او میگوید انتهای جلسهٔ پیش بحث تجلی اطلاعات ناخودآگاه در رفتارهای بیداری و زندگی روزمره شروع شد و حالا مثالها را ادامه میدهد و محدودیتهای تحلیل چنین اطلاعاتی را بیشتر توضیح میدهد. از علایق کنترلنشده، با دو تذکر، به آنیما در شخصیتها و به علاقه به اتومبیل و حیوانات میرسد، و در پایان با مثالی از یونگ دربارهٔ همزمانیهای معنیدار حرف میزند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
تجلی ناخودآگاه در رفتار روزمره
فکر میکنم انتهای جلسهٔ پیش بحثی را شروع کردیم دربارهٔ اینکه اطلاعاتی که در ناخودآگاه هست — در هر سطحی از ناخودآگاه، از عمیقترین لایهها تا ناخودآگاه شخصی که سطحیتر است — چطور در رفتارهایی که در بیداری و در زندگی روزمره نشان میدهیم تجلی پیدا میکند. مثالهایی زدهام بهعنوان مقدمه و الان میخواهم مثالها را ادامه بدم؛ بهاضافهٔ اینکه کمی دربارهٔ محدودیتهایی که پیش میآید وقتی میخواهید چنین اطلاعاتی را تحلیل کنید بیشتر توضیح بدهم و تذکر بدهم. اساس ایدههای موجود این است — فرض اصلی ما، چه در روانکاوی فرویدی و چه یونگی — که چیزی به عنوان ناخودآگاه وجود دارد و رفتارهای غیرارادی ما — اگر رفتار ارادی به معنای مطلق اصلاً وجود داشته باشد — رفتارهایی که خودآگاهی کمتری در آنها دخالت میکند، یا علایق و افکاری که خیلی خودآگاه و تحت کنترل نیستند، تحت تأثیر تمایلات و محتوای ضمیر ناخودآگاه قرار میگیرند. دو تئوری از این نظر کاملاً مشابهاند؛ تفاوت در این است که شأن آن ناخودآگاه را چه بدانیم: مثلاً محل یکسری امیال سرکوبشده است، یا فرض کنید یکجور امیال متعالی در آن هست، یکسری اطلاعات حقیقی از درون و بیرون در ضمیر ناخودآگاه وجود دارد و الی آخر. تفاوت اساسی یونگ و فروید در حجم چیزی است که بهعنوان ناخودآگاه در نظر میگیرند و منشأ آن؛ ولی به هر حال هر دو تئوری به ما میگویند چیزی تحت عنوان ناخودآگاه وجود دارد که شامل یکسری اطلاعات است و منشأ یکسری رفتارهاست؛ و هر وقت کنترل خودآگاهیتان کم شود، این اطلاعات و تمایلات یکجور به بیرون درز میکنند.
رویا، اثر هنری و سهم ناخودآگاه
بهترین جایش وقتی است که میخوابید و خودآگاهیتان کلاً خاموش میشود؛ بنابراین تقریباً میشود گفت همهٔ آنچه در رؤیا میبینیم محصول ناخودآگاه ماست. قدم بعدی که بهطور طبیعی برداشتیم این بود که انسانی که در حال خلق اثر هنری است و تحت الهام هنری قرار دارد، خودش را در اختیار عواطف و احساساتی میگذارد که کنترل چندانی رویشان ندارد؛ باید انتظار داشته باشیم در آثار هنری مقدار زیادی محتوای ناخودآگاه ببینیم. من چند جلسه سعی کردم — هم بعد از اتمام جلسات فروید هم بعد از جلسات یونگ — دربارهٔ آثار هنری، مخصوصاً سینما، ایدههای کلیای پیدا کنید که چطور میشود محتوای ناخودآگاه را کشف کرد؛ همانطور که معنای رؤیا را کشف میکنیم، میشود از همان تکنیکها به نحوی استفاده کرد و دربارهٔ آثار هنری هم بحث کرد. و جلسهٔ پیش قدمی بزرگتر برداشتم: از صرف آثار هنری بهعنوان نوعی فعالیت خاص انسانی فراتر برویم. طبیعی است انتظار داشته باشیم همهجا ناخودآگاه خودش را نشان بدهد — فقط با تقریبهایی: ممکن است در رؤیا گاهی صددرصد محتوا از ناخودآگاه آمده باشد، یا در آثار هنری ممکن است درصد خیلی بالایی را بتوانید ناخودآگاه ادعا کنید؛ و هرچه خودآگاهی بیشتر بشود، در رفتارهای روزمره طبعاً سهم ناخودآگاه کم میشود؛ ولی نباید انتظار داشته باشیم رفتارهایی وجود داشته باشند که صددرصد از خودآگاهی ناشی شده و بدون هیچ دخالتی از ناخودآگاه باشند.
جستجوی ناخودآگاه در فعالیتهای بیداری
اینطور اگر نگاه کنید، بنابراین در همهٔ سطور فعالیتهای انسانی باید بتوانید ناخودآگاه را پیدا کنید. قدمی که جلسهٔ پیش برداشتیم این است که بیاییم سراغ جاهایی که به خودآگاهی نزدیکتر است. میتوانیم به تمام فعالیتها و همهٔ محتویات روانی خودمان که کنترل کاملی رویشان نداریم نگاه کنیم و ببینیم کجاها هست؛ و هر جا عدم کنترل بیشتری وجود دارد، باید انتظار داشته باشیم محتویات ناخودآگاه بیشتری داریم. مثلاً به نظر میرسد کنترل خیلی کمی روی علایق و احساسات خودمان داریم: واقعاً اگر علایق یک آدم را بررسی کنید، چیزهایی را دوست دارد و چیزهایی را دوست ندارد؛ از بعضی حیوانات خوشش میآید و از بعضی نمیآید؛ از اتومبیلی خوشش میآید و از اتومبیلی خوشش نمیآید.
