او نیمهٔ دوم مقالهٔ «زن اروپایی» یونگ را ادامه میدهد و میگوید به نظرش از نیمهٔ اولش ضعیفتر است. خوشبینی یونگ دربارهٔ روابط معنوی زن و مرد و ازدواج را میخواند و میگوید این اتفاق نیفتاد. بعد خودش از سرمایهداری، فرهنگ و سینما و مردسالاری میگوید که روی سست شدن نهاد خانواده تأثیر گذاشتهاند، و در پایان به فیلم رنگ انار میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامهٔ مقاله زن اروپایی
فکر میکنم نیمهٔ دوم مقالهٔ «زن اروپایی» یونگ نسبت به نیمهٔ اولش ضعیفتر است و من نسبت به نیمهٔ اولش نوعی ارادت دارم، برای اینکه مقاله را خیلی وقتها خواندهام و خیلی هم برای آشنا شدن من با یونگ و ایدههایی که یونگ دارد خیلی مؤثر بود. شاید علت اینکه مقاله را انتخاب کردم بهعنوان مقالهٔ خاصی که دربارهاش مفصلاً بحث کنم همین بود که جوری ادای دینی کرده باشم نسبت به همین مقالهٔ خاص که ایدههای خیلی خوبی در مورد وضعیت روابط مرد و زن در دوران مدرن در آن هست؛ هرچند خیلی قدیمی است دیگر: ۱۹۲۷؛ خود یونگ هم هنوز یونگ نشده واقعاً به معنای واقعی کلمه.
جلوگیری از بارداری و قید خانواده
سعی میکنم چیزهایی که مانده را کمی سریعتر بگویم. اگر اشتباه نکنم جلسهٔ قبل تا اینجا گفته بودم: از تأثیری که وسایل جلوگیری از بارداری میتوانند در رابطهٔ مرد و زن و در سست شدن بنیان خانواده بگذارند — تا اینجایش فکر میکنم گفته بودم. جملهای اینجا هست، باز آن را میخوانم — که نمیدانم تأکیدش از یونگ است یا از مترجم: میگوید اگر این دلیل از بین برود حوادثی که هنوز بروز نکردهاند ممکن است پیش آیند. منظورش این دلیل است: وابستگی به حریم خانواده به دلیل اینکه ممکن است بارداری پیش بیاید. یک دلیلِ پذیرفتنِ قید خانواده برای زن و مرد این بود که به هر حال بچههایی به وجود میآیند که باید از آنها سرپرستی شود؛ اگر این دلیل از بین برود — «حوادثی» در گیومه نوشته که هنوز بروز نکردهاند ممکن است پیش آیند. فکر میکنم تأکید خوبی است؛ در آن ۱۹۲۷ هنوز خیلی چیزها بروز نکرده بود: یعنی مسئلهٔ جلوگیری از بارداری در ابتدای کار بود و در واقع از دههٔ شصت آن چیزهایی که شاید یونگ فکر میکرد ممکن است بروز کنند بروز کردند واقعاً. بگذارید از قسمت بعدش — از اینجا به بعد را کمی سریع میگویم و خیلی هم ممکن است جنبهٔ انتقادی بیشتری داشته باشد بحثی که بعداً میکنم — این قسمت را فکر میکنم اشتباههای واضح دارد؛ در واقع هم اشتباهاتی از این جهت که نظرم در آن هست که با ایدههای کمی پیشرفتهترِ یونگ در دهههای بعد سازگار نیست؛ اشتباهاتی که عمدتاً از اینجا ناشی میشوند که کمی خوشبینانه است. از اینجا به بعد مقاله کمی از جنبهٔ خوشبینانه قضیه را نگاه میکند و همه میدانیم که اشتباه بوده است.
بحث علنی جنسیت و ناخودآگاه زن
هیچکدام از این چیزهای خوشبینانهای که اینجا یونگ فکر میکرد شاید چنین بشود، چنین نشد. مثلاً بگذارید در شروعش اول حرف از این میزند که پدیدهای دارد تأثیر میگذارد روی مسائل مربوط به زن و مرد: در ملأ شدن و آشکار شدن و بحث در ملأ عام کردن در مورد جنسیت، چیزی که اصلاً قبلاً سابقهای نداشته است. جنسیت چیزی به اصطلاح جزو چیزهای مغفول بود: کسی نمیدانست در مورد جزئیات مثلاً روابط زن و مرد از نظر جسمانی، از نظر روانی و اینها خیلی بحث بکند. جنسیت چیزی بود که وجود داشت و کسی در موردش حرف نمیزد. از یک طرف — همانطور که یونگ میگوید — این با حالوروز زن سازگار بود؛ برای اینکه مسائل مربوط به جنسیت جوری در ناخودآگاه زن قرار دارند و در واقع آن بخش مربوط به روابط جنسی زن و مرد از نظر جسمانی در ناخودآگاه زن بیشتر است و جنبهٔ معنویاش بیشتر در خودآگاه؛ و در مورد مرد جوری برعکس. این ایدهای که یونگ داشته تا آخرش هم فکر میکنم این ایده را همیشه حفظ کرد. و بحث کردن در مورد مسائل مربوط به جنسیت به معنای خیلی ملموسش — رابطهٔ مثلاً جسمانی زن و مرد و انواعوقسام چیزهایی که اطرافش ممکن است موضوعات پیش بیاید — پدیدهای مدرن است که به ضرر زن است، به دلیل اینکه در واقع با طبیعت زن مخالف است و چیزی را از ناخودآگاه زن انگار به خودآگاهش میآورد که طبعاً با مسائل روانی زن سازگار نیست. ولی نکتهای که اینجا یونگ خیلی مختصر این موضوع را میگوید این است که این پدیدهٔ جدیدی است که دربارهاش بحث میشود.
روابط معنوی دو جنس؛ نقد خوشبینی یونگ
ولی عبارتی از این شکل هست و کلی بعداً این موضوع ادامه پیدا میکند. فکر میکنم مطلقاً ایدهای که یونگ دارد درست از آب درنیامد: میگوید در حقیقت بحث بر سر مسئلهٔ جنسیت، شروعِ نهچندان نرم بلکه اندکی ستیزهجو و خشونتآمیز، مباحثه دربارهٔ مسئلهای بهغایت عمیقتر است که مسئلهٔ جنسیت در قبال آن بیاهمیت میشود. دارد میگوید این شروع بحثهای جدیدی است که خیلی مهمتر از خود جنسیتاند و چنین نگاه میکند؛ انگار داریم میرویم به سمت مطرح شدن بحثهای کمی عمیقتر. و آن مسئله — آن مسئلهای که قرار است حالا به طور خشونتآمیز، مثل اینکه از آن جای کمی خشنتر و ستیزهجوش به اصطلاح شروع بحث خشونتآمیز را شروع کردیم که مسئلهٔ جنسیت انگار از سکس مثلاً شروع کردیم در ابتدای قرن بیستم دربارهاش بحث کردن — ایدهٔ یونگ این است: آن چیزی که داریم به آن میرسیم، آن مسئله، روابط معنوی میان دو جنس است. یعنی تصور یونگ این است که این مباحثی که مثلاً در روانکاوی فرویدی و این چیزها شروع شده که خیلی معطوف به سکس به معنای ملموس است، میرود به سمت اینکه بحث عمومی در مورد روابط معنوی زن و مرد بشود و این به نفع زن است؛ برای اینکه اینجا دقیقاً به قول یونگ قلمرو زن است: آن بخش معنوی روابط، عشق، مسائل رمانتیکی که ممکن است اطراف جنسیت وجود داشته باشد و خیلی چیزهای دیگر هم. دقیقاً این عبارت را میگوید: «با این مسئله واقعاً پا به قلمرو زن میگذاریم. روانشناسی زن بر اصل ارس که پیونددهنده و جداییافکن است مبتنی است، حال آنکه مرد از دیرباز به لوگوس قائل است.» — بخشهایی را حذف کردم، مختصرش کردم — ما الان در وضعیتی هستیم که میدانیم اصلاً این اتفاق نیفتاد: یعنی روزبهروز مسائل — بحث در مورد سکس، جزئیاتش، انواع مختلفش — چنین رفت و ادامه پیدا کرد و همچنان هم ادامه دارد و چیزی که لگدمال شد اصلاً روابط معنوی زن و مرد بود. هیچ فرهنگی در مورد روابط معنوی زن و مرد به وجود نیامد، بلکه آن کمی فرهنگی هم که وجود داشت از بین رفت. یعنی شما مثلاً اینجور فرهنگ رمان، جور مکتب رمانتیسیسم در اروپا داشتید که اصولاً موضوعش این بود که جوری بهطور ایدهآل در مورد روابط مرد و زن شعر گفته میشد، موسیقی ساخته میشد، در مورد مثلاً داستانهایی نوشته میشد؛ و همهٔ اینها از بین رفت. یعنی اصولاً روزبهروز دور شدیم. بنابراین این شروع و تجلی جور بحث جدید در فرهنگ بشر و فرهنگسازی در مورد رابطهٔ معنوی زن و مرد واقعاً نبود. از اینجا فکر میکنم چیز خیلی روشنی است: خوشبینی یونگ را میبینید — شاید داریم به سمتی خوب میرویم که اوضاع از جهتی بهتر بشود — تا پایان مقاله این حالتهای خوشبینانه وجود دارند و فکر میکنم مدام میتوانید چک کنید که بعد از هشتاد سال اصلاً این اتفاق نیفتاد. و تقصیر من نیست: من کلاً حرفهایی که در مورد وضعیت موجود میزنم همیشه خیلی حالت بدبینانه دارد، برای اینکه فکر میکنم چنین است. پرسش حاضر: شما این مقالات را از این ور بخوانید و ببینید کدام این چیزهای خوبی که میتوانست اتفاق بیفتد از نظر یونگ اتفاق افتاده؛ همهچیز را فکر میکنم در جهت عکسش است. یعنی آن شروعِ ستیزهجو اصلاً خشن نبود نسبت به وضعیتی که ما الان داریم: خیلی نرم بود و اصلاً حرفی نمیزدند؛ خیلی محجوبانه بود — مثلاً فروید نسبت به فرهنگ جنسیتیای که الان در آن زندگی میکنیم — مثلاً مقالات و کتابهای فروید که یونگ کمی خوشبینانهتر بود، الان اصلاً چیزی نیست؛ مطرح شدنش که در مثلاً دانشگاه و اینها، در مرحلهٔ آکادمیک، جزو قسمتهای خیلی نرم و غیرخشن میشود. ایدهای که یونگ دارد این است که اصولاً میرویم به سمت اینکه وارد این روابط معنوی هم بشویم و اینجا جایی است که به نوعی در واقع قلمرو زن است، قلمرو مرد نیست؛ و زن از این طریق — وقتی انسان وارد این بخش معنوی جنسیت شد — زن به نوعی در موقعی قرار میگیرد که جوری غلبه دارد: یعنی برتری زن جوری آشکار میشود.
اروس، لوگوس و طلیعهٔ قلمرو زنانه
طلیعه — این را یونگ در آن میداند — این است که اصلاً روانکاوی اصولاً بر پایهٔ بیماریهای زن شکل گرفته: زن است که در مورد ناخودآگاه خودش میآید به راحتی حرف میزند. واقعیت، یک واقعیت تاریخی این است که بیمارانِ مثلاً فروید و همهٔ بیمارانی که تاریخ روانکاوی بر اساس مطالعهٔ این آدمها در واقع شکل گرفته همه زن بودند؛ خیلی بهندرت در آنها مرد پیدا میکنید: دو سه مرد با نام مستعار داریم — «موش مرد» و «گرگ مرد» و اینها — که حتی مشخصشان هم چندان معلوم نشد که خلاصه چگونهاند. زنها بودند که آمدند و از اعماق مثلاً روان خودشان به راحتی صحبت کردند و چیزهایی را برملا کردند. بگذارید این عبارت را بخوانم — این واقعیتی است که یونگ به آن اشاره میکند و معتقد است این امتیازی است که مرد دارد که بهطور متقابل به زن میدهد که وارد حیطههایی مثل حیطههای ناخودآگاه و مثلاً — به گمان او — شاید روابط معنوی زن و مرد، وارد حیطهٔ ارس بشود. میگوید نخستین گامهای روانشناسی تحلیلی زنانی بودند که بیتردید ناخودآگاهانه به خود رنج و زحمت بسیار میدادند تا روانشناسیشان را به طرزی خشن آفتابی کنند و به همراه آن روانشناسی، پدیدههای روانی پیچیده را — کاری که از مردها برنمیآمد و مردها میل نداشتند انجام بدهند. میگوید مرد غالب اوقات — من همهاش را چنین نمیخوانم؛ دستوپا ریخته دارم میخوانم — «مرد غالب اوقات به مجرد منطق اکتفا میکند و هرچه در مقولهٔ روح و ناخودآگاهی و غیره میگنجد متنفر است و آن را غیرقابل اطمینان، تردیدآمیز، مبهم و یا بیمارگونه میشمارد.» طبعاً نمیآید در موردش خیلی هم حرف بزند. بنابراین اگر بخواهید ناخودآگاه را مطالعه کنید — همانطور که فروید میخواست — خودبهخود کشیده میشوید به سمت اینکه زنها را بهعنوان نمونههای آزمایشگاهی خودتان بپذیرید؛ و وقتی وارد این حیطه شدید، این از نظر یونگ طلیعهٔ این است که ما داریم وارد قلمروهای زنانه میشویم؛ بنابراین بخشی از فرهنگ بهزودی مثلاً رشد پیدا میکند و به وجود میآید که طلیعهاش مثلاً همان بحثهای مربوط به سکس و اینجور چیزها بوده؛ حالا میرسد به سمت جنبههای معنوی رابطهٔ زن و مرد و اینجاها جایی است که زن بهطور مطلق نسبت به مرد برتری دارد. باز خیلی چیزها اینجا هست که صراحتاً به این نکته اشاره میکند: میگوید مثلاً «پیوند عاطفی عاشقانه برای مرد مسئلهای تاریک، شاق و دردناک است.» میگوید مثلاً فرض کنید — «برای مرد بحث بر سر رابطهٔ شخصی همواره مسئلهای همچنان شاق و ملالانگیز خواهد یافت، همانقدر که زنِ خواستِ شوهر را مبنی بر پرسش از او دربارهٔ کتاب نقد عقل محض دشوار و ملالآور خواهد شمرد.» یعنی اصلاً این چیزها که خیلی در فرهنگ مطرح نیست — بحث کردن در مورد مسائل عمیق مثلاً عاطفی و اینجور چیزها — مرد در واقع در موضع ضعف قرار دارد؛ و همانطور که اگر از زن بخواهید مثلاً با زن در مورد این کتاب کانت بحث کنید، زن ممکن است احساس خوبی به او دست ندهد.
مرد و زن ناخالص؛ ازدواج سنتی
بنابراین اینها جور غلبهٔ بخشی از زندگی زنانه و عواطف زنانه در وارد فرهنگ شدنِ بخشی از زنانگی است؛ پس میتواند جنبهٔ مثبتی داشته باشد. و نهایتاً — ایدهای که یونگ به شدت به سمتش میرود — این است که اولاً وارد دورهای شدیم که از نظر یونگ غیرقابل برگشت است؛ توضیح خوبی میدهد که چرا غیرقابل برگشت است: و دیگر نمیتوانیم به آن نهاد سنتیِ ازدواجِ قرونوسطایی پایبند باشیم؛ انگار شرایط جدیدی پیش آمده که در این شرایط دیگر آن نهاد — حالا هرچقدر هم بخواهید آن را مقدس بدانید یا خوب بدانید — قابل نگهداشتن نیست. نکتهٔ اساسی این است که آن ازدواج سنتیِ قرونوسطایی به درد مرد و زنِ خالص میخورد: ما در دورانی قرار گرفتهایم که زن بهرهای از مردانگی دارد و مرد هم کمکم وارد حیطهای میشود که بهرهای از زنانگی داشته باشد؛ بنابراین دیگر مرد و زن خالص نیستند و آن ازدواج برای آدمهایی به وجود آمده بود که مردهای خالص و زنهای خالص بودند. این عین عبارت یونگ است: میگوید ازدواج سنتیِ قرونوسطایی — «نهاد ستایشآمیزی که محاسنش در عمل به ثبوت رسیده» — نمیگوید آن ازدواج بد بود؛ حرفش این است که دیگر نمیشود نگهش داشت: میگوید «نهاد ستایشآمیزی که محاسنش در عمل به ثبوت رسیده، درخور مردانگی صرف و زنانگی محض است» و ما دیگر الان مرد خالص و زن خالص نداریم. زن به زن آموزش میدهیم، زن به نوعی وارد حیطههای مردانه میشود؛ بنابراین بخشی از مردانگیاش در واقع تحقق پیدا کرده؛ طبعاً آن ویژگیای که در گذشته میتوانست آن نوع رابطهای را که در ازدواج سنتی شکل میگرفت شکل بدهد دیگر شکل نمیگیرد. بگذارید عبارتی را بخوانم که یکی از جالبترین عبارتهای این مقاله است: احساس من این است که کلاً در دورانی زندگی میکنیم که کمی — شاید بیش از آنچه یونگ میگوید — اوضاع غرق و قاطی شده: دیگر نه اینکه مرد و زن خالص وجود ندارد؛ اصلاً معلوم نیست دقیقاً مردانگی و زنانگی چه بوده. فکر میکنم خیلی احتیاج به فرهنگسازی وجود دارد که مردها بفهمند مرد بودن یعنی چی، تحقق پیدا کردن مردانگی یعنی چی، و زنها بفهمند زن بودن یعنی چی. کتابی مبدأ این بحثها شد؛ در اینجا آوردهام که سعی میکند همین کار را برای زنها انجام بدهد، به اسم «زن بودن»: کمی فضای کتاب چنین است که به نوعی توصیفی است از اینکه زنانگی چیست و چگونه میشود تحقق پیدا کند؛ و عنوان کتاب اصلاً این است «زن بودن» و عنوان فرعیاش این است که چگونه مثلاً زنانگی خودمان را تحقق ببخشیم و از زندگی لذت ببریم؛ از عنوانش کاملاً مشخص است که هدف کتاب چیست. احساسم این است که با توجه به این اغتشاشهایی که الان وجود دارد در واقع اکثر آدمها انگار در یک جامعهٔ مدرن دچار جور ابهامهای جنسی هستند؛ در همین است که شاید پدیدههایی مثل همجنسگرایی و انحرافهای جنسی بهطور طبعی دارد رشد میکند: اصلاً مرد خیلی نمیداند نقشش انگار چیست؛ زن نمیداند.
