او با مناقشهای در نظریهٔ ادبی شروع میکند: فهمیدن یک اثر هنری یعنی چه، و دو نظریهٔ قصد مؤلف و مرگ مؤلف را در برابر هم میگذارد. سپس میگوید به نظرش دیدگاه روانکاوی با شیوهٔ نگاه یونگی میتواند این دعوا را فیصله دهد، و سه لایهای را که در هر رفتار انسان انتظار دارد توضیح میدهد. در بخش کاربردی از سمبولیسم جهانی و مثال «رنگ انار» میگوید و اینکه چگونه میشود اعوجاج را در اثر تشخیص داد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
یادآوری جلسه و مناقشه فهم اثر هنری
در نظریهٔ ادبی مناقشهای هست درباره اینکه فهمیدن یک متن ادبی، یا بهطور کلی یک اثر هنری، معنایش چیست؛ پرسشی که در جلسهٔ پیش مطرح شد و من فقط کوتاه به آن اشاره میکنم. وقتی میگوییم میخواهیم اثر هنری را بفهمیم، داریم چه کار میکنیم؟
نظریه قصد مؤلف
یک نظریهٔ کلاسیک قدیمی وجود داشته که ادعایش این بوده که فهمیدن یک اثر هنری یعنی راه یافتن به قصد مؤلف. مؤلف اثر — حالا چه اثر ادبی باشد، چه مجسمهای که ساخته باشد — میخواسته با استفاده از اثری که خلق کرده چیزی را بیان کند: میخواسته احساس خودش را بیان کند، یا مثل بعضی از آثار هنری که جنبهٔ سیاسی دارند، میخواسته پیامی سیاسی-اجتماعی را به مخاطبانش منتقل کند و الی آخر. در دوران قدیم این احساس بهطور کامل وجود داشت که هنرمند ایدههایی را بیان میکند، احساساتی را بیان میکند، و وقتی من دارم میفهمم یعنی دارم میفهمم که او چه میخواسته بگوید؛ و وقتی میتوانم بگویم اثر هنری را بهطور کامل فهمیدهام که دقیقاً فهمیده باشم محتوای اثر، آنگونه که هنرمند میخواسته بیان کند، چیست.
خیلی سادهشده و پیشپاافتادهٔ این نظریه آن است که احساس کنیم مؤلف همیشه حرفی برای گفتن داشته و نقد خوب نقدی است که در آن همان حرفی را بشنوید که مؤلف میخواسته بگوید. این صورت واقعاً پیشپاافتاده است، برای اینکه عموماً هنرمندان حرف نمیخواهند بزنند؛ میخواهند احساسات خودشان را بیان کنند. بنابراین وقتی از قصد مؤلف صحبت میکنیم، خیلی نظریهٔ قصد مؤلف را پیشپاافتاده کردهایم، مگر حرفمان این باشد که مثلاً پیام هنرمند را کشف میکنیم. هنرمندان، و اتفاقاً هنرمندان خوب، اصولاً آدمهایی هستند که پیامهای سیاسی-اجتماعی زیاد نمیدهند؛ بیشتر اینطور است که حس عمیقی بهشان دست داده و سعی میکنند با اثرش حس خودشان را بیان کنند. میشود کمی پیچیدهتر به موضوع نگاه کرد: نگوییم کشف قصد مؤلف یعنی کشف پیامی که در اثر هنری هست — اینطور خیلی مبتذل میشود — بلکه بگوییم در نظریهٔ قصد مؤلف هدف ما این است که آن احساسی را که هنرمند با آن حس اثر هنریاش را خلق کرده بهنوعی درک کنیم و به آن برسیم؛ اینکه مثلاً او میخواسته اندوه خودش را از ماجرایی نشان دهد که در اثر هنریاش خلق کرده، یا هر چیز دیگری.
نظریه مرگ مؤلف و ساختارگرایی
در مقابل این نظریه که نظریهٔ کلاسیکتر است، نظریهای مدرنتر — شاید بتوان گفت پستمدرنتر — وجود دارد، برای اینکه واقعاً در حیطهٔ متفکران پستمدرن بیشتر این ایدهها مطرح شده است. اگر بخواهیم حرف از پستمدرنیست نزنیم، این ایده حامیانش را بیشتر میان کسانی پیدا کرده که به ساختارگرا یا پساساختارگرا معروفاند: نهضتی که بیشتر در فرانسه و در قرن بیستم به وجود آمد؛ اولش ساختارگرایی بود و از دههٔ شصت به اینسو آدمهایی آمدند که تحت عنوان پساساختارگرایی شناخته میشوند. در این جمع روشنفکران و کسانی که در فرانسه نظریه ادبی کار میکنند، ایدهای هست که بهشدت از آن حمایت میکنند و بهشدت نظریهٔ قصد مؤلف و این حرفها را زیر سؤال میبرند و قبول ندارند. ایدهشان این است که اثر هنری، مستقل از اینکه مؤلف چه میخواسته بگوید و چه احساسی را میخواسته منتقل کند، مستقلاً موجودی است که حرفهایی برای گفتن دارد؛ ممکن است ایدهها و احساسهایی که در اثر هنری ظاهر شده خیلی فراتر از چیزی باشد که هنرمند اصلاً درک کرده یا حتی حس کرده باشد. بنابراین وقتی من به اثر هنری نگاه میکنم و میخواهم بفهمم اثر هنری یعنی چه، چه میگوید و محتوایش چیست، اصولاً بهترین کار این است که مؤلف را کنار بگذارم و اثر هنری را مستقل از اینکه مؤلفش کیست و چه مقاصدی داشته بررسی کنم.
فکتهای تجربی نظریه مرگ مؤلف
گروه دوم فکتهای تجربی خوبی دارند: از ایدههای خیلی عمیقی که در آثار هنری افرادی پیدا میکنند که مطلقاً با این ایدهها آشنا نیستند. یعنی طرفداران این نظریه مثالهای زیادی میتوانند بزنند که در بعضی آثار هنری ایدههای فوقالعاده عمیقی مطرح شده که وقتی از هنرمند میپرسند، معلوم میشود نه فقط قصد نکرده چنین چیزی را بیان کند، اصلاً در مخیلهاش هم نمیگنجد. ممکن است آدمی کاملاً بیسواد باشد، ولی اصل خیلی کلی اجتماعی را بهنوعی در اثرش ببینید که تجلی پیدا کرده. اینکه اثر هنری واجد کیفیتها و ایدهها و احساساتی است که لزوماً هنرمند حتی تجربهشان نکرده یا آگاهی به تجربهشان نداشته و بنابراین قصدی نکرده بیانشان کند، بخشی از فکتهایی است که اینها ارائه میدهند و نظریهشان را از نظر تجربی پشتیبانی میکند: اصولاً فهمیدن یک اثر هنری به معنای فهمیدن اینکه مؤلف چه قصدی داشته نیست.
این خیلی جالب است. فکر میکنم پیشتر به این اشاره کردهام که کسانی که از این نظریه پشتیبانی میکنند، طبعاً بیشتر منتقداناند که این نظریه را به وجود آوردهاند، نه خود هنرمندان. معمولاً نظریه ادبی را منتقدان و فیلسوفان میسازند، نه کسانی که خودشان هنرمندند و اثر هنری خلق میکنند؛ هنرمندان کلاً آدمهای ناخودآگاهی هستند. من پیشتر به این هم اشاره کردهام — و شاید کمی اشارهای جهتدار آمیخته باشد — که برای منتقد این نظریه کاربرد خیلی خوبی دارد: منتقد دیگر از این ترس ندارد که وقتی نقد کرد و چیزی را به اثر هنری نسبت داد، فردا مؤلف بیاید بگوید این نقد اشتباه بود؛ من اصلاً نمیخواستم چنین چیزی بگویم. اگر نظریهٔ اول را بپذیرید که کشف قصد مؤلف هدف منتقد هنری است، این منتقد از ناحیهٔ مؤلف بهشدت آسیبپذیر میشود؛ چون مؤلف صاحبنظرترین فرد نسبت به اثری است که خلق کرده، بهراحتی میتواند نقد را رد کند و بگوید آن وجه نمادینی که منتقد در اثر من پیدا کرده را اصلاً به رسمیت نمیشناسم؛ چنین چیزی نمیدانم و نمیخواستم چنین چیزی بگویم، و آنوقت منتقد باید بلافاصله قبول کند که اشتباه کرده. ولی اگر اثر هنری را مستقل از مؤلف فرض کنید، منتقد استقلالی پیدا میکند که در هر چیزی که دربارهٔ اثر هنری میگوید — ولو اینکه مورد انکار مؤلف باشد — میتواند بگوید اثر هنری دارد این را میگوید و تو خودت نمیدانی. اگر بخواهیم علیه این نظریه چیزی بگوییم، میتوانیم بگوییم این در واقع نتیجهٔ آن است که منتقدان میخواهند از این ترسی که در اشتباهکردن در فهم یک اثر هنری ممکن است وجود داشته باشد فرار کنند. کسانی که به ایدهٔ دوم معتقدند، معتقدند به تعداد افرادی که با اثر هنری مواجه میشوند برای اثر هنری معنا وجود دارد: اگر من معنایی را در این اثر کشف کردم، کسی نمیتواند بگوید اشتباه کردهای؛ انگار اثر هنری موجودی مستقل است که در هر کس بهنوعی انعکاس مییابد و من مستقلاً این احساس بهام دست داده است. بنابراین میتوانم ادعا کنم معنای این اثر هنری برای من این است و کسی نمیتواند به من بگوید تو داری اشتباه میفهمی؛ این انعکاسِ آن شیء خلقشدهای است که از مؤلف جدا شده و در ذهن من است.
نقد نظریه: اعتبار همه تفاسیر
باز انتقادی که میشود به این تئوری کرد این است که شهوداً دوست نداریم بپذیریم هر چیزی که هر کس از یک اثر هنری فهمید، بهنوعی معتبر باشد. فکر میکنم همهٔ ما شهوداً این احساس را داریم که نقدی از نقدی دیگر بهتر است: شما اثری را میبینید، مثلاً ده نفر دربارهاش نوشتهاند؛ این ده مطلب را میخوانید و کاملاً احساس میکنید یکی فوقالعاده خوب فهمیده و خیلی خوب نوشته و همهٔ اجزای اثر هنری وقتی نقد او را میخوانید در ذهن شما معنی پیدا میکند، در حالی که آدمی دیگر کاملاً ممکن است مطلب پرتی نوشته باشد. اگر کمی با فضای هنر و نقد هنری آشنا باشید، احتمالاً برخورد کردهاید که منتقدانی وجود دارند که دیدگاههای سیاسی-اجتماعی خیلی معینی دارند و هر اثر هنریای که بهشان بدهید با همان دیدگاه میخواهند در آن افکار سیاسی-اجتماعی پیدا کنند، در حالی که اصلاً ممکن است به آن اثر نخورد. نمونهاش را فکر میکنم مارکسیستها: برخوردشان با آثار هنری گاهی این فضا را پیدا میکرد که همهچیز را در قالب مثلاً تضاد طبقات یا مسائل اجتماعی بفهمند؛ همهچیز را از سایهٔ مثلاً تمایل تودهها به انقلاب. نقدهای نوشتهشده با تأثیر اینجور افکار — به نظر من فاجعهاند — و هر کسی که بخواند بهنوعی میفهمد این نقد ربطی به آن اثر هنری ندارد. اینکه نقد خوب وجود دارد و نقد بد، اگر من مطلقاً بگویم اثر هنری شیئی است در بیرون که در هر کس یکجور انعکاس پیدا میکند و همهٔ این انعکاسها و درکها به یک اندازه معتبرند، فکر میکنم مطلقاً زیرآب نقد هنری زده میشود. پس منتقد چیکاره است؟ هر مخاطبی میرود با اثر برخورد میکند و اثری را میپذیرد و همان اثری که پذیرفته، پذیرفته است.