علایق کنترلنشده و فوبیا
اینها را در این روندِ خودآگاه برای خودش ایجاد نکرده؛ انگار از منابعی این علایق میآیند که خیلی تحت کنترلش نیست. مخصوصاً میخواهم برای دیدن آن حالت عدم کنترل در علایق، به بیماریهای روانیای اشاره کنم که به ترسهای غیرقابلکنترل و غیرمعمول مربوط میشوند. شاید معروفترینش ترس از عنکبوت باشد که اسم دارد و از این نظر جالب است: فرض کنید ترس از مار هم خیلی شایع است، ولی مار اصولاً جایی برای ترسیدن دارد؛ عنکبوت ندارد. آدمهایی که یکجور وحشتناک از عنکبوت نفرت دارند و میترسند و اصلاً نمیتوانند عنکبوت را نگاه کنند — اسم بیماریاش را الان یادم نیست ولی بیماری کاملاً طبقهبندیشدهای است. این نمونهٔ واضحی از یکجور عدم کنترل روی احساسات و علایق و نفرتهاست که در حالتهایی ممکن است به وضعیتی برسد؛ بعضی از علاقهها حالت وسواسآمیز دارند: مثلاً یکجور بیماریهای بهاصطلاح فتیشیستی — علاقهٔ غیرقابلکنترل مثلاً یک مرد به کفش زنانه — یا خیلی چیزها به بعضی اشیاء حالت وسواسآمیز پیدا میکند. ممکن است بعضی آدمها بروند کلکسیون — نمیدانم — یکسری اشیاء عجیبوغریب را جمع کنند که یکجور عجیب به آنها علاقه دارند. میخواهم بگویم مواردی داریم که این علایق و احساساتی که در زندگی روزمرهٔ ما هست، در حدی که از کنترل ما کاملاً خارج نمیشود، حالتهایی وجود دارد که آنقدر عدم کنترل رویش هست که رسماً بهعنوان بیماری روانی تلقی میشود.
کنترل آگاهانه و شرطیسازی علایق
بنابراین جایی که بهوضوح میتواند محل کنجکاوی ما برای کشف محتویات ناخودآگاه باشد، جایی است که علایق کنترلنشده داریم. میگویم علایق کنترلنشده برای اینکه ما بهراحتی میتوانیم با رفتارهای خودآگاه بعضی از علایق خودمان را کنترل کنیم: میتوانیم خودمان را به چیزی علاقهمند کنیم یا علاقهمان را نسبت به چیزی کم کنیم؛ رفتارهایی از خودمان نشان بدهیم که تغییری در علایقمان به وجود بیاورد. بنابراین چنین نیست که همهٔ علایق ما از این منابع ناخودآگاه ناشناخته آمده باشند: مثلاً بهطور بدیهی علایق ما تحت تأثیر رفتارهای ماست. اگر از چیزی لذت ببرید به آن علاقهمند میشوید؛ بنابراین علاقهای که به چیزی دارید — هر چه میخواهد باشد — میتواند مربوط به گذشته و رفتارهایی باشد که در گذشته انجام دادهاید. نمونهاش اینکه هر ملتی غذاهای ملی خودشان را دوست دارند و از غذاهای ملل دیگر ممکن است متنفر باشند: انسان از کودکی بهطور طبیعی از غذا خوردن لذت میبرد؛ اگر از کودکی از نوع خاصی از غذاها مصرف کنید و لذت ببرید، طبیعی است که علاقهمند میشوید؛ لذت بردن میتواند منشأ علاقه باشد و ما با رفتارهای خودمان، خودمان را به چیزهایی نزدیک میکنیم که از آنها لذت ببریم یا نبریم. مثلاً — به فرهنگ، کلاً به غذا، به همهٔ این علاقهها، خانههایی که دارید، به شکل گوناگون — ما به موجودات زنده علاقهمندیم؛ بهطور طبیعی انسان یکجور به حیات علاقهمند است و به موجودات زندهٔ خارج از خودش هم بهنوعی علاقه دارد. حالا اگر من از عنکبوت خیلی بترسم، ممکن است با تمرین و با درمعرضقراردادن خودم، یکجور به آنها علاقهمند بشوم؛ یعنی میتوانم رفتارهایی نشان بدهم که بعضی ترسهای ناخودآگاهم یا بعضی علایق خودآگاهم را تغییر بدهم. مهم نیست؛ مهم این است که الان میزان علاقهٔ من و نوع علاقهٔ من به اشیاء و موضوعات، علاوه بر چیزهایی که ممکن است مربوط به ناخودآگاه من باشد، به گذشتهٔ من و رفتارهایی که انجام دادهام وابسته است. آره.