تعریف مردانگی: علم به خواستهها
بنابراین جور روابط عجیبوغریبی ممکن است ایجاد بشود. این از این. میخواهم بگویم این جمله عبارت زیبا و جالبی است، برای اینکه سعی میکند در کوتاهترین عبارتِ ممکن مردانگی را تعریف کند؛ فکر میکنم خیلی مفید است که مردها این تعریف را بشنوند؛ فکر میکنم تعریف خوبی است. میگوید گوش بدهید آقایان، گوش بدهید که: «مردانگی یعنی علم به خواستههای خویش و انجام دادن هرچه که برای کامیابی ضروری است.» — چون آن تعریف مردانگی یعنی علم به خواستههای خویش و انجام دادن هرچه که برای کامیابی ضروری است — این تعریف خیلی تعریف خوبی است. نمیدانم برادران کوهن این عبارت یونگ را استفاده کردهاند یا مستقلاً به این تعریف رسیدهاند، ولی جایی در یکی از کارهای برادران کوهن — فیلم بسیار جالبی به اسم «دیلباسکی» — مردی که مثلاً نشان بهطرز مسخرهای نمادی از مردانگی به معنای مثلاً — حالا جامعهٔ آمریکاست — هست، از قهرمان مرد فیلم — که چندان اثری از مردانگی خیلی در او دیده نمیشود — میپرسد مردانگی چیست؟ مرد بودن یعنی چی؟ و جوابی که — خیلی دقیق یادم نیست ولی — آن دیلباسکی، قهرمان فیلم در جواب میگوید؛ در واقع خود آن مرد در جواب میگوید مردانگی یعنی آدم هر کاری را که باید انجام بدهد لازم است انجام بدهد. یعنی اصولاً اینکه مرد موجودی است که آماده است و هیچ چیزی در واقع انگار جلویش نیست؛ اگر کاری باید انجام بشود انجامش میدهد: مردانگی، مرد بودن یعنی آمادگی چنین چیزی را داشتن. اگر قرار است با دیو مثلاً — قهرمانهای مرد افسانهای موجوداتی هستند که با دیو میجنگند، معمولاً با چیزی که غیرممکن است — ولی مرد این است که برود و مثلاً انجامِ غیرممکن را سعی کند ممکن بکند، اگر لازم است انجامش بدهد؛ دستکم بخشی از مردانگی این است. و جواب — حالا چون مقداری بیادبانه است و احتمالاً میتوانید حدس بزنید جواب دیلباسکی چه میتواند باشد، نمیگویم — در واقع به سادهترین چیزی که ممکن است در مورد مرد بودن اشاره میکند: میگوید داشتن بیضه. جوری که تنها چیزی که میفهمد چیزی کاملاً جسمانی است و کاملاً این صحنهٔ فیلم برمیآید از این آدم که همین جواب را بدهد. و به هر حال این چیزی که اینجا آمده فکر میکنم مقدمهٔ خوبی است دستکم برای اینکه در روحیهٔ مردانه چیزی هست که یونگ خیلی با صراحت به خوبی دارد به آن اشاره میکند: علم به خواستههای خویش؛ چیزی که در زنها در واقع کمیابتر است نسبت به مردها. بهطور طبعی یک ویژگی زن این است که نیازهای خودش را بهطور طبعی نمیتواند مثل مرد تبدیل به چیزهای کلامی بکند؛ یعنی مشخصاً بنشیند نگاه کند نیاز خودش را ببیند و این را وارد عرصهٔ کلام بکند. نه اینکه نیازی ندارد؛ ولی اینکه خواستههایش با نیازهایش کاملاً منطبق بشود — این مشکلی است که در مردها راحتتر، طبعیتر اتفاق میافتد. بنابراین این عبارت ابتدایی — یعنی علم به خواستههای خویش و انجام دادن هرچه که برای کامیابی ضروری است — خیلی تعریف خوبی است؛ اینجا آمده و میل داشتم روی آن تأکید کنم.
مردانگیِ زن و چرخهٔ آنیما-آنیموس
حالا نکته این است که زنها بخشی از این مردانگی را به دست آوردهاند: در اثر فرهنگ و آموزش و اینها به خیلی از خواستههای خودشان علم پیدا میکنند؛ یعنی آن حالت مثلاً نیازهای گنگ که ویژگی یک زن مثلاً قرونوسطایی بود، الان دیگر در زنها نیست. این ایدهای است که یونگ دارد: یعنی ناخالص شدن زن یعنی بخشی از این مردانگی؛ اینکه اراده کنند، مثلاً فرض کنید در کنکور قبول بشوند و هر کاری که لازم است برای این بکنند — الان دخترها این کار را میکنند و بیشتر از پسرها هم قبول میشوند — بنابراین بخشی از این در واقع در جامعهٔ مدرن، قسمتی از این مردانگی در زن تحقق پیدا کرده. حالا شما میخواهید چه کار کنید؟ میخواهید در رابطهٔ زناشویی به زن بگویید دوباره برگرد عقب، برگرد به آن حالتی که چنین نبودی؟ یعنی مثل اینکه کمالی را که به دست آورده و بخشی از وجود خودش را که در پستوی وجودش بود — حالا به هر زحمتی — تحقق پیدا کرده، این را صرفنظر کند، مثلاً خرابش بکند، بگوید بروم دوباره همانجور زن خالص بشوم که با یک مرد خالص زندگی بکنم؟ مردها هم که خالص نیستند. در واقع آن دانش زنانهای که جوری نسبت به عواطف وجود دارد — به قول — بگذارید عین عبارت یونگ را بخوانم — به مرد اشاره میکند: مثلاً اینکه احساساتی که مرد در خود کشف میکند این بخشی است که مرد یاد میگیرد؛ معمولاً عواطف — احساسات طبعی خیلی در روشنایی قرار ندارد برای مرد؛ خیلی کنترل زیادی روی اسبِ احساسات و عواطف مرد ندارد آنجوری که زن دارد؛ پیچیدگی احساسات زنانه را مرد ندارد؛ مقداری این را به دست آورده، از طریق مثلاً فرض کنید هنر یا هر چی، در فرهنگ مدرن چنین اتفاقی افتاده. حالا میخواهید به مرد بگویید بعد از ازدواج — بعد اینکه ازدواج بکند و خوشبخت بشود در آن قالب سنتی — بیاید این توانایی را که به دست آورده بگذارد کنار؟ حرفی که یونگ (Jung) میزند این است که اولاً اتفاق بدی افتاده؛ برای اینکه روند طبعیِ رسیدن به تعادل این نیست. روند طبعی این است که یک مرد و یک زن آنیما و آنیموسشان را مثلاً پروجکت بکنند، در رابطهٔ عاشقانه قرار بگیرند و بعداً مرد در عین حالی که مردانگی خودش را صد برابر قویتر کرده، زنِ درون خودش را — چون پروجکت کرده — در واقع هم در درون خودش هم در بیرون خودش جوری دارد به چیزی، به کمالی میرسد: یعنی مردانگی و زنانگی را همراه همدیگر دارد. آنیمای خودش را در بیرون پروجکت میکند و چون موقع پروجکت کردن این آنیما قدرت پیدا میکند — مثل اینکه زنده میشود، به دلیل اینکه به موجودی زنده — در واقع در زن جوری آنیمای مرد را به شدت قدرتمند میکند. آنیمای مرد که قدرتمند شد، آنیمای پروجکتشده، مردانگی مرد را بیشتر میکند؛ دوباره این آنیما قویتر میشود. زن هم همین اتفاق برایش میافتد: آنیموس خودش را جایی پروجکت میکند، این آنیموس جان میگیرد، حرف میزند، زبان درمیآورد؛ کمکم این اتفاق میافتد که جوری آن جنبههای عقلانی، جنبههای کلامی در زن کاملاً به قدرت میرسد؛ به تعادلی به هر حال میرسند. شیوهٔ طبعی این بود. اینکه زن بخواهد بهتنهایی مثلاً آنیموس خودش را پرورش بدهد اصلاً ممکن نیست؛ روال طبعی این نیست؛ بنابراین آنیموس کمی عجیبالخلقهای احتمالاً پیدا میکند، همینجور آنیمای مرد. و بنابراین اتفاق خوبی نیست که قبل از اینکه آن روال طبعی پیش بیاید چنین چیزی اتفاق افتاده. ولی از طرف دیگر یونگ میگوید ممکن است حتی این توهم وجود داشته باشد که دستکم اگر چنین مشکلی بروز کرده — اینکه مرد جوری بخشی از زنانگیاش تحول پیدا کرده و زن هم بخشی از مردانگیاش تحول پیدا کرده — دستکم این گین را داشته باشیم که اینها با همدیگر سازش بیشتری داشته باشند در روابط خانوادگی. دیگر درست برعکس: یعنی این اتفاق هم نمیافتد؛ دقیقاً کشاکش و سرخوردگی پیش میآید وقتی که این خلوص از بین رفته است. یعنی دقیقاً این باز عبارت یونگ است که میگوید «اگر از دور بنگریم چنین میپنداریم که مرد و زن بدینگونه وضعی دارند که ازدواج را به حد کمال مطلوب میرسانند. اما در واقع چون از نزدیک نظر کنیم درمییابیم که چنین نیست و برعکس میان آن دو کشاکشی بروز میکند. زیرا اولاً» — حالا «زیرا نخست» — مرد کارهایی را که زن در اثر استشعار — ببخشید، این متن اینقدر عربیست؛ این تفسیر من نیست؛ خیلی واژههای من دارم میخوانم، بخشی را دوباره ترجمه میکنم به فارسی — «نخست مرد کارهایی را که زن در اثر استشعار و معرفت به حالِ خویش انجام میدهد درنمییابد. و ثانیاً احساساتی که مرد در خود کشف میکند مورد ملامتِ زن قرار میگیرد.» مثل اینکه غیرطبعی دارند رفتار میکنند. جوری میماند مثل اینکه همهٔ آنیما آنجا پروجکت نمیشود: بخشی از آنیما برای خودش قبلاً جای دیگری رفته؛ بخشیاش پروجکت میشود، آنیموس هم همینطور. بنابراین اصلاً آن حالتی که در واقع باید بهوجود بیاید بهوجود نمیآید. حرف یونگ این است: این اتفاق افتاده، نمیتوانیم برگردانیمش، مضر هم بوده؛ مثلاً نظام ازدواج قرونوسطایی حسنهایی داشت، حالا دیگر از بین رفته؛ باید این را بپذیریم که چنین است. این قسمتهایش همچنان بدبینانه است؛ کلاً یونگ آدم خوشبینی نیست. حالا این قسمتها میرسد به جاهایی که از جاهایی — همینجا ادامهاش را میگوید — جنبههای مثبتی هم وجود دارند: اینکه به هر حال انسان مثلاً جور ضعفهایی در مثلاً مرد بهوجود آمده و لزوماً چنین نیست که زن مرد را بدون ضعف مثلاً دوست داشته باشد؛ توجیهاتی میکند که کمی تلطیف میکند که آنقدر هم که به نظر میآید بد نیست.
اوج خوشبینیِ پایان مقاله
نمیخواهم دیگر با کلیات ادامه بدهم. دربارهٔ اینکه این مشکلی که ایجاد میشود — یعنی این یکرنگی و همسانی که به اصطلاح میان مرد و زن به وجود آمده — به شدت جوری زن را به آن میرساند، در واقع جلوی تحقق کامل آنیما و آنیموس را میگیرد: اصطلاحات آنیما و آنیموس در این متن خیلی نیست؛ یونگ هنوز خیلی جوان است. کمی برای خواندن این مقاله برای آدمی که با یونگ آشنا نیست خیلی راحتتر است تا مثلاً مقالههایی که در دههٔ مثلاً پنجاه نوشته شده که به شدت تکنیکالاند و از اصطلاحات خودش استفاده میکنند؛ این مقاله خیلی مقالهٔ عمومی است. از اینجا رد میشوم و میرسم به جایی که نزدیک به انتهای مقاله است و اوج خوشبینی یونگ. خوشبینی یونگ از اینجا. بگذارید خیلی جزئیات را نخوانم، کلیاتش را بگویم و تمام کنم و بروم سراغ اینکه کمی بحثهای انتقادی دربارهٔ همین مقاله داشته باشیم. خوشبینی یونگ از این نظر که میگوید در واقع ما به جایی رسیدهایم که زن خیلی نسبت به نیاز خودش برای کمال، نیازش به عشق، آگاهی پیدا کرده و اشراف پیدا کرده و بنابراین دنبال عشق است، نه دنبال صرفِ ازدواج کردن؛ و این برای تمدن بشر میتواند مثبت باشد. این خیلی خوشبینانه است دیگر: یعنی چرا زنها به روابط خارج از خانواده مثلاً کشیده میشوند؟ اگر عشق را در خانواده پیدا نمیکردند — در قرون وسطی اصلاً متوجه این نبودند که چیزی ندارند و باید دنبالش بگردند — ولی الان متوجهاند: یعنی اگر روابط خانوادگیشان مثلاً سرد باشد میروند دنبال اینکه رابطهٔ عاشقانه مثلاً داشته باشند؛ با مردی شوهرشان را رها میکنند. دارد کلاً توجیه میکند که چرا آمار طلاق بالا رفته، خانواده سست شده و چرا عمدتاً زن است که باعث این تزلزل شده؛ زن انگار چیزی آگاهانه چیزی از خانواده دیگر میخواهد؛ صرف اینکه خانواده داشته باشد برایش کافی نیست. و یونگ خیلی در اوج خوشبینیاش در این مقاله این را چیزی میداند؛ حتی واژهٔ الهی را به کار میبرد یا طبعی را به کار میبرد. میگوید مثلاً فرض کنید — این خشونت و — اصطلاح خودش را به کار میبرم؛ اصطلاح مترجم را در واقع به کار میبرم — «بربریت دوزخی» جنگ روح بشر را آزرده است. بشر الان — اگر میگوید مردها الان بعد از جنگ دنبال این هستند که مسائل اقتصادی و خرابیهایی که به وجود آمده را از بین ببرند، جوری بازسازی بکنند — زن دنبال این چیزها نیست: زن آن جراحت عمیقی که به روح بشر آسیب رسانده را جوری بهطور ناخودآگاه دنبالاش است که ترمیم بکند و هیچ چیزی انگار نمیتواند این جراحت عظیم را ترمیم کند بهغیر از اینکه روابط معنوی و عاشقانهٔ عمیقی میان انسانها به وجود بیاید. بنابراین این نیاز آگاهانهٔ مثلاً زنها به رابطهٔ عاشقانه که دنبالاش هستند — حتی خانواده را رها میکنند و میروند سراغش — به نوعی به نفع مثلاً دستکم نژاد اروپایی است؛ به نفع — در مورد زن اروپایی صحبت میکند — بهعنوان پدیدهای که در اروپا اتفاق افتاده به این موضوع نگاه میکند؛ چون در همان زمان شاید تحلیل یونگ از لحاظ تجربی بر این مبناست که در آمریکا این اتفاق نیفتاده و در اروپا افتاده؛ بنابراین دلایلی که میآورد — مثلاً من الان شروع میکنم به دلایل دیگر آوردن و این را مثلاً طبق معمول ربط میدهم به نظام سرمایهداری و خیلی چیزهای دیگر که مشترک میان اروپا و آمریکاست و جنگ در آن خیلی نکتهٔ مهمی نیست — فکر میکنم یونگ در مقطعی قرار دارد که اطلاعاتاش به او میگوید این یک واقعهٔ اروپایی است نه چیزی مربوط مثلاً به آمریکا؛ و اروپا با همدیگر که بتوانیم بگوییم مثلاً نظام اقتصادی به نوعی دارد به این سمت میرود — و این اشتباه است — یا آمریکا به دلیل آن پیشزمینهٔ فوقالعاده دیرتر به این مرحله رسید یا به دلیل اینکه اصولاً از نظر فرهنگی تا سالهای سال تابع اروپا بود؛ بعداً بعد از جنگ جهانی دوم بود که این تابعیت متأسفانه جایاش عوض شد: یعنی اروپاییها جوری تابع آمریکا شدند. آمریکاییها مثل بچههایی که مثلاً بچه پولدارهایی که درس نخواندهاند همیشه فرهنگ را در اروپا دنبالش میگشتند. فکر میکنم فرق آمریکای قبل از جنگ با بعد از جنگ این است: قبل از جنگ میدانستند بیفرهنگاند و بعد از جنگ احساس کردند که نه، با فرهنگاند؛ اروپاییها قانع شدند که اینها آدمهای بافرهنگاند؛ ولی واقعیت این است که بیفرهنگ بودند و هستند و تابعِ دنیا را هم — فرهنگ دنیا را هم — به نوعی از بین بردند. حالا به هر حال فکر میکنم یونگ اشتباهی میکند که خیلی به طور موضعی دارد به اروپا نگاه میکند و دادههای تجربیاش دارد به او میگوید که باید چنین تحلیل کند: برای اینکه اگر بگوید مثلاً فرض کنید نظام سرمایهداری — سؤال این است که مرکز نظام سرمایهداری آمریکا است؛ چطور آنها چنین نیستند؟ حالا یا آمریکا — من به این دلایل واقعاً این اتفاق در آن دیرتر افتاد — یا خبرش دیر به مردم مثلاً اروپا رسید؛ این هم به هر حال احتمالش هست. تصور من این است که ۱۹۲۷ وضع آمریکا خوب نبوده است. البته یونگ جایی در همین مقالهاش میگوید وضع آمریکا را؛ بهعنوان مثال آمار طلاقش را میگوید. به هر حال تحلیلاش خیلی وابسته است به اروپا؛ اسم را هم گذاشته «زن اروپایی» و مثلاً به جنگ و این چیزها خیلی از اولش اهمیت میدهد: یعنی این وضعیت را وضعیت بعد از جنگ اروپا میداند.