نسخه معتدل دو نظریه
راه منتقد این است که او کسی است که قرار است متنی تولید کند؛ فکر میکنم هدف خوب منتقد این است که متنی تولید کند که به مخاطب دیدگاه مناسبی برای نگاهکردن به اثر هنری بدهد و کمک کند اثر را عمیقتر از آنچه شاید در نگاه اول فهمیده، بفهمد. فکر میکنم شهوداً تا حدی واضح است که اگر در همین حد افراط کنیم که اثر هنری را مستقل از مؤلف بگیریم و تأثیرش را بر هر کسی به همان اندازه معتبر بدانیم، به جایی میرسیم که این هم حالتی مقتدر میشود. بنابراین هر دو نظریه را در حالتهای معتدلترشان در نظر بگیریم که تا حدودی قابل دفاع باشند. نظریهٔ قصد مؤلف را به این معنا بگیریم که حالتی ذهنی، حالتی روانی، در هنرمند وجود دارد که میخواهد با اثر هنریاش آن را به مخاطب منتقل کند: اثر هنری مثل کانالی است، مثل مدیومی، که هنرمند میخواهد با استفاده از آن کاری کند که شما هم به همان حالت برسید؛ حقیقتی را دیده و میخواهد با اثرش کاری کند که شما هم همان حقیقت را ببینید. این شامل صدور بیانیهٔ سیاسی-اجتماعی میشود، شامل بیان عواطف و الی آخر: ممکن است قصد هنرمند بهنوعی درد و دل کردن باشد؛ دردی دارد و دوست دارد شما بفهمید و با اثرش با مخاطب ارتباط برقرار کند و مخاطب را به جایی برساند که همان حسی را پیدا کند که او موقع خلق اثر داشته. فکر میکنم همهٔ هنرمندان بهنوعی موفقیت خودشان را در همین میبینند: اگر احساس کنند آدمی پیدا شده که دقیقاً همان چیزی را که در وجودشان بوده از اثر برایشان به وجود آورده است.
تارکوفسکی و فیلم آینه
من در نقدی دربارهٔ فیلم فوقالعاده خوب تارکوفسکی، فیلم آینه، چیزی خواندهام — یادم نمیآید متن خود تارکوفسکی بود یا متنی که از او نقلقول شده بود. فیلم آینه را اگر کسی دیده باشد، میداند که مثل رنگ انار فیلم نسبتاً پیچیدهای است، هرچند هیچ فضایش شبیه رنگ انار نیست به این معنا که سمبلیک نباشد؛ ولی به هر حال فیلم پیچیدهای است. یادم است یکی از دوستانم وقتی اکران آینه در تهران شروع شده بود به من گفت: «این نمایشگاه عکسی که گذاشتهاند را دیدی؟» گفتم: «کجا؟» گفت: «سینما عصر جدید.» گفتم: «نه.» گفت: «آقا منظورم همان فیلم آینه است؛ چیست؟ فیلمی است که یکعده عکس و اسلاید نشان میدهند.» اینقدر عدم انسجام در آن هست. حالا دوست دارم تبلیغ کنم که فیلم آینه را ببینید، هرچند فکر نمیکنم در این جلسات خیلی جایی برای حرفزدن دربارهاش داشته باشیم. من بارها این فیلم را در سینما دیدهام، چون اتفاقاً از فیلمهایی است که خوب است آدم در سینما ببیند؛ تصاویرش وقتی با وضوح زیاد روی پرده دیده میشود جذابیتی خاص دارد. فیلم خیلی پراکنده است: شروع میشود و اصلاً نمیدانید شخصیت اصلی راوی کیست و این آدمهایی که میبینید کیاند؛ مثلاً دو بچه را با مادرشان میبینید و حدس میزنید احتمالاً بچگیهای راویاند؛ بعد پرش به زمان حال دارد و بعد تصاویر سیاهوسفیدی میآید از رابطهٔ مادر با همکارانش؛ همینطور فیلم پیش میرود. فکر میکنم حدود نیمساعتی از فیلم میگذرد و تماشاگرها همه دارند مقاومت میکنند. من واقعاً این را میگویم و تجربهای است از دیدن این فیلم در سینما — نمیدانم چند بار دیدهام؛ چهار پنج بار دیدهام، حتی در جشنواره که آدمهای زیادی که همه حرفهای بودند نشسته بودند — و فکر میکنم در همهٔ نمایشها این اتفاق افتاده که بعد از نیمساعت کمکم دستتان میآید که «آها، راوی این است». چون راوی را در این فیلم اصلاً نمیبینیم؛ فقط صدایش شنیده میشود. کمکم میفهمید راویای وجود دارد که الان در این سنوسال است و این هنرپیشه که هم مادرش است و هم همسرش، در جایی نقش مادرش را بازی میکند و در جای دیگر همسرش است — مثلاً مدل موهایش کمی فرق میکند. اوایل بچگیهای راوی است و تا جایی کمکم به نظر میرسد دارد رو به راه میشود؛ بعد ناگهان تصویر کات میشود به فیلم سیاسی مستندی و صدایی غیر از صدای راوی روی تصویر میآید که رکورد پرواز با بالون توسط شوروی شکسته شده. چند دقیقه فیلم مستند دربارهٔ پرواز یک بالون نمایش داده میشود. تقریباً هر بار که این فیلم را در سینما دیدهام — یعنی تقریباً همهٔ آدمهای سالن — صدای «آه» بلند شده؛ بهوضوح ناخودآگاه همه در آنجا ناامید شدهاند که فیلم دارد به چیزی میرسد، به جایی میرسد که بتوانند جمعبندی کنند. تا آخر فیلم همینطور ادامه پیدا میکند: صحنههایی مثل عبور سربازان از رودخانهای در جنگ جهانی دوم، صحنههایی از آوارهشدن کودکان اسپانیایی در اثر جنگ داخلی اسپانیا و الی آخر — صحنههای سیاسی دستساخت — بعد صحنههایی از کودکی میآید و فیلم همینطور جلو میرود، بدون اینکه نظم مشخصی را شما بهراحتی کشف کنید.
آنچه میخواستم به آن اشاره کنم این است که تارکوفسکی بینهایت ناراحت بود از نقدهای بدی که دربارهٔ فیلمش نوشته شده بود و احساس میکرد هیچکس نفهمیده محتوای این فیلم چیست که آینه را ساخته. جایی پاراگراف کوتاهی از نامهای را نقل کرده که زنی نسبتاً مسن روستایی روس برایش نوشته؛ نامهای بسیار پراحساس که «فیلم آینه شما را دیدم؛ چقدر این فیلم قشنگ بود، چقدر خوشم آمد و چقدر شبیه زندگی ما بود» و فلان. تارکوفسکی بهشدت از این خوشحال بود که زنی — مثلاً در شوروی، که اصلاً سواد سینمایی هم نداشت — فیلم را همانطور دیده که تارکوفسکی میل داشت دیده شود: بدون اینکه نمادها را معنی کند، آن حس کلی موجود در فیلم را درک کرده. من فکر میکنم این نشانهٔ این است که حداقل هنرمندان بهنوعی ناخودآگاه طرفدار نظریهٔ قصد مؤلفاند، نه به معنای مبتذلش: این آثار را خلق کردهاند برای اینکه چیزی را که در وجودشان — بهعنوان احساسی خیلی قوی — هست به کسی منتقل کنند؛ اثر هنری برایشان مثل مدیومی است که حرف خودشان را بزنند. و بنابراین این یک طرف قضیه است که قصد مؤلف و پیام و اینها را در نظر نگیریم. من بهنوعی با احساس مثبتی نسبت به این نظریهٔ کلاسیک صحبت میکنم؛ اینجا همهاش پشتیبانی کردم و آنجا کمی حالتم انتقادی بود، ولی واقعاً اینطور نیست و میخواهم بگویم این دو نظریه در نظریه بهنوعی با هم قابل جمعاند. از آن طرف، پشتیبانیِ آن نظریه هم این است که ما بارها و بارها این تجربه را — از نظر آن منتقدان — داشتهایم که آثار هنری چیزهای بسیار عمیقی در خود دارند که هنرمندان مطلقاً از آن اطلاع ندارند و هیچ نمیخواستهاند بگویند، ولی در اثر ظاهر شده؛ و بستن دایرهٔ درک یک اثر هنری در محدودهٔ ادراکات و احساسات هنرمند کار خیلی بدی به نظر میآید، برای اینکه اثر هنری را حبس میکند، آزادی عمل شما را خیلی میگیرد و باعث میشود خیلی چیزهای جالبی را که ممکن است در اثر هنری باشد کشف نکنید.