نه، این دقیقاً همین است: من میتوانم — شما اصلاً کلاً ببینید — رشتهای وجود دارد که الان خیلی هم متداول است؛ نمیخواهم بگویم متأسفانه متداول است، چون به نظر میرسد در این موارد خیلی خوب کار میکند: روشهای درمانی بهاصطلاح رفتارگرا. اینها اصولاً کاری که انجام میدهند همین است: از چیزی میترسید، خلافش رفتار کنید؛ مثلاً وسواس دارید، مدام دستهایتان را میشویید — تمرین کنید که یک ساعت دستهایتان را به کثیفترین چیزی که فکر میکنید در اتاق هست، گردوخاک زیاد دارد، بمالید و بنشینید و نروید دستهایتان را بشویید — و این تمرینها واقعاً مؤثرند. آره؛ به هر حال این پدیدههایی مثل شرطیشدن و اصولاً نزدیککردنِ خود — اینکه آدم خودش را از طریق لذتبردن به چیزهایی علاقهمند کند یا برعکس، با رنجکشیدن از چیزی علاقهاش را کم کند — چیزی است که خودآگاهانه میشود انجام داد؛ ما کنترلی روی علایق خودمان داریم.
مرز علایق اصیل و تجربهٔ گذشته
ولی اینکه شما مثلاً بگویید یکجور هوشمندانه میشود علایق اصیلی که منشأش ناخودآگاه است را از علایقی که منشأش رفتارهای گذشته است تشخیص داد — دقیقاً همینجاست که ما به هیچ وجه نمیتوانیم بگوییم اگر مثلاً الان آدمی به گربه علاقهمند است، این حتماً معنای ناخودآگاه خیلی عمیقی دارد؛ و اگر از عنکبوت میترسد، حتماً عاملی ناخودآگاه خیلی عمیق وجود دارد: کاملاً ممکن است در دوران کودکی تجربهٔ خیلی بدی مثلاً با عنکبوت برایش پیش آمده باشد و حالا به همین دلیل از عنکبوت متنفر و منزجر است و میترسد؛ و چنین نیست که نشاندهندهٔ یکجور روحیات و خلقیات خیلی عمیق در این آدم باشد. دقیقاً همینجاست که وقتی از علایق حرف میزنیم، همهٔ علایق واقعاً نشاندهندهٔ محتوای ناخودآگاه نیستند. شاید در اثر تمرین آدم بتواند تشخیص بدهد چهجور علایقی در خودش یا در دیگران با کیفیتهایی ظاهر میشود که بیشتر میخورَد به اینکه اینها را تعبیر کنیم به اینکه از ناخودآگاه دارند میآیند؛ ولی به هر حال خیلی تفاوتها ممکن است ظریف باشد و بهراحتی نتوانید — مثلاً فرض کنید تستی طراحی کنید، علایق آدمها را بپرسید و بعد سعی کنید دربارهٔ کیفیت ناخودآگاهشان قضاوتهایی بکنید. به هر حال علایق و احساسات منبع ناخودآگاه دارند؛ اینکه چند درصدش چنین است یا نیست — مثلاً اگر علاقهای در آدمی وجود داشته باشد که به گذشتهاش مربوط نباشد، بهراحتی میتوانید تشخیص بدهید: فرض کنید اولین باری که موجودی را دیده به آن علاقهٔ خاصی پیدا کرده؛ مثلاً کسی برای اولین بار در تلویزیون کوآلا دیده — در باغچهٔ خانهاش که کوآلا نداشته که بگوییم تجربهای با کوآلا داشته — به هر حال وقتی به چنین موجود عجیبوغریبی که فقط یک جای دنیا زندگی میکند و در حیاط و خانهٔ ما نبوده و نمیتوانستیم با آن ارتباط خاصی داشته باشیم علاقهمند شود — به فرض اینکه عروسک کوآلا هم در بچگی نداشته — چنین علاقهای ممکن است منشأ ناخودآگاه داشته باشد و بتوانید با اطمینان بگویید اینجا ماجرایی هست. به هر حال من مدام — تا آخر این جلسه در این موضوعی که صحبت میکنم — هی چیزهایی میگویم و حرفهای منفی میگذارم، برای اینکه بهشدت اینجا جاهایی است که آدم میتواند دچار توهم و اشتباه بشود.
احتیاط در قضاوت از روی رفتار
فرق میکند محتوای رفتار یک آدم در حالت بیداری — علایقش، افکارش — با چیزی که در رؤیا خیلی خالص نمودار وضعیت ناخودآگاه ذهنش است. و من کلاً واهمهای دارم که این حرفهایی که در جلسهٔ پیش شروع کردم و این جلسه ادامه میدهم، یکدفعه در شما حالت افراطی پیدا کند که هر رفتاری از آدمها میبینیم برای خودمان قضاوتهای الکی بکنیم دربارهٔ اینکه این آدم مثلاً چه چیزهایی در ناخودآگاهش هست و این حرفها. مثل مثالهایی که دفعهٔ پیش دربارهٔ اتومبیل و رانندگی زدم: شما در شهری مثل تهران حتی اگر آن ویژگیهای روانی که متناسب با بد رانندگیکردن است را نداشته باشید، مجبور میشوید بد رانندگی کنید؛ بنابراین در این شهر کمکم بد رانندگیکردنِ تکتک آدمها ممکن است دیگر ملاک قضاوت دربارهٔ روحیات خودشان نباشد؛ ولی کل این رانندگی میتواند نشاندهندهٔ یکجور روحیهٔ جمعی باشد که بر جامعه حاکم است. به هر حال معمولاً نتایجی میشود گرفت، ولی نه اینجور نتایج مستقیمی که فوری بگوییم هر چه دیدیم انگار طرف این کار را در رؤیا انجام داده یا چیزی خالص ناخودآگاه در آن است، نتیجهگیری کنیم. ما به هر حال منبع خیلی خوبی از تجلی ناخودآگاه در بیداری داریم: احساسات و علایقی که کنترلشده نیستند؛ خودمان ایجادشان نکردهایم، سابقهٔ خاصی ندارند.
