‌تواند یک عامل باشد: شما به نوعی از لذت‌ها عادت کرده‌اید و به راحتی نمی‌توانید از آن‌ها دل بکنید، در حالی که سلف از درون به شما فشار می‌آورد که وارد مرحله‌های دیگری از زندگی‌تان شوید. این عین چیزی است که فروید هم در مراحل رشد خودش قائل است و به‌عنوان یک عامل انحرافیِ روان انسان این توضیح را دارد. این یکی از برتری‌های تئوری فروید است که یک سری مکانیسم‌ها برای عقب‌ماندگی در رشد دارد؛ مسیر رشدش مسیر خیلی کوتاه و ساده‌ای به نظر می‌رسد، ولی تحلیل‌های خوبی دارد که چه‌طور این رشد به تأخیر می‌افتد یا اصلاً تحقق پیدا نمی‌کند و چه‌طور این تحقق‌نیافتن روی شخصیت و منش تأثیر می‌گذارد و باعث انحراف‌های روانی و روان‌پریشی می‌شود. این‌ها چیزهایی است که کمتر در یونگ می‌بینید — من همیشه وقتی می‌گویم «در یونگ دیدم» باید بگویم «کمتر دیدم»؛ ممکن است جایی یک کتابی ترجمه شود از یونگ که اصلاً تمام موضوع کتاب همین باشد؛ نمی‌دانم؛ حجم کارهای یونگ آن‌قدر زیاده که مکانیسم چیزهایی هم ممکن است باشد. حداقل می‌توانم بگویم هیچ چیزی ندیده‌ام در این جهت که بخواهد به نوعی مکانیسم‌های دور شدن از رشد را توضیح بدهد، به‌غیر از تحلیل‌هایی که بر اساس آرکتایپ‌ها دارد — که تا حدودی به آن اشاره کرده‌ام: در فرایند فردانیت خطر جذب شدن در آرکتایپ وجود دارد؛ در مرحله‌هایی که این آرکتایپ‌ها دارند جذب می‌شوند، خود آرکتایپ‌ها نیرویی وارد می‌کنند که می‌خواهند ایگو را در خودشان حل کنند. بنابراین چیزی که می‌گوید در همین حد و مشابه است، و باز این مفهوم لذت و این‌ها خیلی در کار نمی‌آید، در حالی که من احساس می‌کنم واقعاً آدم‌ها شهوداً به دلیل اینکه به یک سری رفتارهای معمولاً لذت‌بخش عادت می‌کنند از رشد عقب می‌افتند. ولی همهٔ مکانیسم‌های عقب‌ماندگی از رشد لزوماً هم عادت کردن به لذت و فیکساسیون و این چیزها نیست.

سوپرایگو، تمدن و انحراف از رشد

خیلی راحت سوپرایگو می‌تواند شما را از مسیر رشد منحرف کند. در واقع وقتی داریم زندگی می‌کنیم، فرق تئوری یونگ با فروید این است که فروید سیگنال‌هایی را که ما دریافت می‌کنیم از دو طرف می‌داند: یکی از طرف اید که به ما می‌گوید لذت را ببر، و یک سری سیگنال از طرف سوپرایگو که می‌گوید چه کار بکن و چه کار نکن — که ممکن است کاملاً در جهت لذت بردن باشند یا نباشند، و معمولاً نیستند؛ در واقع سیگنال‌هایی‌اند که بیشتر جامعه و تمدن تولید می‌کند که مخالف آرزوهای فردی انسان است. و به‌غیر از این، یک سری سیگنال‌ها ممکن است در میانجی‌گری ایگو به وجود بیاید که همهٔ سیگنال‌هایی که از شناخت واقعیت و چیزهایی که از سوپرایگو آمده را با آن تمایلات درونی ترکیب می‌کند و ممکن است سیگنال جدیدی از طرف ایگو تولید بشود که چه کار باید کرد و چه کار نباید کرد. وقتی تئوری یونگ را نگاه می‌کنید، تئوری یونگ یک منبعِ جدیدِ فرستادن سیگنال هم اضافه می‌کند و آن سیگنال‌های حیاتی‌ای است که سلف می‌فرستد که در جهت هماهنگی و رشد کل مکانیسم‌های روانی عمل می‌کنند — که اصلاً چیزی به این صورت به نظر می‌آید در فروید وجود ندارد. و به این زبان چیزی که می‌گویم این است که فروید اهمیتی به آن مجموعه سیگنال‌هایی که در جهت لذت بردن‌اند خیلی نمی‌دهد؛ و فقط تعارض میان سیگنال‌هایی که از طرف اید به دلیل لذت بردن صادر می‌شوند نیست که سیگنال‌های سلف را خنثی می‌کند و جلوی رشد را می‌گیرد: ابتداساکن ممکن است سوپرایگو — فرهنگی که در آن متولد شده‌اید — به شما کارها و رفتارهایی یاد داده باشد کاملاً مغایر با رشد کردن و شما اصلاً از آن راهی که باید می‌رفتید کلاً منحرف شده باشید؛ یک طرف دیگری رفته باشید، جور دیگری زندگی کرده باشید. و ممکن است بدترین وضعیتی که انسان به آن می‌رسد همین باشد: ممکن است از مسیر رشد دور شده باشید و هیچ لذتی هم نبرید. لااقل آدم‌هایی که به دلیل انحرافشان دارند لذت می‌برند حداقل به چیزی می‌رسند؛ سعی می‌کنند نوعی زندگی شادمانه‌ای داشته باشند. ولی واقعیت این است که — احتمالاً حس می‌کنید — آدم‌هایی وجود دارند، مثلاً در بعضی از این فرهنگ‌های مذهبیِ خیلی ریاضت‌کش، که به هیچ چیزی نمی‌رسند؛ به هیچ رشدی. این آدم‌ها را نگاه می‌کنید، واقعیتش این است که احساس می‌کنید آدم‌های عقب‌مانده‌ای‌اند اصولاً از نظر روانی؛ نه به معرفتی می‌رسند، نه هیچی، و هیچ لذتی هم از زندگی‌شان نبرده‌اند. و این بلا را چه کسی سر این آدم‌ها آورده؟ سوپرایگو آورده دیگر: آدمی جایی متولد شده، به او گفته‌اند این کار را نکن، آن کار را نکن، این‌ور نرو، آن‌ور نرو، این‌ور بیا — و همهٔ این‌ها را اطاعت کرده و رفته دنبال کارهایی که معمولاً در جهت رشد نیستند. اصولاً سیگنال‌های سوپرایگو — من بارها تأکید کرده‌ام — هیچ‌وقت انتظار نداشته باشید چیزهایی که از فرهنگ تولید می‌شود و به آن یاد داده می‌شود در جهت فرامین سلف باشد.

سنت فرهنگی علیه استقلال فردی

اصلاً چون بافت سوپرایگو — همان‌طور که فروید می‌گوید — مقدار زیادی برمی‌گردد به حفظ تمدن و جامعه، و این چیزها با رشد فردی و استقلال فردی خیلی سازگار نیست.

جامعه وقتی خیلی خوب کار می‌کند که آدم‌ها بیشتر مثل اعضای گله باشند که بشود آن‌ها را برد این‌ور، برد آن‌ور، هدایت‌شان کرد؛ اگر همهٔ آدم‌ها اهل فکر و نظر و موجودات مستقلی باشند، کلاً اداره کردن جامعه کمی سخت می‌شود. بنابراین همیشه در سنت‌ها — سنت‌های فرهنگی همهٔ جوامع — همیشه نوعی ضداستقلال دست‌کم کار می‌کنند؛ یعنی سعی می‌کنند آدم‌ها را رام کنند، و این خودش اولین قدم در جهت اینکه انسان رشد نکند است؛ برای اینکه یکی از مهم‌ترین قدم‌ها برای رشد کردن این است که انسان با درون برسد و نوعی تربیت پیدا کند: توجه کردن به سیگنال‌های سلف، دور شدن از چیزهایی که از بیرون می‌آید، به درون خودتان مراجعه کنید، ببینید چه چیزی انگار از اعماق وجودتان به شما الهام می‌شود. بنابراین تحلیل یونگیِ مجازی که من ندیده‌ام خیلی انجامش داده باشند ولی می‌خواهم بگویم مجازند و با فضای یونگی مغایرت ندارند این است که همهٔ حرف‌های یونگ را بزنید ولی به مکانیسم‌های عدم رشد توجه کنید: انگیزه‌هایی مثل اطاعت کردن از سوپرایگو و انگیزه‌های لذت بردن در همین زمان حال — مثل اینکه برای رشد کردن لازم است همیشه لذت‌هایی را رها کنید تا به لذت‌های بالاتر برسید؛ و این لذت بردن همیشه همراه با اینرسی است: وقتی لذت می‌برید دلتان می‌خواهد انگار همین‌جا این لذت را مدام تکرار کنید و رشد چنین به تأخیر می‌افتد؛ این نوعی فیکساسیون است که به‌طور مداوم در تمام مسیر ممکن است اتفاق بیفتد. دارم سعی می‌کنم بگویم می‌توانید به‌طور کامل لذت را — به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مفاهیم — و سوپرایگو را، این مفاهیم فرویدی را، به‌عنوان مهم‌ترین واژگان وارد تئوری یونگ بکنید به‌عنوان تحلیلی که می‌کنید برای اینکه چه‌طور رشد به تأخیر می‌افتد یا متوقف می‌شود. چیزی که احتمالاً می‌گویم — واقعاً شوخی نمی‌کنم — ممکن است همین فردا بیایم جلسه‌ای بگویم من این پیپر را پیدا کرده‌ام، مثلاً خود یونگ دقیقاً تحلیل‌های مشابه این را گفته است. ولی واژگان یونگ شامل مثلاً سوپرایگو و اید یا لذت خیلی نیست، و من دارم می‌گویم حتی می‌توانید واژگان فروید را هم این‌جا وارد بکنید؛ یعنی اینکه چیزی به اسم اید در یونگ وجود دارد را نگویید، ولی بگویید به هر حال تمایل به لذت بردن به‌عنوان تمایلی خیلی اصلی وجود دارد و در مراحلی باعث می‌شود در اثر پدیده‌هایی مثل فیکساسیون یا در اثر گمراهی که توسط سوپرایگو به وجود می‌آید، مغایر بشوند با رشد کردن؛ و همین‌طور ممکن است در طول سال‌ها که می‌گذرد روزبه‌روز خواسته‌های سلف با چیزهایی که به آن‌ها عادت کرده‌اید و لذت می‌برید از هم دورتر شوند، تا اینکه اصلاً به جایی برسید که امکان بازگشت و ادامهٔ مسیر رشد برایتان خیلی سخت و غیرممکن بشود.