پیوستگی بیان تا اثر هنری
من یک انتقادی از طرف نظریهٔ کلاسیک نسبت به نظریهٔ مدرنتر در جلسهٔ پیش گفتهام و مختصر به آن اشاره میکنم: استدلال علیه نظریهٔ دوم این است که وقتی داریم حرف میزنیم هیچ شکی نداریم که فهمیدن حرف یک آدمیزاد یعنی رسیدن به قصد آن آدمیزاد از آن حرف. من وقتی میتوانم بگویم حرف شما را فهمیدم که یعنی شما قصدی دارید از اینکه این حرف را میزنید؛ ممکن است حرفی را پیچیده بزنید، بعضیها نفهمند و من مثلاً بفهمم منظور شما چیست. ما اصولاً چیزی غیر از این دربارهٔ درک حرفهای یک آدم نداریم: او آنچه در ذهنش است را سعی میکند با زبان بیان کند و در ذهن من بنشاند؛ حرفزدن یعنی همین — من چیزی در ذهنم دارم، حرف میزنم و این را به شما منتقل میکنم. سؤال اینجاست که چه مرزی بین حرفزدن و خلقکردن اثر هنری وجود دارد؟ به نظر میرسد طیف پیوستهای وجود دارد؛ یک سرش فهمیدن را به چیزی معنی میکند و سر دیگرش کاملاً بیانِ چیزی است: از حرفزدن — من میتوانم این حرفهایم را کمی بهصورت نثر منسجم، مثلاً یک مقاله بنویسم، کمی نثرش ادبی داشته باشد — بعد کمکم میتوانم تبدیلش کنم به یک شعر ساده یا پیچیده، یا به اثر هنریای که از تصاویر هم در بیان خودم کمک میگیرم. بنابراین اصولاً هنرمند کاری غیر از بیانکردن نمیکند؛ توسط اثر هنریاش دارد بیان میکند. کجای این طیف مرزی وجود دارد که بگوییم تا اینجا بهطور شهودی احساسمان این است که فهمیدنِ درستِ حرف یک آدم یعنی فهمیدن منظورش و قصد متکلم — ما چیزی غیر از این دربارهٔ فهمیدن حرف یک نفر اصلاً در ذهنمان نیست — و از جایی به بعد مرزی هست که ناگهان این از هم میپاشد و درک اثر هنری یک معنای دیگر پیدا میکند؟ معلوم نیست این تعبیری که من میکنم کجا مرزی است که از آن حالت به این حالت رسیدهایم. این انتقادی است که به نظر من جدی است. مثالهایی هم در جلسهٔ پیش زدهام و دیگر تکرار نمیکنم؛ مثل مثال شاعری که ممکن است واژهای را اشتباهاً به کار برده باشد و به جای «آفتاب» گفته باشد «آفتابه». بعد از آن، اگر اثر هنری را از مؤلف جدا کنم، چارهای ندارم جز اینکه این اثر را همان «آفتابه» بخوانم؛ در صورتی میفهمم که بفهمم مؤلفی بوده و اینجا اشتباه کرده؛ این لفظ را اشتباهاً به کار برده و «آفتابه» را باید به معنای «آفتاب» بگیرم و اصلاحش کنم. بگویم ممکن است کتابی که مؤلف نوشته غلط چاپی هم داشته باشد — بهنوعی مرجعیت مؤلف را زیر سؤال بردهام: او حق ندارد بگوید آقا من این کلمه را که نوشتم این نبود، در چاپ اشتباه شد. اثر هنری وقتی چاپ شد از مؤلف جدا شده و مؤلفی که اشراف ندارد هیچ مرجعیتی ندارد که بخواهد دربارهٔ اثر هنری خودش صحبت کند. اگر بگویید نه، در این موارد ما مرجعیت را قبول میکنیم، باز این سؤال پیش میآید که تا معنی الفاظ را — و فلان چیز را — قبول میکنید، پس کجاها و از کجا دوباره مرجعیت را قبول ندارید؟ به نظر میآید در این زمینه مشکلی وجود دارد که آنها باید جوابگو باشند.
مثال جارموش و مرد مرده
در مقابله با اینکه این طیف به ظاهر پیوسته چطور میشود صحبت کرد، وقتی دو تعبیر کاملاً متمایز دربارهٔ ابتدا و انتهای طیف داریم و چنین پدیدههایی هم در درک اثر هنری داریم — به نظر من نقطهٔ قوت نظریهٔ دوم همین فکتهای تجربی و پشتوانهشان است. از نظر تئوریک ساختارگراها سعی میکنند تئوریشان را بگویند، ولی بیشتر متمایلاند بگویند اصولاً عملاً دیدیم که اینطور است: مؤلف مرجع خوبی برای اثر هنری خودش نیست. مثالی را که هر بار به این موضوع میرسم تکرار میکنم: خیلی هنرمندان و فیلمسازان گاهی دربارهٔ آثار عمیق خودشان کاندید میکنند که منظورشان چه بوده. فکر میکنم تا حالا دو بار این را گفتهام؛ این سومین بار است که از جیم جارموش دربارهٔ فیلم بسیار زیبای مرد مرده پرسیدند فیلم دربارهٔ چیست؛ گفت: دربارهٔ تنباکو. اگر کسی بیاید خودش را محدود کند و فیلم مرد مرده را فیلمی دربارهٔ تنباکو و استعمال تنباکو ببیند، فکر میکنم همهچیز این فیلم را از دست میدهد. هرچند به نظر من تنباکو برای جارموش جدیتر از آن است که در ذهن من و شماست؛ وقتی میگوید دربارهٔ تنباکو شوخی نمیخواهد بکند، تنباکو به نظرش چیز بهاصطلاح مهمی است و خیلی هم دور نیست که شاید واقعاً قصد کرده باشد دربارهٔ تنباکو فیلم بسازد.
روانکاوی یونگی و سه لایه اثر
آنچه الان میخواهم دربارهاش صحبت کنم این است که به نظر من یک کاربرد خیلی خوب دیدگاههای روانکاوی با شیوهٔ نگاه یونگی این است که این دعوا را میشود بهنوعی فیصله داد. فکر میکنم وقتی از دیدگاه روانکاوی به اثر هنری نگاه میکنید، مثل هر رفتار دیگری که از انسان سر میزند، انتظار دارید حداقل سه لایهٔ مشخص در رفتار انسان وجود داشته باشد: لایهای مربوط به خودآگاهی او که قصد کرده رفتاری از خود بروز دهد؛ لایهای مربوط به دخالت ناخودآگاه جمعیاش که بهطور مداوم سیگنالهایی میفرستد و رفتار را تحت تأثیر قرار میدهد؛ و لایهٔ میانیای که ناخودآگاه شخصی یا فرهنگی در رفتارهای انسان تأثیر میگذارد. همهٔ رفتارهای انسان، از حرفزدن و راهرفتن گرفته تا خلق اثر هنری، در این قالب میگنجند: تأثیر خودآگاهی و ناخودآگاهی را همزمان در آثار هنری میبینید. اگر یونگی نگاه کنید — یعنی قبول کنید بخشی از ناخودآگاه، ناخودآگاه جمعی است، اقیانوسی که حقایقی در آن وجود دارد — ناخودآگاه یونگ چیز باشکوهی است؛ زبالهدان خودآگاهی نیست به آن معنای فرویدیاش. از دیدگاه یونگ انگار یک اینفورمیشن پرفکت از جهان به ناخودآگاه جمعی ما دریافت میشود و در رویاها بروز میکند، در رفتارهای ما بروز میکند؛ انگار قواعد جهانیای در ضمیر ما وجود دارد که میتوانند در رفتارهای ما تأثیر بگذارند. یک نمادگرایی جهانی داریم که در همهٔ جنبههای بهاصطلاح رفتاری انسان، از ادراکش گرفته تا بیانش و رفتار کردنش، همهجا ظاهر میشود. وقتی معتقد باشید مجموعهٔ عمیق و عظیمی از حقایق در درون بشر هست، برایتان بدیهی است که نه فقط در آثار هنری، در هر رفتار انسان جنبههایی وجود داشته باشد که شخص از آن جنبهها غافل است و حقایق و چیزهای زیبایی ممکن است در رفتارها، در خلق اثر هنری و حتی در کلام یک آدم بروز کند؛ یعنی انتظار دارید حقایقی دربارهٔ جهان در بیان یک انسان — چه بیان عادیاش، چه هنریاش — بروز کند. هرچه آن انسان رفتارش را با دخالت کمتری از خودآگاهی تولید کند، مثل رویا دیدن، احتمال اینکه حقایق بشری و جهانیای که میتوانید پیدا کنید و ببینید — جایی که سمبولیسم جهانی کارایی دارد — بیشتر میشود؛ و هرچه تأثیر خودآگاهی بیشتر باشد، ممکن است انتظار داشته باشید کمتر آن حقایق ناخودآگاه جمعی یا حتی ناخودآگاه شخصی را ببینید. میخواهم بگویم نتیجهٔ بدیهی نظریهٔ روانکاوی این است که انتظار دارم در هر رفتار انسان جنبههایی از ناخودآگاهی وجود داشته باشد که در آنها چیزهای خیلی جالبی هست که آن آدم در سراسر عمرش ممکن است هیچوقت به آنها توجه نکرده و اصلاً نتواند درکشان کند؛ یعنی ممکن است ذهنش اصلاً قابلیت درک بعضی از حقایق را نداشته باشد. حتی اگر بیایید به یک هنرمند بگویید چه چیز جالبی در این اثر گفته، ممکن است اصلاً نفهمد شما دربارهٔ چه صحبت میکنید؛ و آدمِ آگاهی که جهان را بهتر میشناسد، فرهنگ را بهتر میشناسد، انسان را بهتر میشناسد، ممکن است در این اثر هنری چیزی ببیند خیلی فراتر از ذهن خودآگاه آن هنرمند.
طیف خودآگاهی در بیان انسان
طیفی که در بیان انسان وجود دارد به یک معنا واقعاً طیف پیوستهای است که میتوانید پارامتر «چقدر خودآگاهی در آن دخالت کرده» را برایش تعریف کنید؛ بگویید این را من بهطور کامل با خودآگاهی گفتم — هرچند واقعاً چنین چیزی وجود ندارد؛ خیلی تلاش کردهام کاری را صددرصد خودآگاه انجام دهم. البته نباید انتظار داشته باشید مثلاً وقتی گزارهٔ ریاضی نوشتید، ناگهان حقیقتی سمبولیک دربارهٔ عالم بشری یا جهان در آن ظاهر شود. یک فرمولهٔ خشک به همان معنای خودش میدهد؛ فکر میکنم بهترین گزارهها — گزارههایی که دقیقاً همان معنی را میدهند که نویسنده میخواهد ابراز کند — گزارههایی است که در قالبهای اصلاً موضوعیِ فرمال نوشته میشود، و حسن فرمالیسم همین است که تفاهم ایجاد میکند: شما دقیقاً همان چیزی را میفهمید که من میخواهم بگویم و من چیزی ورای همین نمادها نمیخواهم بگویم؛ بنابراین معنا ندارد بگویم نفهمیدی من چه نوشتم. فرمالیسم این است؛ کامپیوتر هم همانقدر میفهمد که من میخواستم بگویم: فقط این رشتهٔ نمادها را میخواستم تولید کنم و کردم. اینجا تنها جایی است که میشود از عدم دخالت ناخودآگاه حرف زد، هرچند فکر میکنم اینجا هم جای بحث دارد و با آن تعمیمهایی که از ناخودآگاه وجود دارد، بحث است که ناخودآگاه اینجا حضور دارد یا نه. بنابراین آن طیف، طیفِ دخالت خودآگاهی و ناخودآگاهی است و طبیعی است که آثار هنری مثل رنگ انار تقریباً یک طرف طیف قرار بگیرند: در رنگ انار دخالت خودآگاهی مؤلف را کم میبینید و ادعای خودش این است که خواب دیده و ساخته؛ پس خودش را در حد امکان در اختیار ناخودآگاهیاش قرار داده. به همین دلیل چیزهایی در اثری مثل رنگ انار هست که مطمئناً پاراجانف آنها را به این شکل درک نمیکند. از آن طرف، کلامِ خودآگاه مثل یک مقالهٔ سیاسی-اجتماعی واقعاً همان چیزی است که نویسنده میخواهد بگوید: هرچه بیشتر بفهمید او چه میخواسته بگوید — به خودآگاهیاش نزدیکتر شوید، نه به قصد مؤلف — بهتر فهمیدهاید محتوای یک متن تحلیلی را. بنابراین هرچه میخواهم در رابطه با نقد روانکاوی بگویم این است: از نظریهٔ روانکاوی این نتیجه میشود که حتی اگر آن فکتهای تجربیای که آن آدمها دربارهٔ ظاهر شدن حقایق عمیق در آثار هنری ارائه میکنند — حقایقی که حتی ممکن است پیشپاافتاده به نظر برسند — را در نظر نگیریم، انتظار ما بعد از فهمیدن دیدگاههای یونگی این است که چنین پدیدهای را در آثار هنری ببینیم.