عادتها و افکار ناخواسته
هرچه بتوانیم چیزهای اینشکلی را در خودمان یا دیگران ببینیم، آنوقت میتوانیم به بعضی از مقتضیات ناخودآگاه پی ببریم. عیناً همینطور عادتهای رفتاری در آدمی — که غالباً برای خیلی از آدمها غیرقابلکنترل هم هست — بهطور طبیعی باید محتوای ناخودآگاه داشته باشند: وقتی کسی میخواهد کاری را نکند ولی میکند — دیگر عادت کرده — یا دلش نمیخواهد کاری را انجام بدهد ولی بهنوعی مقاومتی در درون خودش میبیند، اینها هم میتوانند منشأهای ناخودآگاه داشته باشند؛ علاوه بر اینکه اینجور عادتها بهوضوح بیشتری به گذشتهٔ ما و تربیت و فرهنگ ما بستگی دارد. و چیزی که شاید بیشتر از همه یکجور نشانهٔ ناخودآگاهی را در خود دارد — و فروید هم بر این مسئله تأکید میکرد — افکاری هستند که بهطور ناخودآگاه به ذهنمان میرسند؛ و ما معمولاً در همهٔ زبانها وقتی میخواهیم از این افکار صحبت کنیم مجبوریم بهاصطلاح یکجور به آنها اشاره کنیم: نمیگوییم من این فکر را کردم؛ «فکر به ذهنم رسید» یا مثلاً «انگار از جایی آمده». همین عدم کنترل را در واژگانی که استفاده میکنیم برای بیان اینها میبینید. همهٔ این چیزها — مجموعهای از افکار، اعمال و احساسات، یعنی همهٔ فعالیتهایی که در طول روز انجام میدهیم — نشانههایی از ناخودآگاهی ما را در خود دارند. طبیعی است که آدمها از نظر میزان کنترلی که روی افکار و اعمال و احساساتشان دارند خیلی با هم متفاوت باشند: بعضی آدمها کنترل خیلی زیادی دارند، در اثر تمرین اصولاً افکار عجیبوغریب و مداوم به ذهنشان نمیرسد؛ میتوانند ساعتها کنترلشده فکر کنند؛ همینطور دستخوش عواطف و احساسات ناشناختهای که مثلاً به شکل امواج بیان و برمیگردند، خیلی ممکن است نشوند و علایق ناشناخته زیادی نداشته باشند. اینها از جهتی، کنترل روی افکار و علایق، نتیجهٔ نوع زندگیای است که انجام دادهایم: هر چه بینظمتر کسی زندگی کند، طبیعی است که در رفتارها و علایق و احساسات و افکارش یکجور بینظمی — به همین معنا که مدام چیزهایی از محدودهٔ کنترلش میشکند و بیرون میآید — بیشتر دیده میشود.
لغزش زبانی و فروید
فروید به همین موضوع به این شکل اشاره میکرد که یکی از منابع کشف محتویات ناخودآگاه را لغزشهای لفظی موقع حرفزدن میدانست: وقتی ذهنم دارد کار میکند و دارم سعی میکنم خط مشخص فکری را تعقیب کنم و از واژههایی استفاده کنم — این چیزی است که تحت کنترل خودآگاهی من قرار دارد — یکدفعه این میشکند و چیزی میزند بیرون که کاملاً خارج از این سیر خودآگاهی من است؛ بهطور بدیهی باید فرض کنیم این انحراف توسط ناخودآگاه به وجود آمده است؛ و بنابراین فروید در این پدیده یکجور علایق مثلاً ناخودآگاه را میدید. اینکه چنین پدیدههایی وجود دارند — در رفتارهای روزمرهٔ ما، افکار و احساساتمان، وقتی بیدار هم هستیم محتوای ناخودآگاه یکجور دخالت میکند — فکر میکنم کاملاً بدیهی است؛ از تئوری برمیآید که باید چنین باشد؛ و شما کمکم همانطور که دربارهٔ آثار هنری وقتی تئوری میگوید باید چنین باشد، میروید بررسی میکنید و میبینید تقریباً در هر کار هنری میشود محتویات ناخودآگاه را کشف کرد، بهتدریج میتوانید بهعنوان تأیدی نسبت به تئوریهای روانکاوی این را هم ببینید: یعنی از تجربه میتوانید درک کنید بعضی علایق ناخودآگاه واقعاً با همان مفاهیم نمادین ناخودآگاهی که مثلاً در تفسیر رؤیا دربارهاش صحبت میکنیم ارتباط دارند و الی آخر. میخواهم چند مثال بزنم که بعضی علایق و رفتارها چطور قابل تحلیل هستند، با فرض اینکه اینها علایقی هستند که از رفتارها و تجربیات گذشتهٔ ما خیلی تأثیر نپذیرفتهاند — یعنی هیچوقت نمیشود مطمئن بود.