لذت را به گذشته، سلف را به آینده

و نکته‌ای که می‌خواهم روی آن تأکید کنم: به نظر من وقتی دقیق به این نگاه می‌کنید، این احساس وجود دارد که لذت بردن نوعی گرایش به گذشته است. چرا؟ برای اینکه معمولاً دنبال لذت‌هایی هستم که قبلاً چشیده‌ام؛ لذت خاصیتی دارد، می‌خواهد خودش را تکرار کند. این عین حرف‌هایی است که فروید — اگر یادتان باشد — با استفاده از مکانیسم‌های عصبی می‌زد؛ می‌گفت ایگو چه‌طور رفتار می‌کند، چه‌طور کار می‌کند؛ می‌گفت وقتی انرژی روانی در این سیستم‌های عصبی منتشر می‌شود، اگر به چیزی لذت‌بخش برسد، انگار آن راه‌ها — راه‌هایی می‌شوند که به‌طور عادی مدام این سیگنال‌ها در آن‌ها فرستاده می‌شود — و برعکس، وقتی سیگنال‌هایی در شاخه‌هایی از نورون‌ها می‌رود که باعث رنج و درد فراوان می‌شود — خاطراتی مثلاً وجود دارد که وقتی به آن‌ها مراجعه می‌کنید دچار رنج و تنش می‌شوید — کاری که ایگو می‌کند این است که آن مسیرهایی که انرژی باید برود را می‌بندد. در جلسه‌ای گفته‌ام که فروید تحلیل‌هایی بر اساس سیستم عصبی خیلی جالبی ارائه می‌دهد که ایگو چه‌طور کار می‌کند؛ کار ایگو از نظر فروید این است که جریان‌های عصبی را در بعضی از شاخه‌ها متوقف کند و بعضی جاها باز بگذارد، درست؟ و بنابراین ایگو — حالا به معنای فرویدی — وقتی شما از چیزی لذت بردید و مدام پیام‌های عصبی فرستادید و این بعداً با لذت خیلی عمیقی همراه شد؛ مثل اینکه راهی پیدا کرده‌اید که اید تا حدودی ارضا شده است، و مدام انگار به‌طور طبیعی سعی می‌کند این را تکرار کند؛ این ویژگی سیستم عصبی و مکانیسم‌های روانی ماست از نظر فروید: راه‌های طی‌شده‌ای که به نتایج خوب می‌رفتند را دوست دارد و می‌خواهد تکرار کند، و راه‌هایی که به نتایج بد رسیده بودند را ایگو مسدود می‌کند.

تکرار عصبی و اینرسی لذت

اگر چنین نگاه کنید، لذت بردن نوعی وابسته به گذشته است: یعنی لذت‌هایی که انگار اید می‌خواهد، چیزی که تا حالا تجربه نکرده — طبعی است که فکر کنید ایگو به راحتی فرمان نمی‌دهد که برو مثلاً این کار را انجام بده — ولی اگر چیزی را تجربه کرده و لذت برده، طبعی است که آن رشته‌ها باز هستند و تمایل وجود دارد که انرژی دوباره در آن جهت، در جهت آن فعالیتی که باعث لذت شده جریان پیدا کند. بنابراین لذت نوعی تمایل ذاتی به گذشته و به تکرار گذشته دارد، در حالی که سلف برعکس است: سلف به‌طور ذاتی به سوی آینده است. اگر چنین نگاه کنید می‌بینید تعارضی ذاتی وجود دارد میان سیگنال‌هایی که از سلف صادر می‌شوند در جهت رشد کردن — رشد کردن نوعی به سوی آینده است؛ آینده‌ای که تا به حال تجربه نکرده‌ایم. ببینید، مثل اینکه سلف در آن تمثیل باغی که گفتم به شما می‌گوید اگر مثلاً کمی صبر کنید و این مقدار راه را بروید به جای خیلی خوبی می‌رسید؛ تجربهٔ چیزی که تجربه نکرده باشید؛ از درونتان دارد فشار می‌آورد، به دلیل اینکه انگار در آن ناخودآگاه جمعی — حالا به صورت ژنتیک یا هر چیزی — می‌داند مسیر رشد به چه سمتی است، و اگر این کار را بکنید به مرحله‌های جدیدی از لذت بردن دست پیدا می‌کنید که تا به حال تجربه‌شان نکرده‌اید. طبعی است که نوعی اینرسی در مقابل این چیز تجربه‌نشده دارید؛ یعنی آن اینرسی‌ای که از اید در تئوری فروید وجود دارد، اینرسی خیلی واقع‌گرایانه در مورد لذت بردن است: اینکه کاری را که کرده‌ام و به لذت رسیده‌ام طبعی است که تکرار کنم و همان‌جا دنبال لذت بگردم. این توضیح — می‌خواهم بگویم چطور مفهوم لذت به‌طور طبیعی وارد تئوری یونگ می‌شود به‌عنوان چیزی متعارض با سیگنال‌هایی که سلف می‌فرستد، متعارض با رشد کردن:

چرا فردانیت دشوار و غیرطبیعی به نظر می‌رسد

شما در اول وقتی می‌بینید بچه به دنیا می‌آید، کاملاً مفهوم رشد و لذت برایش یکی است؛ تا حدودی به نظر می‌رسد طبعی است به دلیل این مکانیسمی که فروید توضیح می‌دهد تصور کنید لذت به دلیل آن تمایلی که به تکرار گذشته دارد خودش را جدا کند از تمایلی که سلف به آینده دارد. بگذارید با جور دیگری این تعارض را توضیح بدهم: اید به شدت موجودی است که لوکال عمل می‌کند؛ الان می‌خواهد لذت ببرد. اگر مفهوم اید فروید را خوب فهمیده باشید، اید چیزی نیست که بخواهید به او بگویید قانعت کنید که حالا مثلاً یک سال صبر کن — مثل آن مسئلهٔ فارسی که می‌گوید «یک سال بخور نان و تره»، نمی‌دانم، «صد سال بخور نان و کره» — اید این چیزها را حالی‌اش نیست؛ همین الان نان و کره‌ای هست، همین الان می‌خواهد بخورد. ایگو در تئوری فروید موجودی است که آن زرنگی را می‌سازد و سعی می‌کند با اید مخالفت کند و جلوی یک سری کارهای اید را بگیرد، برای اینکه به‌طور گلوبال فکر می‌کند؛ ایگو موجودیتی است که نوعی زمان را می‌فهمد: اینکه آینده‌ای وجود دارد و من باید مثلاً صبر کنم تا انتگرال لذتی که می‌برم ماکسیمم بشود، نه مشتقش در زمان حال. دقت می‌کنید؟ و کلاً یکی از جاهایی که گفته‌ام — در این جلسه‌ها چون در دانشکده‌های فنی هم صحبت می‌کنم و جای دیگر نمی‌شود از این حرف‌ها زد — این است که گاهی واقعاً از زبان مشترکی می‌توانیم استفاده کنیم: از تمثیل‌های مربوط به کامپیوتر و اصطلاحات کامپیوتر. من به‌طور مداوم در هر بحثی از کلمهٔ دیفالت استفاده می‌کنم؛ نمی‌دانم فارسی دیفالت چی می‌شود؛ «پیش‌فرض» می‌شود، نه؟ ولی واقعاً دیفالت مفهومی کمی جدید است که اصلاً فرهنگ ما انگار ندارد؛ دیفالت یعنی اینکه چنین باشد مثلاً؛ «پیش‌فرض» کمی مفهوم فلسفی‌تر و انتزاعی‌تری است. حالا این‌جا هم متوجه هستم در تئوری یونگ سلف به شدت چیزی کاملاً گلوبال فکر می‌کند؛ انگار برای تمام عمر فکر می‌کند، آخر مسیر را می‌بیند و سعی می‌کند — و لذت بردن ذاتاً چیزی لوکال است. حالا نمی‌خواهم از واژهٔ اید استفاده کنم؛ اصلاً لذت بردن چنین نیست که مثلاً بگویید در آن مفهوم آینده‌نگری وجود دارد؛ در همین زمان حال و با گرایش به گذشته دارد به نوعی معنا پیدا می‌کند. بنابراین این توضیح را دادم برای اینکه اولاً ببینید اگر یونگ رفته باشد سراغ اینکه توضیح بدهد مکانیسم‌های رشدماندگی چی هستند یا انحراف‌هایی که در زندگی پیش می‌آید چه‌طور به وجود می‌آید — با وجود اینکه سلف وجود دارد و دارد فعالیت می‌کند، چطور می‌شود که انسان‌ها اکثریت قوی‌به‌اتفاق رشد نمی‌کنند و چطور می‌شود که فرایند فردانیت به‌طور عمومی — می‌بینیم — فرایندی دشوار و طاقت‌فرساست.