نظریه مرگ مؤلف و حل روانکاوانه
چیزی که به نظر من مهم است این است که تمام فکتهایی که ساختارگراها و پساساختارگراها و طرفداران این نظریه ارائه میدهند — بگذارید اسمی هم برایش بگذارم: با توجه به مقالهٔ معروف بارت، اسم این نظریه را نظریهٔ مرگ مؤلف بگذاریم؛ ایدهاش این است که وقتی مؤلف اثر هنری را خلق کرد، اثر مستقل میشود، زندگی میکند، و مؤلف — حالا مرده یا زنده — را فراموش کنید و با اثر هنری بهعنوان موجودی مستقل برخورد کنید — این دیدگاههای روانکاوانه به نظر من همهٔ این اشکالات را کاملاً حل میکنند؛ اصلاً مشکلی وجود ندارد. آن مشکلی که دربارهٔ طیف وجود دارد روشن است: هرچه ناخودآگاهی بیشتر در اثر هنری ظاهر شده و دخالت کرده، انتظار دارید از جنبههای ناخودآگاه شخصی هم فراتر رفته باشد و حقایق جهانی، حقایق دربارهٔ بشر را در اثر ببینید؛ هرچه خودآگاهانهتر باشد، کمتر. مثلاً اگر کسی بپرسد چقدر به مرجعیت مؤلف قائلید، البته وقتی مؤلف از زبان و واژهها استفاده میکند بهنوعی مرجعیت دارد، مثلاً در تعیین اینکه واژهای اشتباه چاپی دارد یا بد استفاده کرده یا نمیدانسته؛ مثل مؤلفی که به زبان بیگانه اثرش را مینویسد و کاملاً ممکن است اشتباه گرامری داشته باشد یا واژهای را اشتباهاً به جای واژهٔ دیگری به کار برده باشد. اینها خیلی معنیدار نیستند؛ یعنی وقتی کسی به زبان بیگانه اثر هنری خلق میکند و واژهای را اشتباهاً به جای واژهٔ دیگری میگذارد، نمیتوانید این را به آن معنای فرویدی بگویید که نشانهٔ چیز عمیقی در ناخودآگاه شخصی این آدم است؛ نه، طرف زبان بلد نبوده، فکر میکرده «کباب» یعنی «کتاب». فرق میکند با اینکه من همینجا به جای «کتاب» بگویم «کباب» به زبان فارسی، یا اینکه دو واژهٔ شبیه هم را موقع نوشتن اشتباه بگیرم در حالی که در ذهنم هیچ رابطهای بین آن واژهٔ دوم و چیزی مثل کباب قائل نشدهام؛ فقط نمیدانستم معنای آن واژه این است. بنابراین مرجعیت مؤلف فکر میکنم تا حدود زیادی مشخص است؛ میشود بحث کرد که کجاها مرجعیت دارد و کجاها ندارد.
مرجعیت مؤلف، خواب و تعبیر
اما مؤلف — پاراجانف — به هیچ وجه حق ندارد بگوید «منظورم از این صحنه این نبود»، و اتفاقاً نمیگوید؛ برای اینکه منظور خاصی ندارد. این تصویری است که او تبدیل به فیلم کرده و خیلی هم خوشحال میشود بیایید به او بگویید اینجا چیز عمیقی وجود دارد. دقیقاً همانقدری که مؤلف در آثار هنری که جنبههای ناخودآگاه قوی دارند مرجعیت دارد، همانقدری که شما در تعبیر خواب خودتان مرجعیت دارید: اگر خوابی ببینید و کسی تعبیر کند که معنی این خواب این است، طرف حق ندارد بگوید نه، این چیزها در ذهنم نبود؛ پادشاه مصر حق ندارد بگوید به نظر من معنی گاو سال نیست — نظر تو مهم نیست؛ ناخودآگاه جمعیات از اعماق وجودت نمادهایی را وارد میکند و تو مرجع نیستی؛ خودآگاهی تو مرجع نیست. وقتی میگوییم «تو» یعنی خودآگاهی تو که گاو را به این معنا میگیری یا نمیگیری؛ اگر میدانی معنی خوابت چیست، دیگر چرا میروی پیش معبر؟ بنابراین بعضی از آثار هنری در حد رویا مستقل از مؤلف معنی دارند و مؤلف نمیداند معنی اثر چیست. در واقع نقد اثر هنریای که پر از حالتهای ناخودآگاه است مثل تعبیر میشود؛ منتقد مثل کاری که معبر خواب میکند، اثر هنری را برای خود هنرمند هم تعبیر میکند: این چیزی که تو گفتی یعنی این؛ این صحنهای که ساختی معنایش این است؛ و اگر طرف انکار کند مثل این است که کسی معنای رویای خودش را انکار کند — بعضیها این کار را میکنند: اگر بگویی مثلاً معنایش این است که احساس خصمانهای نسبت به پدرت داری، میگوید نه، من پدرم را خیلی دوست دارم. و اتفاقاً یکی از نکاتی که فکر میکنم بارها در این جلسات به آن اشاره شده و اگر جلو برویم عمدهتر هم میشود این است که یکی از فانکشنهای خودآگاهی این است که اصلاً ساز مخالف با ناخودآگاهی میزند: کسی که نسبت به پدرش احساسات خصمانه دارد، برای جبران و پوشاندن این احساس، کلی تولید خودآگاهی میکند که بگوید من پدرم را خیلی دوست دارم. بنابراین معمولاً وقتی تعبیر رویای کسی را به او میگویید، احساس میکند نه، من چنین احساسی ندارم، من اینطور نیستم؛ برای اینکه رویا معمولاً چیزهایی در آن هست که شما نمیخواهید به خودآگاهیتان بیاورید؛ چیزهایی که سرکوب کردهاید یا بهنوعی برایتان نامطلوب است در ناخودآگاهتان انبار شده، یا ناخودآگاهی میخواهد برای جبران خودآگاهیِ نادرست شما چیزی را دخالت کند. بنابراین بین خودآگاهی و ناخودآگاهی مخالفتهایی وجود دارد و طبعاً هنرمند هم به همین معنا ممکن است برای تعبیر اثر هنری خودش مرجع خوبی نباشد؛ اگر از خودآگاهیاش کمک بگیرد مثل این است که به آدمی بگویید رویاهایت را خودت تعبیر کن: رویا اتفاقاً میخواهد حیطهٔ خودآگاهی آدم را بشکند، چیزی به آن اضافه کند یا چیزی را حذف کند، و اگر طرف بخواهد در چارچوب خودآگاهی خودش رویا را معنی کند حتماً اشتباه میکند؛ رویا عنصرهایی وارد میکند که مخالف خودآگاهیاند. برای همین در آثار هنری انتظار دارید چیزهایی ببینید که هنرمند اصلاً نمیخواسته بگوید؛ مخالف هم هست. بنابراین از یک جهت میشود گفت هنرمند بدترین مرجع است برای اینکه از او بپرسید آیا میخواستید این ایده را بگویید یا نمیخواستید.
یکی از حاضران پرسید خودآگاهی که بهعنوان مکانیسم دفاعی عمل میکند، بیشتر با ناخودآگاه شخصی سر جنگ دارد یا مخالفتِ خودآگاهی حکم دیگری دارد. پاسخ این بود که فکر نمیکند اینجا چندان حیاتی باشد که بگویید ناخودآگاهی شخصی یا غیرشخصی؛ محتوایی در ناخودآگاهی جمعی هم ممکن است وجود داشته باشد؛ یعنی حقیقتی هست که خودآگاهی نسبت به آن تضاد دارد، یا میلی هست. فرق این است که ناخودآگاهی جمعی بهنوعی به حقایق اشاره میکند، به چیزهایی که باید باشند و نیستند؛ ناخودآگاهی شخصی شما ممکن است میلهایی باشد که نمیخواهید با آنها روبهرو شوید. به هر حال ناخودآگاهی ناخودآگاه است برای اینکه خودآگاهی نمیخواهد محتوایش را جذب کند؛ اینها از نظر برخوردی که خودآگاهی ما با آنها میکند فرق دارند، ولی موضوع پیچیده میشود و ما اینجا فعلاً خیلی سادهتر از این حرفها بحث میکنیم.
بنابراین فکر میکنم این دو نظریه با هم جمع میشوند: اگر بگویید هدف از درک اثر هنری فهمیدن قصد مؤلف است، ولی معنای مؤلف را تعمیم بدهید به مؤلف به معنای خودآگاهی بهاضافهٔ ناخودآگاهی جمعی و شخصی و همهچیز — مؤلف بهعنوان موجودی که این اثر را خلق کرده، چه بداند چه نداند — وقتی هنرمند حرف میزند ناخودآگاه جمعیاش هم مقاصد خودش را بیان میکند، ناخودآگاه شخصیاش هم مقاصد خودش را، و خودآگاهی این آدم هم مقاصد خودش را؛ اگر قصد مؤلف را به معنای قصد همهٔ این اجزای درونی این آدم بگیرید، دیگر هیچ دلیلی ندارد که برای اینکه منتقد مجاز باشد از حقایقی که در اثر وجود دارد و مؤلف به آنها آگاه نیست حرف بزند، بیاید قصد مؤلف را کلاً کنار بگذارد. اگر قصد مؤلف به معنای قصد خودآگاهانهٔ مؤلف باشد، کاملاً نظریهٔ اشتباهی است؛ ولی اگر به معنای قصد مؤلف بهعنوان موجودی باشد که ترکیب شده از خودآگاهی تا طیف ناخودآگاه شخصی و جمعی که به جاهایی میرسد — و مثلاً در اوجش، آن اینفورمیشنی که در self جمع شده، به نظر میرسد همهٔ حقایق جهان را بتوان گفت در ضمیر مؤلف وجود دارد و مؤلف میتواند اینها را ببیند — روشن است که نظریهٔ روانکاوی کاربرد خیلی خوبی در فیصلهدادن یک بحث طولانی دارد که چند دهه است در نظریه ادبی وجود دارد و بهنوعی فکر میکنم همچنان دعوا زنده است.