تذکر اول: خرافه از تعبیر نمادین بیداری
جلسهٔ پیش — آها، بگذارید قبل از اینکه این موضوع را بگویم دو تذکر بدهم. یکی همان تذکری است که تا آخر جلسه مدام میدهم: اینکه واقعاً در اینجور بررسیهای اتفاقهایی که در بیداری میافتد — توسط یکجور تحلیلهای روانکاوانه، تعبیرهای نمادین و این حرفها — منشأ خیلی بدی از یکجور حالتهای خرافاتی پیدا کردن ممکن است باشد؛ و فکر میکنم خیلی از این خرافاتی که در طول تاریخ به وجود آمده یکجور از همین بیاحتیاطی بهکاربردن بعضی ادراکات — مثلاً چیزی شبیه تعبیر رؤیا — در زندگی روزمره است. نمیدانم؛ اینکه مثلاً هر اتفاقی که میافتد را یکجور معنا کردن، چیزی است که در خرافات میبینید: خیلی آدمها اگر — نمیدانم — عنکبوتی طرفتان آمد، چه اتفاقی برایتان میافتد؛ از این چیزها احتمالاً شنیدهاید؛ هر کسی دستکم چیزهایی لابد شنیده که بعضی اتفاقها معنی دارند؛ اتفاقهایی که بهطور عادی در روزمره برایتان میافتد، اینها یکجور نشانههایی هستند که باید کارهایی را بکنید، کارهایی را نکنید — چیزهایی که درست نیست، غلط است — در عین حالی که حتی چنین چیزهایی را با تئوری یونگ نمیشود بهطور کلی رد کرد؛ ولی درگیری زیاد با اینجور افکار — که برای هر چیزی بخواهیم معنا و تعبیری پیدا کنیم — فکر میکنم اصولاً به نتیجهٔ خوبی نمیرسد؛ برای اینکه ما روش منطقی تحلیلی برای چیزهایی که میبینیم داریم که خیلی هم کار میکند. حالا ممکن است در مواردی واقعاً معنا و تعبیرهای جالبی هم از بعضی تجربیات ناخودآگاه شما در رفتارهای مردم یا بعضی اتفاقها ببینید؛ ولی زیاد اسیر اینجور چیزها شدن فکر میکنم چیز خطرناکی است. این یک نکته. نکتهٔ خطرناک دیگر اینکه آدمها — اصولاً بعضیها — وقتی روانشناسی و روانکاوی و اینجور چیزها را یاد میگیرند، بیشتر از اینکه مشغول باشند از این چیزهایی که یاد گرفتهاند برای تحلیل خودشان استفاده کنند — که شاید بتوانند به خودشان کمک کنند — همه میخواهند در تحلیل دیگران استفاده کنند و بعد هم ممکن است استفادههایی بکنند؛ و این خیلی میتواند یکجور حالت سوءاستفاده پیدا کند. و فکر میکنم کل تئوریهای روانکاوی — نه فقط اینجا؛ همهٔ تئوریهای روانکاوی و روانشناسی — این مشکل را دارند که آدم باید مقداری کنترل داشته باشد که واقعاً این کنجکاوی را اول دربارهٔ خودش داشته باشد؛ و اگر هم دربارهٔ دیگران کنجکاوی دارد، کاملاً با حسننیت و مثلاً با نیت خیر باشد؛ و مخصوصاً اینکه حتی اگر بهطور قطع چیزی دربارهٔ کسی فهمیدید — مثلاً سالها تجربه کردید و مطمئن شدید بعضی رفتارها بهطور قطع نشاندهندهٔ بعضی چیزهای درونی آدمهاست — اگر به چنین بینشهایی دست پیدا کردید، مثلاً اینکه یکدفعه به سر هر کسی که این را فهمیدید بپرید و بگویید «آها میدانی تو مثلاً در کودکی چنین شدی و فلان» — فکر میکنم بیشتر مردم بیچاره میشوند اگر حتی کسی درست هم بهشان بزند. فکر میکنم اینکه شما اسرار درون یک نفر را به او بگویید، برای خودنمایی ممکن است خیلی مناسب باشد ولی برای کمککردن به دیگران چندان مناسب نیست. معمولاً فکر میکنم یک چیز خیلی بدیهی وجود دارد؛ مرز بدیهی میان دخالتکردن در کار دیگران و کمککردن به دیگران، و آن این است که کمککردن وقتی اتفاق میافتد که کسی از شما کمک خواسته باشد؛ و دخالتکردن وقتی است که کسی از شما کمک نمیخواهد، انتظاری هم ندارد، دوستی هم ندارد، ولی شما دوست دارید آنجا حتماً کمک کنید. چون معمولاً آدمهایی که خیلی در کار دیگران دخالت میکنند حرفشان این است که «ما داریم کمک میکنیم دیگر»؛ و هر چقدر هم بهشان بگویند «آقا ما کمک نمیخواهیم، لطفاً کمک نکنید» نمیشود؛ حتماً باید کمک کنند. به هر حال چون الان دربارهٔ تحلیل رفتارهای بیداری آدمها صحبت میکنیم، فکر میکنم اولاً قضاوتهای خیلی سریع و نتیجهگیریهای سریع مشکل دارد: فوری از تعبیرهای نمادینکردن رفتارهای دیگران معمولاً ممکن است به نتایج خیلی نادرستی برسد؛ و از طرف، اصولاً خیلی کنجکاویکردن دربارهٔ دیگران هم خوب نیست. این دو نکته را میخواستم قبل از ادامه دادن تذکر بدهم. — اصولاً ناخودآگاه جمعی که پیش همه هست؛ بنابراین اگر دربارهٔ آدمی چیزی میخواهید بفهمید، باید دربارهٔ چیزهای شخصیاش بگویید فهمیدید: تحریفها و اتفاقهای خاصی که در وجودش افتاده، اینها ویژگیهای خاص خودش است؛ و البته ناخودآگاه جمعی هم به یک معنا حالتهای خاص در آدمها پیدا میکند: مثلاً میتوانید دربارهٔ کیفیت آنیمای یک آدم اطلاعاتی به دست بیاورید با استفاده از مثلاً علایقش به حیوانات؛ و این میتواند بینشی بدهد.