چرا این اتفاق می‌افتد؟ و قبول دارید دیگر طبعی نیست؛ ما انتظار داریم اگر مکانیسم روان برای طی کردن مرحله‌هایی ساخته شده باشد، به‌عنوان یک پدیدهٔ طبیعی، عجیب است که بگوییم مثلاً انسان مکانیسم‌هایش جوری است که تمام عمرش باید رنج بکشد تا به چیزی برسد؛ کمی عجیب است، آدم احساس می‌کند. حیوانات را مثلاً نگاه کنید؛ حیات را کلاً به نظر می‌آید بر اساس نوعی — چگونه بگویم — جریان طبیعی است، مثل رودخانه‌ای که دارد جاری می‌شود و مسیری را طی می‌کند؛ یعنی انتظار دارید مکانیسم‌های روان چنین باشد که آدم خیلی روان — همان‌طور که واژهٔ روان هم از همین‌جا گرفته شده — مسیر زندگی خودش را طی کند، نه اینکه مثل توپ‌پیمان باشد. بنابراین طبعی است که در تئوری‌ای که حرف از فرایند فردانیت می‌زند بگویید طاقت‌فرسا بودنش را توضیح بدهید که چرا چنین شده، چرا این وضعیت غیرطبیعی پیش آمده. بنابراین احساسم این است که اگر بخواهیم تئوری‌هایی داشته باشیم که به ما بگویند چطور فرایند فردانیت به دشواری برمی‌خورد و چرا انسان‌ها عموماً رشد نمی‌کنند، لازم دارید یک سری مفاهیم استراتژیک را وارد تئوری یونگ بکنید و از مغایر بودن لذت و رشد در مراحل جلوترِ زندگی — که در ابتدا یکی‌اند — ببینید چه‌طور جدا می‌شوند و چرا این جدایی اتفاق می‌افتد. یک سری چیزها را همان‌طور گفته‌ام که خود جای فکر کردن و مطالعهٔ زیادی دارد، اینکه یک مجموعه‌ای از مکانیسم‌ها را توضیح بدهید که چطور این اتفاق می‌افتد؛ مثلاً فرض کنید قطعاً یکی از مهم‌ترین دلایلش وجود سوپرایگو است که سیگنال‌های مخالف سلف می‌دهد: شما جایی کارهایی می‌کنید که مغایر رشدتان است؛ وقتی عقب افتادید و منحرف شدید، دیگر طبعی است انتظار نداشته باشید چیزی که سلف از شما می‌خواهد — بعد از مثلاً بیست سال که همه‌اش از غذا خوردن لذت برده‌اید — الان نقطهٔ تعادل دینامیکتان کجاست و دارید چه کار می‌کنید؛ حالا برای اینکه جبران کنید — هیچ اشکالی ندارد بگویید من از این‌ها مثل رودخانه‌ای که حتی طبیعی‌اش این بود که خیلی راحت جریان پیدا می‌کرد ولی رفت مثلاً به جای بدی رسیده و تبدیل به باتلاق شده — چه‌طور باید این را دوباره به مسیر اصلی‌اش برگردانیم؛ ممکن است احساس به کار و زحمت زیاد داشته باشد. دارم سعی می‌کنم — نهایتاً می‌خواهم با اجازهٔ شما این بحث را تمام کنم — بگویم نه فقط برای اینکه همین‌طور دوست داریم تئوری فروید را نوعی حفظ کنیم و با یونگ تلفیق کنیم؛ حسم این است که اگر بخواهید توضیحی بدهید که چرا فرایند فردانیت دشوار است و چرا اکثر مردم رشد نمی‌کنند، اجباراً باید چیزهایی شبیه مفهوم لذت و اید و سوپرایگو و این‌ها را وارد تئوری یونگ بکنید؛ حالا یا یونگ و یونگ‌گراها این کار را تا حالا کرده‌اند یا نکرده‌اند — واقعاً نمی‌دانم. هر جوری بخواهید توضیح بدهید، صرف توضیحی که یونگ می‌دهد — یکی از توضیحات یونگ این است که آرکتایپ‌هایی که به‌تدریج باید جذب بشوند نوعی قدرت جاذبه دارند که آدم‌ها را در خودشان نگه می‌دارند — من می‌توانم تصور کنم چنین است و یکی از مکانیسم‌ها هم همین است، اینکه خود آرکتایپ‌ها نوعی انرژی‌های خاصی دارند که ممکن است انسان‌ها را متوقف کند؛ ولی به‌طور قطع چیزی که ما شهوداً می‌بینیم این است که تداوم رشد آدم‌ها در جهت جذب شدن در یک آرکتایپ نیست؛ یعنی الان من آدمی را همین‌طور که در بازار انتخاب کنم که هیچ‌چیز از مراحل رشد را طی نکرده و بپرسم در چه آرکتایپی متوقف شده بودی، طبعاً باید جواب بدهید: واقعیت این است که چنین نیست؛ به نظر می‌آید دقیقاً در حال چرخیدن‌اند در این دنیا و در سوپرایگوهای عجیب‌وغریبی قرار گرفته‌اند که دارند رشد نمی‌کنند. فکر می‌کنم واقعاً اگر بخواهیم به دلایل عدم رشد به‌طور شهودی و تجربی نگاه کنیم، اصطلاحات فرویدی به ما کمک می‌کنند که بگوییم چرا انسان‌ها رشد نمی‌کنند و چرا اگر بخواهند رشد بکنند دچار دشواری و سختی می‌شوند. انتهای بحث این بود که دارم سعی می‌کنم بگویم نه به دلیل زیبایی‌شناسی فروید، جایی برای تکمیل تئوری‌مان لازم داریم این بحث‌ها را؛ و شخصاً هم احساس می‌کنم اصولاً اگر این بحث انجام نشده، جای خیلی خوبی برای بحث دادن و اضافه کردن چیزهایی به تئوری یونگ است — مخصوصاً اینکه آدمی با جزئیات بیاید یک تئوری جامعی در مورد انواع‌وقسام مکانیسم‌هایی که باعث می‌شوند رشد متوقف بشود ارائه بکند. امیدوارم این کار صورت گرفته باشد؛ تا حدودی فکر می‌کنم شاید بشود مرجعی هم پیدا کرد؛ ولی اگر نشد هم لازم نیست آدم مراجع را رجوع کند، خودتان می‌توانید چک کنید: سعی کنید یک سری مکانیسم‌ها را — مثل من — ببینید که چرا لذت به دلیل لوکال بودن و نوعی به گذشته بودن، کاندید خوبی است برای اینکه بدون حتی دخالت سوپرایگو، به‌عنوان مانع رشد به آن نگاه کنیم؛ و سوپرایگو هم که به اصطلاح از هر منشأ که باشد، منشأش شیطان بزرگی است؛ به هر حال همهٔ بدبختی‌ها نوعی برمی‌گردد به اینکه ما در فرهنگ‌هایی متولد می‌شویم که اصولاً توجهی به رشد فردی ندارند و انتظاری هم ندارند که آدم‌ها در این فرهنگ‌ها رشد بکنند.

ضعف تئوری رشد فروید و مراحل سه‌گانه

حالا یک بخش دیگر از تئوری فروید که می‌خواهم امروز یادآوری کنم و درباره‌اش بحث کنم، برخلاف بخش‌های قبلی، بخش ضعیفی از تئوری فروید است: تئوری رشدش و حرف‌هایی که دربارهٔ شکل‌گیری جنسیت و عقدهٔ ادیپ و این‌ها می‌زند؛ که من شخصاً فکر می‌کنم — برخلاف تأکیدی که خودش دارد و خیلی از آدم‌هایی که طرفدارش هستند — خیلی قسمت جالبی از تئوری فروید نیست. اگر یادتان باشد مراحل سه‌گانه‌ای که فروید برای رشد در نظر می‌گیرد مراحل دهانی و مقعدی و جنسی بود؛ و یکی از مهم‌ترین نکته‌ها در تئوری فروید این بود که اولاً تئوری رشدش به دلیل آن انگیزه‌های ریداکشنیستی که دارد، در مبنای آناتومی همه‌چیز گفته می‌شود؛ یعنی به همین دلیل مثلاً حرف از دهانی بودن: چون لذت مبناست، شما باید ببینید مراکز لذت در جسم چه‌طور حرکت می‌کنند، و بعد توضیح می‌دهد که این مراکز از دهان مثلاً به مقعد و بعد به قسمت جنسی منتهی می‌شود و تمام می‌شود. ما در جسم خودمان مثلاً عضوی مربوط به معنویت نداریم که فروید بخواهد بعداً لذت را منتهی به آن قسمت بکند؛ بنابراین همین چیزی که می‌بینیم — در نگاه به سطح بدن، نه داخل بدن — باید نگاه کنیم ببینیم مراکز لذت بردن کجاست. این اصولاً خیلی جالب به نظر نمی‌رسید و طبعاً این‌جور نگاه کردن به مفهوم رشد در تعارض صددرصدی با نگاه یونگی به مفهوم رشد است که اساساً این مفهوم خیلی عمیق و گلوبال است و تمام عمر بشر را در بر می‌گیرد، در حالی که مراحل رشد فروید به‌طور طبیعی باید در چند سال اول زندگی طی بشود و بعد به حالتی طبیعی رشدیافته برسید؛ دیگر چنین نیست که بعد از مراحل بلوغ اتفاق‌های خاصی بیفتد، در حالی که از نظر یونگ تا انتهای زندگی سیگنال‌های سلف ادامه دارند و شما مسیر خیلی طولانی را طی می‌کنید.