کتاب حلقه انتقادی و دفاع از ناخودآگاه
کتابی میتوانم معرفی کنم برای اینکه ببینید با وجود اینکه به نظر میرسد در جمع منتقدین نظریهٔ مرگ مؤلف الان طرفدار بیشتری دارد، همچنان کسانی که از قصد مؤلف دفاع میکنند بهشدت اصرار دارند که فهمیدن اثر هنری یعنی فهمیدن قصد مؤلف: کتاب «حلقهٔ انتقادی» که فرهادپور ترجمه کرده نمونهٔ این است. وقتی کتاب را میخوانید میبینید واقعاً سردرگمیای وجود دارد و واقعاً دارند دربارهٔ خودآگاهی مؤلف صحبت میکنند. من احساس میکنم اگر بگویید فهمیدن اثر هنری یعنی فهمیدن آن چیزی که مؤلف آگاهانه بیان کرده، واقعاً حرف بدی میزنید؛ اخلاقاً اصلاً حرف بدی است؛ بهنوعی توهین به آثار هنری است، چون واقعاً میبینیم در آثار هنری — همانطور که در رویاهای یک آدم خیلی سادهٔ بیسواد ممکن است حقایق علمی ظاهر شود — عمیقاً چه اتفاقی میافتد.
آثار پیشپاافتاده و عمق ناخودآگاه
بگذارید این نتیجهٔ خیلی مهم را از الان بگویم، برای اینکه در نمونههایی که شاید تا آخر این جلسات برای کاربرد انتخاب میکنم از الان دفاع کرده باشم: برای پیدا کردن اثر هنریای که بشود در موردش نقد روانکاوانهٔ خوبی گفت، به هیچ وجه نباید دنبال آثار هنری معروف و آثار هنری خوب باشید. اتفاقاً کارهای آدمهای خیلی پرت و بیسواد، و اولین آثار هنرمندان در دورهٔ جوانیشان، سرشار از نکات عمیقی است که هنرمند به آنها واقف نیست؛ بهنوعی از دستش در رفته و احساسات خودش یا دیدگاههای عمیقی دربارهٔ جهان در اثرش ظاهر شده. من واقعاً فکر میکنم منتقدین — متأسفانه، هرچند شاید از جاهایی حق داشته باشند — خیلی آثار هنری و هنرمندانی را دوست دارند که خیلی باسوادند و آثار متفکرانهای میسازند. فکر میکنم از نظر روانشناسی منتقدین آدمهای باسواد و خودآگاهی هستند و هنرمندان آدمهای احساساتیتر و عاطفیتریاند و کمتر ممکن است به این معنا خودآگاه باشند؛ بزرگترین هنرمندان آدمهاییاند که دربارهٔ آثارشان نمیتوانید از آنها حرفی موجه بشنوید؛ به نظر میآید کاملاً از روی حس خودشان کار میکنند و اشرافی به احساساتی که بیان میکنند ندارند؛ و منتقدین بهنوعی به هنرمندان متفکر سمپاتی دارند.
کوبریک، منتقدین و هنر متفکرانه
اسم بردن را فکر میکنم کار خطرناکی است، برای اینکه به هر حال ممکن است به هنرمندانِ میان جمع شما هم سمپاتیهایی وجود داشته باشد. فکر میکنم نمونهٔ خیلی خوب در سینما استنلی کوبریک است که آدم خیلی پرطرفداری است و منتقدین خیلی دوستش دارند: معمولاً وقتی دربارهٔ بهترین آثار تاریخ سینما رأیگیری میشود، ادیسهٔ فضاییاش — که اتفاقاً یکی از بدترین فیلمهایش است — در دهتای اول میآید، یا همشهری کین که فیلمی است که خیلی با خودآگاهی ساخته شده و تمام اجزایش فکر شده، معمولاً رتبهٔ اول را میآورد. این نشانه میدهد که منتقدین دوست دارند کسی آدمِ متفکری باشد که افکار و خودآگاهی خودش را بیان کرده باشد، و نسبت به آثار هنریای که به دلیل تأثیرات ناخودآگاه نقشبوس شدهاند احساس خوبی ندارند. به هر حال فکر میکنم آن اختشاشهایی که در آثار خیلی حسی هست — که منطق چندانی در آنها دیده نمیشود — ممکن است چیزهای خیلی عمیقتری از حرفهایی که مثلاً کوبریک حتی درک میکند در خود داشته باشد. نکتهای که میخواهم بگویم این است که طیفی در آثار هنری هست: اینکه هنرمند موقع خلق اثر چقدر از حس درونی و الهامات خودش — بدون اینکه خیلی فکر کرده باشد — کمک گرفته، تا اثری که خیلی رویش فکر کرده و اجزایش را با تفکر کنار هم چیده. هرچه اثر حالت اول را داشته باشد و حسیتر باشد، اتفاقاً باید انتظار داشته باشید حقایقی خیلی ورای فهم آدمهای متفکر در آن پیدا کنید؛ یعنی ممکن است حقیقتی دربارهٔ جهان یا انسان که تا حالا هیچکس بیانش نکرده و نفهمیده در اثر هنری پیشپاافتادهای بروز کرده باشد، به این دلیل که این آدم مجال داده اقیانوس ناخودآگاه جمعیاش ظاهر شود. بنابراین ممکن است اینفورمیشنی در اثر هنری پیشپاافتادهای باشد که نه تنها هنرمندان معاصرش آن را نمیفهمند، شاید اصلاً بشر تا حالا به آن نکته دقت نکرده باشد. دقت میکنید؟ بنابراین دخالتدادن ناخودآگاهی در خلق اثر یک جنبهٔ مثبت دارد.
اسطوره و ناخودآگاه جمعی
درک اثر را دشوار میکند و نظم اثر ممکن است به هم بریزد، ولی در عین حال ممکن است بخشی از آن اقیانوس را ظاهر کند. نمونهٔ خیلی واضحش اسطورهها هستند که الان خیلی مورد توجهاند. فکر میکنم همهٔ منتقدین بعد از یونگ قبول کردهاند — این رشتهای که به آن میگوییم انسانشناسی و رشتهای که به آن میگوییم اسطورهشناسی در قرن بیستم رشد فوقالعادهای داشتند — و رشد اینها بهنوعی به همه ثابت کرد که در اسطورهها محتوای خیلی عمیقی برای شناخت عمیقترین زوایای روح بشر وجود دارد؛ در یونگ اصولاً مرجع اصلی برای شناخت محتوای ناخودآگاه جمعی، اسطورههاست. بنابراین چیزهای عمیقی در ذات بشر وجود دارد که در همان آثار پر از دیو و پری و موجوداتی که اصلاً وجود ندارند میتوانید پیدا کنید. همچنان این روند ادامه دارد.
ناخودآگاه شخصی در برابر جمعی
هرچه آدمها ناخودآگاهتر اثر هنری را خلق کنند، احتمال اینکه چیزهای خیلی عمیقی در آن ببینید بیشتر میشود؛ ولی ریسک این است که ناخودآگاهِ شخصی ببینید و این نکته را میخواهم روشن کنم. ناخودآگاه جمعی اگر محتوایش ظاهر شود، در اثر هنری با حقیقت عمیقی روبهرو میشوید؛ ولی وقتی خودآگاهی را حذف میکنید، انتظار بیشتری باید داشته باشید که ناخودآگاه شخصی طرف ظاهر شود؛ آنوقت اعوجاجهای عجیب و غریبی در اثر هنری به وجود میآید و عموماً محتوای ناخودآگاهی که در آثار هنری هست بیشتر ناخودآگاه شخصی است؛ اعوجاجِ حقیقت را بیشتر در آن میبینید. پیدا کردن آن لایههای حقیقتِ برآمده از ناخودآگاه جمعی خیلی ممکن است سخت باشد: باید خودآگاهی را کنار بگذارید و آشغالهایی را که ناخودآگاه شخصی هم وارد کرده بتراشید؛ شاید در زیرش به محتوای خیلی عمیق ناخودآگاه جمعی برسید. بنابراین اینکه خودآگاهی را کنار بگذارید اتفاق خوب و بد را با هم میاندازد: ناخودآگاه شخصی بهشدت حرفهای نادرست میزند؛ ناخودآگاه شخصی عالمه امیال پنهانی است که آن آدم سرکوبشان کرده، بهنوعی به آنها آگاه نیست و کاملاً کج و معوجاند — مثلاً امیال جنسی منحرفی که در آن هست — و اینها را بهنوعی بیان میکند؛ بنابراین فضای تیرهای از محتوای ناخودآگاه شخصی وارد آن اثر هنری میشود. و در عین حال باید انتظار داشته باشید که زیر این آشغالها آن اقیانوس را ببینید. تصور ناخودآگاه در دیدگاه یونگ این است که حتی همان آشغالهایی هم که میبینید و خیلی به چشم میآیند، به هر حال در آن اقیانوساند. بنابراین در هر اثر هنری لایههایی از ناخودآگاه جمعی وجود دارد؛ این در همهٔ آثار هنری است: اگر به آثاری مثل کارهای کوبریک نگاه کنید، هم باید لایههای ناخودآگاه شخصی را در آن ببینید و هم ناخودآگاه جمعیاش را؛ هم چیزهایی که حقایقاند و اینفورمیشنهای درست و بهنوعی از خارج از خودآگاهش وارد شده.