آنیما، American Beauty و شخصیتپردازی
این آنیما خلاصه یک چیز ناخودآگاه جمعی است که ورژنهای مختلفی پیدا میکند؛ مثل حالتهای تحریکشدهٔ یک چیز اصلی. مثلاً فرض کنید آنیما مثل هر چیز دیگری میتواند دچار فیکساسیون بشود و مراحل رشد خودش را طی نکند. یک بار — حالا که این بحث شد — اشارهای کردهام به آن فیلم معروف American Beauty؛ به این مناسبت به آن اشاره کردم که وقتی میخواهید اثری هنری خلق کنید که بهشدت علایق خودتان و آن چیزی که دوست دارید دنیا چنین باشد را نمایش بدهد — مثل اینکه آرزوهای خودتان را به نمایش دربیاورید — آن موقع اثر دچار یکسری ناهماهنگیهای ذاتی میشود. آنچه دربارهٔ آن فیلم بهطور خاص گفتم این بود که شخصیت زنِ فیلم که برای تحقیرشدن طراحی شده، شخصیت بسیار ناهماهنگی است؛ و هنرپیشهای هم که بازی کرده با تمام تلاشی که کرده که خوب بازی کند، در هر صحنه میبینید این زن انگار شخصیت جدیدی دارد: آن یکدستیای که شخصیت در اثر هنری باید داشته باشد را ندارد. ویژگی خیلی مهم شخصیت در یک داستان این است که حالتی یکدست داشته باشد؛ یعنی بعد از مدتی که با آن آشنا شدید بتوانید رفتارها و حالاتش را تا حدودی پیشگویی کنید؛ و اگر شخصیتی تا آخر داستان مدام شما را به تعجب میاندازد — هر دفعه رفتاری میکند که از او انتظار ندارید — بهغیر از اینکه نویسنده اصولاً بخواهد وجه اصلی این شخصیت همین باشد (که معمولاً چنین نیست)، به نظر میرسد یکجور ضعف در شخصیتپردازی است.
یکدستی شخصیت در داستان
معمولاً شخصیتهای — بگذارید این حرفی که زدم را به نمونهٔ خیلی خاصی اشاره کنم. جالبترین شخصیتها در داستانها شخصیتهای عجیبوغریبی هستند که بعد از مدتی رفتارشان برای شما پیشبینیپذیر میشود. یعنی اگر مثلاً شخصیتِ کارمندی بسازم که رفتارش به این معنا پیشبینیپذیر است که هر روز صبح از در خانهاش درمیآید، میرود سر کار، مینشیند پشت میزش، بیشتر اوقاتش به حلکردن جدول و چایخوردن میگذرد و بعد برمیگردد خانه — و همینطور تا آخر داستان — خیلی قشنگ میشود این شخصیت را پیشگویی کرد، ولی اصلاً چیز جالبی نیست. ولی نمونهٔ خیلی جالبی که در ذهن من هست: فیلم خیلی معروفی هست نسبتاً قدیمی — دههٔ هفتادی — به اسم رانندهٔ تاکسی؛ نمیدانم چقدر بهاصطلاح نمایش داده شده؛ معمولاً از فیلمهایی است که شاید در دانشگاهها قابل نمایش باشد. عجیبوغریبتر از شخصیت اصلی این فیلم راحت نمیشود گیر آورد: آدمِ نزدیک به دیوانگی که دیوانهوارترین رفتار ممکن را هم از جایی به بعد فیلم نشان میدهد؛ ولی اینقدر این شخصیت خوب پرداخته شده که تعجب نمیکنید مثلاً جایی در فیلم تصمیم میگیرد کاندیدای ریاستجمهوری آمریکا را بکشد، در حالی که یک رانندهٔ تاکسی است؛ چون یکجور شخصیت خیلی زنده و خوبپرداختشده است. دقیقاً نقطهٔ مقابل آن شخصیت خاصی که در American Beauty میگویم: طرف با تمام وجود سعی میکند یکجور این آدم را بد نشان بدهد و بنابراین در هر صحنه رفتار بد را انگار به او تحمیل میکند و این باعث عدم هماهنگی کل رفتارش میشود.