بنابراین اینکه بتوانید مفهوم رشد فروید را با مفهوم رشد یونگی ترکیب کنید، به‌غیر از اینکه برای تئوری فروید قائل شوید که مراحل بسیار ابتدایی رشد را زیر ذره‌بین دارد مطالعه می‌کند، راهی نیست؛ یعنی هیچ اشکالی ندارد که آدمی یونگی باشد و به مراحل رشد فرویدی به‌عنوان مراحل مقدماتی رشد معتقد باشد؛ کلاً تعارضی وجود ندارد میان اینکه یونگی باشید و معتقد باشید مثلاً مراحل دهانی و مقعدی و جنسی واقعاً همان‌طور که فروید می‌گوید وجود دارند و در سال‌های اول کودکی به نوعی طی می‌شوند و بعد کلی مراحل دیگر هم پیش می‌آید که ادامه پیدا می‌کند. منتها نکتهٔ مهم این است که وقتی تئوری رشد فروید را بیان می‌کنید، فروید وقتی دارد این تئوری را می‌سازد، اصل لذت راهنمای این تئوری است؛ بر اساس اصل لذت ساخته می‌شود و بر اساس اینکه لذت باید جایگاه جسمانی داشته باشد؛ بنابراین ذاتاً انگیزه‌های ساخت تئوری فروید خیلی با انگیزه‌های یونگی و تئوری یونگ به نظر نمی‌آید سازگار باشد. ولی اگر چنین فکر کنیم که فروید مشاهدات بالینی‌ای دربارهٔ کودکان دارد — که به نظر می‌آید دارد — و بعد این مراحل رشد را تا حدودی مبتنی بر تجربیات بیان می‌کند و تئوریزه می‌کند، اگر واقعاً آن مشاهدات درست باشند می‌توانید این مفاهیم را وارد تئوری یونگ بکنید و سعی کنید آن مبانی تئوری‌هایی که فروید بعداً ساخته را نوعی منطبق بکنید و در تئوری یونگ جایی برای این مراحل رشد پیدا بکنید. من اصلاً نمی‌خواهم در این مورد بحث کنم؛ حالا همین‌طور دارم طرح موضوع می‌کنم که اگر کسی واقعاً معتقد به مراحل سه‌گانهٔ رشد فروید باشد چه کار باید بکند که این را به تئوری یونگ بیاورد: کارش این است که می‌تواند این را به‌عنوان مراحل مقدماتی رشد در نظر بگیرد و ایده‌های فروید در توجیه اینکه چرا این مراحل وجود دارند را تغییر بدهد؛ یعنی این‌ها را منطبق بکند با اینکه مثلاً این‌ها چه ربطی به رشد کلی در سازمان‌دهی‌اش دارند و غیره. ولی آن قسمتی که بیشتر می‌خواهم درباره‌اش بحث کنم و یادآوری بشود برایتان که فروید چه می‌گفت و منشأ بیماری‌های روانی را اصلاً از کجا تشخیص می‌داد — تشخیصش کجا بود — می‌خواهم یک بار دیگر یادآوری کنم که در همین مراحل رشد، حساس‌ترین مرحله‌ای که پیش می‌آید جایی است که اصطلاحاً به آن می‌گویند مرحلهٔ ادیپی.

عقده ادیپ و ترس از اختگی

بر اساس تئوری فروید — با همان تصوری که کودک به‌طور خالص یک اید است و ایگو هم خیلی دخالت نمی‌کند و سوپرایگو هم خیلی در کارش دخالت نمی‌کند — به‌طور طبیعی اولین ابجکت جنسی که برای خودش انتخاب می‌کند مادر است. و حالا معمولاً عقدهٔ ادیپی که داریم درباره‌اش صحبت می‌کنیم — خوب است در مورد پسرها بیانش کنیم که شرح روشن‌تری دارد — از دیدگاه فروید، پسر متمایل می‌شود به مادر به‌عنوان ابجکت جنسی خودش و معشوق خودش؛ و بعد به نوعی با این واقعیت مواجه می‌شود که پدری وجود دارد که قبلاً این مادر را تصاحب کرده، بنابراین جایی برای من نیست، و بچه با موجود غول‌آسایی مثل پدر در رقابت قرار می‌گیرد و طبعی است که نمی‌تواند وارد این رقابت بشود؛ بنابراین نوعی باید انگار از این خواستهٔ خودش دست بکشد. عقدهٔ ادیپ در واقع تمایل به تصاحب مادر است که به نوعی سرکوب می‌شود، همراه با عقده‌ای که اصطلاحاً در تئوری فروید به آن عقدهٔ اخته‌گی می‌گویند — ترس از اخته‌گی: که پسر دچار این ترس می‌شود که توسط پدر اخته بشود برای اینکه نتواند مادر را تصاحب کند. این ترس از اخته‌گی که در رقابت با پدر به وجود آمده باعث می‌شود پسر جایگاه خودش را تغییر بدهد و خودش را به پدر نزدیک کند و نوعی سعی کند خودش را با پدر وقف بدهند و منطبق کند، تا از آن خطر جلوگیری کند؛ و بعداً در مراحل بعدی رشد، ابجکت جنسی جدیدی خارج از خانواده انتخاب کند. این مسیر طبیعی رشد جنسی انسان است، و فروید سعی می‌کند توضیح بدهد وقتی این مراحل به این شکلی که بیان شد طی نمی‌شوند یا به‌طور کامل طی نمی‌شوند و عقدهٔ ادیپ حل نمی‌شود، این در آینده به چه طریقی و با چه مکانیسم‌هایی تبدیل به بیماری‌های روانی می‌شود؛ مثلاً مشکلاتی مثل همجنس‌گرایی، مشکلاتی مثل پارانویا — خیلی چیزها را فروید با همین اختلال‌هایی که در این مرحلهٔ حساس از رشد پیش می‌آید توضیح می‌دهد. یک سری اختلال‌ها از ماندن در مراحل دهانی و مقعدی به وجود می‌آید؛ منش‌های بیمارگونه‌ای ممکن است به وجود بیاید که نوعی حالت‌های روان‌پریشی ضعیف‌ترند؛ و عمدهٔ اختلال‌های رشد که منشأ بیماری‌های روانی است در این مرحلهٔ پیچیده و عجیب‌وغریب به وجود می‌آید. چیزهای مشابهی سعی می‌کند دربارهٔ دخترها بیان کند — که فکر می‌کنم هم خودش هم کسانی که پیرو فروید هستند اعتراف دارند که شرح روشنی دربارهٔ طی کردن مراحل جنسی در دخترها توسط فروید داده نمی‌شود؛ تئوری‌هایی وجود دارد ولی نه به آن صراحت و وضوح و کاربردی که فروید از عقدهٔ ادیپ در پسران دارد. این شرح تا حدود زیادی عجیب‌وغریب است — یادتان باشد در آن جزوهٔ کوچکی که معرفی کردم، در ارغنون چاپ شده بود، حتی همراه با حالت داستان‌گونه‌ای: نمی‌دانم پسر می‌آید به مادرش چه می‌گوید، مادر به پسر چه می‌گوید، و همین‌طور حالتی کمی بامزه پیدا کرده. به نظر می‌آید در عین حالی که کاربردها به خوبی دارد، آدم وقتی با آن مواجه می‌شود برایش دور از ذهن است؛ یعنی آدم باید خیلی مطیع باشد که بشنود و بگوید آره قبول می‌کنم که چنین است. ما هیچ‌کدام‌مان چنین چیزهایی را به یاد نمی‌آوریم — و توضیح فروید این است که ترومای حاصل از عقدهٔ ادیپ باعث فراموشی تمام مسائل قبل از این می‌شود. من یک بار این را گفته‌ام در جلسه‌های آخر درس دربارهٔ فروید: در آن کتاب نابودکننده‌ای که آیزنک نوشته — «افول امپراتوری فروید» — حرف از این می‌زند که شخصی — که الان اسمش یادم نیست — مشاهدات بسیار دقیقی دربارهٔ کودکان انجام داده است.