فیلم هامون مهرجویی
فیلمی که پیشنهاد شد دربارهاش بحث کنیم و من هم تلویحاً قبول کردهام، فیلم هامون مهرجویی است. مهرجویی دقیقاً آدمی است که در سینمای ایران بهشدت خودآگاه و باسواد و متفکر است و خیلی فکورانه فیلم میسازد؛ بنابراین طبعاً خوراک خوبی برای نقد روانکاوانه نیست. ولی این ریسک را میکنم و میخواهیم با او نشان دهیم که به هر حال روانکاوی دربارهٔ این نوع آثار هنریِ خیلی فکرشده هم چیزی برای گفتن دارد. این نکته به نظر من مهم است: همهٔ فکتهایی که ارائه میشود — اینکه در آثار هنری حقایقی ورای فهم هنرمند وجود دارد — فکتهایی است که روانکاوها میتوانند بهعنوان اثبات وجود ناخودآگاه جمعی از آنها استفاده کنند، و معمولاً ندیدهام که بکنند. در نقد ادبی بهشدت این تأکید هست که اثر هنری از هنرمند به وجود میآید و در آن ممکن است اینفورمیشنها و حقایق بسیار عمیقی انعکاس پیدا کند که مطلقاً در خودآگاهی هنرمند نیست. سؤال این است که این از کجا آمد؟ از ناخودآگاه شخصیِ کجومعوجِ امیالدار که نیامده. بنابراین بهنوعی آدم باید قبول کند که در روان این انسانی که اثر را خلق کرده بخشی وجود دارد، جایی که حقیقت عمیقی در آن تبلور میکند، در فعلی که انجام داده و رفتاری که دارد انجام میدهد. این بحث تئوریکی بود و چون مهم بود روی آن مکث کردم؛ به نظر میرسم بدهبستان دوطرفهای است: هم کسانی که در نظریه ادبی کار میکنند فکتهایی ارائه میدهند به نفع روانکاوی یونگی، و روانکاوی یونگی راهحلی ارائه میدهد برای حل معضلی در نظریه انتقادی.
کاربرد روانکاوی در درک اثر
حالا اگر کاربردیتر بخواهیم صحبت کنیم: اگر این تئوری را قبول کنیم و بپذیریم درک اثر هنری یعنی درک قصد مؤلف به معنای تأمینیافتهاش — شامل همهٔ ابعاد، از خودآگاهی مطلق تا ناخودآگاهی مطلق — روانکاوی چه کمکی میکند که محتوای اثر هنری را درک کنیم؟ میخواهم دربارهٔ همین فیلم رنگ انار و کاری که با آن کردیم حرف بزنم؛ آن را بهعنوان نمونهٔ اولی که از آن شروع کردیم انتخاب کرده بودم و الان میخواهم بگویم چرا نمونهٔ خوبی بود. به نظر من شروع مناسبی است برای اینکه از یک جهت چیزهایی دربارهٔ روش کار کردن با روانکاوی ببینیم. ایدهای که در روانکاوی هست این است که در ناخودآگاه جمعی بشر سمبولیسم جهانی داریم. تفاوت ایدههای یونگ با فروید این است که یونگ خیلی بیشتر بر جهانیبودن سمبولیسم تأکید دارد. در دیدگاههای فرویدی باید معنی سمبلهایی که در رؤیای یک آدم ظاهر شده را از خود همان آدم با تداعی معانی بیرون بکشید؛ سمبل برای آن آدم بنا به خاطرات کودکیاش معنایی دارد. ولی در دیدگاه یونگ اینطور نیست؛ سمبلها ساز خودشان را میزنند. مهم نیست آدمی که خواب دیده در زندگی روزمرهاش گربه میبیند یا نمیبیند؛ اگر گربه در خوابش ظاهر شود، گربهٔ ناشناس همان معنا را میدهد که برای آدمی که شاید گربه را در زندگیاش چند بار بیشتر ندیده؛ غیر از گربهٔ خودش که مثلاً در خانهاش میبیند. سمبولیسم حیوانات و مکانها معناهای مشترک شدیدی در همهٔ انسانها دارد و در عین حال هر آدم بنا به سابقهٔ زندگی خودش ممکن است سمبلهای خاص خودش را هم پیدا کرده باشد: مطمئناً وقتی کسی در رؤیا فرد آشنایی میبیند، مهم است آن فرد در زندگی او چه اثری دارد؛ ولی پدر و مادر سمبلهای جهانیاند. خیلی مهم نیست وقتی رؤیای انتزاعی سمبولیک میبینید رابطهتان با پدر چطور است؛ پدر بهنوعی جای سنت مینشیند؛ فرق نمیکند پدرتان آدم سنتی باشد یا نباشد؛ نکته این است که پدرِ یک آدم ممکن است آدمِ ضدسنتِ جامعهٔ خودش باشد، ولی باز در رؤیای انتزاعی سوررئالِ این آدم وقتی چنین سمبلی ظاهر میشود، پدر نمایندهٔ سنتِ مثلاً جامعهای است که در آن زندگی میکنیم.
سمبولیسم جهانی
این نکته خیلی مهم است: اگر سمبولیسم جهانی را — با استفاده از تفسیر رؤیاهای متعدد جمعیت بزرگی از آدمها، یا با مطالعهٔ اسطورهها و معنای سمبلها — همانطور که در سنت یونگی پیشرفته، شناسایی کنم و معنایشان را درک کنم، هرچند وابسته به تکست است، ولی معنیها وقتی سمبلی ظاهر میشود تقریباً همگرا هستند؛ یعنی یک هستهٔ مشترک معمولاً در معانی برای یک سمبل هست، منتها در تکستهای مختلف معنایش واریاسیون دارد و تغییراتی میکند. اگر چنین ایدههایی داشته باشم، آنوقت وقتی اثر هنریای را نگاه میکنم که در آن سمبلی ظاهر شده — شیئی در اثر هنری که ناگهان نظر شما را جلب میکند، خیلی ظاهر میشود و مثلاً جنبهٔ خاصی پیدا کرده؛ مثلاً در آثار ادبی ممکن است ساک دست — میتوانم از سمبولیسم جهانی کمک بگیرم.
نمونه ساک در فیلم نرگس
مثالی که به ذهنم آمد: فیلمی از سینمای ایران هست به نام نرگس. در این فیلم ساکی هست که مثلاً در آن پول هست؛ از اول فیلم ظاهر میشود تا آخر فیلم؛ این ساک دستبهدست میشود و بهنوعی انگار کل فیلم حول این شیء میچرخد. اینجا البته کارگردان کاملاً خودآگاهانه از این شیء استفاده میکند. ولی خیلی وقتها در اثر هنری شیئی زیاد ظاهر میشود و اصلاً خودآگاهانه نیست؛ آن شیء میتواند بار سمبلیک خودش را داشته باشد و شما میتوانید از مفهوم کلیای که سمبلها دارند در درک اثر هنری استفاده کنید — چه مؤلف منظورش این بوده که از این سمبل به این معنا استفاده کند، چه نبوده. مثل یک آزمون است: من فرضهایی دارم دربارهٔ معانی اشیاء و سمبلهایی که در یک اثر هنری ظاهر شده، در یک داستان — مخصوصاً در روایت؛ در شعر هم کاملاً همین اتفاق میافتد که اشیاء و سمبلها به شکلی خاص ظاهر میشوند. میتوانم پیشفرضهایی داشته باشم؛ ممکن است این پیشفرضها کار کنند، ممکن است نکنند، برای اینکه خودآگاهی یک نفر ممکن است آن سمبل را به معنای دیگری به کار برده باشد. ولی حتی اگر خودآگاهی یک فرد سمبل را به معنای دیگری به کار برده باشد، ناخودآگاه جمعی با آن سمبل رفتار ناخودآگاه خاص خودش را میکند. گاهی آن شیء وقتی به معنای نامربوطی استفاده میشود — بهعنوان سمبل چیز دیگری، یا بدون اینکه معنای خاصی برایش در نظر گرفته شده باشد — میبینید که در اثر هنری ناخودآگاه جمعی دقیقاً دخالت میکند؛ انگار آن سمبل را از مسیری که خودآگاهی مؤلف منظورش هست خارج میکند و میبرد سمت همان چیزی که خودش دوست دارد. من احساس کردهام که این اتفاق میافتد.
رنگ انار و سوررئالیسم
کلید فهمیدن رنگ انار — آن فیلمی که داشتیم دربارهاش صحبت میکردیم — چیست؟ چون مؤلف این اثر به ناخودآگاهی خودش بهشدت میدان داده، سمبلها بهشدت در این اثر هنری به همان معناهای جمعی خودشان ظاهر میشوند؛ بنابراین دیدگاههای روانکاوانه کمک میکنند. وقتی اثر هنری حالت سوررئال دارد — سوررئالیسم مکتب هنری است که از اوایل قرن بیستم به وجود آمد و هدفش اصولاً این است که خودآگاهی را بهنوعی حذف کنند و بگذارند ناخودآگاهی حرف بزند — وقتی ناخودآگاهی حرف میزند، سمبل ظاهر میشود؛ اشیاء و مکانها همه بهعنوان صورتهای سمبلیک ظاهر میشوند. حالا اگر خودآگاهی را بتوانند حذف کنند — که کامل نمیتوانند حذف کنند — ناخودآگاه شخصی را که نمیتوانند حذف کنند؛ بنابراین این امکان هست که سمبلها از وضعیتهای واقعی خودشان اعوجاج پیدا کرده باشند، توسط ناخودآگاه شخصی. فرهنگ هم برای بعضی از اشیاء معانی سمبلیکی قائل است و در هر کشوری ممکن است این معانی فرق کند؛ این هم بهنوعی لایهای از ناخودآگاه شخصی است که ممکن است معنای یک سمبل را عوض کرده باشد. به هر حال یک بیسی وجود دارد — نکتهای که میخواهم بگویم همین است — که برای درک سمبلهای ظاهرشده در اثر هنری، ناخودآگاه جمعی میدهد: یا مثل فیلمی مثل رنگ انار جلو میروید و میبینید سمبلها به همان معنای جمعی خودشان همهچیز جور درمیآید — که خیلی خوب است — یا یک بیس برای فهمیدن سمبولیسم دارید که اگر خلافش ثابت شد، میتوانید تغییراتی در آن بدهید. به هر حال ایدههای روانکاوانه برای درک سمبلهای موجود در اثر هنری یک نقطهٔ شروع به شما میدهند؛ نقطهٔ پایان نه. کاری که فکر میکنم وقتی دربارهٔ رنگ انار انجام میدهیم این است که این نقطهٔ شروع کموبیش نقطهٔ پایان هم هست: آنقدر این سمبلها در معناهای خوب و طبیعی خودشان ظاهر میشوند و درستاند که شاید اصلاً نیازی نباشد — یعنی همه دارند نگاه میکنند و کنجکاو میشوند که این چیست، و این چیزی دیگر میشود. از نظر کاربردی، کاربرد بسیار مهم ایدههای روانکاوانه این است که به شما پایهای برای شروع تحلیل سمبلها و دخالتهای ناخودآگاهی در اثر هنری میدهد.