مراحل رشد آنیما و آنیموس
نکته این است که از طریق رفتارهای یک آدم، ورژنهای خاصی که ناخودآگاهیاش پیدا میکند — که در ناخودآگاه جمعیاش آنیما بهعنوان آرکتایپی که در ناخودآگاه جمعی قرار دارد — یادتان باشد ناخودآگاه جمعی و آرکتایپها — مدام بر این تأکید است — مثل ظرفها هستند؛ شکل میگیرند و چیزهایی را به وجود میآورند. چنین نیست که مثلاً آنیما تصویر مشخصی در همهٔ آدمها باشد: آنیما یعنی ظرفی که در وجود همهٔ مردها هست و در آن تصویرِ — انگار — زنی بازتاب پیدا میکند؛ و بعد میشود در حیطهٔ شخصی آدمها دید آنیماشان چه چیزی را در خود پذیرفته. بنابراین در رفتارهای یک انسان معمولاً کنجکاو نمیشوید که ببینید این آدم آنیما دارد یا ندارد — آرکتایپ آنیما را تئوری میگوید همهجا وجود دارد؛ فقط چیزی که میتواند کنجکاوی شما را تحریک کند و مطالعهاش کنید این است که آنیما در این آدم در چه مرحلهای قرار دارد؛ و این را واقعاً میشود تشخیص داد که آدمها مثلاً در این زمینه چقدر تکامل پیدا کردهاند. مثال روشنش را اصلاً به همین دلیل شروع کردم و اسم فیلم American Beauty را بردم: شخصیت اصلی فیلم مردی است در سن میانسالی که عاشق همکلاسی دخترش شده. وضعیت آنیمای این آدم — مرد چهلوچندسالهای که عاشق دختری مثلاً پانزده-شانزدهساله میشود — یکجور دچار عقبافتادگی آنیماست؛ آنیمایش انگار در مرحلهای در سن نوجوانی و جوانی خودش دچار فیکساسیون شده و رشد نکرده؛ و طبیعی است که چنین آدمی با همسرش در زندگی خانوادگی هم مشکل داشته باشد. مثلاً از روی علایق آدمها — این مثالها را نمیخواستم الان مطرح کنم — بهطور خیلی ساده از روی علاقهٔ آدمها به هنرپیشههای سینما میتوانید اطلاعاتی پیدا کنید دربارهٔ اینکه در چه وضعیتی از نظر مثلاً آنیما و آنیموس هستند. تکنیک هالیوود — از جنس مخالفِ هر هنرپیشهای، نه به معنای واقعی کلمه — این بود؛ الان کمی این کنار رفته ولی تا دهههای مثلاً پنجاه-شصت که بهوضوح تکنیکشان این بود، از یک هنرپیشه یک تیپ شخصیتی میساختند و آن آدم همان تیپ را بازی میکرد؛ و این تضمینی میکرد که فیلمهایی که تولید میشود فروش برود: مثلاً آدمها میرفتند سینما که مریلین مونرو را نگاه کنند و همیشه دوست داشتند همان چیزی را ببینند که در مریلین مونرو برایشان ساخته شده بود — آن شخصیت خاص. اگر یکدفعه در فیلمی میدیدند مریلین مونرو نقش کاملاً متفاوتی بازی میکند، شاید خوششان نمیآمد. بنابراین الان شاید سینما از این نظر تغییر کرده که خیلی از هنرپیشههای بزرگ تن نمیدهند به اینکه در تیپ مشخصی قالبگیری شوند؛ بعضیها اصلاً تلاش میکنند همهٔ قالبهایی که برایشان ایجاد میشود را بشکنند؛ ولی همچنان سینمای آمریکا دنبال چنین تیپسازیهایی است. مثلاً فرماندار کالیفرنیا آرنولد شوارتزنگر — تیپ مشخصی از آدمها که در هالیوود طراحی شدهاند؛ به دلیل رفتن چنین موجوداتی را میخواستند: این آرنولد را بهعنوان قهرمان پرورشاندام دنیا آوردند و بعد تبدیلش کردند به هنرپیشهای که تقریباً همیشه یک نقش را بازی میکند — حالا ممکن است انسان باشد یا ربات باشد، ولی خیلی فرق نمیکند.
تیپسازی هالیوود
و همچنان هالیوود ادامه میدهد این طراحیِ شخصیتها و انداختنِ بازیگرها در شخصیتها؛ و نه به آن شرکتی که شاید سی سال پیش این کار را انجام میداد. از روی علاقهٔ مثلاً آدمها به هنرپیشهها اطلاعاتی پیدا میکنید دربارهٔ نوع مثلاً رشد آنیما و آنیموس: مراحبی دارد؛ مرحلهٔ اولش یکجور حالتهای خیلی جسمانی دارد — مثلاً اگر زنی به هیکل و چیزهای جسمانی مرحلهای علاقهمند باشد، یکجور آنیموسش در این مراحل خیلی مقدماتی است؛ تا مراحل بالاتر که عرض رشد آنیموس میشود را تصور کنید. بنابراین زنی که مثلاً عاشق است — مثلاً آن دختری که تمام در و دیوار اتاقش عکس آرنولد شوارتزنگر و این حرفهاست — چیزی دربارهٔ این آدم میفهمید: واقعاً دربارهٔ وضعیت آرکتایپ مثلاً آنیموسش چیزی میفهمید؛ دچار عقبافتادگی آنیموس است. و بگذارید نکتهای که الان یادم افتاد بگویم.