آخرین جمله: سپیدهدمی که نیامد
فکر میکنم این خیلی درست نیست و بخشی از تحلیلهای یونگ به این دلیل در این مقاله ضعف پیدا کرده. به هر حال این خوشبینی فوقالعادهٔ پایان مقاله — بگذارید آخرین جملهٔ مقاله را بخوانم: میگوید «روان زن در برابر این گرسنگی و عطش واکنش میکند.» بله، گرسنگی و عطش نسبت به رابطهٔ معنوی؛ التیام پیدا کردن آن جراحتی که به روح دستکم انسان اروپایی وارد شده. «روان زن در برابر این گرسنگی و عطش واکنش میکند زیرا آنجا که لوگوس جدایی میافکند و بر آفتاب میاندازد و بینقاب میسازد، ارس پیوند و بند میزند. زن امروزی وظیفهٔ فرهنگی عظیمی در برابر خود دارد که شاید نشانهٔ سپیدهدم دورانی نوین باشد.» اصلاً چنین نیست: هیچ اتفاقی نیفتاد؛ هیچ اتفاق خوبی نیفتاد؛ همان روالی که در واقع وجود داشت ادامه پیدا کرد:
نقد دادهها: جنگ، ایدز، پیشگویی
یعنی خانواده را بهطور کامل میشود گفت با رد شدن از چند نقطهٔ عطف سراشیبی خودش را طی کرد و هنوز هم دارد طی میکند. تنها واقعهٔ خوبی که به نفع خانواده در غرب تمام شد — و هر اتفاقی که در غرب بیفتد به بقیهٔ دنیا هم سرایت میکند — پیدایش بیماری ایدز بود که مقداری متوسط طول زندگی پارتنرها با همدیگر را بالا برد: یعنی مثلاً اگر در دههٔ هفتاد این متوسط مثلاً جوری شده بود که با روز هم نمیشد، بهزحمت میشد شمرد و واحدش داشت به ساعت مثلاً میرسید، بعداً به مثلاً متوسطِ سال الان رسیدیم؛ کمی به هر حال شیوع این بیماری وحشتهایی ایجاد کرد که مجدداً کمی علاقهمند شدند به اینکه اگر ازدواج نمیکنند دستکم پارتنرهای طولانیمدتتری باشند و کمتر شیوهٔ زندگی دههٔ شصت و هفتاد را در کشورهای غربی ادامه بدهند. که اینها همه در آمریکا در اوج بوده. بنابراین واقعهٔ جنگ فکر میکنم دادهٔ درستی نیست اگر جنگ را خیلی در تحلیلهایمان وارد کنیم. مطمئناً تأثیر گذاشته: یونگ به صراحت مثلاً وجود لشکری از زنهایی که ازدواج نکردهاند را بهعنوان عاملی که ازدواج در واقع بنیان خانواده را تهدید میکند — دارد از آن صحبت میکند و قطعاً به طور مقطعی چنین بوده؛ ولی ماجراها ماجراهای خودِ عمیقتری بودند و اینکه پیشبینی پایانی چنین چیز مثبتی — همینطور که چنین نشده — نشان میدهد بخشی از تحلیلها تحلیلهای درستی نیست. حالا سعی میکنم — دارم سعی میکنم بگویم — یونگ را تئوریزه کنم، بگویم مقداری دادههایش ناقص بوده، مقداری حالت پیشگویانه دارد: یعنی ما الان در موقعیتی قرار گرفتهایم که اولاً یونگ را تا پایان عمرش بهعلاوهٔ خیلی چیزهای دیگر میدانیم، دنیا را هم دیدیم؛ بحث حالا در واقع جواب مسئله را میدانیم، حالا میخواهیم حلش کنیم.
خانواده میان روانکاوی و جامعهشناسی
یونگ جواب مسئله را نمیدانست. انتقاد خیلی کلیای نسبت به یونگ میتواند این باشد که مسئلهای که دارد بررسی میکند مسئلهای است که بینابین روانکاوی و روانشناسی و جامعهشناسی قرار دارد؛ یعنی خانواده نهادی اجتماعی است که خیلی به همان جنبهٔ فردیتش قوی است؛ با انسانها واقعاً سروکار داریم و در عین حال نهادی اجتماعی است؛ بنابراین انتظار میرود در چنین تحلیلی سهم بیشتری به دیدگاههای اجتماعی داده بشود و یونگ خیلی معطوف به تحلیل روانکاوانه است. میخواهم بگویم شما مسئلهای را وقتی برمیدارید که ابعاد اجتماعی و سیاسی دارد، طبعاً نباید انتظار داشته باشید همهٔ تحلیلتان را از روانکاویِ فرد دربیاورید؛ تا جایی که مثلاً مربوط به رابطهٔ عاطفی میان زن و مرد میشود خیلی چیزها کاملاً از روانکاوی درمیآید، جامعه تأثیر کمتری میگذارد؛ ولی وقتی دربارهٔ نهاد خانواده، سست شدن نهاد خانواده، اینکه چرا طلاق شروع پیدا کرده میخواهید بحث کنید — جامعهشناسان را میدانید که این بحثها را میکنند بدون اینکه کوچکترین حرفی در مورد مسائل روانشناسی انسان بزنند — جور تحلیلهای گلوبال اجتماعی ارائه میدهند که شاید آن هم بهطور قطع افراط حساب میشود. اگر بخواهید خانواده را بدون اینکه مدلی مثلاً روانکاوانه در اختیار داشته باشید که رفتار جنسی انسانها، رفتار انسان در خانواده را جوری مدل بکنید، صرفاً این بحث تحلیل اجتماعی و اقتصادی و این حرفها ارائه دادن، کار درستی نیست. به هر حال این مقاله به نظر من مهمترین نقطهٔ ضعفش این است — که در همان زمان هم میتوانست این نقطه را نقطهٔ ضعف نداشته باشد — این است که به هر حال یونگ بهعنوان روانکاوی توجه زیادی به عوامل اقتصادی و اجتماعی و این چیزها ندارد. به نظر من دیدن اینکه سرمایهداری وجود دارد و دارد چه میکند و چرا خانواده در نظام سرمایهداری دارد سست میشود خیلی کار سختی نبود و چنین هم نبود که در آن زمان این حرفها حرفهای غریب و گفتهنشدهای باشند؛ دستکم در سنتهایی این حرفها بود و مشاهدات اجتماعی را هم چنین توجیه میکردند. اینکه بیش از اندازه این مقاله روانکاوانه است در موضوعی که موضوع صددرصدی روانکاوی نیست — من فکر میکنم نقطهٔ ضعف اصلی مقاله است — بهاضافهٔ اینکه حالا خودبهخود زود دارد این حرفها را میزند، هنوز خیلی چیزها معلوم نیست؛ جور خوشبینیهایی نسبت به آینده دارد. و اگر مثلاً بهطور قطع سی سال بعد این مقاله را مینوشت شاید ده درصد چیزی که میگفت این چیزها نبود که الان در این مقاله گفته. یعنی با دادههای جدید، با پیشرفت کردن ایدههای خودش در مورد مثلاً همان آنیما و آنیموس و رابطهٔ زن و مرد — و این مقاله را کلاً وقتی میخوانید فضای چیزی که به آن میگوییم مثلاً تحلیل یونگی را هنوز ندارد: یعنی نه مفهوم آرکتایپ اینجا هست، نه خیلی به ناخودآگاه جمعی رجوع میکند، نه یک دانه اسطوره به آن صورت مثال آورده — یادم نمیآید؛ خیلی کم اصطلاحات اسطورهای. بعداً مقالههای یونگ پر از این چیزها شدند. و به هر حال ۱۹۲۷ است و هنوز جنگ جهانی دوم نشده، هنوز سری فجایع در واقع بهوجود نیامده. البته پیشبینیای که یونگ میتوانست بر اساس تحلیل خودش بکند این بود که اگر جنگ جهانی دوم اتفاق بیفتد آنوقت این مسائل خیلی تشدید میشوند، که شدند؛ و واقعاً اوج آن نقطهٔ عطف بزرگ این ماجراها جنگ جهانی دوم بود: دههٔ پنجاه، دههای که همهچیز — اصلاً روابط زن و مرد کلاً دگرگون شد. حالا انقلاب جنسی (سکسرولوشن) را به دلیل شصت نسبت میدهند ولی دههٔ پنجاه همهچیز در واقع شروع شده. حالا شاید نشود دههٔ خاصی برای چنین انقلابی تعیین کرد ولی به هر حال دههٔ پنجاه خیلی خیلی اوضاع تغییر کرده و مبدأ تغییرات هم بیشتر آمریکا بود تا اروپا: یعنی از بعد از جنگ تقریباً همهٔ تغییرات فرهنگی و اجتماعی و اینها در جهان غرب از آمریکا شروع شده و به اروپا راه پیدا کرده. اروپاییها بیشتر این چیزها را برمیدارند و تئوریزه میکنند: آمریکاییها کارها را انجام میدهند، این فرهنگ به وجود میآید، سری چیزهای اجتماعی و اینها به وجود میآید و اروپاییها فکر میکنند چرا چنین شده و آمریکاییها میگویند شما چرا مثلاً چنین شدید، ما هم چنین شدیم؛ آمریکاییها هم زیاد این حرفها را گوش نمیدهند. حالا به نظر میآید جنگ سردِ تضادهای روشنفکری آمریکا — اگر بشود چنین اصطلاحی اصولاً به کار برد — مقداری به این تحلیلهای اروپایی مهربانتر دارد نگاه میکند. من عالمهچیز دارم؛ همان اتفاق واقعاً افتاد: امروز ظهر نشستم صفحهای چیزهایی نوشتم؛ قبل از اینکه راه بیفتم طبق معمول از این کارها یادداشتها برداشتم که موضوعها را جداگانه بنویسم که بتوانم دستهبندی کنم، مرتبش کنم و وقت نشد مرتب کنم. الان هم که رفتم در یک صفحه بنویسم نصفش اینجا ماند. بنابراین خیلی چیزها فکر میکنم میشود گفت؛ هرچه که در این جلسه وقت شد میگویم؛ کمی هم سریع و بدون توضیح زیاد میگویم، برای اینکه هر کدامش ممکن است فکر کنم به سؤالم جواب ندهند؛ جوری که به این چیزها اشاره کنم.
سرمایهداری؛ خانواده حول زن
فکر میکنم خیلی چیزها هست که میشود گفت روی این مسائل مربوط به خانواده تأثیر گذاشته. بگذارید برای تبرک — چه میگویند، میمنت و مبارکی — از سرمایهداری شروع کنم که تصویرهای خیلی خیلی واضح و مشخصی در واقع گذاشته. یک نکته را فقط اول بگویم، چون یک مشکل — دیگر این مشکل تکراری — این است که یونگ اصلاً در مورد چیزی بحث میکند بدون اینکه پایههای تئوریکش را به طور منظم بگوید. شما این مقاله را واقعاً میخوانید، هی باید بخوانید بروید جلو، بیایید عقب، بفهمید موضوع عوض شده و در مورد چیز دیگری میخواهد حالا صحبت بکند؛ اول مقاله اصلاً نمیگوید میخواهد در مورد چی صحبت بکند. من دفعهٔ قبل در جلسه گفتم: فکر میکنم صفحهٔ دهم مقاله است — مقاله کلاً چهل صفحه است اگر اشتباه نکنم، چاپ فارسیاش — که در صفحهٔ دهم تازه موضوع مقاله مشخص میشود؛ قبلش هم دارد چیزهایی میگوید بدون اینکه معلوم بشود منظورش از مسئلهٔ زن اروپایی چیست. میخواهد در مورد مسئلهٔ مد صحبت بکند، میخواهد در مورد مسئله — چه بگویم — مثلاً قدشان بلند شده؛ همینطور میگوید اروپا چی است، مثلاً غرب و شرق و تضادهایی که با هم دارند؛ در صفحهٔ دهم میفهمید میخواهد در مورد تزلزل خانواده بهعنوان پدیدهای که اتفاق افتاده و دودلی و مثلاً عدم اعتمادی که زن نسبت به نهاد خانواده در اروپا پیدا کرده صحبت بکند. و مثلاً شما در این مقاله نمیبینید که در مورد خانواده نظریهپردازی شده باشد؛ خیلی بحثها همینطور در هواست. و فکر میکنم اگر کسی واقعاً بخواهد الان همین مقاله را از دید یونگ بازسازی کند — خیلی مهم است که اول مقدمهای مفصل از دیدگاه روانکاوی بدهد — چیزهایی که بعداً بهتدریج در مقاله گفته میشود: همین مرد خالص چیست، زن خالص چیست، آنیما، آنیموس، رابطهٔ مرد و زن چگونه باید باشد و خانواده چگونه شکل میگیرد، روابط ایدهآل چیست، چهگونه بوده و حالا مثلاً تحلیل کنیم این چیزی که میشناسیم که چیست و چرا چنین بوده، ایدهآلهایش چیست، نمیدانم، اینها را حالا بیاییم بگوییم چه تغییراتی میکند، تحلیل کنیم چرا این تغییرات دارد به وجود میآید و مثلاً به چه سمتی میرود و این حرفها. و نکتهای را که به یونگ جوری — حالا شاید تلویحاً به آن اشاره میکنم — این نکتهٔ اساسی به نظر من این است که اصولاً خانواده به طور طبعی حول زن شکل میگیرد، نه حول مرد: یعنی اصلاً برای زن انگار شکل میگیرد و زن آن است که در مرکز خانواده قرار دارد. این خیلی نکتهٔ مهمی است: زنی که — زن به طور طبعی بدون اینکه اصلاً موضوع تشکیل خانواده حالا مطرح باشد از لحاظ جنسیتی ویژگیای دارد، آن هم این که از لحاظ روانی و جسمانی دور خودش حریم ایجاد میکند؛ به دلیل مسئلهٔ بارداری و این حرفها میشود — از نظر اگر میخواهید مثلاً توجیه روانشناسی تکاملی بیاورید، یعنی بهطور طبعی توجیهش کنید، این است که زنی که در اثر رابطهٔ جنسی باردار میشود و ناتوان میشود احتیاج دارد که از او دستکم در دورهٔ بارداری و وقتی فرزند در سالهای اول نوزادی خودش است به شدت مراقبت شود. زن به این دلیل از لحاظ روانی بهطور طبعی دور خودش حریم ایجاد میکند: یعنی جور ترس از اینکه کسی وارد حریم بشود جزو ذات و ویژگیهای روانی زن است. مرد اصولاً این حالتِ ترس از اینکه — نمیدانم — کسی وارد حریم بشود را ندارد. مرد، زن همچین حریم ذهنی و فیزیکی در واقع تا حد ممکن برای خودش ایجاد میکند. فرهنگ قرونوسطایی — این کلمهٔ قرونوسطایی ممکن است جور آهنگ بدی داشته باشد — فرهنگ قبل از دوران مدرن این حریم را نهتنها محترم میشمرد، بلکه فرهنگ این را در واقع تشدید میکرد: یعنی زنها آموزش میدیدند که هی این حریم را حتی بهطور غیرمتعارف و غیرطبعی هی بزرگ و بزرگتر بکنند. و خانواده چنین تشکیل میشود که در همین — انگار این ناحیه، این حریم را مثلاً بهصورت جغرافیایی، فیزیکی فرض کنید — انگار مرد وارد این حریم میشود و خانواده شکل میگیرد؛ در واقع مرد انگار حرکت میکند، زن ثابت است؛ حریمی دارد — به طور تمثیلی دارم میگویم — حول زن است که خانه درست میشود، برای زن است که خانواده شکل میگیرد. نهاد خانواده بهعنوان نهادی اجتماعی نهادی است که در دفاع از حق زن در واقع بهوجود آمده: زنی که — باید تعهدات اجتماعیای از قبل وجود داشته باشند که اگر رابطهٔ جنسی برقرار شد و بارداری پیش آمد، آن مرد مثلاً تعهد خودش را نسبت به این خانواده بپذیرد — زن به این سادگی نمیتوانست امرار معاش بکند. در دوران باستان، در جاهایی که زندگی خیلی سخت بود، نمیتوانست زندگی خودش را اداره کند، وابسته مثلاً به پدرش بود؛ چه برسد حالا بخواهد باردار بشود و بچه به دنیا بیاورد و بچهداری بکند و این حرفها — که دیگر در واقع نهتنها خودش حالا احتیاج به تغذیه دارد؛ شرایط سخت زندگی دوران باستان را در نظر بگیرید، آنوقت واضح است که این خانواده چقدر ضروری است که تشکیل بشود و در واقع برای زن انگار تشکیل میشود. اگر خانواده نباشد زنی که ضرر میکند. پس این واقعیت است که زن بود که وابسته به خانواده بود و به قول اصطلاح مترجم، مرد بود که میخواست از اعضای دیگر برود و از خانواده در برود. این واقعیتی بود که وجود داشت و سؤالی که از اول مطرح میکند این است: چرا برعکس شده؟ چرا زنها دیگر به خانواده واقعاً خیلی وابسته نیستند و احساس خوبی ندارند؟ خیلی از طلاقها را زنها دارند شکل میدهند، خانواده را اصلاً میشکنند. جواب خوشبینانهشان این است که زن دنبال عشق است و دیگر مثلاً به نوعی به خانواده توجه نمیکند — که حالا من میخواهم بگویم این خوشبینیها خیلی جا برای چیز نداشتند؛ ما نتیجهاش را هم میبینیم که در واقع چنین اتفاقهایی در دنیا نیفتاد؛ رسالت، نمیدانم، که آخرش اشاره میکند که سپیدهدم و این حرفها. حالا فعلاً ما سپیدهدمی ندیدهایم؛ حالا شاید در آینده مثلاً سپیدهدمی بهوجود بیاید. این نکته را بهعنوان نکتهٔ اصلی میخواهم بگویم: فکر میکنم جای این تحلیلهای کمی عمیقتر نسبت به شکلگیری خانواده بهعنوان نهادی اجتماعی در این مقاله خالی است؛ مخصوصاً از این جهت که این شکلگیری خانواده حول زن خیلی جنبهٔ روانکاوانه هم دارد؛ یعنی این صرفاً از آن مسئلهٔ — نمیدانم — بیتوجهی به مسائل اجتماعی نیامده. جایی داشت که حتی در همین مقالهٔ سال ۲۷ کمی میتوانست در واقع بیشتر این نکته را باز کند. ولی تقریباً در مقاله خیلی حرفی در مورد این اساس خانواده و اینکه چگونه بهوجود آمده و چرا بهوجود آمده و پایگاهش چیست نیست. بیایید حالا از سرمایهداری شروع کنم.