دربارهٔ رنگ انار میخواهم نکتهای بگوم که تقریباً با همین مقدماتی که چیدهام میشود گفت، و یک نکتهٔ کمی پایانی هم برای تفسیر رنگ انار بگذارم. میخواهم بگویم رنگ انار ممکن است خودآگاهی پاراجانف در آن خیلی نقش نداشته باشد، ولی وقتی خودآگاهی را حذف میکنید — حتی وقتی به معنای واقعی کلمه رویا میبینید — به هر حال اعوجاجهای ناخودآگاه شخصی وجود دارند. همهٔ حرفهایی که دفعهٔ پیش زدم را داشته باشید، ولی اگر بخواهید عمیقتر بفهمید باید ببینید پاراجانف کجاها جنبههای شخصی زندگی خودش و تمایلات خودش را وارد این اثر هنری کرده است. فکر میکنم اگر کسی واقعاً رویایی ببیند و نهایت سعی خودش را بکند آن رویا را تبدیل به فیلمی کند، باز خود آن رویا تأثیرات ناخودآگاه شخصی را در خود دارد و وقتی دارد به ذهن خودآگاه میآید همیشه با چیزهای دیگری قاطی میشود؛ نمیشود ناخودآگاه شخصی را خاموش کرد. بنابراین امکان اینکه اثر هنریای پیدا کنید که همهٔ محتوایش محتواهای خیلی پاک و زلال آن اقیانوس باشد واقعاً صفر است؛ همیشه بهنوعی اعوجاجهایی وجود دارد و فهمیدن اینها مهم است. حرفی که میزنم این است که میشود برای درک اثر هنری از چیزی شبیه تعبیر رویا شروع کرد: فرض کنیم انگار سمبلها در جای خودشان قرار گرفتهاند؛ گاهی کلاً هم اعوجاج پیدا کردهاند، گاهی جزئاً؛ به هر حال هر اثر هنری جنبههای خاص خودش را دارد.
بگذارید بگویم چطور میخواهم تشخیص بدهم که جایی اعوجاج به وجود آمده است؛ یعنی چه معنایی دارد اگر بگویم اینجاهای رنگ انار خوب است و اینجاها اعوجاج به وجود آمده که این حالا تقصیر خودآگاهی پاراجانف است، تقصیر ناخودآگاه شخصی او و الی آخر. به نظر میآید جای خطرناکی وجود دارد: اگر من درک خودم از حقیقت و محتوای ناخودآگاه جمعی را برای خودم بهعنوان زمینه بگیرم و هرچه با آن نمیخواند را بگویم «این عامل ناخودآگاه شخصی بوده که اعوجاج پیدا کرده». شاید من درست نمیفهمم آن حقیقتی که اینجا انگار باید بیان میشد چه بوده؛ شاید من دچار اعوجاجم؛ شاید ناخودآگاه شخصی من حقیقت را در نظر من اعوجاج داده باشد. دقت میکنید؟ و من هر جا حرفهای درست با آن چیزی که من میخواهم درست باشد جور درنمیآید بگویم «آها، اینجا ناخودآگاه شخصی است» — به نظر میآید دلبخواه میشود؛ من زمینهای را مبنای کار میگیرم که تا حدود زیادی ممکن است تحت تأثیر وضعیت شخصی خود من باشد. به هر حال نکته این است که چطور میشود اعوجاج را تشخیص داد. نمیتوانیم از این فرار کنیم که چیزی را بهعنوان زمینه، بهعنوان آن چیزی که باید باشد، انگار در نظر میگیریم؛ وقتی حرف از اعوجاج میزنیم مثل اینکه درکی از حقیقت، درکی از محتوای درستی که ناخودآگاه جمعی اینجا خواسته بیان کند داریم و حالا میخواهیم بگوییم چه چیزهایی کجومعوج شده؛ از این نمیتوانیم فرار کنیم. نکتهٔ مثبت روانکاوی جمعی — روانکاوی مثلاً یونگی — این است که بالاخره ضوابطی برای درک محتوای ناخودآگاه جمعی ارائه کرده: مثلاً معنی سمبلها، محتوای اسطورهها؛ خیلی چیزها هست که فراتر از درک شخصیاند و انگار در منابعی موجودند، و اگر دارم از ایدههای یونگی استفاده میکنم نمیتوانم به همهٔ این چیزهایی که تحت عنوان محتوای ناخودآگاه جمعی بیان شدهاند پشت کنم و چیز دلخواهی را بهعنوان زمینه در نظر بگیرم. در روانکاوی یونگی بهنوعی به سمت روشنکردن محتوای ناخودآگاه جمعی میرویم؛ بنابراین اینجا خیلی خطر بزرگی وجود ندارد و من سمبلها را دلخواه تعبیر نمیکنم؛ وقتی رنگ انار را نگاه میکنم سعی میکنم از همین سمبلها استفاده کنم.
رنگ انار به عنوان ملاک نقد
در عین حال دربارهٔ هر اثر هنری ممکن است توافق عمومی وجود داشته باشد دربارهٔ اینکه چیزی که اینجا باید گفته میشد چه بوده. رنگ انار از این جهت برای من ملاک فیلمی است که ایدههای نقد روانکاوانه خوب میشود در آن پیاده کرد: اولاً ایدههای ناخودآگاه جمعی در آن خیلی ظاهر شدهاند؛ ثانیاً خیلی روشن است آن چیزی که باید گفته میشد چه بوده؛ در واقع قرار است فیلمی دربارهٔ سایاتنووا باشد. اگر من چیزی در این فیلم ببینم که مشابه زندگی سایاتنووا نیست، پس این را پاراجانف وارد کرده است. ببینید، پاراجانف نیت مشخصی از ساختن این فیلم دارد: قرار است این فیلم اینطور باشد، قرار است احساسات و زندگی درونی سایاتنووا را در این فیلم ببینیم. اشعار سایاتنووا و تاریخ زندگی او بهعنوان زمینهٔ روشنی از آن چیزی که باید باشد در دسترس ماست. اگر من ثابت کنم وقتی فیلم رنگ انار را میبینید چیزی در آن وجود دارد که کاملاً مخالف با احساس و زندگی سایاتنوواست، این چیز از پاراجانف آمده است. رنگ انار از این نظر خوب است: آن حقیقتی که قرار است بیان شود چیز ملموسی است که میشود رفت در کتاب استدلال کرد که این فیلم خلاف حقیقت است؛ چنین نیست که «خلاف برداشت من از حقیقت» باشد — خلاف چیزی است واقعی، مثل فیلم مستند.
فیلم مستند و تحریف
در فیلمهای مستند خیلی خوب میتوان نشان داد که حتی در مستند، دخالتهای مؤلف و دخالتهای ناخودآگاه مؤلف در بیان اثر هنری واضح است. فیلم مستند از یک جهت معمولاً خیلی خودآگاهانه ساخته میشود؛ دربارهٔ یک واقعیت بیرونی است، ممکن است دربارهٔ یک واقعیت اجتماعی باشد؛ ولی به هر حال در هر کاری که انسان میکند حتماً ناخودآگاهیاش هم نقش دارد و نمیتواند جلوی آن را بگیرد. من دربارهٔ فیلم مستند این مزیت را دارم که دربارهٔ آن حقیقت اجتماعی — در چیزی که اثر هنری دارد بیان میکند — یک زمینهٔ قابل بحثِ عینی وجود دارد؛ میتوانم بگویم اینجا هنرمند به دلخواه خودش این واقعیت را تحریف کرده و همه جمع این را میپذیرند؛ همهٔ آدمها قبول دارند که آن واقعیت اصلاً چنین اتفاقی نیفتاده؛ اینطور ساخته شده که آنطور به نظر برسد. ممکن است خودآگاهانه این کار را کرده باشد به دلایل سیاسی و اجتماعی، مثل برنامههای مستندی که در تلویزیون میبینید: روایتی از تاریخ انقلاب ایران که طوری روایت میشود که خوب باشد؛ یعنی هر چیزی گفته نشود. میگویند تاریخ را برندهٔ جنگ مینویسد؛ الان آلمانها را خیلی موجود شیطانی میدانند و هیتلر هم هیچکس نیست که بگوید آدم خوبی بود؛ ولی اگر هیتلر جنگ را برده بود، آنوقت چرچیل و سردمداران فرانسه را شیطانی میدانستند.
فیلم چشم ویشی
فیلمی وجود دارد به اسم چشم ویشی. ویشی همان حکومت ویشی فرانسه است که با اشغال فرانسه توسط آلمان همکاری کرد: ژنرال پتن حکومتی تشکیل داد که در زمان اشغال فرانسه، اشغال را بهنوعی پذیرفت. ظاهراً هیچ شکی برای فرانسویها الان وجود ندارد که ژنرال پتن آدم خائنی بود و حکومت ویشی خیانت بود. این فیلم چشم ویشی را کلود شابرول ساخته و واقعاً فیلم فوقالعادهای است؛ این فیلم خیلی برای من تأثیرگذار بود. ببینید چقدر چیزی را گفته که فکر میکنم هیچکس دوست ندارد بشنود: سعی کرده دنیا را از چشم ویشی و ژنرال پتن نگاه کند که چرا همکاری کرد؛ و اصلاً فضای فرانسه در آن زمان چنین نبوده که این را بهعنوان خائن نگاه کنند؛ لایههای صادقانه و خوبی وجود داشته و خوب است که چنین حکومتی تشکیل شده؛ الان که باختهاند تبدیل به شیاطین شدهاند. واقعاً من کمتر فیلمی دیدهام که ناگهان حقیقت تاریخی واضحی را در خود بیان کرده باشد؛ من با اینکه آدم شکاکی هستم — و تاریخ هم این قسمتش را شکی نداشتم — میدانستم واضح است که پتن آدم خائنی بود: کسی بیاید کشور شما را اشغال کند و بعد شما بیایید به هواداری او حکومتی تشکیل بدهید، اشغال را به رسمیت بشناسید و همکاری کنید، در حالی که مثلاً نیروهای مقاومت فرانسه دارند جانفشانی میکنند که کشور را آزاد کنند. اینکه فضای فرانسه در آن زمان چطور بوده، یک چشماندازی است از مجموعه فیلم مستند آن زمانِ فرانسه و نقلقولهایی از آدمهایی که آن موقع زندگی میکردند. ببینید، فیلم مستند و تاریخنگاری به هر حال گاهی اینشکلی است که خودآگاهانه کسی میخواهد تحریفی ایجاد بکند: چیزی را که دوست ندارد حذف میکند، چیزهایی را بهنوعی دیگر بیان میکند؛ تبدیل میشود به یک گزارش تاریخی، و هیچ گزارش تاریخی نیست که اینطور نباشد. بعضیها که خیلی صادقند این تحریفات خودآگاهانه صورت نمیگیرد؛ ولی به هر حال امیالی دارند، از آدمی خوششان میآید و از آدمی بدشان میآید، بعضیها را هم ندیدهاند و تحریفهایی وارد گزارش مستندشان میشود. در فیلم مستند یا اثری که اصولاً میخواهد حقیقت را بیان کند این خوبی هست که میتوانم آن زمینهٔ حقیقیای که باید بیان میشد را بهنوعی بهعنوان چیز عینی بررسی کنم. ولی خیلی آثار هنری اینطور نیستند. رنگ انار کمی چنین است: بخشی از استدلالهایم را میتوانم اینطور بگویم که زندگی سایاتنووا چنین نبوده؛ بنابراین پاراجانف دارد خلاف احساسات سایاتنووا چیزی وارد این فیلم میکند؛ پس اینجا جایی است که باید بگویم اعوجاجی رخ داده است.