نقد تجربی آیزنک و نبود شواهد کودکی

و آدمی هم بوده که اصولاً گرایش به فروید داشته، گرایش مثبت داشته، ولی در اثر مشاهدهٔ رفتار تعداد زیادی از کودکان در همین مراحل توصیف‌شدهٔ رشد، اثری از رفتارهای از این قبیل در بچه‌ها ندیده است؛ یعنی به نظر می‌آید هیچ شواهد تجربی وجود ندارد که تأیید کند در این مراحل چنین ترومایی وجود دارد، احساس رقابت با پدر وجود دارد و غیره. خیلی — از لحاظ تجربی به نظر می‌آید — این تئوری نه تئوری شهودی است، نه توسط تجربه چندان تأیید می‌شود؛ و فقط فایده‌اش — و به همین دلیل فرویدی‌ها همچنان به این ایده علاقه دارند — این است که اولاً این ایده‌های فرویدی نوعی توسط تئوری خود فروید ساپورت می‌شود: یعنی اگر اصول موضوعهٔ فرویدی را پذیرفته باشید، نوعی برایتان طبعی است که چنین چیزهایی باید اتفاق بیفتد؛ مثل قضیه‌ای است در یک دستگاه اصل موضوعی که تا حدود زیادی می‌شود گفت از اصول موضوعه نتیجه می‌شود، ولی بعداً که نتیجه شد با شواهد تجربی خیلی نمی‌خواند. اگر خیلی علاقه‌مند به دستگاه‌های اصل موضوعی باشید، می‌گویید مثل خیلی از چیزهای فیزیکی دیگر — الان ما نظریه‌های فیزیکی داریم که پیش‌گویی‌هایی می‌کنند که تا به حال چنین چیزهایی مشاهده نشده، ولی آدم‌هایی که خیلی علاقه‌مند به آن نظریه‌اند ممکن است احساسشان این باشد که بعداً مشاهده می‌شود؛ مثلاً فیزیک‌دان‌ها الان دارند دنبال این‌اند که ببینند این ذره بالاخره وجود دارد یا ندارد؛ مثالی که زده‌ام: آزمایش‌هایی که انجام داده‌اند و بعد از حدود سی سال — بیشتر چهل سال — تکلیف این پیش‌گویی تئوری مدل استاندارد روشن شد؛ چیزی که عبدالسلام و دو نفر دیگر برایش جایزهٔ نوبل گرفتند؛ تئوری‌ای که بنیادی بود و پیش‌گویی عجیبی در مورد یک ذرهٔ جدید و مکانیسم جدیدی داشت که هنوز امکان آزمایشش فراهم نشده بود و آدم‌هایی که اعتقاد شدیدی به مدل استاندارد دارند معتقدند وقتی این آزمایش انجام بشود مطمئناً معلوم می‌شود این ذرات وجود دارند. به هر حال وضعیت عقدهٔ ادیپ چنین است: اگر خیلی به اصول موضوعه‌ای که فروید می‌گوید ایمان داشته باشید و آن‌ها برایتان شهودی شده باشند، نوعی ممکن است بگویید این فرایند عقدهٔ ادیپ را هم به‌عنوان نتیجهٔ آن اصول موضوعه می‌پذیرم، ولی اینکه الان این مشاهدات بر ضدش باشد. نکتهٔ دوم که دربارهٔ عقدهٔ ادیپ مهم است و فرویدی‌ها خیلی دوست دارند و این توضیحات فروید را ترک نمی‌کنند، این است که واقعاً فروید بر اساس این مکانیسم‌ها و این مراحل رشدی که شرح می‌دهد نوعی می‌خواهد بیماری‌های روانی را علت‌یابی کند؛ مثلاً چه‌طور می‌شود که مردی تمایلات همجنس‌گرایانه پیدا می‌کند یا پارانویا چه‌طور به وجود می‌آید: سعی می‌کند بگوید در اثر اینکه چطور در این مراحل — که عقدهٔ ادیپ باید حل بشود — اختلال ایجاد می‌شود، این‌ها هر کدام به چه بیماری‌ای منجر می‌شود؛ بنابراین تئوری از این جهت جذابیتی دارد. اصولاً — و این را بارها گفته‌ام — یکی از واقعاً مهم‌ترین جذابیت‌های تئوری فروید همین است؛ و چون ما این‌جا می‌خواهیم روان‌کاوی را در نقد فرهنگی به کار ببریم، فاکتور می‌گیریم از قسمت‌هایی که مربوط به بیماری‌های روانی است، و این به ضرر فروید است، برای اینکه واقعاً قدرت فروید این‌جاست: اگر این‌قدر همچنان فروید بین روان‌درمانگرهایی که کار روان‌کاوی می‌کنند محبوب و محدود است، برای اینکه فروید بخش‌های تئوری دارد در جهت اینکه بیماری‌های روانی را دسته‌بندی کند، منشأشان را بگوید و نهایتاً دربارهٔ درمانشان صحبت کند؛ و ما آن بخش را — که تئوری برایش ساخته شده — حذف می‌کنیم و می‌گوییم بحث ما نیست، نوعی نسبت به فروید ظلم می‌شود. من چندین بار گفته‌ام و اگر واقعاً دوست داشته باشید می‌توانید در کتاب‌های مشاوره و روان‌درمانی که دست‌کم فصل‌های فرویدی دارند بخوانید؛ آن‌جا توضیحاتی در مورد تئوری‌های فروید و نحوهٔ برخوردش با دسته‌بندی و درمان بیماری‌های روانی می‌بینید. ولی به هر حال همهٔ این‌ها — در عین حالی که ممکن است جذابیت‌هایی داشته باشد — باز واقعیت این است که بحث عقدهٔ ادیپ تا حدود زیادی دور از ذهن است و از لحاظ تجربی هم چندان ساپورتی ندارد؛ بنابراین به‌طور طبعی اگر خیلی آدم معتقدی نباشید و نخواهید مثلاً به اصول خیلی معتقد باشید، باید مقداری شک داشته باشید که این بخش از تئوری اصولاً چیز قابل‌توجهی هست یا نه. به نظر می‌آید کسانی که اساساً توجهی به این تئوری ندارند، اولین عکس‌العمل‌های کاملاً منفی‌شان در مقابل فروید و جدا شدنشان از فروید هم همین‌جا صورت گرفته: اصلاً این نوع تحلیل‌های فرویدی را نمی‌پسندیدند و به نظرشان می‌آمد هیچ ربطی به رفتارهای واقعی انسان‌ها ندارد. کاری که می‌خواهم بکنم — و نوعی کار رادیکال‌تری به نظر می‌رسد — این است که اگر معتقدیم این بخش‌های تئوری فروید ضعیف است و می‌خواهیم ترکش کنیم، کار رادیکال‌تری که می‌توانیم انجام بدهیم این است که بیاییم سعی کنیم توجیه کنیم فروید چرا این اشتباه را کرده. کاری که می‌شود انجام داد این است: من بگویم اگر آدمی تئوری ساخته و جاهایی‌اش خوب است و جاهایی‌اش بد است و غلط است، چرا این آدم — می‌بینید وقتی تئوری فیزیکی را بررسی می‌کنم و می‌گویم مثلاً از نظر تجربی خوب نیست — کاری که می‌شود بر ضد یک تئوری انجام داد این است که منشأ اشکال و اشتباهش را بگویم؛ بگویم آقا این بحث در اصول موضوعه‌اش این‌جا اشکال دارد، یا مثلاً تجربیاتی را که نادرست است فرض گرفته و بعداً این تئوری را ساخته. اگر بتوانم نحوهٔ به وجود آمدن غلط را توضیح بدهم، این نوعی اقدام بر ضد آن تئوری است. بنابراین آن کار وحشتناکی که می‌شود انجام داد این است که بیایید و مثلاً با یک سری مبانی یونگی یا مبانی غیر یونگی که با این مبانی یونگی برای مثال کار دارند، توضیح بدهید چرا فروید این اشتباه را کرده؛ مفصل‌تر دیگر، یعنی در واقع خود فروید را روان‌کاوی کنید؛ بگویید این آدم چه چیزی در زندگی خودش، در تجربیات خودش بوده که متمایل شده بخش‌های غلط تئوری خودش را بسازد. این کار وحشتناکی است برای اینکه بعداً آن‌ها متقابلاً می‌کنند و می‌آیند مثلاً یونگ و آدم‌های روان‌کاو دیگر را سعی می‌کنند از نگاه روان‌کاوی خودشان تحلیل کنند. من یک بار اشاره کرده‌ام که یونگ بحثی در این جهت را شروع کرده — با توضیح دادن اینکه — چون یکی از سخنرانی‌هایش است، اگر اشتباه نکنم، بعد از آن مفهوم درون‌گرایی و برون‌گرایی توضیحی می‌دهد که چرا فروید با توجه به برون‌گرا بودنش و من با توجه به درون‌گرا بودنم، تئوری‌هایمان چنین شده است؛ یعنی خودش پیش‌قدم می‌شود در اینکه بگوید به هر حال خود این تئوری روان‌کاوی به روان‌کاوی خودِ آن آدم‌هایی که این‌ها را به وجود می‌آورند به‌عنوان این مضمون ارتباط دارد. من کمی سعی کرده‌ام توضیح مختصری هم بدهم که چه‌طور مثلاً برون‌گرایی فروید با بعضی از رفتارهایی که نشان می‌دهد هماهنگ است؛ یا اگر به حرف‌هایی که یونگ دربارهٔ نحوهٔ اختلافش با فروید می‌زند توجه کنید، شما مثلاً از یک دیدگاه فرویدی می‌توانید بگویید — استفادهٔ عامیانه‌ای که معمولاً از عقدهٔ ادیپ می‌کنند این است که هر وقت کسی حالت شورش و انقلاب علیه نظم موجود دارد، می‌گویند این دچار حالت‌های ادیپی است؛ در واقع انگار وقتی کسی با نظم جامعهٔ خودش دارد می‌جنگد، مرحلهٔ سوپرایگو به نوعی اقدام می‌کند، انگار دارد اقدام به مرحلهٔ پدر خودش می‌کند که نمایندهٔ اصلی سوپرایگو در خانواده است و کسی است که نظم را در خانواده برقرار می‌کند و منشأ اقتدار است. بنابراین الان خیلی در این تحلیل‌های پست‌مدرن فرویدی — مثل آدم‌هایی مثل دلوز و گوتاری — نوعی از مفهوم ادیپ به این معنا استفاده می‌کنند: ضدنظم بودن و این‌ها حالت‌های ادیپی است. یونگ جاهایی توضیح می‌دهد که به هر حال چیزی که باعث رنجش شد این بود که فروید بیش از اندازه رفتارهای پدرسالارانه داشت در مجمع‌های روان‌کاوی و به نوعی میل نداشت — جایی خاطره‌ای نقل می‌کند از آن مسافرتی که — اگر اشتباه نکنم — با همدیگه برای تبلیغ روان‌کاوی به آمریکا داشتند و در طول راه فروید امتناع می‌کرد رویاهای خودش را به یونگ بگوید و خودش را در معرض تحلیل قرار بدهد.

یونگ، فروید و گسست جنبش

همه‌اش در واقع در آن موضع اقتدار پدرانهٔ خودش بود و انتظار داشت خودش همه را تحلیل کند و باید خودش مصون از تحلیل باشد. یونگ به هر حال مقداری نمی‌پسندید؛ و حتی همین سؤال‌هایی که در ذهنش بود در مورد اهمیت فوق‌العاده‌ای که فروید به جنسیت می‌دهد و این‌ها را هم به نوعی ظاهراً فروید در خودش نمی‌دید و انتظار داشت مثلاً یک پسر مطیع در مقابلش گوش کند، حرفش را بپذیرد و این‌ها. و این‌ها چیزهایی بود که نوعی باعث رنجش یونگ شد؛ و به هر حال حالا چند داستان معروف وجود دارد که چه‌طور این اختلاف به اوج گرفت و اینکه یونگ به‌عنوان نفر دوم جنبش روان‌کاوی، بعد از چند سال از جنبش به‌طور کامل خارج شد. کسی بود که نوعی معاون فروید محسوب می‌شد و جانشین بلامنازع با این مقام فروید بود؛ در این‌که فروید مثلاً از دنیا می‌رفت این جانشینش می‌شد. و یک دفعه این آدم‌ها جدا خارج شد و کاملاً راه جداگانه‌ای را در پیش گرفت. و من فکر می‌کنم شاید — این احساس من همیشه این است — این تخمینی که وجود داشت مقداری شاید بیش از اندازه باعث شد ضدیتش با فروید یک سری چیزها را کم‌اهمیت بگیرد؛ بعضی از حرف‌های درست فروید را هم انگار نمی‌خواست تکرار بکند؛ به نوعی تبدیل به موجود ضد فرویدی و ضد جنبش روان‌کاوی شد. اما واقعاً در زندگی فروید، فروید این خیلی بارز نیست که بخواهد درخور داشته باشد — من فکر می‌کنم کار خودش را می‌کرد ولی فکر می‌کنم بیش از اندازه شد.