انقلاب صنعتی و استقلال اقتصادی
چون فکر میکنم سرمایهداری — همین الان از همین حرفهایی که زدم — خیلی — حالا به معنای مثبت یا منفی — تأثیر واضحی روی خانواده گذاشته. انقلاب صنعتی شد و — چه منفی بدانید اتفاقهایی که افتاده، چه مثبت بدانید — چیزی که خیلی واضح اتفاق افتاد این بود که در قرن نوزدهم اولاً مشاغل بسیار زیاد و متعددی بهوجود آمد که اصلاً قبلاً وجود نداشت: کارخانه با هزاران کارگر. یعنی این کار کردن از لحاظ اقتصادی وارد مرحلهٔ جدیدی شد. در دوران مثلاً فئودالیسم اصلاً چنین بود که زمینی بود و تعدادی آدم که روی آن کار میکردند: رعیتهایی بودند، هر کدام روی بخشی از زمین کار میکردند؛ زنها معمولاً اطراف. یعنی نظام فئودالی چنین است: زمین بزرگی است و تعداد زیادی رعیت که روی آن زمینها کار میکنند؛ هر کسی در همان زمینها خانهای دارد، کلبهای دارد و اطراف همان کلبه خودش مثلاً کار میکند؛ یا حالا ممکن است دستهجمعی — اینها را اگر کمی تولید انبوهی وجود داشته باشد مثلاً نظامی بدهند که حالا بروید همهتان آنجا کار کنید بعد بیایید اینجا کار بکنید و الی آخر — به هر حال رعیتها حتی در جایی با همدیگر معمولاً جمع نبودند؛ همینطور پراکنده در زمینها ممکن بود زندگی بکنند. زن هم اینجا در کلبهای همراه مرد زندگی میکند و کاری انجام میدهد؛ معمولاً چنین است. اکثر نظامهای فئودالی بیشتر کار کشاورزی را — شخم زدن و مثلاً بذرپاشیدن — غالباً مرد انجام میدهد؛ زن مثلاً اطراف خانهٔ خودش ممکن است سبزی بکارد، نمیدانم اگر حیوانی باشد به او دانه بدهد؛ جور کارهای اقتصادی که حولوحوش خانه است و خیلی از آن هم دور نمیشود. حالا اصلاً شغلی وجود ندارد: میخواهم بگویم تعداد مشاغل خیلی محدود است؛ مقداری زمین وجود دارد، تعدادی آدم هم که همینها را کشتوکار میکنند. و حالا نظام صنعت به وجود میآید: کارخانهٔ نساجی چند هزار کارگر میخواهد. پس تعدد مشاغل بهعلاوهٔ راحت شدن مشاغل: دیگر این شغلهایی که در کارخانهٔ نساجی وجود دارد — شکاف زدن و نمیدانم ماهیگیری و شکار نهنگ و نمیدانم — چیزی نیست که خود را ببندد و نمیدانم این حرفها؛ نخای مثلاً آنجا از ماشین نساجی آویزان است، یک نفر باید این را بکشد؛ قشنگ میتواند این کار را بکند؛ نه نیروی بدنی میخواهد نه هیچی. مشاغلی به وجود آمد که زنها بهتر از مردها انجام میدادند؛ کمتر هم حقوق میگرفتند — یعنی اینکه زن و زن بودن؛ حقوقشان معمولاً حدود نصف مردها بود. بعد بنابراین زنها، بچهها وارد کار شدند؛ مردها کمکم رفتند مثلاً کارهای سختی مثل معدن و اینها را انجام میدادند. شغلهای زیادی به وجود آمد؛ به هر حال از نظر تاریخی این امکان به وجود آمد که زن کار بکند و استقلال اقتصادی پیدا بکند و بتواند زندگی خودش را حتی مستقل اداره بکند. این یک واقعه است؛ بخشی از نیاز زن به مرد و تشکیل خانواده را از بین میبرد: زن حتی میتواند بچهدار بشود و به بچهٔ خودش هم غذا بدهد. آن میزان وابستگیای که — میگوید خانواده چرا به ضرورتِ قطعی باید به وجود میآمد؟ برای اینکه زن اصلاً نمیتوانست زندگی خودش را اداره بکند اگر خانواده وجود نداشت؛ اگر مرد تعهد نمیداد به زن که من از تو و بچهها مراقبت میکنم، خانه برایت درست میکنم و این حرفها. این کار — الان وارد دورهای شدیم که خانه به تعداد زیاد ساخته میشود؛ بعد مثلاً کافی است اجاره کنید؛ بنابراین زن میتواند برای خودش صاحب خانه بشود؛ کافی است برود در کارخانه کار سادهای انجام بدهد، پول به دست بیاورد و این کار را. در ابتدای نظام صنعتی چنین است که زن و مرد و بچهها همه کار میکردند و کفاف روزیشان را نمیداد؛ ولی بهتدریج جامعهٔ سرمایهداری به این سمت رفت که رفاه ایجاد کرد و الان شما در جامعهٔ سرمایهداری مثلاً غرب، در آمریکا واقعاً چنین نیست که دیگر لازم باشد همه کار بکنند: یک نفر به راحتی میتواند خرج زن، میتواند خرج شوهرش و بچههایش را بدهد. بنابراین اصولاً نقش اقتصادیای که مربوط به امرار معاش بود از بین رفت. پس این را میخواهید منفی حساب کنید یا مثبت، اتفاقی که افتاد — صنعتی شدن، تولید انبوه، نظام حقوقی و کارگری و اینها — کمکم در اروپا و آمریکا به این سمت رفت که رفاه ایجاد کرد و وقتی استقلال اقتصادی وجود داشته باشد بخشی از نیاز طبعی به خانواده از بین میرود. حالا زن میتواند — پس نیاز طبعی ندارد — فکر کند ازدواج بکند یا نکند. الان زنهایی هستند که میگویند ما بچه میخواهیم ولی شوهر نمیخواهیم. این اصلاً دویست سال قبل میشد کسی به این فکر کند که من شوهر نمیخواهم، فقط بچه میخواهم مثلاً؛ دوست ندارم با این مرد زندگی بکنم ولی بچه دوست دارم؛ حالا دلم میخواهد بچهام خودم باشد. میتواند مردی را انتخاب کند، بگوید مثلاً پس — این نکتهای است. استقلال اقتصادی زن واقعاً به نظر من بخشش مثبت است؛ اینکه امرار معاش راحت شد و انسان راحتتر زندگی میکند چیز منفیای نیست، به اصطلاح در حد ذات خودش. حالا سرمایهداری شروع همهچیز را درمیآورد و همهچیزهای مثبتش هم کمکم تبدیل به چیزهای منفی شده. ولی به هر حال این واقعیتی است که در آن تاریخ کمکم نمود خودش را دارد نشان میدهد: یعنی ۱۹۲۷ زمانی است که زنها کمکم دارند استقلال اقتصادی پیدا میکنند، کار میکنند، درآمد دارند و وقتی استقلال اقتصادی پیدا کردند نیاز آنچنانیای که به مرد داشتند را دیگر احساس نمیکنند.
تعهد عاطفی در سختی و نرم شدن کار
پس جمعبندیاش در واقع این است. حالا همین را بیایید — این استقلال اقتصادی زن را — بیایید کمی از نظر روانی ببینیم چه آثاری میگذارد و چرا زن در واقع به نوعی در خانواده آن احساس راحتی و آن حالت آرمانی را که برایش داشت دیگر نمیتواند داشته باشد. اینجا چیزهایی که به نظرم خیلی واضح است این است: شما زمانی را در نظر بگیرید که زندگی خیلی سخت بود و مرد مثلاً هر روز وقتی از خانهاش درمیرفت — درمیآمدند که کار بکنند و امرار معاش بکنند — به رنج زیادی میافتاد. هیچ چیزی برای مرد برای ابراز عشق به زن طبعیتر از این نبود که خودش را برای خانوادهاش حتی به خطر بیندازد، کار سخت بکند، کوه بکند مثلاً — حالا حتی اگر این کوه برای امرار معاش نباشد — و جوری ثابت کند به خانوادهاش که مثلاً حاضر است هر کاری برای خانوادهاش انجام بدهد. پس زن هم وقتی این را میدید این را نشانهٔ عشق و نشانهٔ مثلاً — یعنی در مقابل اینکه مرد دارد حیاتش را — ببینید، زن از نظر زندگی اصلاً زنده بودن وابسته به مرد بود. جامعهای چنین در نظر بگیرید: زن اصلاً غذایش را مرد برایش میآورد و امرار معاشش، ادامهٔ حیاتش به شدت به مرد وابسته است؛ اگر این مرد نباشد اصلاً معلوم نیست چگونه میخواهد زندگی بکند. و مرد هم با تمام وجود سختی را دارد تحمل میکند: انگار همان حالتهای مردانهای که به طور غریزی در مرد بعد از ازدواج به وجود میآید — که هر جور شده باید از زن و بچهاش مثلاً حمایت بکند — اینها تجلی دارند. به وضوح زن این را میبیند که مرد با اینکه میتواند الان برای خودش بگذارد و خانوادهاش را رها کند، این کار را نمیکند؛ تعهد دارد نسبت به خانوادهاش. این متقابلاً برای زن هم تعهد ایجاد میکرد از نظر اخلاقی: نسبت به این مرد، نسبت به خانوادهاش متعهد میشد. میدانید نه؟ یعنی از خیانت کردن به چنین مردی — مثلاً این رفته ماموت شکار بکند، این زن مثلاً برود با مرد دیگری رابطه برقرار کند — خیلی از نظر اخلاقی سنگینتر است از اینکه زنی الان به شوهرش که رفته مثلاً بیرون گلفبازی بکند خیانت کند. میدانید منظورم چیست؟ در شرایطی سخت اقتصادی مرد به معنای واقعی کلمه مردانگی خودش را — اینکه خواستهها و نیازها را درک بکند و برود هر کاری انجام بدهد — دارد متجلی میکند. زن از این طریق دارد زندگی میکند و از نظر عاطفی وابسته میشود به این مرد، متعهد میشود. ویژگی زن این است که تعهد اخلاقی بیشتری نسبت به — اصلاً چیزی — اینجا گفته، مثل بذری است که خیلی میشود این را رشدش داد: اینکه جایی میگوید زن عاشق انسانها میشود، مرد است که میتواند عاشق چیزها بشود. ولی زن، رابطهٔ انسانی خیلی خیلی اساسی و مهم است برای مرد هست ولی زن اصلاً انگار تمام وجودش جوری در رابطه — با رابطهٔ عاطفی با انسانها — شکل میگیرد و ارضا میشود. به این نکته دقت کنید: چه چیزی باعث میشد زن متعهد به خانواده بشود؟ قانون وجود نداشت در دوران قدیم؛ میدانید نه؟ قانون به معنای چیزی عامی که مثلاً ترس از قانون نیست که زن را وادار میکند به تعهد نسبت به خانواده؛ آن فضای عاطفی — فضایی که میان زن و مرد وجود داشت — این کار را واقعاً انجام میداد؛ بیش از مثلاً اینکه نمیدانم در کتاب قانون چه نوشته شده و چه کار. زن اصولاً — ببینید اینکه کتابی بدهید به زن که در آن نوشته باشد چه کار بکند چه کار نکند خیلی کمتر روی زن تأثیر میگذارد تا اینکه آدمی باشد که رابطهٔ عاطفی عمیقی با او برقرار باشد؛ حالا این آدم به این آدم بگوید تو این کار را بکن یا نکن. میدانید منظورم چیست؟ اینجور حالتهای انتزاعی، قواعد — چیزهایی که دور از — مثل اینکه منشأ انسانی هم میتوانند نداشته باشند.
قانون انتزاعی و تعهد زن
جایی در کتاب قانون — جایی حرفی در مورد احساس زنها نسبت به قانون در این مقاله هست؛ بد نیست حالا که آمدهام برایتان بخوانم — میگوید — میگوید در واقع «از لحاظ روانشناسی تنها دیدگاهی که حقیقتاً برای زن اهمیت دارد» — میگوید در واقع از لحاظ روانشناسی یعنی تنها دیدگاهی که حقیقتاً برای زن اهمیت دارد: مسائل روانی و اینها برای زن خیلی اهمیت دارد، یعنی تنها چیزی است که برایش اهمیت دارد. از لحاظ روانشناسی — حالا آن جملهٔ معترضه را حذف کنیم — «کتاب قانون کتابی بداندیش و شرور و حقیر و دیننواز، نظیر تمام تصوراتی که مرد برای تعبیر عشق به زبانی قابلفهم در مخیله میپروراند.» مثل حرفهایی که مرد در مورد عشق میزند؛ حرفهایی — چیزهایی که در کتاب قانون جایی نوشته و مثلاً — نمیدانم — برای خیر مردم، نمیدانم — عموم جامعه، برای اینکه تولید مثلاً زیاد بشود قانون بگذارید. زن اصولاً تعهدش نسبت به اینجور چیزها نسبت به مرد خیلی کمتر است: مردها این قوانین را اصولاً قانونگذارند و قانونها را خیلی جدی میگیرند؛ زن اصولاً از نظر اخلاقی بیشتر در رابطهٔ عاطفی است که مقید میشود؛ در رابطههای انسانی است که تعهد برایش معنا پیدا میکند، نه تعهد نسبت به موجودی بیجان مثل قانون. ما در نظام سرمایهداری — و حالا به هر حال بگویم در دنیای مدرن — روزبهروز به سمت جامعهای رفتیم که آن لایههای انتزاعیاش اهمیت بیشتری پیدا کرده: حتی روابط انسانی میان آدمها در خانواده را قانون در موردش وضع شده؛ میدانید منظورم چیست؟ جوری اصلاً — چیزی که همیشه برایم جالب است — شما الان بروید در آمریکا بگویید کی دارد حکومت میکند: اصلاً آدمها دیگر انگار حکومت نمیکنند؛ جوری سیستمی وجود دارد که آنجا دارد حکومت میکند؛ به قوانینی، عدهای؛ اما آدمهایی که آن قانون را نوشتند دویست سال پیش مردهاند و آن قوانین دارند؛ چیزی خارج از انسانها انگار آنجا حاکم است. این ویژگی نظام مدرن است و جوری هم چارهناپذیر است: یعنی نمیتوانید دیگر برگردید به دورانی که آدمها مثلاً دور از همدیگر دارند زندگی میکنند و خانواده بتواند قانون خودش را داشته باشد؛ جامعههای کوچک میتوانند قوانین خودشان را داشته باشند. بنابراین ویژگیای که در واقع در جهان مدرن به وجود آمده این است که اصولاً زمینههای اخلاقیِ آن تعهد نسبت به خانواده — نه فقط از نظر اقتصادی، زن لازم نیست حتماً خانوادهای تشکیل بدهد؛ میتواند حتی بدون تشکیل خانواده بچهدار بشود و زندگی خودش را اداره بکند — از طرف دیگر اصولاً تعهد نسبت به خانواده الان کمی انتزاعی شده: آن مرد در زندگی به اندازهٔ کافی انگار تعهد ایجاد نمیکند، مگر اینکه حالا روابط خیلی درخشانی به وجود بیاید که این تعهد ایجاد بشود. اینکه زنها اصولاً نسبت به عهد و پیمان — مثلاً حتی چیزی مثل نهاد ازدواج؛ که مرد بعد از اینکه ازدواج میکند ممکن است حالا نسبت به قوانین اصولاً نسبت به عهد و پیمان — مشهور است دیگر که زن پیمانشکن است. مرحوم هملت، شاهزادهٔ دانمارک، جملهای در نمایشنامهٔ مربوط به خودش میگوید — میگوید بعد از اینکه برمیگردد میبیند مادرش در واقع در دسیسهای پدرش را کشته و با عمویش ازدواج کرده — میگوید بهراستی که شما زنها را باید عهدشکن بنامید؛ اصلاً به جای زن بهشان لقب عهدشکن بدهیم. این زن وقتی متعهد میشود که روابط عاطفی عمیقی وجود داشته باشد؛ آن شیوهٔ زندگی گذشته این تعهد را تا حدودی ایجاد میکرد. زن به دلیل ترس از مجازات و قانون و نمیدانم قواعد و اینها نبود که به خانواده احترام میگذاشت؛ در مقابل روابطی که وجود داشت خودبهخود تعهد عمیق قلبی و اخلاقی برایش ایجاد میشد و اینها الان اصلاً وجود ندارد؛ بنابراین خیلی عجیب نیست که کمتر در واقع تعهد را ببینیم. شما در مقابل مردی که خودش هر روز زندگیاش را به خطر میاندازد و برای امرار معاش — امرار معاش — میرود مثلاً کارهای سنگین و سخت انجام میدهد؛ مثلاً نهنگ شکار میکند یا ماموت شکار میکند — حالا قبلش — نمیدانم انسانهای سابق ماموت شکار کردند یا نه؛ فکر میکنم قبل از به وجود آمدن انسان ماموتها بودند — در مقابل چنین مردی نهتنها احساس تعهد میکند، آن شعار — آن شعار قرونوسطایی که یونگ اینجا به آن اشاره میکند — از نظر زن بیمعنا نیست: شعار اینکه «شوی تو سرور توست»؛ آموزشی که کلیسا به زن میداد وقتی ازدواج میکنی شوهرت سرور توست. حالا مرد امروزی را در نظر بگیرید و به زن بگویید این مرد — مثلاً بیعرضهای که صبح پا میشود مثلاً میرود یک ساعت جای الکی کار میکند و میآید و همش دارد خوش میگذراند — این سرور توست؟ چرا؟ این چه چیزی دارد که مثلاً زن احساس بکند؟ مردها کلاً آن ویژگیهایی که اینجا در تعریف مردانگی آمده تا حدود زیادی از دست دادهاند. میل دارم سؤال جواب ندهم، اگر اصراری نکنید؛ اگر اصرار بکنید هم زیاد فرق نمیکند. این ویژگی نظام سرمایهداری — راحت شدن کارها — این اتفاقها افتاده. ببینید — من مدام حرفهایی از این قبیل میزنم؛ بگذارید چیزی بگویم، چون خارج از کلاسها خیلیها این مشکل برایشان پیش آمده و از من میپرسند: من چرا مدام از این چیزهای وحشتناکی که پیش آمده حرف میزنم؛ به نظر هیچوقت هم نمیگویم چه میشود کرد. معمولاً مصرفگرایی از سرمایهداری وحشتناکتر است؛ هیچکدام هم به سمت بهبود نمیروند؛ هی اوضاع دارد بدتر و بدتر میشود و خیلی وقتها هم حرفهای من چنین است که به نظر میآید اصلاً نمیشد جلوی این کارها را گرفت: مثلاً سرمایهداری به وجود میآمد.
مصرفگرایی و تولید انبوه
نمیشد هم به وجود نیاید. چیزی که خیلی مهم است این است که اصلاً با ازدیاد جمعیت بشر از یک طرف و از طرف دیگر با پیشرفت دانش بشر — شما این دو را کنار همدیگر بگذارید — هیچکدامشان نمیشد جلویشان را گرفت و نباید جلویشان را میگرفتیم؛ درست است؟ جامعهها وقتی بزرگ میشوند، تکنولوژی هم پیشرفت کرده، نظام سرمایهداری به وجود میآید: یعنی مثلاً فرض کنید دیگر نمیشود مثلاً به آن معنای قرونوسطایی یک کفاشی، کفشهای اختصاصی و سفارشی برای مردم بدوزد؛ یک کارخانهٔ کفش و این چند میلیارد آدمی که میخواهند همهشان کفش بپوشند، هیچکی هم پابراهنه نمیخواهد راه برود؛ نباید هم راه برود؛ طبعاً نباید چنین باشد که مثلاً آن تفاوتها — در قرون وسطا عدهای افراد خاص کفش میپوشیدند؛ چند کفاش شمارهٔ پایشان را میگرفتند و برایشان کفش درست میکردند. در دوران سرمایهداری در واقع اتفاقی که افتاده این است که همه میخواهند کفش بپوشند، چند میلیارد آدم؛ اصلاً نمیشود دیگر چنین تولید کرد؛ تولید را باید انبوه بکنی. تکنولوژی هم همزمان — بشر دانشش زیاد شده، زیاد و زیادتر میشود — این تکنولوژیها را هم دیگر انباشته شدن، امکانات جدید به وجود میآید که استفاده میکنیم. این چه چیزش مثلاً مشکل دارد؟ به نظر تا اینجایش که مشکلی ندارد، مخالفت هم ندارم. بله، بله میخواهم به این حرف شما اضافه کنم؛ حالا این درست است؛ مشکل این است که طرف میخواهد چند جفت کفش داشته باشد؛ طرف میخواهد انواعوقسام کفشهای عجیبوغریب بپوشد و آن کارخانه هم دیگر کفشی که بیست سال دوام بکند اصلاً نمیسازد برای اینکه به منافعش سازگار نیست؛ و فرهنگی هم به وجود میآید که تمام مدت تبلیغ میکند که کفشهای مدل جدید آمده. خانمها هم که تبلیغ لازم ندارند؛ حالا تبلیغ هم بشود که برای ششماهه به ما یکماهه درست است؟ این کفشی که در آن مهمانی پوشیدند دوباره نمیتوانند جلوی آن مردم بپوشند؛ آبرویشان میرود. کمکم نظام سرمایهداری چنین خطرناک میشود که نهفقط این اتفاقها میافتد، اصلاً زندگی آدمها میشود. همین کفش مثلاً — یادشان میرود که اصلاً برای چی زندگی میکردند؛ یعنی تمام زندگی میشود تولید کردن و مصرف کردن همین اشیایی که نظام سرمایهداری دارد تولید میکند.