ناهماهنگی درونی اثر هنری
این یک نکته بود؛ نکتهٔ مهمتر — ابزار مهمتر برای اینکه بگویید چیزی اعوجاج است، بدون اینکه این تهدید در میان باشد که نظر شخصی خودتان دربارهٔ حقیقت یا محتوای ناخودآگاهی را وارد نقدتان کرده باشید — این است که در خود اثر هنری ناهماهنگی و تضاد وجود دارد: گاهی اثر هنری را میبینید که چیزی میگوید، ولی بعداً در صحنهٔ دیگری چیز دیگری میشود؛ این عدم هماهنگیهای درون خود اثر هنری، اعوجاجاند. یکدستی اثر هنری وقتی به هم میخورد و چیزهای متضادی میبینید، جایی انگار سازِ دیگری زده شده است: مثلاً به آدمی در شوروی فرمان دادهاند فیلمی دربارهٔ استالین بسازد که بهصورت قهرمان جلوه کند، ولی شما فیلمی را میبینید که جاهایش به نظرتان توهینآمیز میآید و این خارج از حیطهٔ خودآگاهی آن آدم صورت گرفته است. یعنی اگر جاهایی ببینید که عمداً دوربین را مثلاً از پایین به بالا گرفتهاند تا این آدم بزرگ جلوه کند — یا مثل شروع آن فیلمی از ریفنشتال که یک بار دربارهاش صحبت کردم، که هیتلر را در ابتدای فیلم وقتی میخواهد نشان بدهد، از فراز ابرها هواپیمایش میآید، به زمین مینشیند و هیتلر مثل یک موجود آسمانی ناگهان ظاهر میشود؛ فیلم ظاهراً مستند است ولی همهٔ اینها تدوینشده است — ممکن است در همان فیلم جایی ببینید که هیتلر موجود حقیری جلوه میکند؛ این خارج از خودآگاهی کسی است که دارد این مستند را میسازد. تضادهایی که داخل خود اثر هنری هست، ملاکی است خارج از ادراکات شخصی من که میتوانم نشان بدهم: یکی را باید اعوجاج بگیرید و یکی را حقیقت. این تضادها بین خودآگاهی و ناخودآگاه شخصی است؛ گاهی یک فیلم سه لایه دارد: ناخودآگاه جمعی چیزی میخواهد بگوید، ناخودآگاه شخصی ساز دیگری میزند، خودآگاهی هم برای خودش سازی میزند؛ بنابراین در جاهایی تضادهایی میبینید که اینها را باید حل کنید.
اعوجاجهای پاراجانف در رنگ انار
چطور این اثر هنری چنین عناصر متضادی را در خود جا میدهد؟ بگذارید حرفم را با اضافهکردن چیزی دربارهٔ رنگ انار تکمیل کنم: رنگ انار اعوجاجهای پاراجانفی در خود دارد. اگر زندگی سایاتنووا را مطالعه کنید — کتاب خیلی خوبی دربارهٔ سایاتنووا نوشته شده که نسخهٔ با حذف چند صفحهاش در گوگلبوکس هست؛ اسم نویسندهاش را الان یادم نیست — تحقیق تاریخی خیلی خوبی دربارهٔ زندگی واقعی سایاتنوواست. من با اینکه سایاتنووا را بیشتر از طریق این فیلم میشناسم — سالهاست او را میشناسم به خاطر اینکه این فیلم را سالهاست دیدهام و به آن علاقه دارم — خیلی شگفتزده شدم که سایاتنووا همسر و فرزند داشته است. اگر این فیلم را نگاه کنید، ممکن است به پاراجانف بگویید فیلمت دارد این را میگوید؛ میگوید نه، کجا دارد این را میگوید؟ ولی واقعاً اگر کسی این فیلم را ببیند احساس میکند سایاتنووا رابطهٔ شکستخوردهای با زنی داشته و بعد رفته در دیر و بقیهاش هم در همانجا مانده؛ هیچجا زنی دیده نمیشود و بچهای هم وجود ندارد؛ در حالی که سایاتنووا زندگی خانوادگی خیلی نرمالی داشته است. ممکن است شایعهای از یک رابطهٔ عاشقانه بین سایاتنووا و دخترِ مثلاً پادشاهی که در دربارش بوده وجود داشته باشد، ولی به هر حال سایاتنووا زندگی کرده، ازدواج کرده و بچهدار شده و اینکه ازدواج و فرزند داشته مورد مناقشه نیست؛ ما آثار ادبی سایاتنووا را از کتابی که پسرش نوشته داریم و اسم بچههایش و اسم زنش را میدانیم. فقط یک اختلاف تاریخی وجود دارد که آیا دو زن گرفته یا یک زن. ببینید، پاراجانف احساس بدی که نسبت به رابطه با جنس مخالف دارد را آگاهانه و ناخودآگاهانه در این اثر هنری دخالت داده و من میتوانم استدلال کنم که این یک اعوجاج است؛ این نقشِ ناخودآگاه شخصی یا آگاهانهٔ پاراجانف است که اینجا ظاهر شده. اگر میخواهید به حرف پاراجانف اعتماد کنید که خیلی خودآگاهیاش دخالت نداده، پس این دخالت، ناخودآگاه شخصی اوست. همهٔ ما احتمالاً از حرفها میدانیم — اگر نمیدانستید، من یک بار به آن اشاره کردهام — که پاراجانف گرایشات همجنسگرایانه داشته و چندان هم انکار نمیکرده؛ چنین نیست که پنهان باشد. و احساسات آدم همجنسگرا — حس نفرت و عدم ارتباط با جنس مخالف — را آنجا در این فیلم بهوضوح میبینید: آن صحنهٔ وحشتناک ارتباط جنسی که در زیرزمین میروند و خاکستر و فاجعهای به وجود میآید و حس خیلی بدی در آن هست، و بعد آن صحنههای قرمز و سیاهِ گناهآلود — حس عجیبی پاراجانف نسبت به رابطهٔ زن و مرد دارد که بخشی از این فیلم را اصلاً پوشش میدهد. من فکر نمیکنم این احساسات چندان در سایاتنووا وجود داشته؛ یعنی واقعیت تاریخی را نمیگوید؛ سایاتنووا مشکل خاصی از این نظر نداشته است. و چیزی که میخواهم به آن اشاره کنم این است که در خود فیلم — فرض کنید زندگی سایاتنووا را نمیدانید — ناهماهنگیهایی هست که میشود این چیز را از داخل خود متن بیرون کشید.
عبارت سایاتنووا و فصل شکار
میخواهم اشارهٔ مشخصی بکنم به آن صحنهای که به آن فاجعه منجر میشود. تقریباً همهجای این فیلم عبارتی از سایاتنووا نقل میشود و بعد صحنههایی میبینید که آن عبارت را به زیبایی به تصاویر قشنگی تبدیل کردهاند. مثلاً عبارتی نقل میشود — چیزی مثل اینکه از کودکی من شعری ساختند و آن را به من دادند — و شما کودکی را میبینید؛ واقعاً به نظر میآید خیلی میخورد به اینکه او هنرش را بهنوعی به کودکیاش نسبت میدهد و شعرش این را بیان میکند؛ خود سایاتنووا هم عمیقاً انگار دارد میگوید هنرش را از کودکی خودش میگیرد. تقریباً همهٔ فیلم، این نوشتهها با آنچه بعداً میآید میخورند؛ بهجز یک نوشته که به نظر من اصلاً تضاد دارد: جایی نوشتهای میآید که «چرا من آن زندگی سالمی را که مردم میکنند نتوانستم تجربه کنم؟ چرا چنین شد؟» — عبارتی از سایاتنوواست. بعد شما فصل شکار را میبینید: به هیچ وجه برای غیر از سایاتنووا زندگی سالمی نشان داده نمیشود؛ درست برعکس؛ آنها موجودات مسخرهای هستند که حرکتهای کجومعوجی انجام میدهند و سایاتنووا باز در آن صحنه هم کاملاً موجود سالمتری است؛ مثلاً کمانچهاش را در دستش گرفته است. انگار فیلم اشارهای دارد به اینکه زندگی اجتماعی مردم ناسالم است، در حالی که این عبارت سایاتنووا این را نمیگوید و او اصلاً کاری به این اجتماعیِ مردم ندارد؛ احساس سایاتنووا این است که چیز سالمی در مردم وجود دارد که در من نیست. به نظر من پاراجانف احساس خودش را بیان میکند؛ برداشتهای شخصی و زندگی خودش را بیان میکند؛ و من هیچ عبارتی در مجموعه اشعار سایاتنووا پیدا نکردهام که مقدمهٔ خوبی برای این فصل باشد؛ عبارتی هم که پیدا کرده نمیخورد.
جمعبندی و برنامه جلسات آینده
حتی اگر زندگی سایاتنووا را ندانید، از عدم تطبیقی که در خود این متن — میان عبارت و قسمت تصاویر — وجود دارد بهنوعی باید این احساس به شما دست بدهد که اینجا دخالتی برخلاف حقیقت صورت گرفته است. فکر میکنم حرفهایی که در این جلسه زدم یک بخش تئوریک داشت که برای من مهم است — اینکه روانکاوی را کجا میتوان در نظریه ادبی به کار گرفت — و یک بخش عملی: اینکه به این حداقل سه لایهای که در هر اثر هنری و بلکه هر رفتار انسانی هست، چطور باید نزدیک شد و تشخیص داد؛ و کمکم دارم به جایی میرسم که — نه خیلی فرمولهشده — یک روش کلی داشته باشیم که محتواهای ناخودآگاه را چطور میشود در اثر هنری پیدا کرد و اثر هنری، یا هر رفتار دیگری که انسان انجام داده، را بهنوعی نقد کرد و دربارهاش صحبت کرد. در پایان موضوع انیمیشن پیش آمد: میخواستم انیمیشنی — کارتونی که کارتون دوران کودکی خودم بوده — نشانتان بدهم و بپرسم به نظرتان این انیمیشن محتوای ناخودآگاه هم دارد یا نه؛ شاید شما این موجودات را نشناخته باشید، ولی آدمهایی که همسنوسال من هستند این شخصیتها را احتمالاً خیلی خوب میشناسند؛ هر قسمت این مجموعه معمولاً ده، یازده دقیقه است — اسم مجموعه در پیاده نیامده — این کارتون به نظر او برای بچهها ساخته شده، و اتفاقاً انیمیشن جای خیلی خوبی است برای اینکه نگاههای عمیق روانکاوی بکنید، برای اینکه خیلی آزادی عمل در آن هست و سازنده هر چه دوست دارد میتواند بسازد.