خانواده ادیپی و تعمیم بیش از اندازه

من خیلی می‌خواهم واقعاً محتاطانه — چون کار وحشتناکی است — سعی کنم چیزی بگویم بر مبنای توضیحی که قبلاً داده‌ام: در واقع مقداری می‌خواهم تحلیل عادلانه‌ای از وضعیت خانوادگی فروید بکنم و بگویم عقدهٔ اودیپ که فروید به آن اشاره می‌کند بی‌مبنا نیست ولی بیش از اندازه تعمیم‌یافته است. می‌خواهم سعی کنم توضیح بدهم که خانواده‌های اودیپی وجود دارند و می‌شود درجهٔ اودیپی بودن را نوعی در یک خانواده تعریف کرد، که فروید احتمالاً در یک خانوادهٔ خیلی اودیپی زندگی می‌کرده و شاید — از نظر من قطعاً — تجربه‌های شخصی خودش خیلی مؤثر بوده در اینکه این تئوری را بسازد و بعداً تعمیمش بدهد، بدون اینکه واقعاً مبنای تجربی خوبی از نظر مشاهدات بالینی در مورد کودک داشته باشد. در واقع می‌خواهم بگویم علت اصلی به وجود آمدن این تئوری، وزن زیاد دادن به مشاهدات شخصی خودش در زندگی خانوادگی خودش بوده است. بگذارید سعی کنم بگویم چه‌طور می‌شود دربارهٔ اودیپی بودن و اودیپی نبودن خانواده بحث کرد. اساسش — فکر می‌کنم — این است: خانوادهٔ سالم — فکر می‌کنم همه توافق دارند — مبنایش این است که رابطهٔ پدر و مادر خیلی قوی باشد؛ به اصطلاح می‌گویند قوی‌ترین باندِ موجود در خانواده، باند میان پدر و مادر باشد؛ پدر و مادر مثل یک واحد منسجم در خانواده در مقابل فرزندان رفتار بکنند و فرزندان را به نوعی به آن راهی که باید هدایت کنند. هر مقداری که شکاف میان پدر و مادر بیشتر باشد، خانواده نوعی درجه‌ای از بیماری را تجربه می‌کند؛ و وقتی میان پدر و مادر شکاف باشد، روابط صمیمانه نباشد و اهدافشان در خانواده با همدیگه هماهنگ نباشد، تأثیری که این بر بچه‌ها می‌گذارد می‌تواند تأثیر خیلی مخربی باشد. و می‌خواهم سعی کنم بگویم خانواده‌ای که پدر و مادر اصلاً خیلی دورند و شکاف میان‌شان خیلی زیاد است، می‌تواند به نوعی تبدیل بشود به خانواده‌ای که در آن این مفاهیم اودیپی واقعاً وجود دارند؛ چنین نیست که این مفاهیم ساختگی باشند: یعنی همین الان می‌توانید در یک خانواده مشاهداتی انجام بدهید و بگویید این خانواده به شدت با توضیحاتی که فروید می‌دهد هماهنگ است. آن چه‌طور؟ ببینید، نکته این است: این توضیح فروید درست است که بچه‌ها اولین ابجکت در زندگی‌شان انگار مادرند و تمام مشاهدات این را تأیید می‌کنند: که در ماه‌های اول زندگی حتی کودک تمایزی میان خودش و مادرش نمی‌فهمد؛ یعنی همان‌طور که در مرحلهٔ جنینی جزئی از وجود مادر حساب می‌شد، تا چند هفته و چند ماه — مثلاً فکر می‌کنم دو ماه اول — همهٔ مشاهدات به نوعی به نظر می‌آیند که اصلاً هنوز کودک اینکه جدا شده از مادر و موجود مستقلی است و مادر چیز دیگری است را درک نمی‌کند. بنابراین این توضیح فروید از نظر تجربی مطلقاً به نظر می‌آید در همهٔ جاها درست است که شروع زندگی کودک نوعی با اتحاد با مادر است — و نه ابجکت جنسی؛ همه‌چیز دنیای کودک انگار از مادر تشکیل می‌شود. بعداً پدر به‌عنوان موجودی که عضو سوم است وارد می‌شود — یعنی بعد از اینکه این تمایز کشف می‌شود، پدر به‌عنوان عضو سوم وارد کار می‌شود. من خیلی نمی‌خواهم الان این‌جا وقت تلف کنم و آن حرف‌ها را بزنم، برای اینکه دربارهٔ این بخش از زندگی کودک و مادر تا حد زیاد لاکان حرف می‌زند و اگر بخواهیم دربارهٔ لاکان صحبت بکنیم فکر می‌کنم شاید یکی‌دو جلسه در مورد همین مفاهیم باید صحبت بکنیم و فکر می‌کنم بحث‌های لاکان خیلی جالب است. به هر حال این‌ها تا این‌جا — شاید از نظر منطقی، چه یونگی نگاه کنید چه فرویدی چه به مشاهدات تجربی‌مان — اینکه به هر حال کودک خودش را متحد با مادر می‌بیند و به‌تدریج استقلال خودش را می‌فهمد و استقلال مادر را درک می‌کند و بعداً پدر را به‌عنوان عضو ثالثِ این مثلث — که می‌شود مثلث ادیپی باشد یا نباشد؛ از نظر فروید همیشه ادیپی است — در واقع کودک سعی می‌کند اتحاد خودش را با مادر حفظ کند و پدر مزاحم این اتحاد است؛ بنابراین تعارضی میان کودک و پدر پیش می‌آید و نهایتاً نتیجه‌اش این است که وسطش، مرحله‌ای از دوران ادیپی شروع می‌شود. اینکه این وضعیت چقدر شبیه آن چیزی باشد که فروید توضیح می‌دهد، برمی‌گردد به اینکه شما چقدر در خانواده آن ضلع مربوط در این مثلث — ضلع مربوط به پدر و مادر — بزرگ شده باشد، این‌ها از همدیگه دور باشند: اگر این اتفاق در خانواده‌ای بیفتد، هرچقدر این‌ها از همدیگه دورتر و متعارض‌تر باشند — یعنی کودک پدر و مادر را به‌عنوان واحدی منسجم که با همدیگه تلفیق می‌شوند و یک هدف دارند و جوری دارن رفتار می‌کنند خیلی درک نمی‌کند؛ مادر را در تعارض حتی با پدر و پدر را مثلاً در تعارض با مادر می‌بیند — به‌طور طبعی این‌جا جذب از اول در قطب مادر بوده و جذب این قطب می‌شود، و حالا پدر به‌عنوان عاملی که قرار است این اتحاد را به‌طور مصنوعی بشکند و مثلاً جدا کند وارد کار می‌شود. دو نکتهٔ خیلی مهم وجود دارد: یعنی دارم می‌گویم شما می‌توانید قبول کنید — و من شخصاً با اطمینان می‌توانم به شما بگویم — خانواده‌های ادیپی وجود دارند که عبارت‌اند از خانواده‌هایی که در آن‌ها پدر و مادر با همدیگه تعارض دارند؛ هرچی این تعارض بیشتر باشد، متحد بودن کودک با مادر بیشتر به تعارض با پدر می‌انجامد و آن داستان فروید به نوعی منطقی‌تر جلوه می‌کند. هرچی پدر و مادر واحد منسجم‌تری را تشکیل داده باشند در خانواده — و تعارض یعنی به معنای واقعی کلمه رابطهٔ نزدیکی با هم داشته باشند و مثل دو رقیب که با همدیگه متحد شده‌اند رفتار بکنند — اصلاً این مثلث به این شکل درنمی‌گیرد که همراهی با مادر به معنای تعارض با پدر تلقی بشود. بنابراین آن ویژگی‌های ادیپی کم می‌شود؛ این یک نکته.

شدت ادیپی و ترتیب تولد

نکتهٔ دوم اینکه همیشه ادیپی بودن به دلایل آدلری — آن جلسه‌ای که دربارهٔ ترتیب تولد گفتم — در مورد فرزند اولِ پسر حالت حادتری پیدا می‌کند؛ یعنی اصلاً فرزند اول وقتی پسر است، اگر تعارضی وجود داشته باشد، این مثلث را به معنای واقعی کلمه حس می‌کند و وارد مراحل ادیپی می‌شود. اگر در خانواده‌ای مثلاً هفت تا بچه وجود داشته باشد و بچهٔ هفتم پسر باشد، اصولاً این مثلث با آن معنایی که فروید می‌گوید شکل نمی‌گیرد؛ خانواده تنوع بیشتری دارد. جایی — یادم نیست کجا، فکر می‌کنم شاید در کتاب آنتونی آستور، کتاب فرویدی که گام اول چاپ کرده بود، کتابی از آنتونی آستور — اگر اشتباه نکنم آن‌جا خواندم که در انتقاد نسبت به عقدهٔ ادیپ نقل می‌کند از دانشمندی از خاورمیانه که می‌گفت من هرچه می‌گویم در خانواده‌هایی که در خاورمیانه‌اند — خانواده‌هایی که اصلاً یک مرد با چند زن دارد — اصلاً مثلثی که می‌گویید پدر، مادر، فرزند شکل نمی‌گیرد. چون خانوادهٔ ادیپ چیست و چه‌طور؟ یعنی حرفش این است که اصلاً عقدهٔ ادیپ فقط در یک خانوادهٔ مدرن — مثلاً تک‌همسر — ممکن است شکل بگیرد؛ این خانواده‌ای که یک قبیله با همدیگه زندگی می‌کنند: فرزند باید چه‌طور پدر و مادر خودش را به‌عنوان دو رأس مثلث در نظر بگیرد و بخواهد به این بچسبد و با آن تعارض پیدا کند؟ اصولاً پدر، پدربزرگ، مادر، مادربزرگ، چند مادر با چند مادربزرگ و عمو و دایی — این‌ها در یک چادر دارند زندگی می‌کنند؛ بچه فکر می‌کند یک تعدادِ خیلی بزرگی در واقع در آن دارد شکل می‌گیرد. و به همین معنا فکر می‌کنم این حرف تا حدودی درست است — تا حدودی؛ و وقتی دربارهٔ لاکان صحبت می‌کنیم ممکن است مقداری حرف‌هایی که دارند می‌زنند برگردد به دفاع از فروید، ولی با مشکل عقدهٔ ادیپ و این‌ها را حل نمی‌کند. به هر حال خانواده وقتی پرجمعیت است، وقتی فرزند دهم است، اصولاً فضای خانواده فضای تشکیل مثلث و تعاملات پدر و مادرش تلقی نمی‌شود؛ من نمی‌خواهم بگویم اصولاً به وجود نمی‌آید — حالا بعداً دلایلی می‌آورند که می‌شود همیشه گفت به هر حال نوعی مثلثی وجود دارد، منتها کم‌رنگ‌تر و کم‌اثرتر. من این توضیحات را می‌دهم و به نظرم می‌آید این توضیحات منطقی‌اند؛ و حالا اگر یک زندگی‌نامهٔ فروید را هم بردارید و مطالعه کنید می‌بینید خانوادهٔ فروید به شدت خانواده‌ای بوده که در آن رابطهٔ پدر و مادر سرد بوده و پدر اصولاً مقداری از آن پدرهای مستبدِ دور از زن و بچه‌ها بوده و فروید با مادر خودش رابطهٔ بسیار گرمی داشته و اینکه اصولاً بچه‌ها زیر نظر مادر بزرگ می‌شدند، و فروید فرزند پسر و فرزند اول خانواده است؛ و فکر می‌کنم فروید در تجربهٔ شخصی خودش قطعاً تجربهٔ این عقدهٔ ادیپی را حس کرده.