من امروز مثلاً به تبلیغات — این اتفاقی که میافتد، آن پروجکشن است که خطرناک است دیگر: یعنی نیازهای سطح بالایی که شما برای رشد باید برطرف کنید، به شما تلقین میشود و این توهم برایتان به وجود میآید که با همین اشیاء این نیازها دارد برطرف میشود.
تبلیغات و فرافکنی نیاز معنوی
من امروز تبلیغی در تلویزیون داشت پخش میکرد، شنیدم؛ در مورد فکر میکنم ژلهای بود که آخرین جملهاش این بود که «فرمان به شیرینی، یک لبخند». ژله است؛ لبخند چیست؟ تمام تبلیغات را نگاه کنید: آن نیاز معنوی انسان به لبخند که چیز شیرینی است — این قرار است شما با تبلیغات جوری این را وصلش کنید به این ژله — و تمام تبلیغات معمولاً چنین است: چیزهایی مثلاً فرض کنید آسایش زندگی در مثلاً — فلان — چیزی که دارد تبلیغ میشود کیک است. یا چیزهایی؛ اصلاً تبلیغات یعنی این: یعنی نیازهای عمیقِ برآوردهنشدهٔ شما را تشخیص بدهند و بعد بیایند جوری — پیوندهایی به طور حالا — اینکه تبلیغات ایرانی خیلی دِمُد است؛ الان اروپاییها چنین تبلیغ نمیکنند؛ مارلبرو چنین تبلیغ میکند: میگوید سیگار مضر است حتی اگر مارلبرو باشد؛ این شعار است، به نظر میآید ضددخانی است ولی بالاخره یعنی اینکه مارلبرو از همه کمتر ضرر دارد؛ حالا اگر میخواهید بکشید مارلبرو بکشید. غرب تبلیغاتش خیلی پیچیده است دیگر: گاهی اصلاً شما نمیفهمید. ژان لوک گدار تبلیغاتی برای شلواری جین درست کرده و خیلی بحث شده که اصلاً یعنی چی، یعنی چگونه تبلیغ آن شلووار جین حساب میشود؛ خیلی ابهام داشت که کسی اصلاً نفهمید چگونه دارد آن شلووار را تبلیغ میکند. حالا بگذریم؛ به هر حال تبلیغات ایرانی هنوز در مثلاً دوران دههٔ شصت و هفتاد معادل تبلیغات قدیمی است؛ بنابراین اگر خیلی پیچیدهاش بکنید و ظریفش بکنید ممکن است تأثیری نگذارد: ذهن اروپایی و آمریکایی آنقدر اینجور کلکها به او زدهاند که حالا دیگر به راحتی نمیشود تأثیر گذاشت. حالا بگذریم از این حرفها. به هر حال مشکل سرمایهداری این است دیگر: کمکم همهچیز میشود کفش و کلاه و دیگر نمیدانم خوردن این و خوردن آن؛ و در همان کف نیازهای خودمان ماندهایم و طبعاً — حالا ببر این چیز را دادی؟ حالا یکدو آیتم جلوتر ممکن بود بگویم: اینکه مشکلی که برای خانواده پیش آمده و اتفاقاً آن چیزی که یونگ در واقع میگوید را از بین برد — یعنی به هیچ وجه به سمت جنبههای معنوی جنسیت نرفتیم — شیوعِ سکس است که همهٔ رابطهٔ زن و مرد را پر کرده و این بهطور بدیهی نتیجه در واقع با وضعیت نظام سرمایهداری سازگار بوده است.
سکس بهجای معنویت
نظام سرمایهداری میرود به این سمت که همهٔ جنبههای معنوی را پروجکت بکند روی جنبههای مادی، برای اینکه این را میتواند بخرد و فروش بکند؛ میتواند اشیایی درست بکند، میتواند فیلم درست بکند و هر چیزی که به هر حال قابل خریدوفروش باشد؛ معنویت را نمیشود خیلی کالایش کرد، آن جنبهٔ معنوی رابطهٔ زن و مرد را نمیشود در بازار عشق مثلاً فروخت: عشقفروشی (لاو شاپ) نداریم ولی سکسشاپ داریم؛ بنابراین شاپ است و چیزی که شاپش را درست کرد پیشرفت میکند. حالا انواعوقسام مثلاً ابزارها و اینها درست میکنند؛ نمیدانم مجلات، فیلم، هرچه فکر کنید. من خیلی دوست دارم — این را ندیدهام، باید بروم یک بار جستوجو کنم — خیلی دوست دارم ببینم چه درصدی از خریدوفروشهای مثلاً کل سرمایهٔ جهان در این زمینه دارد کار میکند، به اصطلاح کار میکند؛ فکر میکنم درصد خوبی پیدا کرده، کمکم. پس این نکتهای است. اصلاً شما — این — شما این نظام سرمایهداری را در ۱۹۲۷ — که چه بگویم — ۱۹۵۰ هم میشناختی میتوانستی حدس بزنی که آیندهٔ رابطهٔ زن و مرد در نظام سرمایهداری چیست. مارکس — معنویت — مارکس این چیزها را خوب میفهمید؛ که اصلاً نظام سرمایهداری ضدانسان، ضدبشریت است. بعداً مارکسیست تبدیل شد به — نمیدانم — صرفاً آن حرفهایی که زده بود در مورد جنگ طبقات و اینها. در آثار خودش مارکس به این چیزها خیلی اشاره میکند: به طبیعتِ ضدانسانی بودن در واقع سرمایهداری، اینکه انسان را از خودش خالی میکند و فرهنگ را از بین میبرد و آن چیزها را در واقع همان ۱۸۰۰ و خوردهای میدید. بنابراین ذات نظام سرمایهداری این است که رابطهٔ معنوی زن و مرد را از بین میبرد. طبعاً وقتی سکس شد همهچیز — حالا این چه کاری است: من شکمم که سیر است، احتیاج به حمایت مرد ندارم، مرد هم که هیچ احتیاجی به زن ندارد؛ حالا نهادی درست بکنیم به زور به دلیل اینکه از سنت چنین بوده، برویم آنجا مثلاً سکس را محدود کنیم به خانواده. فکر میکنم خیلی طبعی است که آدمها وقتی همهٔ فکر و ذکرشان بشود سکس — الان فرهنگ غرب چنین است که آدمها را میکشاند به این سمت که بخش عمدهای از حیاتشان دلمشغولیشان سکس باشد؛ برای اینکه اکثریت بچهها در دورانی که ما داریم زندگی میکنیم قبل از بلوغ حتی آگاهیهای جنسی پیدا میکنند و این جوری عطشهایی مثلاً در آنها به وجود میآید که کاملاً مصنوعی و غیرطبعی است: تمام کانالهای تلویزیونی در اروپا ساعتهایی — از ساعتی به بعد — آزادانه چیزهای پورنو، مثلاً فیلمهای پورنو پخش میکنند؛ فکر میکنند بچهها آن موقع خواباند؛ بچهها آن موقع بیدار میشوند تازه برای اینکه این چیزها را تماشا بکنند، برای اینکه کنجکاوند. اصلاً کلاً ذهنیت آدمها جور غیرعادی به سمت — وقتی آدمی از جنسیت، سکس بفهمد واقعاً خانواده چیز احمقانه و بیخودی میشود: چرا مثلاً هزار نفر در زندگیاش نباشند، یک نفر باشد؟ اگر هم مثلاً خانوادهای در کار است، اینکه بیرون از خانوادهام روابطی وجود داشته باشد را جوری سعی کنیم مثلاً فرهنگی ایجاد بکنیم که بتوان تحملش کرد. اروپاییها که کمکم تحمل میکنند؛ آمریکاییها هنوز کمی در این زمینهها به نظر میآید مقاومت دارند: بیچاره رئیسجمهورشان را چقدر اذیت کردند. البته میگفتند علتش این است که دروغ گفته؛ میگفتند آن بخش مربوط به جنسیت و اینها — معمولاً حرف این بود که به آنجایش کار نداریم؛ دادگاهها به این نتیجه تشکیل میشود که نه، شهادت دروغ داده. ولی به هر حال آمریکاییها هنوز نسبت به این چیزها حساسیت دارند: یعنی شهرت دارد که در آمریکا فرهنگ چنین است. تا قبل از ازدواج هر کاری کرده باشی، هر جور افتضاح مثلاً روابط جنسی و اینها، هر کاری کرده باشی به کسی ربطی ندارد؛ ولی خانواده که تشکیل دادی باید نسبت به خانوادهات متعهد باشی: هنوز آمریکاییها دستکم در بخش عمدهای از آمریکا این فرهنگ وجود دارد و فهمیدن اینکه مردی روابط جنسی خارج از خانواده داشته از نظر اجتماعی مضر است؛ یعنی مردم جور بدی نگاهش میکنند. در فرانسه جذاب است: یعنی کلاً خیلیها به آن احساسی — چگونه مثلاً آدم — این رئیسجمهورهای آمریکا یک بار ازدواج کردهاند؛ رئیسجمهورهای فرانسه — این رئیسجمهور فرانسه که الان هست — که اصلاً فوقالعاده است.
بالا رفتن سن ازدواج
یکیاش دیگر واقعاً اوج رئیسجمهورهای دنیاست. چیز دیگری که در جامعهٔ سرمایهداری مؤثر بوده بالا رفتن سن ازدواج است؛ این دیگر بدیهی است که مشکل ایجاد میکند: مثلاً اکثر — الان سن ازدواج بالا رفته؛ دلایل کاملاً اقتصادی و اجتماعی داشت. مثلاً دلیل خیلی واضحش این است که شما الان جابهایی که در نظام سرمایهداری پیشرفته هست بیست سالی درس خواندن میخواهد: اولش خیلی راحت هر کسی میرفت آن نخ را — و میگرفت — میکشید؛ آن نخ را الان یک ربات میکشد، مکانیزه شده؛ مهندس لازم دارد؛ مهندس بیست سالی باید درس خوانده باشد. تا داری درس میخوانی — نظام سرمایهداری که اول خیلی از نظر اقتصادی خوب در واقع همهچیز را — البته از اولش هم که وضع فاجعهبارش این بود که زن و مرد و بچه همه باید کار میکردند باز هم نمیتوانستند بخرند؛ مثلاً دستمزدها خیلی پایین بود — الان به هر حال مشکلی که پیش آمده این است که شما متخصص باید بشوید تا بتوانید جاب خوبی داشته باشید؛ این معلوم است. بنابراین نمیتوانید استقلال اقتصادی داشته باشید و ازدواج بکنید: نه مرد، نه زن. جامعهٔ سنتی مرد از چهارده پانزدهسالگی میتوانست برود سرِ کار پدرش، کاری مشابه بکند؛ تخصصی که لازم نبود؛ کافی بود اراده کند که درآمد داشته باشد؛ ممکن بود سخت باشد، درآمد بالا نتواند به دست بیاورد ولی جوری پانزدهسالگی با بیستسالگیاش فرق نمیکرد: یعنی آن مبارزه برای امرار معاش را از سن باید شروع میکرد. ماهیگیری؛ حالا چند بار با پدرش مثلاً میرفت دریا، یاد میگرفت؛ چنین نبود که بیست سال طول بکشد تا ماهیگیری یاد بگیرد. بنابراین وضعیت نظام سرمایهداری رفت به این سمت که ازدواج خیلی دیر صورت میگیرد، چه برای مرد چه برای زن. در این وسط اتفاقی میافتد: مرد و زن قبل از اینکه ازدواج بکنند عموماً روابط جنسی ممکن است برقرار بکنند یا دستکم ذهنیتش را پیدا میکنند. حالا بعد از سالهای سال میخواهند ازدواج کنند و یک دفعه میخواهند تمام گذشتهٔ خودشان را پاک کنند؛ معلوم است که به این راحتی نیست. عامل اجتماعی خیلی واضحی که در واقع تأثیرگذار بود این بود که آدمها خیلی دیر ازدواج میکنند، خیلی بعد از اینکه به بلوغ میرسند: اینها همه در سرمایهداری است — از چیزهای جالبی که دیگر هم وجود دارد. بگذارید — خودم هم از سرمایه — من میافتم تو و درش میشوم، غرق میشوم؛ نه، انتقاد از نظام سرمایهداری چیزهایی مانده. بگذارید دورش خط بکشم که اگر رفتم تا آخر توانستم برگردم اینها را برایتان بگویم.
گسترش فرهنگ و سینما
برویم سراغ پدیدهٔ دیگری که به نظر من خیلی مهم است و یونگ هم در آن دوران در واقع در دورهای قرار داشت که این را میتوانست به وضوح ببیند و بخشی از بحثهایش در واقع از همین موضوع استفاده میکند: آن این است که ما در طول تاریخ به طور منظم — تقریباً میتوانیم بگوییم به طور یکنواخت — میرویم به سمت گسترش پیدا کردن فرهنگ: یعنی سهمی که فرهنگ — فرهنگی که بشر تولید کرده — در زندگی یک آدم دوهزار سال قبل داشت با هزار سال، پانصد سال، صد سال؛ و الان به طور مدام میبینید این حجم فرهنگ دارد بزرگ میشود و تأثیرش روی ذهنیت و وضعیت زندگی آدمها دارد عمیقتر و وسیعتر میشود. این مقداری که ما الان آموزش میبینیم آدمها آموزش نمیدیدند؛ این مقداری که ما تلویزیون و از فرهنگ استفاده میکنیم — مثلاً الان بیستوچهار ساعته، اگر قسمت خواب را فرهنگ حساب نکنیم — از دور ساعتهای بیداریمان همیشه به نوعی یا داریم میخوانیم یا داریم چیزهای فرهنگی را نگاه میکنیم؛ خیلی خیلی در واقع مشغول این دو چیز هستیم. و این پدیدهای است؛ پدیدهای که در قرن بیستم به طور ناگهانی اوج فوقالعادهای پیدا کرد: یعنی آدم روستایی — شما ببینید ابزارهایی مثل هنر را نگاه کنید — خیلی اکثریت آدمها در دوران قرون وسطی بهغیر از شاید معماری کلیسا و نقاشیهای داخل کلیسا ارتباطی با هنر نداشتند؛ خیلی جاها مثل ایران — حالا فرهنگ خاصِ شعر که میان عموم مردم در واقع جوری متداول بوده وجود داشت: همهٔ ایرانیها تقریباً چند بیتی شعر را میگفتند — حالا بهغیر از خواندنش که چیست — این روستا هم میبینید طرف خلاصه دو بیتی شعر ممکن است گفته باشد؛ این فرهنگ همهجا نبوده: یعنی همهجا چیزی مثل شعر گفتن — البته شعر، آن چیزی که میگویند که خیلی جاها شعر حساب نشود — اصولاً فرهنگ، خیلی هنر در زندگی آدمها نقش کمتری داشته. شما در قرن بیستم مخصوصاً بعد از اختراع سینما و تثبیت شدن سینما بهعنوان هنری، هنر را عامیانه کرد دیگر: هنری که همهٔ آدمها جوری میروند تماشا میکنند. شعر ممکن است کمی اعتقاد برقرار کردن با آن سخت باشد: احتیاج یا باید سواد داشته باشید بخوانید یا یکی بیاید برایتان بخواند؛ سینما دیگر نه سواد میخواست نه هیچی؛ همینطور راحت میروید. به نظرم میآد جوری سهلالوصول هم هست: داستانی شبیه داستان زندگیتان آنجا میبینید؛ میتوانید گریه کنید، بخندید و به هر حال ساعتی را خوش بگذرانید. حجم ارتباط آدمها با هنر و انواعوقسام پدیدههای فرهنگی صدها برابر شده و از این طریق راهی در واقع به وجود میآید که بتوان برنامهٔ آدمها را برنامهریزی کرد، بتوان زندگیشان را تغییر داد. در واقع اگر تشکیل خانواده پایههای طبعی داشته — یعنی خانواده، تشکیلاش و فرهنگی که در آن حاکم بوده برمیگردد — شما میتوانید فرهنگِ تشکیل خانواده و روابط خانوادگی مثلاً به قول یونگ قرونوسطایی را تا حدود زیادی استدلال کنید که با توجه به مثلاً طبیعت انسان و شرایط مثلاً زندگی انسان این به اصطلاح اپتیمومی تقریباً رسیده بود؛ تا حدودی میخواهم بگویم: یعنی از طبیعت انگار نشأت گرفته. زن چون باردار میشود، چون بچهدار میشود ضعیف میشود، باید مرد بپذیرد که مثلاً از او مراقبت بکند و الی آخر.
میبینید خیلی چیزهای طبعی — ما در دورانی زندگی میکنیم که اصولاً آن فرهنگهایی که ریشهٔ طبعی داشتند به راحتی میشکنند و از بین میروند در اثر حجم زیاد فرهنگ مصنوعی: که یک آدم ممکن است با یک فیلم خودش، با یک کتاب خودش جریانی ایجاد بکند که بخشی از این فرهنگ در واقع توسط فرهنگی دیگر جایگزین بشود. اینکه اصولاً انسان — بگذارید نکتهای را که به سرمایهداری مربوط است باز بگویم.
مازلو، شکم سیر و رشد سکس
شاید اول همه باید میگفتم: اصلاً به آن هرم نیازهای مازلو یک لحظه فکر کنید: اول شکم باید سیر بشود، بعد نوبت مسائل سکس و مسائل جنسی میرسد. یکی از تفاوتهای دوران مدرن واقعاً این است که شکم مردم سیر شد: اصلاً آدمهایی که در دوران قدیم زندگی میکردند چقدر وقت داشتند که بروند سراغ مثلاً تفننهای جنسی؟ الان ما در دورانی زندگی میکنیم که در حد غذا خوردن — شما در کشور اروپایی هیچ مشکلی ندارید؛ از نظر آن کمبودی هم که ایجاد میشود روی نیازهای فیزیولوژیک — نیازهای فیزیولوژیک شکم حدی دارد و سیر میشود؛ جنسیت جوری است، سکس جوری است که کمی سیر شدنش تقریباً حد مشخصی ندارد. بنابراین ما در نظام سرمایهداری همهچیزمان تبدیل میشود، به طور سیستماتیک به نیازهای فیزیولوژیکمان محدود میشود: شکم هم که به اندازه — کار — اگر مردم گرسنه بودند تا وقتی سیر نمیشدند نمیرفتند سراغ سکس. پس آن قسمت سیر شده، غذا به اندازهٔ کافی تولید شده، حالا غذاهای تفننی هم هست؛ خلاصه مردم میخورند و بعد چیزی که میماند در آن نیازهای فیزیولوژیک که جوری انتها ندارد سکس است؛ بنابراین حجم سکس هی مرتب اضافه میشود. و طبعاً آدمهایی که الان فرهنگ هم تولید میکنند شکمشان سیر است: شکم که سیر است شما میتوانید سینما بروید؛ شکم که سیر بشود میتوانید در واقع به فرهنگ بیشتر بپردازید. اینها از جهتی مثبت است و خوب است برای اینکه انسان هرچه فرهنگیتر باشد بهتر است؛ منتها موضوع این است که حالا این فرهنگ چیست؟ دیگر فرهنگی است که خیلی دلبهخواه در واقع آدمها تولیدش میکنند: مثلاً بخشی از فرهنگ دنیا را آدمهایی شکل میدهند که مثلاً در هالیوود مستقرند؛ حالا اینها چه جور آدمهایی هستند و چه نیات و اهدافی دارند — مطمئناً خیلی به فکر نمیدانم آرمانهای بشری و این حرفها نیستند — در واقع فرهنگ هم جوری گرفتار همان چرخهٔ تولید و مصرف و سرمایهداری میشود. بنابراین ما در دورانی زندگی میکنیم که فرهنگ به شدت غلبه پیدا کرده در زندگی انسانها و این فرهنگ، فرهنگی است که یک فرهنگ بازاری است؛ بنابراین عامل عمدهٔ رشد انسانها را — شاید مهمترین عامل رشد انسانها در دوران جدید — در واقع دخالت عمیق سرمایهداری در تولید فرهنگ میتوانید ببینید. میخواهم از اینجا اشارهای بکنم به تأثیر فوقالعاده زیادی که سینما — مخصوصاً بهعنوان هنری مورد توجه عموم — روی مسائل رابطهٔ زن و مرد و مسائل خانوادگی گذاشته. شما از اول پیدایش سینما — من این را نمیدانستم ولی بعداً چند سال پیش در اینترنت تصادفاً دیدم — آدم فکر میکند مثلاً این جریان ساخته شدن فیلم پورنو و این حرفها مربوط به دههٔ شصت و هفتاد است: چیزی در اینترنت دیدم، تبلیغ فیلمی که مجموعه فیلمهای پورنوی دههٔ بیست میلادی است؛ یعنی همان اولش دیگر، یعنی اصلاً سینما؛ منتها اینها اکران عمومی نمیشدند یا به طور خصوصی در جمعهایی نشان داده میشدند. اینکه سینما میتواند به طور کاملاً علنی در واقع جوری مثلاً مسائل مربوط به سکس — آن نکتهای که یونگ میگوید در مورد حرف زدن در مورد مسائل جنسی — این در فرهنگ به اصطلاح مدرن توسط سینما اصلاً به مرحلهٔ وحشتناکی رسید؛ و این که کاملاً همهچیز در واقع برملا شد؛ تمام آن چیزهایی که جور حرف نمیزدند در موردش تبدیل شد به چیزی کوک.
مردسالاری فرهنگی و تصویر زن
شما در هر کوچهوبازاری که میروید عکس و فیلم و همهچیز در واقع میبینید. اینها آسیبزا بودن — و نکتهٔ اساسی این است که وقتی فرهنگ غلبه کرد، مردسالاری با جور
سرعت و شتاب فوقالعادهای رشد کرد — من از آن معنای فرهنگیاش: یعنی مرد آمد هنر تولید کرد، فرهنگ تولید کرد و ناخودآگاه آن چیزی که مردانه بود را ستایش کرد؛ و مخصوصاً میخواهم روی این تأکید کنم — زن را آنجوری که دوست داشت نمایش داد و زنها آن چیزی شدند که مردها میخواستند. یعنی ببینید این پدیدهای مدرن است: شما مثلاً به دههٔ سی، چهل میلادی نگاه کنید؛ هنرپیشهای به اسم گرتا گاربو هست که همهٔ مردها عاشقاند؛ بعد مثلاً دههٔ پنجاه نگاه کنید؛ کتابی هست از آدمی معروف به اسم جیمز موناکو تحت عنوان «چگونگی درک فیلم» — کتاب، اگر اشتباه نکنم، درسی دانشگاه ییل — که در چیزهای سینمایی کتابِ کتاب خیلی معتبری است؛ جایی اواخرش چند تصویر چاپ کرده از تصویر زن در سینمای دهههای اول: مثلاً فرض کنید لیلیان گیش، بعد نمیدانم مثلاً جین منسفیلد، همینطور نگاه کنید، بعد میرسید به مریلین مونرو، بعد بریژیت باردو مثلاً؛ و میبینید آن چیزی که مرد — و همینطور شما به زنهای تاریخ نگاه کنید، از آرایش موهایشان گرفته تا اخلاقشان — همان است که ستارههای سینمای آن دهه در واقع دارند نمایش؛ آن را کی ساخته؟ ما از ذهن یک مرد بیرون آمدهایم: یعنی در واقع مردها چنین راه خودشان را باز کردند؛ زن هرچه سهلالوصولتر از نظر جنسی بهتر. یعنی چهرهٔ مثلاً ساختهشده از زنی ایدهآل که شبیه مریم مقدس باشد — این ایدهآل، زن ایدهآل — تبدیل شد به ایدهآلِ یک کارگردان یا فضای مثلاً ذهنی مردهای هالیوود که آنها دوست دارند چهجور زنی را در مقابل خودشان ببینند. هر نوع فرهنگی که — بهطور خصوصی من معمولاً خیلی سخت است که اکسپلیسیت به اصطلاح صحبت بکنم — فرهنگی که تهیهکنندگان چگونه دختری را قانع میکردند که بیاید در این کار؟ من قسم میخورم در طول تاریخ هر چیزی که هر ترفندی که اینها به کار برده باشند، هر حرفی یاد گرفته باشند که اگر این را بزنند مثلاً دختر را گول بزنند و بیاورند و بعد از طریقش پول دربیاورند همهٔ اینها را میتوانید ببینید علناً در سینما، آن بهطور خیلی عمیقتر و مثلاً چیزتری در واقع گفته شده.
تایتانیک و آموزش ضمنی
مدح — بگذارید فیلمی را که دیگر همهٔ افراد بشر دیدهاند احتمالاً اشاره کنم: فیلم «تایتانیک». آن پیرزنی که دارد زندگی خودش را تعریف میکند در مورد آن لحظهای که برهنه شد در مقابل آن پسر نقاش و آن نقاشیاش را کشید؛ میگوید این شهامتآمیز — با خیلی مدح میکند، دیگر — این شهامتآمیزترین — یادم نیست جملهاش چی است — مثلاً مهمترین لحظهٔ زندگیاش بوده که این جرأت را مثلاً به خودش داد و این کار قهرمانانه را انگار — یعنی جوری دارد صحبت میکند از این حرکتی که کرده؛ این اوج مثلاً زندگیاش انگار بوده — و میگوید که این پسرم کاملاً حرفهای بوده: یعنی فقط نقاشی من را کشید؛ این نقاش حرفهای بوده. یعنی اینکه مثل اینکه — نقاشها چنیناند؛ در طور سنتی چنین بوده که مثلاً وقتی میخواستند نقاشی یاد بگیرند، پرتره که میخواستند بکشند معمولاً پرترهٔ زن میکشیدند و معمولاً هم چنین بود که برای اینکه با آناتومی انسان آشنا بشوند زنها لباس نمیپوشیدند: مثلاً در قرون وسطی هم حتی تا حدودی این چیزها بود و در قرن بیستم که — از شما این گالریهایی که مثلاً جاهایی که — ببخشید، جاهایی که آموزش نقاشی داده میشود مثلاً ممکن است جمعی از پسر و دختر کارآموزان نقاشی بنشینند؛ وقتی در مورد انسان میخوانند کار بکنند زن برهنهای مثلاً آن وسط هست و نقاشیاش را میکشد. حرفهای بودن یعنی اینکه حرفهای است؛ این کار شغل من است: مثلاً من دارم چیزی یاد میگیرم و اصلاً اینجا چیز جنسی وجود ندارد. و جالب این است که چند دقیقه یا چند ساعت بعد از این اتفاق، آن اتفاق هم افتاده؛ من نمیدانم اینجا چه چیزی حرفهای است؛ فقط در لحظهٔ نقاشی این اتفاق نیفتاده. ببینید، این آموزشی است: هر دختر جوانی که این فیلم را میبیند تأثیری که رویش میگذارد این است که این کار را بکن؛ این عشق به وجود میآید، عشقی آرمانی به وجود میآید و مثلاً تأثیر فیلم روی — و تمام فیلمها چنین چیزی دارند: مردم آن چیزی را که میخواهند به آن برسند؛ که در واقع جوری به تنوع جنسی بتوانند برسند. فرهنگی که شما همیشه این را شنیدهاید و این درست است که مثلاً هالیوود همیشه از نظر فساد جنسی و این روابط جوری قدم، دو قدم از جامعهٔ خودش جلوتر بوده؛ و همینطور این را پیش بردند دیگر: یعنی الان مثلاً چیزی که در هالیوود خیلی جذاب است همجنسگرایی و دوجنسگرا بودن و آن چیزها؛ الان در فیلمها پر از اینجور چیزهاست، صریح یا بهطور غیرصریح؛ ممکن است موضوع فیلم باشد. مثلاً این فیلم عجیبوغریب «همهچیز دربارهٔ مادرم» — مال آلمودوار — که عالمه جوایز بینالمللی و اسکار فیلم خارجی هم فکر میکنم برد؛ اصلاً اینقدر بعضی چیزهای جنسیاش پیچیده است آدم نمیفهمد؛ باید مثلاً برود خودش مطالعه کند: چه پیچیدگیهایی در آن وجود دارد از انواع روابط و این حرفها؛ مثلاً خیلی آدمها دوجنسگرایند؛ نمیدانم اصلاً فضای فیلم خیلی فضای عجیبی است. حالا بگذریم؛ اگر فیلم را ببینید فیلم از نظر نمایش و اینها مشکلی ندارد؛ محتویاش چنین است: یعنی چیزی خیلی از نظر نمایش مثلاً خیلی چیزِ تا حدی معصومانه است؛ نرفته سراغ مثلاً نمایشهای صریح؛ ولی موضوعهایی که در آن مطرح میشود جور پیچیدگیهای عجیبی در آن است. به هر حال نکته این است؛ این خیلی خیلی ملموس و واقعی: شما این را میتوانید سالبهسال ببینید که چطور فرهنگ ذهنیت زنها را شکل داده و این فرهنگ توسط مردها ایجاد شده. نهفقط ارزشهای مردانه در آن قداست پیدا کردند، ارزشهای زنانه سرکوب شدند — بدون اینکه قصد و غرضی باشد — مردها زنِ آرمانی خودشان را سالبهسال، دههبهدهه به سمتی بردند که در واقع بیشتر بعد جنسی دارد، کمتر بعد معنوی دارد و آن چیزی است که در واقع مرد میخواهد: یعنی مرد ابزاری در واقع به دست آورد که مستقیماً روی ذهن زن میتواند تأثیر بگذارد؛ مثل اینکه درِ حرفهای درِ گوشی. فکر کنید در دوران قدیم به این راحتی نبود که مردی برود مثلاً ساعتها بنشیند زنی را کمکم قانع کند مثلاً که بیاید با همدیگر رابطه داشته باشند؛ میدانید منظورم چیست؟ این برای این نکتهٔ مهمی در مورد گسترش فرهنگ است و اینکه این فرهنگ به این شکل در واقع تبدیل به ابزاری شد که میتوانست ذهنها را شکل بدهد و این روی ذهنیت زن تأثیر خیلی خیلی بیشتری از ذهنیت مرد گذاشت؛ فکر میکنم روی ذهنیت زن تأثیر گذاشت.
ارتباطات و سرایت آزادی جنسی
زنها بهطور مطلق این الگوها را پذیرفتند و از آنها تبعیت کردند. یکی از نکات این فرهنگی شدن گسترش ارتباطات است که این هم نباید بهعنوان نکته از آن در واقع غافل بمانیم: ما فرهنگهای قدیمیای داشتیم که در آن روابط آزاد وجود داشته و نهاد خانواده در آن ضعیف بوده: گاهی یک روستا، گاهی یک منطقه، گاهی یک کشور؛ یعنی فرهنگهایی وجود داشت. در اروپا مثلاً فرض کنید به طور سنتی همیشه در فرانسه اینجور چیزها بیشتر بوده؛ و روسیه یا به قول بلغارستان مثلاً. اینها شهرت دارند به اینکه — حالا بلغارستان را بگذاریم کنار، آنجا شاید کمیاش فرق کند — فرانسه نمونهٔ خیلی خوبی بود؛ بعد مثلاً همجنسگرایی در یونان، در آلمان: اینکه اقوامی وجود داشتند که انحرافات از این قبیل را به طور سنتی داشتند؛ چنین بود. ولی ارتباطات آنقدر قوی نبود که این فرهنگ خودش را در واقع به فرهنگهای دیگر هم بشناساند؛ میدانید منظورم چیست؟ این اتفاقی که در قرن بیستم دقیقاً میشود گفت بهطور کامل افتاد: با استفاده از همان ابزار هنر، با تلویزیون، با اینجور چیزها، حتی با اینکه کتابهایی که در فرهنگی نوشته میشود بهبلافاصله ترجمه میشود و به فرهنگهای دیگر هم سرایت میکند. یعنی مثلاً فرض کنید بهعنوان نمونه آمریکاییها از نظر آزادی جنسی تا جایی تابع اروپا بودند: از نظر فرهنگی کاملاً تابع بودند و حتی از این نظرها هم تا مدتها فرانسه و مثلاً سوئد سردمدار اینجور چیزها در جهان بودند. شما مثلاً حالا شاید خندهدار به نظر برسد ولی همیشه از نظر آماری فیلمهای پرفروش اروپایی در آمریکا فیلمهایی بودند که خیلی سکسی بودند. آمریکا فرهنگش جوری بود که نمیتوانستند چنین فیلمهایی را اصلاً تولید بکنند، چه برسد بخواهند نمایش بدهند: به شدت نهادهای مذهبی در آمریکا سانسور میکردند سینما را و اروپا آزادتر بود؛ فرهنگ اروپایی هم اصولاً با این چیزها راحتتر بود. فرهنگ فرانسه و سوئد فیلمهایشان کاملاً — شما لیست مثلاً فیلمهای پرفروش آمریکایی را در دهههای قبل نگاه کنید میبینید که در آن عالمه از این چیزها هست: اولیهاش همه در واقع فیلمهایی هستند که جور در واقع نمایش جنسی به صورت — چیزی داشتن؛ صریح (explicit) به اصطلاح داشتن — و آمریکاییها هم چیزی که در واقع در کشور خودشان نمیشد تولید بکنند و اینها را میرفتند در واقع در سینماها فیلمهای اروپایی را میدیدند: مثلاً فیلمهای معروفی که صدها را شکستند. نمونهٔ خیلی واضحاش که اصولاً بریژیت باردو (Brigitte Bardot) است دیگر: بریژیت باردو هنرپیشهٔ فرانسوی بود که خیلی صدها را در واقع شکست؛ یک بار رئیسجمهور فرانسه با افتخار گفته بود بریژیت باردو بیش از کارخانهٔ رنو برای فرانسه ارز در واقع میآورد؛ اینقدر در دنیا به هر حال پرفروش بود. و این چنین الگویی — شما مثلاً بریژیت باردو را مقایسه کنید با مریلین مونرو (Marilyn Monroe): مریلین مونرو خیلی محجوبتر و به هر حال محترم — بعد یا مثلاً یکی از فیلمهای برگمان (Bergman) «تابستانی با مونیکا» (Summer with Monika) فروش فوقالعادهای در آمریکا کرد دقیقاً به همین دلیل: از سوئد آمده بود؛ حتی نسبت به فیلمهای فرانسوی همزمان خودش فکر میکنم جوری پیشرفتهتر بود شاید از این جهات. از این نظر من پیشرفتهتر میدانم از این نظرِ نمایش مثلاً صریح جنسی. و این ارتباط فرهنگی یعنی اگر چیزهای فرهنگی، آزادیعملهایی در فرانسه وجود داشت به دنیا سرایت کرد؛ همینطور از سوئد چیزهایی آمد؛ همجنسگرایی جای دیگری آمد؛ و این دین که به اصطلاح فرهنگ همه با همدیگر جوشیدن و آن چیزها همهجا در واقع پخش شد: اینکه ما به مثلاً آمریکاییها دیگر باید در خواب ببینند که مثلاً جوری فرهنگ، مثلاً اینجور آزادیها را در قالبهایی نگه دارند، جایی بیرون آمریکا — ببینید اینها نظام سرمایهداری است که فقط در آمریکا وجود ندارد که همهجای دنیا هست؛ این شغل، تولید اینجور فیلمها سودآور است. آمریکاییها تا جایی که میتوانستند این نهادهای مذهبی و اخلاقیشان فشار میآوردند؛ درون آمریکا این چیزها تولید نمیشد؛ به هر حال از خارج میآمد: نتوانستند جلوی ورودش را بگیرند بهعنوان کالایی اروپایی، مثلاً اصلاً نمایش داده نشود. تا حدود زیادی تولیدش هم چنین بود که روی فیلمهای آمریکایی درجهبندی میگذاشتند و بعد روی اکرانشان اینها مشکل ایجاد میشد؛ بنابراین سرمایهگذار آمریکایی جرئت نمیکرد بیاید فیلمی تولید بکند که بعداً نتواند خوب نمایشش بدهد. بعد وقتی از اروپا میآمد صدها را میشکست؛ کمکم این درجههای اخلاقی هم چنین بالاتر و بالاتر رفت یعنی سختگیریها کمتر شد تا اینکه به اینجا رسیدیم که آمریکاییها خودشان هم به شدت از این چیزها تولید میکنند. اینکه به هر حال این فرهنگی شدن، ارتباطات از این نظر هم تأثیر گذاشت: فرهنگهای سنتی که این ویژگی را داشتند از جمله فرهنگ آفریقایی در همهجای دنیا در واقع تأثیر خودشان را گذاشتند؛ بعد از جنگ جهانی دوم فرهنگ آفریقایی از اروپا به بقیهٔ دنیا صادر شد و یکی از ویژگیهای فرهنگ آفریقایی هم این آزادیعمل در این زمینهها بود.