تجربه شخصی فروید از مثلث خانوادگی

این حس تعارض با پدر نه فقط در سنی که خیلی کوچک‌اند — به نظرم در سنین بالاتر هم این حالت در خانوادهٔ فروید دیده می‌شود؛ که گاهی در واقع این در پسرها به شکل حمایت از مادر در مقابل پدر حتی در سنین نوجوانی واقعاً دیده می‌شود. حرف من این است که عقدهٔ ادیپ اصولاً وجود دارد ولی نه به آن پررنگی که فروید درباره‌اش صحبت می‌کند. اینکه چرا اصولاً وجود دارد — وقتی به لاکان برسیم سعی می‌کنم توضیح بدهم — اگر خانوادهٔ چندهمسری هم باشد به معنایی، به معنای کم‌رنگ، می‌توانید فرض کنید چیزی تحت عنوان عقدهٔ ادیپ وجود دارد؛ ولی مسئله این است که این مقدار پررنگ بودن عقدهٔ ادیپ اصولاً قابل تصور نیست مگر در خانواده‌هایی که این مثلث به‌طور پررنگی در آن‌ها واقعاً بتواند شکل بگیرد: یعنی پدر و مادر اصلاً این‌گونه باشند و بچه‌ها اتحادشان با مادر تا مدت زیادی طول بکشد و پدر مثلاً به‌طور طبیعی وارد خانواده نشود؛ و نهایتاً در مورد پسر، اگر فرزند اول پسر باشد قطعاً احتمال اینکه این حالت‌ها تبلور پیدا کند بیشتر است. و همهٔ این شرایط خاص در مورد زندگی فروید وجود داشته و می‌شود فرض کرد مبنای تشخیص فروید و تأکیدش روی عقدهٔ ادیپ تا حدود زیادی به تجربهٔ خودش در خانواده‌اش برمی‌گردد؛ و من واقعاً فکر می‌کنم چنین است. حالا همهٔ چیزهایی که در مورد خانوادهٔ فروید آدم می‌شنود و چیزهایی که فروید خودش دربارهٔ رابطه‌اش با مادرش و رابطه‌اش با پدرش می‌گوید همه تأییدکنندهٔ این است که این‌جا در این خانواده، فروید گرفتار انگار چنین ماجرایی است: پدر و مادری تا حد ممکن از همدیگه دور، و به فرزند اولی که — یک مدتی در واقع این مثلث واقعاً به‌تنهایی در خانواده شکل گرفته تا فرزند بعدی متولد شود. باز توضیح آدلری در مورد یکی دیگر از بخش‌های تئوری فروید — که دیگر فکر می‌کنم معلوم‌ترین نقش تئوری فروید است — آن توضیحاتی است که در مورد عقدهٔ اخته‌گی به‌طور دلخواه در مورد دخترها می‌گوید و اینکه می‌گویند همهٔ دخترها به نوعی احساس اخته‌گی می‌کنند و میل دارند مثلاً مرد باشند؛ حس از این قبیل در تئوری فروید هست — همین بخش مردسالاری هم در واقع اصل، مرد است دیگر: دخترها همه جور آرزوی مرد بودن و احساس فقدان می‌کنند — و فکر می‌کنم باز این را می‌شود کمی توضیح داد. فکر می‌کنم چنین نیست؛ این بخش از تئوری فروید چندان مقبول به نظر نمی‌رسد و خیلی هم شاید از نظر تجربی — حالا نمی‌شود گفت از نظر تجربی تأیید نمی‌شود، به این خاطر که در دنیای مردسالار طبعی است که همه سعی می‌کنند به ارزش‌های مردانه نزدیک بشوند — بنابراین ممکن است دخترها در سن بزرگسالی کم‌کم دچار چنین مشکلاتی بشوند، ولی در سن کودکی آدم چنین حسی را از نظر مشاهدهٔ تجربی نمی‌بیند: واقعاً دخترها مثلاً افسرده باشند که چرا پسر نیستند و این‌ها؛ نه، خیلی هم شادند و از وضعیت خودشان هم راضی‌اند.

توضیح آدلری ترتیب تولد

باز می‌خواهم یک توضیح آدلری بدهم: یادتان هست دربارهٔ ترتیب تولد که این تأثیر را می‌گذاشت — اینکه وقتی فرزندی متولد می‌شود، مهم نیست فرزند چندم باشد، پادشاه است و توسط فرزند بعدی خلع می‌شود، و بنابراین رقابتی میان دو فرزند متوالی وجود دارد، برای اینکه فرزند بعدی، فرزند قبلی را از پادشاهی خلع کرده و خودش پادشاه شده، و این کار را هم به‌طور مسالمت‌آمیز انجام نداده، به زور انجام داده؛ یعنی چنین نیست که فرزند قبلی خسته شده باشد از پادشاهی، یک دفعه روزی فرزند بعدی از راه می‌رسد و این بیچاره متوجه می‌شود تاج‌وتختش را از دست داده. اگر می‌خواهم یک توضیح آدلری بدهم: اگر فرزند قبلی دختر باشد و فرزند بعدی پسر باشد و این احساس به وجود بیاید که دختر دنبال این به‌طور طبعی می‌گردد که چه چیزی باعث خلع من شده، چرا به این بیشتر توجه می‌کنند — می‌تواند تئوری این باشد که باید ببینم آن مثلاً ویژگی‌هایی که دارد من ندارم چیست؛ او پسر است و من دخترم؛ بنابراین مثلاً نوعی دچار حس حقارت بشود نسبت به اینکه دختر بودنش یا پسر نبودنش چه‌طور باعث چنین مسئله‌ای شده. باز ساختار خانوادهٔ فروید را اگر نگاه کنید، شاید این احساس در خانوادهٔ فروید در حالت خیلی بحرانی بوده، با توجه به اینکه تعداد زیادی دختر پشت سر هم متولد شده‌اند و فرزند آخر پسر است — و احتمالاً خیلی مورد توجه است؛ هم فرزند اول که معمولاً توجه ویژه‌ای به او می‌شود — یادتان هست تئوری آدلری این بود که فرزندهای وسط چرخ پنجم اتومبیل‌اند، مثل زاپاس می‌مانند، احساس می‌کنند به درد نمی‌خورند — فرزند اول و آخر خانواده که پسرند و مورد توجه‌اند — مخصوصاً فرزند ارشد؛ که مخصوصاً در خانوادهٔ یهودی، نوقص‌زاده، فرزند ارشد اگر پسر باشد ویژگی‌های خاصی دارد؛ اصلاً احکامی دربارهٔ او وجود دارد از نظر دینی — طبعی است که فروید زیگموند در خانوادهٔ خودش ارشدیت دارد و مورد توجه خاص است و فرد خاصی هم هست، به قول آدم‌های خیلی بااستعدادی که از کودکی به او توجه می‌شود؛ فرزند آخر هم پسر است و این وسط تعدادی دختر وجود دارند بدون پسر؛ واقعاً ممکن است رقابت‌های خاصی در این خانواده میان دخترها و پسرها وجود داشته باشد — بین مثلاً حالت‌هایی که دخترها سعی می‌کردند از برادر کوچک یا بزرگ خودشان تقلید بکنند و رفتارهای پسرانه داشته باشند — و ممکن است تئوری فروید در چنین خانواده‌ای شکل گرفته باشد که بیش از اندازه، نسبت به حالت نرمال، دخترها تحت فشار دو پسر از ابتدا و انتها بوده‌اند به‌عنوان فرزند ارشد و فرزند آخر؛ یعنی همهٔ فرزندهای وسط دخترند که به‌طور طبعی چرخ پنجم‌اند و فرزند اول و آخر پسرند. من این توضیحات را — تا حدودی وحشتناک — می‌دهم و سعی می‌کنم بگویم این هم نوعی استفاده از تئوری‌های روان‌کاوی در خودِ روان‌کاوی است: شما سعی کنید واضح تئوری را نوعی روان‌کاوی کنید و بگویید این بخش‌های غلط تئوری از کجا درآمده است. نکتهٔ سوم که اصلاً وحشتناک‌تر است، این است که این نکتهٔ سوم را نگوییم اصلاً، ها؟ نکتهٔ چهارم این است که هیچ شکی وجود ندارد که فروید معتاد به کوکائین بوده و کوکائین خاصیتش این است — شما وقتی کوکائین؛ فروید معتاد به کوکائین از طریق تنفس بوده.