تحقیر کارهای زنانه و جاذبهٔ بیرون
میخواهم بروم مستقیماً سراغ مردسالاری بهعنوان پدیدهای فرهنگی و اینکه این هم برای خودش تأثیر خودش را به وضوح در واقع روی مسائل، روی سست شدن نهاد خانواده گذاشته. مسئلهٔ خیلی سادهای این است که همهٔ کاری که به طور سنتی زن میکرد تحقیر شده است، این فرهنگ مردسالار: یعنی چه میدانم آشپزی کردن، بچهداری؛ اینها اصلاً کاملاً — زن امروزی، فرهنگش طوری است که این کارها کارهای بسیار پست و مثلاً احمقانهای است؛ کارهایی که در واقع زنانه محسوب میشده اینها همه جور چیزهای کارهای درجهدوم؛ کارهای درجهاول کارهایی است که مردها میکردند. بنابراین فرهنگ زن را هم بهطور طبعی سوق میدهد به سمت — اگر زنی الان بچه دارد و در خانه بماند و بچهداری بکند احساس بدی به او دست میدهد؛ مثل اینکه شده کار آدمی درجهدوم. آشپزی کردن که دیگر بدتر: آشپزی کردن — آدم اصلاً برود، در قدیم میگفتند که جای زن در مطبخ است؛ شعار سنتی این بود که جای زن در آشپزخانه است — و الان هم همچنان این احساس بد در اثر فرهنگ وجود دارد که چنین کارهای خانگی کارهای درجهدوم و پستی است. حالا اینکه بچهدار شدن و مثلاً واقعاً بزرگ کردن بچه کار پستی؛ بعد مثلاً در کارخانه کار احمقانه انجام دادن — این کار واقعاً کمی، اگر فکر بکنید اینها احتیاج به چیز ندارد؛ استدلال ندارد که کلاً فرهنگی احمقانه است — من فکر میکنم تقریباً همهٔ کارهایی که بیرون خانه انجام میشود کارهای خیلی خیلی بیهودهاند اکثراً؛ و برای اینکه کل نظام مثلاً چیزهایی که دارد تولید میشود — کارخانهها همهشان تقریباً یک نفر — فرض کنید کار کردن؛ در الان مطمئناً زن هزار بار بیشتر علاقه دارد که مثلاً در ناسا (NASA) کار بکند در آمریکا؛ ناسا، در تولیدات نظامی مثلاً فرض کنید جایی بمب اتم درست کنند، انرژی هستهای و اینها خیلی کارهای پیشرفتهای هم هست؛ ولی بچهداری مثلاً کاری احمقانه — و این فکر احمقانه است: یعنی شغلهایی که وجود دارد بیرون همه اکثراً شغلهای ضدانسانی و خطرناکی هستند و ولی ارزشگذاریها این است که آنها خوباند، آنها جوری سطح بالا هستند؛ این کارها که خیلی جنبهٔ انسانی دارند اینها کارهای سطح پایینی هستند. بنابراین مردسالاری چون زن را تغییر میکند زن در خانواده نقش سنتیاش تحریف شده است؛ بنابراین طبعی است که در خانه خوش نباشد؛ و اینها بخشی از در واقع سست شدن نظام سنتی خانواده است. آن چیز سنتی بدی که وجود داشت این بود که زن جایاش در آشپزخانه بود: یعنی اصلاً کلاً حقی نداشت که از آشپزخانه بیاید بیرون. و الان چنین است که زن اصلاً نمیخواهد در خانه مثلاً بچهداری؛ از اینکه بچهداری بکند عارش میآید؛ در اسرع وقت بچه را میخواهد بگذارد مهدکودک برود سر کارش. ببینید چیز خیلی مهمی وجود دارد در دنیا که هم در واقع محصول سرمایهداری است هم مردسالاری: اینکه آن جهان بیرون از خانواده جذاب شده. و اصل دنیا بیرون از خانواده در نظام اجتماعی دارد سیاست است. ببینید ایرانیها؛ مخصوصاً ایرانیها را نگاه کنید. من واقعاً از این همه حرف فکر سیاسی که ایرانیها میکنند — و آدمهای همکاران دانشگاهی من هر روز یکی دو ساعتی در اینترنت اخبار سیاسی را میخوانند و همیشه به چنین فکر میکنند — سی سال است مخصوصاً از بعد از انقلاب مردم در تمام ملاقاتهای خانوادگی خودشان در مورد سیاست حرف میزنند؛ معمولاً هم چنین است که اوضاع مثلاً بد است و این حرفها؛ سی سال روزی مثلاً فرض کنید چند ساعت مطالعه کردن و حرف زدن و فکر کردن در مورد مسائل سیاسی و هیچکدام این افکار و فکرها و نمیدانم حرفها و مطالعهها هیچ تأثیری که نداشته. ها؟ یعنی کوچکترین چیزی که به وجود نمیآید یعنی عملی که پشتش نیست؛ حتی امکان عمل که نمیبینند از نظر سیاسی؛ ولی این کار را به صورت وسواسی ادامه میدهند. بله؟ حاضری: تفریح است.
سیاست و ذهن اجتماعی
آها؛ نه، فکر میکنم کمی جدیتر از این حرفهاست که تفریح باشد. ببین نکته این است که سیاست جذاب است: چیزهایی — چیزهای گلوبال در جهان وجود دارد که اینها جذاباند. یعنی اگر — فکر میکنم انسان به طور طبعی جذابترین جای دنیا باید خانوادهاش باشد؛ اصلاً برای خانوادهاش باید از در خانهاش بیاید بیرون برود کاری بکند، اصلاً این نقشی را در اجتماع و اینها؛ اصلاً دیگر دنیا چنین نیست: یعنی اگر آدمی مثلاً روستایی چند قرن قبل — واقعاً حالا خانوادههای خوب، خانوادههای ایدهآلی وجود داشته در دوران گذشته — اگر دو نفر کمی آدمهایی بودند از نظر معنوی، آدمهایی رشدیافته بودند فضای خوبی وجود داشت برای اینکه زندگی خوبی به وجود بیاید؛ نسبت به الان نه. هیچوقت نمیگویم وضعیت برای خانواده ایدهآل بوده ولی فکر میکنم خانوادههایی وجود داشته که مرد واقعاً به عشق زن و بچهاش مثلاً صبح پا میشد؛ اگر مثلاً مشکل اقتصادیشان حل میشد ترجیح میداد که کنار خانوادهاش باشد؛ کجا برود مثلاً بهتر از آنجا؟ الان اصلاً چنین نیست. جهان، بله؛ برای اینکه دنیای بیرون از خانه — دنیای خیلی محدود — ببینید دنیای گذشته مرد وقتی دنیا سخت بود مرد میرفت مثلاً فرض کنید واقعاً هر روز میرفت شکار و برمیگشت: دنیای بیرون جاذبهاش این بود که سخت بود، رنجی در آن بود، در بیرون رفتن از خانه خطر در آن بود. من دارم این دنیای خیلی گذشته — شما این مثال را میخواهید دیگر — دارم سعی — وگرنه آدمهای گذشته را مثلاً نظرخواهی از آنها بکنم — میخواهم فضای ذهنیای را که فکر میکنم کافی است برای اینکه شما باور کنید چنین بوده این را برایتان سعی کنم تشریح کنم: وقتی دنیا چنین باشد یعنی خروج از خانه برای امرار معاش با سختی و مشقت همراه باشد در چنین دنیایی مرد واقعاً میرود بیرون از خانه، جایی که ممکن است خطر حتی خطر مرگ برایش داشته باشد، که امرار معاش بکند؛ یعنی تا لازم نباشه نمیرود: یک مرد اسکیمو در آن سرمای مثلاً چهل پنجاه درجه زیر صفر سعی میکند در همان کلبهٔ خودش باشد مگر اینکه آذوقهاش تمام شده باشد؛ یعنی اصولاً میرود بیرون که چیزی را بیاورد در خانه؛ نمیرود بیرون تفریح و گلفبازی بکند، نمیرود سینما، نمیرود با دوستهایش مثلاً بنشیند در کافهای، گل بگویند گل بشنوند. فضای زندگی قدیمی خود چنین است: این محیط برای اینکه خانوادهای شکل بگیرد که زندگی آرمانی داشته باشند مناسبتر از دنیایی است که ما در آن زندگی میکنیم که اصلاً جاذبه — جاذبههای بیرون، یعنی بیرون از خانه خودبهخود جذاب است: کسی نمیرود بیرون که سختی را تحمل بکند؛ هزاران چیز تفریحی بیرون وجود دارد و فرهنگ ما را میکشاند به سمت اینکه آن چیزهایی که اجتماعیِ گلوبال مهماند، الگوهای زندگی ما آدمهایی هستند که دانشمندان بزرگی بودند، سرمایهداران بزرگ مثلاً در آمریکا، سیاستمدارهای بزرگ؛ فرهنگی به وجود آمده؛ شما الگوهایی دارید که اینها آدمهایی هستند که برای بشریت مثلاً کاری کردند و آدمها میل دارند مثل آنها بشوند. شما هیچوقت از آدمی تعریف و تمجید نمیشنوید که این یک خانواده — البته آمریکاییها میبینید هنوز خوشبختانه این چیز را دارند، این حس خوب را نسبت به اینکه ارزش بزرگی حساب میشود که خانوادهٔ خوبی داشته باشد و روابط گرم و صمیمانه در خانوادهاش برقرار باشد؛ میبینید رئیسجمهورها همیشه خانوادهشان را میآورند، مثلاً در مورد خانوادهشان حرف میزنند؛ ژستهای خانوادگی — ممکن است مصنوعی باشد ولی به هر حال نشان میدهد که روی مردم تصویر مثبتی میگذارد؛ نکتهٔ مثبتی است. اینکه جهان خارج پر از جذابیتهایاش — جذابیتهایی شده که قبلاً وجود نداشتند و ذهن ما خیلی ذهن اجتماعی و سیاسی است در همه جای دنیا. این جامعه بزرگ شده — باز خوب و به صورت چیز خوب و بد — اینکه این اتفاق میتوانست بیفتد چنین فکر نکنید؛ این واقعیتی است. خانواده بهعنوان واحدی که آدم — یعنی یک آدم، یک آدمی را در نظر بگیرید که مثلاً در آمریکا در لبهٔ مرز زندگی میکند؛ هنوز همه اسبسوارها مثلاً از بین نرفتهاند؛ کلبهای است تا ده کیلومتر اینور و آنورش هم چیزی وجود ندارد: این آدم نودونه درصد وجودش در خانه است؛ میدانید منظورم چیست؟ تعلقش به خانواده است. زن که اصلاً در خانه بیرون نمیآید، همان در چهاردیواری مثلاً دارد زندگی میکند؛ آدم هم که میآد کشاورزی مثلاً شخم میزند و برمیگردد، آدمی اصلاً اطرافش نیست، جامعهای وجود ندارد، دارد با خانوادهاش زندگی میکند. این اتفاق — اینکه چه مقدار از ذهنیت من در خانه و برای خانوادهام بگذرد — روابط اصلی انسانی مثلاً روابط شغلیام یک رابطهٔ خانوادگی است. خیلی از مردم الان دستکم میشود گفت چنیناند که روابط اصلی زندگیشان، ذهنشان معطوف به شغل و مسائل اجتماع است. ببینید این حالتی که الان در شغلها به وجود آمده که سلسلهمراتبهایی وجود دارد — یک آدم میرود سر کاری، بیست سی سال کار میکند و هی مدارجی را طی میکند تا به جایی برسد — این همان «خدیجی» است که جلوی اسب میگیرند برای اینکه راه برود؛ سیستم کاری چنین به وجود آمده، این اصلاً قبلاً وجود نداشت: آدمی میرفت سر کاری تا آخر عمرش هم همان کار را میکرد، پیشرفتی معنا نداشت؛ یک سال محصول خوب میشد یک سال بد میشد؛ این تکنیک جدیدی هم یاد نمیگرفت؛ همان که از پدرش یاد گرفته بود همان کار را در مزرعهاش میکرد؛ دیگر با خدا بود؛ مثلاً باران بیاید باران نیاید. بنابراین فکر: آدمی خیلی کار میکند در مزرعه ولی چیزی نیست به آن فکر کند که مثلاً چگونه خودش را بیشتر پیشرفت بدهد و این حرفها. زندگی شغلی زندگیِ آرامتری است: الان زندگی شغلی آرام نیست، زندگی اجتماعی آرام نیست؛ سیاست وجود دارد: من هر روز مثلاً از خانهام دارم میآیم بیرون باید به این فکر بکنم که حالا مثلاً بوش یا اوباما امروز میخواهد چه کند، چه نکند؛ یعنی اطلاعات زیادی هم از دنیا دارم که اینها همه جوری در ذهن من را اشغال میکند. بنابراین اصلاً این فرم زندگی که شغل سادهای وجود داشته باشد — من برای امرار معاش بروم آنجا این کار را انجام بدم برگردم با خانوادهام زندگی بکنم — اصلاً چنین فضایی دیگر وجود ندارد. جامعه جذاب است و بهغیر از این نکته پر از تفریحات. ببینید زن میتوانست با نهایت شادی در خانهاش بنشیند و احساس بکند که این مرد از الان که رفته دارد عرق میریزد، برای من دارد این کار را میکند و به شدت احساس خوبی داشته باشد که مثلاً چنین خانوادهای دارم، چه مرد خوبی. و الان زنها فکر کنم از این مرد میروند، از خانه بیرون، معلوم نیست کجا میرود و چه کار میکند. نمیدانم منظورم چیست: اصلاً جوری فضایی وجود دارد که مردها اصولاً اگر کارشان نباشد میروند بیرون، با دوستهایشان باشند، تفریح بکنند؛ خیلی بیرون جذاب شده یا بیرون قبلاً جذاب نبود: بیرونی وجود نداشت؛ کوچه، خیابان و نمیدانم مراکز تفریحی و انواعوقسام فرهنگهایی که آدمها را بکشد از خانه بیرون. مردم بیشتر تا چند قرن قبل دارند امرار معاش میروند بیرون میآیند؛ هرچند قدیما هم چنین بود که به هر حال مردها جوری به شغل خودشان وابسته میشدند؛ شغل کمکم مستقل میشد از اینکه خانوادهای وجود داشته باشد یا نه: اصلاً مردها میتوانند رکورددار بزنند مثلاً من کفش بهتری درست بکنم، میز و صندلیشان — اینکه این حالت که وجود دارد — ولی زنها ممکن است این حالت را نفهمند اصلاً؛ میتوانستند دستکم تخیل بکنند که این مرد برای خاطر خانوادهاش دارد کار میکند.
گفتوگوی کلاس: خانواده، مدل و قانون
الان مردها اکثراً بله. در پاسخ به پرسش حاضر — اینکه این را از کجا میدانم که زنها خوشحال میشوند — بگویم: که چی؟ اصلاً فکر کنم اگر خوشحال بشن خوشحالیشان کلاً بحثش جداست. من ادعایی کردم که زنهای گذشته — این اصلاً من هیچ، یک لحظه اجازه بدهید؛ من هیچ ایدهآلسازی در مورد گذشته نمیکنم؛ من میخواهم — اجازه بدهید — حرفم این است که جامعهٔ دوران گذشته امکان وجود خانوادهٔ ایدهآل را بیشتر فراهم میکرد تا الان؛ ممکن است به دلایل فرهنگی، سنتی نشود چنین. مثلاً جامعهٔ گذشته آنقدر زن حقیر — مثلاً در بعضی فرهنگها — شمرده میشد که اصلاً مرد نمیتوانست برود به چنین — اگر مردی عاشق زنی هم میشد احتمالاً دچار حالت خجالت میشد برای اینکه حالت احمقانهای به او دست بدهد که مثلاً از یک حیوان — مثلاً میگویند آدم عاشق مثلاً گوسفنده، یکی از گوسفندهای خودش بشود — در قصه شهرستانی، مثلاً چنین؛ این مشهوراً در فیلم «گاو»، عاشق گاو خودش شده؛ برای اینکه چه بلایی سرش میآید وقتی که گاوش — بله، مثلاً فرهنگ اعراب؛ در فرهنگ اعراب، نه؛ اصلاً اینکه ببینید فرهنگهایی چنین وجود داشته؛ از این نظر میگویم که ذات فلان، ذات مرد فلان، ذات زن فلان: یعنی خیالی میکنند که با آن، آنجا به آن فکر نمیکنند. این کار را میکردند؛ اصلاً کارهایی میکردند؛ اصلاً آمارشان چنین نیست: مثلاً کسی که در زندگی زناشوییاش عاشق بچه نمیشدند — اینکه در واقع عاشق بچه نمیشدند؟ عاشق مرد میشدند؛ خیلی گفتند عاشق بچه میشدند. من اولاً از نیچه — اگر مثال میزنید — که مربوط به دوران خیلی خیلی مدرن است، شروع دوران پستمدرن؛ نیچه و چیزی که من گفتم این بود که امکان اینکه زنی بچه بخواهد بدون مرد از نظر اقتصادی وجود نداشت؛ الان به وجود آمده. نه، فکر میکنم شرایط سنتیای وجود داشت که حتماً زن اگر از نظر اقتصادی تأمین میشد — فکر میکنم خیلیها میل داشتند بچههایشان را بردارند از خانه بروند راحت بشوند از دست مثلاً آن مردی که ممکن است مرد خشنای باشد و این حرفها — ولی اینکه طبیعت زن مثلاً چنین است یا نیست. ببینید، من چیزی که
حرفهایی بر مبنای مدل روانکاوانه است که با استفاده از این حرفها تحلیل میکنم چیزهایی را و سعی میکنم نشان بدهم که این مدل خوب کار میکند در تحلیل و این کاری است که یک کار ساینتیفیک محسوب میشود؛ و در عین حال میدانم و این را میگویم که مدلهای دیگری هم وجود دارند: مثلاً میشود جور دیگری هم به مسائل زن و مرد نگاه کرد؛ تا حدی هم تحلیلش کردم تا جاهایی هم خوب درمیآید: مثلاً زن و مرد طبیعتشان یکی است، فرهنگ و جامعه اینها را از هم جدا کرده؛ مدلی کاملاً ضد این است، جاهایی هم خیلی خوب کار میکند. بنابراین چیزی که من میگویم چنین نیست که مثلاً فرض کن میخواهم چیزی را ثابت کنم: من بر اساس مدل خودم — که مثلاً مدلی یونگی است — حالا تا حدودی حرفهایی دارم میزنم و سعی میکنم بگویم چطور همهچیز با همدیگر جور درمیآید و یک بار هم از وقت گذاشتم، نیمساعتی از طرف مقابل حرف زدم که بدونید جور دیگری هم میشود به مسائل نگاه کرد؛ چیزی را ثابت نمیکنم. در مورد شما که میگویید آماری در مورد دوران باستان — مثلاً آمار دارید؟ من دارم سعی میکنم دوران باستان را — من دوران باستان را توصیف میکنم بهعنوان مثلاً — فرض کن میخواهم بگویم جاذبهٔ خانواده و در خانه بودن در دوران باستان بیشتر از دوران مدرن است: من دوران باستان را بهطور دقیق توصیف میکنم. دورانی که اصولاً مسئولیت تفریحی وجود ندارد بیرون، امرار معاش سخت است، طبعاً خانه جاذبهٔ بیشتری دارد. دیگر اینکه آمار نمیخواهد، چیز بدیهی است؛ سعی میکنم اگر جایی احتیاج به آمار داشته باشد مثلاً سعی میکنم شواهد بیشتری بیاورم؛ جایی به نظرم آنقدر واضح است که همینطور میگویم. در عین حال که این جلسهای است — در عین حال که این جلسهای است که من دارم همینطور تندوتند چیزهایی میگویم و هر کدامش فکر میکنم احتیاج به بحث زیادی دارد — پرسش حاضر: زنها خیانتپیشه هستند؟ آره گفتم مرحوم هملت این حرف را زده. من گفتم که — گفتم این تصور سنتی که چنین وجود داشت و اینکه قانون — قانون چیزی است که بیشتر مردها وضع میکنند و مردها به راحتی مطیعش میشوند؛ این بحث خیلی مفصلی است در روانکاوی که همه در آن مشترکاند: یک نقطهٔ مشترک فروید و یونگ و لاکان اینجاست که زن سوپرایگوش — جنبههایی به اصطلاح — به اصطلاح فروید سوپرایگوش، به اصطلاح مثلاً لاکان جور دیگری — که زن قواعد و قانونهایی که به اصطلاح حالا چه اخلاقی چه غیراخلاقی جوری بیرونیاش است؛ به اصطلاح یونگی آنیموس است که منشأ این چیزها در زن جوری در ناخودآگاه زن قرار گرفته: اینکه زن بیشتر به چیزهای طبعی علاقه دارد تا چیزهای قراردادی. قراردادها را بیشتر مردها میگذارند و مردها در واقع به آن علاقه دارند، خیلی ممکن است جدی بگیرند؛ خیلی از مردها اصلاً فرق میان چیز طبعی و قراردادی را بعضی مدت نمیفهمند. زن بیشتر به چیزهای طبعی علاقه دارد و چیزهای قراردادی از جمله مثلاً عهد و پیمان و مالکیت. مالکیت — مردها اصلاً — مالکیت ممکن است فرق میان مالکیتشان نسبت به دست خودشان و مالکیت نسبت به این بطری دیگر برایشان محو بشود؛ ولی زن جوری همیشه نسبت به چیزهای طبعی — با چیزهایی که قرار، این بطری بنا به قراردادی مثلاً ممکن است مال من باشد ولی چیزی به طور طبعی مال من است — مردها گم میشوند گاهی در این قراردادها. قراردادهای اجتماعی را مردها معمولاً وضع میکنند با طبیعت مرد، قانونگذاری سازگاره و تبعیت از قانون؛ و این چیزی است که هست. سه نفر — هر سه روانکاوی که با همدیگر اختلافات زیادی دارند — اینجا واقعاً مشترک است و من میتوانم حالا بحث مفصلتری هم در این مورد بکنم: شواهد بدیهی و ساده هم دارد؛ دلایل در هر سه مدل هم دلایل مدلی خوبی دارد که چرا چنین باید نگاه کرد؛ و به طور سنتی هم آره زنها را پیمانشکن بنامیم — شکل نمیدانم. و دقیقاً بگذارید آن حرفی را که اول زدم تکرار کنم: زن به پیمانی قرار وفا میکند که جنبهٔ انسانی عمیقی داشته باشد، نه به پیمانی که نمیدانم فلانجا عدهای نشستند تصمیم گرفتند که از فردا چنین بکنند. قرارداد، هرچه قراردادیتر باشد زن راحت نمیپذیرد؛ همین دفعهٔ قبل هم فکر میکنم اشاره کردم؛ در همین مقاله لاکان (Lacan) خیلی سریع به این اشاره میکند: زنها وقتی از حالت طبعی — زنها چنیناند؛ وقتی از این حالت درمیآیند مثل اینکه به طور مصنوعی میخواهند به قواعد و قراردادها مثلاً عمل بکنند به حالتی عجیبوغریبی میرسند که مردها آسیب میبینند: اینکه دیگر آن قانونها را — این مثل اینکه قانون میشود برایشان مثل چیزهای طبعی دیگر: یعنی ما زنهای مثلاً کارمندی داریم که اصلاً روال کار اداری را ممکن است تعطیل کنند از بس که مقرراتی است؛ برای اینکه این شیوهٔ — مرد جوری قانون و مقررات را میگذارد، اطاعت میکند از قانون و مقرراتی که گذاشته شده و جوری درک خیلی طبعی دارد که این قانون را برای این گذاشتهاند؛ حالا اگر موردی چنین پیش آمد میشود این قانون را گاهی هم زیر پا گذاشت؛ ولی زن یا قانون را رعایت نمیکند یا اگر بکند دیگر همان است که نوشتند دیگر: یعنی این حالت انعطافی که خلاقیتی که باید نسبت به قانون داشته باشد را به طور طبعی ندارد. به هر حال این نکته در هر سه مدل روانکاوی مشترک است؛ منشأ قانون از نظر لاکان هم حتی پدر است. حالا این به هر حال مسئلهای است که میشود بعداً مفصلتر در موردش بحث کرد. این جلسه خود این حالت را داشت که من مقداری زیادی چیز همینطور یادداشت کردم؛ میخواهم در این جلسه بگویم، تمامش کنم و طبعاً خیلی چیزها را هم ممکن است نگفته باشم یا آنهایی هم که گفتم خیلی توضیح ندادم؛ همینطور تندوتند گفتم و رفتم. باز به نکتهای که دفعهٔ قبل اشارهای در کلاس شد و فکر میکنم نکتهٔ خیلی مهمی است: باز یکی از مکانیسمهایی که مردسالاری تأثیر میگذارد روی اینکه سکس خیلی اهمیت پیدا بکند — این جدا از آن مسئلهٔ سرمایهداری و چیزی که از بیرون در واقع تحمیل میشود به نوعی — از درون چنین به وجود میآید که شما وقتی در زمینهای که باید رشد بکند این رشد متوقف بشود طبعاً فشار میآید به آن قسمت؛ مثل همهٔ ویژگیها — بگذارید چنین بگویم: زن مدرن در واقع، زنی که در فرهنگ مردسالار زندگی میکند از مراتب معنوی زنانگی خودش محروم میشود؛ تنها چیزی که انگار از زنانگی برایش میماند جسم زنانهاش است؛ روحش دیگر زنانه نیست. اینکه همهٔ آن فشار زن بودنش منتقل میشود به مردها — هم همینطور: مردها هم در نظام سرمایهداری از مردانگی خودش به معنایی محروم میشوند؛ مردهای دوران مدرن هم مردهای اختهشدهای هستند. اینکه همه — یکی از دلایلی که این اتفاق میافتد این است که همهچیز میآید در سطح آن چیزی که باقی میماند از جنسیت: طرف چیزی دیگر از جنسیت خودش بهغیر از این نمیفهمد و میخواهد انگار همهٔ آن شور زنانگی خودش را اینجا پیاده بکند یا مردانگیاش، مخصوصاً. مردها — که در صورت افراط در جنسیت بخشیاش در واقع از اینجا میآید در مردها که با آن جایی که واقعاً آن تعریفی که از مردانگی اینجا وجود دارد دیگر برایشان صدق نمیکند — تنها چیزی که از مردانگی میفهمند حالا آگاهانه یا ناخودآگاهانه رابطهٔ جنسی مرد و زن است. بنابراین اینجا هم مردسالاری مؤثر است در اینکه مراتب در واقع معنوی زنانگی را از بین میبرد. زن که نباشد مردها هم به معنایی مردانگیشان را از دست میدهند؛ مخصوصاً در نظام سرمایهداری که کلاً نظام اختهکنندهای است و نتیجهاش این است که سکس اهمیت پیدا میکند: این جدا از آن روالی که سرمایهداری این کار را انجام میدهد. خیلی چیزها مانده و من جلسه را دیگر — نمیخواهم جلسهٔ دیگری در این مورد صحبت کنم؛ دو نکته فقط بگویم که اینها همینطور به سرمایهداری باز — به معنایی مرتبط است. جامعهٔ مدرن، جامعهٔ سرمایهداری امنیت ایجاد کرده: این خیلی نکتهٔ مهم و مثبتی بوده. وقتی امنیت ایجاد میشود معنایش این است که زن در دوران مثلاً — فرض — دوران باستان به اندازهٔ کافی قانون حاکم نبوده و زن اهمیت نداشته؛ بخواهد برای خودش مثلاً مسافر — مردها اهمیت نداشتند که میخواهند از شهری بروند شهر دیگر، چه برسد زنها مثلاً بخواهند این کار را بکنند؛ اینکه من این عدم اهمیت، وابستگی زن را به مرد زیاد میکرد؛ این از بین رفته. در واقع جامعهٔ مدرن جامعهٔ امنی است: قانون در آن حاکم است؛ در واقع پلیسی چیزی وجود دارد، نیروی انتظامی که امنیت را برقرار میکند؛ بنابراین تحرک زن بیشتر میشود، وابستگیاش به مرد از نظر امنیت کمتر میشود؛ بهغیر از آن مسئلهٔ امرار معاش جور در واقع ادامهٔ حیاتش از این نظر هم ارتباطش با مرد قطع میشود: بنابراین حضور بیشتر زن در این جامعه امکان پیدا کرده ولو اینکه جنبهٔ امرار معاش هم نداشته باشد. بعد مجازاتهایی که در فرهنگ وجود دارد برای تخطی کردن از پیمان ازدواج از مرگ تبدیل شده تقریباً به هیچ. چرا چنین است؟ این قانونها — شما این را برگردانید به سرمایهداری: سرمایهداری کاری به کار خانواده ندارد؛ قانونهای شدید سرمایهداری چیزهایی است که مربوط به کار اجتماعی میشود، مربوط به بحث کردن مالکیت میشود. شما در همان جامعهای که چنین مقرراتی خیلی نرم شده چیزی که مربوط به رابطهٔ انسانها با همدیگر است مثلاً در حفاظت از خانواده — ببین نظام سرمایهداری قانون میگذارد و نظام سرمایهداری از رابطهٔ خانوادگی چندان بهرهای نمیبرد: رابطهٔ خانوادگی خوب باشد یا بد باشد. بنابراین توجه قانونگذار به این نیست که خانواده حالا به هم بخورد یا به هم نخورد؛ مقدار توجهی هم که وجود دارد توجه سنتی است. قوانین میروند به سمت اینکه جامعه را حفظ بکنند، نظام کار را حفظ بکنند: این چیزی است که اگر اتفاقی در خانهای بیفتد به بیرون خیلی درز نکند، کار را به اصطلاح از هم نپاشد، نظام کاری را — خیلی لازم نیست کسی برایاش به جامعه ربطی ندارد، به قانون ربطی ندارد و کسی هم حق ندارد چنین مجازاتی بکند. شما قانونهای دینی را که نگاه میکنید خیلی روابط فردی هم مشمول سری مجازاتهای اجتماعی میشوند ولی در جامعهٔ مدرن چنین نیست: نظام سرمایهداری با جهتگیری تولید مثلاً فرض کنید کالا شکل گرفته؛ قانون میگذارد و کار میکند؛ اینکه حالا چیزهای دیگر جای دیگری دارد اتفاق میافتد تقریباً بیاهمیتی است. پس غلبه کردن این نگاه چنین به جامعه — جامعه جایی است که عدهای آدم دارند تولید انجام میدهند و مصرف میکنند و کلاً ما این را باید تنظیمش بکنیم: مالکیت را کسی نباید نقض بکند؛ مقررات کار را نباید کسی نقض بکند؛ اینجا تا جایی که میشود مجازات میکنیم. شما مثلاً بخواهید گانگستربازی دربیاورید، نمیدانم بانک بزنید، بانک را بزنید؛ جایی که مردم پول عزیز خودشان را گذاشتهاند مثلاً شما بخواهید غارت بکنید و این حرفها این را میاندازند زندان؛ ممکن است حالا راههای خیلی مجازاتهای سختتری هم وجود داشته باشد؛ ولی مسائل مربوط به خانواده در قلب مثلاً مسائل جامعهٔ سرمایهداری نیست؛ بلکه من همیشه روی این تأکید میکنم که آدم اگر درگیر روابط سنگین عاطفی در خانواده یا خارج از خانواده باشد خیلی از نظر نظام سرمایهداری نهفقط مطلوب حساب نمیشود بلکه این جور آدمی است که احتمالاً زیاد کار — چون آدمی که صبح از خانهاش درمیآید همهاش دلودلش نیست که برگردد برود مثلاً پیش زن و بچههایش این به درد نمیخورد؛ برای کار به درد نمیخورد؛ هرچه آدمها کمتر روابط عاطفی عمیق داشته باشند بیشتر دلبسته به کارشان میشوند، بیشتر کار میکنند، ممکن است سه شیفت کار بکنند و نظام سرمایهداری در دورانی که احتیاج به نیروی کار خیلی زیاد داشت طبعاً این فضا در واقع وجود دارد که آدمها هرچه کمتر در خانوادههایشان باشند بهتر است. به نظر میرسه بعد از این مشکلات دارد حل میشود دیگر: ممکن است شما در دهههای آینده ببینید که این چیزها را سرمایهداری حذف میکند به دلیل اینکه دیگر سرمایهداری انسان را بیشتر بهعنوان نیروی کار نگاه نمیکند؛ بیشتر برای مصرف لازمش دارد تا برای کار کردن؛ بنابراین بعضی از این تأثیرهای نظام سرمایهداری ممکن است حتی وارونه بشوند و منتها همیشه مخرب باقی میمانند، هیچوقت چیز خوبی نمیشود. بخشهایی از اینجا را نگفتم؛ اینها را هم که یادداشت نکردم. حالا میگویم نگاه هم نمیکنم چون بحثش ممکن است مهم باشد؛ فکر میکنم چیزهایی گفتهام که طبیعتشان یونگی بود و مثل همین مقاله خیلی از مدل یونگ استفادهٔ سنگینی در آنها نشد؛ بیشتر شاید معطوف به آن آثار اجتماعی. به هر حال این مقاله مقالهٔ جالبی بود.
رنگ انار؛ قدرت و پدیدهشناسی
در مورد اولین فیلمی که تصمیم گرفتم در موردش بحث کنم — و چند بار هم دربارهاش صحبت شده است — فیلم «رنگ انار» است. همین امروزش بهعنوان فیلمی خیلی یونگی — یونگی نه اینکه هیچ ربطی به یونگ ندارد؛ بهغیر از اینکه خیلی سمبلیک است — یعنی سمبلهایش هم با ناخودآگاه شخصی و اینها خیلی مربوط نیست؛ و فکر کنم بهعنوان چیزی که خیلی استفاده از نظام سمبلیکی که یونگ بیشتر به آن در واقع میپردازد — سمبلها به معنای جمعیاش، از ناخودآگاه جمعی هم در آن مطرح است — فکر کنم بد نیست که از اینجا شروع بکنیم. حالا به هر حال فیلمی است که من خودم شخصاً به آن علاقه دارم. البته این فیلم را اگر کسی همینطور بیمقدمه ببیند احتمالاً خیلی بدش میآید و من خیلی ناراحت میشوم اگر کسی بدش بیاید و خیلی بیشتر ناراحت میشوم اگر کسی بگوید که من بعداً آن را ندیدم اصلاً. من معمولاً به دوستان خودم که در مورد مسائل سینمایی با آنها بحث میکنم اخطار میکنم که در مورد این فیلم اصلاً حرف بدی نزنید؛ از هر حرف بدی که بدش میآید. طرحی که میشد روی این کرد به این صورت است: در ماجرای خانوادههای بزرگ و مثلاً خیلی حالت آرمانی تعبیری دارد و بعد روممان نمیشود که مثلاً برگردیم و آن را نقد بکنیم؛ رهبر جامعهشان پدر است: هرچه میخواهد به قول معروف پدر است. چون روممان نمیشود که در نقدش کنیم. در جلسهٔ قبلی در مورد وضع سیاسی ایرانیان خودم چیزی گفتم و آقای شیری هم که بودند چیزی گفتند: موضوع خوبی است که در موردش از این زاویهٔ روانکاوی بحث شود؛ منتها کمی سیاسی است. به هر حال ما آدمهای غیرعادی هستیم از نظر سیاسی. مطلب — این چیز نکتهٔ مهم این است: رابطهٔ ایرانی با قدرت جوری عجیبوغریب است؛ اینکه چه، اینکه چگونه است؟ الان فکر میکنم خیلی مهم است که این را بفهمیم که جور خاصی است، غیرعادی است و من اینکه چرا چنین شده تحلیل بکنم؛ فکر میکنم خودش پیچیده است رابطهٔ ما: در واقع من احساسم این است که ما جوری عاشق قدرتیم ولی در ناخودآگاهمان انکار میخواهیم بکنیم که از قدرت خوشمان میآید؛ در حالی که اکثر جوامع دنیا به قدرت بهعنوان چیزی نگاه میکنند که دوست دارند به آن برسند، میدانند دوست دارند و میگویند هم دوست دارند، به آن برسند و قدرت خوبه. ما میگوییم قدرت بد است؛ انگار جوری — مخصوصاً قدرت اجتماعی؛ جوری نه، حالا ببینید به نظر من مهم است که اول اینجا این پدیده را خوب بفهمید: شما میخواهید تحلیلش کنید، میخواهید از تحلیلش جوری برسید به اینکه چگونه است؛ از اصلاً اینکه ما در خانوادهای داریم — والد قوی؛ والد، در آمریکا جوری تحلیلاش دفعهٔ قبل این بود که آمریکاییها والد قوی دارند، ما کودکیم؛ برعکس شما حرف میزنم — اینها کمی مسئلهٔ پیچیدهتری است. اول کمی آدم مثالهای روی پدیدهشناسی ببیند، پدیده چیست، بعد سعی کند که تحلیل بکند؛ از خانواده شروع نکند به تحلیل کردن. در پاسخ به پرسش حاضر — در مورد فیلم «رنگ انار» که گفتی، یونگی نیست یا نه؟ — بگویم: نه، روشش یونگی است. در پاسخ به پرسش حاضر — اینکه این اصلاً طی مسیر فرایند درمانی است، در صورتی که درست است؟ — بگویم: بله.