کوکائین و شکل‌گیری تصور از اید

ببینید، اولاً این را بگویم: الان وقتی حرف از اعتیاد به کوکائین می‌شود آدم مثلاً یاد مارادونا می‌افتد و اینکه چقدر این موضوع بد است و ممکن است کسی معتاد به کوکائین را از همهٔ مقام‌هایش سلب کند؛ نه، در زمان فروید چنین نبود؛ این مفهوم اعتیاد به این معنایی که الان می‌شناسیم وجود نداشت؛ این مفهوم از دهه‌های شصت به این‌ور — که مواد مخدر شایع شدند و جوان‌ها به آن‌ها آره، منشأ گرفتند از مواد مخدر — وجود ندارد. مواد مخدر در حد مواد توهم‌زا مثل کانابیس و نمی‌دانم حشیش و ماری‌جوآنا و این‌ها در آمریکا — آمریکای شمالی و آمریکای لاتین — به‌طور سنتی وجود داشت؛ سرخ‌پوست‌ها استفاده می‌کردند و خیلی هم استفادهٔ گاه‌به‌گاه؛ یعنی حالت اعتیاد نداشت؛ استفادهٔ دینی به نوعی از آن می‌کردند. و در اروپا استفاده از مواد مخدر مثل کوکائین در محیط‌های پزشکی شروع شد و واقعاً از نظر تاریخی در زمان فروید تجویز کوکائین برای بیمارها کاری خیلی متداول بود؛ اصلاً اصولاً به‌عنوان مادهٔ مخدر و خطرناک و این‌ها نمی‌شناختند؛ و عجیب نیست که فروید افراط کرده باشد در استفاده از کوکائین. آن‌جا که می‌گویم: فروید دچار مشکلات حاد تنفسی و — چیزهایی به اصطلاح — مشکلات مخاطی بینی بوده که الان تقریباً از نظر پزشکی مسلم است که در اثر استعمال زیاد کوکائین از طریق بینی به وجود آمده است. این چیزهایی است که برای زندگی‌نامه‌نویس‌های مدرن فروید تقریباً همه روی آن توافق دارند: که فروید بیش از اندازه — به دلیل اینکه آن موقع هنوز خطرات استفاده از کوکائین خیلی شناخته‌شده نبود — از کوکائین استفاده می‌کرد. فقط می‌خواهم نکته‌ای بگویم: استفاده از کوکائین ظاهراً تأثیری که می‌گذارد این است که بخش‌های حیوانیِ به اصطلاح وجود انسان را — غرایز انسان را — به‌طور وحشتناکی تحریک می‌کند. اصلاً چرا؟ و اصلاً ورزشکارها دوپینگ می‌کنند؛ انرژی‌های جسمانی، انرژی‌های غریزی انسان‌ها، تمایل جنسی، همه‌چیز در اثر کوکائین نوعی عجیبی زیاد می‌شود. بنابراین می‌شود این سؤال را در واقع از اول مطرح کرد: ممکن است فروید در آن زمانی که تحت تأثیر مواد مثلاً نیروبخشی مثل کوکائین بوده، خودش را نوعی با اید متحد دیده باشد؛ یعنی وقتی ماده‌ای مثل کوکائین مصرف می‌کنید، هوشیاری‌تان تا حدی از بین می‌رود، به شدت آن نیروهای چیزی شبیه اید در وجودتان جلوه پیدا می‌کند و قدرت پیدا می‌کند، طوری که اصلاً انگار همهٔ وجودتان می‌شود آن. و می‌شود چنین فرض کرد: یعنی اگر جای فروید باشید که دارید مشاهده می‌کنید که اگر ایگویتان نباشد، سوپرایگویتان نباشد، هوشیاری‌تان از بین برود، شما چی هستید؟ ذاتتان چیست؟ همان چیزی که اسمش را گذاشته اید. بنابراین ممکن است — من دارم می‌گویم، دارم سؤال می‌کنم — واقعاً بتوان چنین فرض کرد که تجربهٔ استفاده از یک مادهٔ مخدر تحت عنوان کوکائین — که می‌دانیم آثارش چنین است — باعث شده باشد فروید نوعی گرایش پیدا کند به اینکه هرچه هست و نیست — مخصوصاً آن بخش جنسی که ظاهراً تحت تأثیر کوکائین تحریک می‌شود — همان چیزی است که ذات ما را تشکیل می‌دهد و چیزی غیر از این نیست؛ بقیه‌اش مثلاً زوائدی است. و فروید شاید به این توجه نکرده باشد که آن حالتی که در اثر مصرف کوکائین به وجود می‌آید حالتی مثل رؤیا نیست که به‌طور طبعی ایگو خاموش می‌شود؛ ایگو خاموش می‌شود، سوپرایگو هم خاموش می‌شود، همه‌چیز خاموش می‌شود، چیزی می‌ماند: میل مثلاً — آن قسمت به اصطلاح انرژی‌های روانی که حالت جسمانی دارند تحریک می‌شوند. در واقع ممکن است این اشتباه چنین به وجود آمده باشد که فروید به‌طور مداوم از این ماده استفاده می‌کرده و آن شرایط را شرایط طبیعی زندگی خودش فرض کرده. و نکتهٔ سوم هم که نگفتم — وقتم دیگر خوشبختانه تمام شد؛ فکر می‌کنم به اندازهٔ کافی — این برای این است که این نوعی برخورد کردن با تئوری‌هاست. بگذارید یک بار یادآوری کنم: قبلاً ما این کار را با آثار هنری به‌طور مشروط انجام دادیم. من چند بار روی این تأکید کرده‌ام که وقتی بحث روان‌کاوانه می‌کنید، تا جایی که یک نفر دارد حرف می‌زند، این ایده از خود اوست.

نقد روان‌کاوانه در شکست سیر طبیعی

اگر من دارم حرف می‌زنم و حرف‌هایی که می‌زنم نوعی روند منطقی دارد — مثلاً فرض کنید مثل اینکه دارم قضیهٔ ریاضی‌ای را ثابت می‌کنم و گزاره‌ها به‌طور منطقی دنبال همدیگه می‌آیند — اگر من دربارهٔ جامعه، دربارهٔ خودم، دربارهٔ زندگی انسان‌های دیگر حرف می‌زنم و همه‌چیز به نظر خوب می‌رسد، این‌جا خیلی جایی ندارد که نقد روان‌کاوانه وارد کنید. کجا نقد روان‌کاوانه وارد می‌شود؟ جایی که سیر طبیعی افکار و سیر طبیعی احساسات شکسته می‌شود و یک دفعه چیزی عجیب‌وغریب مثلاً وارد کار می‌شود، مثل اشتباهات لفظی یا هر نوع اشتباهی که سیر طبیعی رفتارها را می‌شکند؛ آن‌جاست که شما نوعی دنبال ریشه‌های روانی مثلاً ناخودآگاه می‌گردید. اگر من کلماتی را که می‌خواهم بگویم درست به کار ببرم، شما هیچ اطلاعاتی دربارهٔ ناخودآگاهم پیدا نمی‌کنید؛ اگر من اثر هنری‌ای به وجود بیاورم، داستانی را نقل کنم که خیلی طبعی پیش می‌رود، ممکن است اصلاً ربطی به زندگی شخصی من نداشته باشد — من به نوعی واقعاً مشاهداتی را که کرده‌ام خیلی موشکافانه دارم بیان می‌کنم — ولی وقتی اثر هنری‌ای می‌بینید که داستانی دارد نقل می‌شود، همه‌چیز به نظر می‌آید دارد به سمتی می‌رود ولی یک دفعه کشمکشی در داستان اتفاق می‌افتد — مثلاً فرض کنید اتفاقی عجیب‌وغریب که روند طبعی داستان را می‌شکند و به سمت‌های عجیب‌وغریبی می‌برد؛ گفتارهایی در داستان مثلاً می‌بینید که اصلاً طبعی نیستند: این شخصیت به نظر نمی‌آمد این رفتار را انجام بدهد ولی انجام داد — این‌جاست که نوعی باید بروید ببینید چه چیزی در درون این خالقِ این اثر وجود دارد که این انحراف را به وجود آورده. تا جایی که کاراکتر پیش می‌رود، روان‌کاو خیلی حرفی برای گفتن ندارد. می‌خواهم بگویم بنابراین طبعی است که شما حتی تئوری‌ای مثل تئوری فروید را وقتی بررسی می‌کنید — اگر واقعاً به روان‌کاوی معتقد هستید — تا جاهایی که درست و خوب است باید احساس بکنید مشاهدات خوبی داشته و تئوری‌اش را به‌طور منطقی ساخته؛ ولی جایی که احساس می‌کنید کاملاً حرف‌هایی که می‌زند غیرمنطقی و غلط است، نوعی باید دنبال دلایلی بگردید: اصول غلطی فرض گرفته، تجربیات غلطی از زندگی خودش یا به نوعی از جامعهٔ خودش دارد که متوجه نیست این‌ها خیلی تجربیات گلوبالی نیستند، تجربیات لوکالی‌اند. خیلی از تئوری‌های غلط دربارهٔ روان و انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی معمولاً برمی‌گردد به تجربیات شخصی خودِ فردی که تئوری را ساخته. واقعاً واقعیت این است که ما بیش از آن اندازه‌ای که به نظر می‌رسد وقتی دربارهٔ انسان صحبت می‌کنیم به تجربیات شخصی خودمان رجوع می‌کنیم، چه بخواهیم چه نخواهیم؛ هر انسان‌شناسی و هر زبان‌شناسی به نوعی انگار خودش را اول درجه اول مدل می‌کند و بعداً تجربیاتش نوعی وارد کار می‌شوند. این‌ها مسائلی‌اند که به نظر من دست‌کم تا حالا می‌شود گفت: اگر چیزی از تئوری فروید را کنار می‌گذاریم، سعی کنیم توجیهش کنیم که در زندگی شخصی‌اش چه، در زندگی اجتماعی‌اش چه ویژگی‌هایی وجود داشته که می‌توانند به‌عنوان مبدأ این انحراف‌ها شناسایی بشوند. این کار ضرورت ندارد ولی به هر حال به‌عنوان کاربردی از خود تئوری‌های روان‌کاوی این هم می‌شود در نظر گرفت.