چهرهٔ baby face و علایق نوجوانان
مقالهای یک بار خواندهام که چرا همیشه در هالیوود — در سی-چهل سال اخیر — همیشه تیپ هنرپیشههای مرد بهاصطلاح baby face وجود دارد: مثل براد پیت و جانی دپ و همینها؛ که پیر میشوند، آدمهای دیگری پیدا میکنند که جایشان را بگذارند. تا حدودی آلن دلون شاید موقعی چنین بود. نمیخواهم وقتی هنرپیشهها را یادم میآید بگویم کیها چنین بودند و کیها نبودند؛ ولی به نظر میرسد چیزی استاندارد شده در هالیوود که همیشه این تیپ را داشته باشد. توضیح آن مقاله از نظر روانی این بود که دخترهای نوجوان — مثلاً تینایجر، قبل از اینکه واقعاً وارد دورهٔ بلوغ بشوند — در عین حالی که جذب جنس مخالف میشوند، در عین حال واهمه هم دارند از مردها بهطور کلی؛ و دقیقاً در آن سنوسال، مردی که چهرهاش خیلی حالت مردانه نداشته باشد میتواند مورد علاقهٔ دخترها در آن حالت ترنزیشن باشد؛ و بهشدت این شخصیتهایی مثل براد پیت و جانی دپ مورد علاقهٔ دخترهایی هستند که هنوز خیلی بهاصطلاح رشد نکردهاند. بنابراین چون هالیوود صنعت سینمایی است که میخواهد همیشه رونقش را حفظ کند و میخواهد برای تمام علایق و افکار — اگر یکجور علایق میلیونها نفری مشترک وجود داشته باشد — حتماً کشف میشود در هالیوود و یکجور موضوعات یا هنرپیشهها و تیپهایی برایش ساخته میشود. اینکه این به یادم افتاد به این دلیل بود که اگر زنی در سن پنجاهسالگی به جانی دپ علاقهمند باشد، این دقیقاً مثل همان تیپ شخصیتی مثلاً American Beauty است که مثل اینکه رشد نکرده و هنوز یکجور نشانههایی از واهمه نسبت به دنیای مردانه، عدم آشنایی با دنیای مردانه و اینها در او هست. و به هر حال از علایق مردم به هر چیزی میتوانید چیزهایی بفهمید — با احتیاط اینکه ممکن است گذشتهشان در این علایق تأثیر داشته باشد. جواب سؤال شما از این نظر مثبت است که ما معمولاً دنبال کشف ویژگیهای افراد هستیم، بنابراین به ایدههای کلی ناخودآگاه جمعی به یک معنا توجه نداریم؛ به تحریفهایی که انگار صورت گرفته یا اینکه هر چیزی تا چه مرحلهای از رشدش پیشرفته توجه میکنیم. جلسهٔ پیش مثالی زدم — هر دفعه بیشتر بیانکردن این است که چطور از تکنیکهای تفسیر رؤیای یونگی میشود استفاده کرد؛ الان در چنین فازی از بحثهایمان هستیم — بنابراین بیشتر علاقه دارم مثالهایی بزنم که اطلاعاتی که به دست میآوریم از وجه نمادین اشیاء و موضوعات باشد؛ نه مثل این حرفهایی که الان دربارهٔ علاقه به هنرپیشه زدم که چیزهای روتینتری هستند و نیازی به تئوری مثلاً یونگ ندارد که شما اینها را بفهمید: مثلاً این مقالهای که دربارهٔ هنرپیشههای baby face هالیوود خواندم، فکر میکنم نویسندهٔ مقاله اصلاً روحش هم از تئوریهای روانکاوی خبردار نیست؛ این حرف اصلاً احتیاجی به روانکاوی ندارد که شما این چیزها را بفهمید.
اتومبیل، کریر و نماد شغل
خیلی ساده میتوانید چنین تحلیلی ارائه بدهید. اولین مثالی که فکر میکنم جلسهٔ پیش شروع کردیم و دربارهاش صحبت کردم — میخواهم کمی بسطش بدهم — این بود که در علاقهٔ آدمها به اتومبیل و نحوهٔ رانندگیکردنشان اطلاعاتی هست دربارهٔ نگاهشان به مسائل شغلی و نحوهٔ — مثلاً — رانندگیکردنشان به معنای اینکه در کریر خودشان دارند چه میکنند. یعنی اگر این فرض را بپذیرید که اتومبیل یکجور از نظر نمادین — میدانیم در رؤیاها — کریر را نشان میدهد و از طرف دیگر هرجور رفتاری که وقتی پشت اتومبیل مینشینیم ازمان سر بزند، بهنوعی نشاندهندهٔ نحوهٔ رفتارمان در زمینهای شغلی است، بنابراین این اطلاعات ناخودآگاه بهطور طبیعی میتواند در حالت خودآگاه هم تبدیل به یکسری علایق کنترلنشده بشود. فکر نمیکنم یادم باشد چقدر دفعهٔ پیش دربارهٔ این مثال صحبت کردم: مثلاً علاقه به اتومبیلهای بزرگ یکجور نشاندهنده — دقیقاً اینطور فکر کنید؛ این تکنیکی است که از آن استفاده میکنیم. اگر در رؤیا ببینم سوار اتومبیل خیلی بزرگی شدم — مثلاً اتومبیلی استیشن — نشاندهندهٔ چیست؟ نشاندهندهٔ مثلاً اینکه کریر خیلی پیشرفتهای انگار پیدا میکنم؛ بزرگتر از یک کریر — کریری که یکجور، مثلاً وقتی پشت اتومبیلی استیشن مینشینید نسبت به اتومبیلهای دیگر از نظر ارتفاع بالاتر و مسلطاید؛ سوار چیزی بزرگترید. بنابراین در بیداری، آدمی که سوار اتومبیل بزرگی شده، لزوماً معنایش این نیست که شغلی دارد، کریری دارد که نسبت به دیگران برتری دارد؛ بلکه نشان میدهد این میخواهد چنین باشد. علاقه به اتومبیل خیلی بزرگ — که بعضی آدمها بهطور وسواسآمیز چنین علایقی دارند — نشاندهندهٔ اهمیتی است که به شغل میدهند؛ میزان توجهی که مثلاً به گسترش و بزرگشدن شغل خودشان میدهند. و عوضش آدمهایی که نسبت به اتومبیل خودشان مثلاً چنین وسواسی ندارند — بعضی آدمها دقیقاً چنین فکر میکنند که اگر اتومبیل کوچکی داشته باشند جای پارک بهتری گیر میآورند و میتوانند از لابهلای اتومبیلها راحتتر رد شوند — کاملاً در چنین بینشی نسبت به اتومبیل میتوانید رفتار شغلی آدم را احتمالاً حدس بزنید: آدمی چنین نیست که اگر مثلاً مغازهای داشته باشد، دلش بخواهد مغازهاش دو دهنه بشود، بعد سه دهنه بشود، بعد همهٔ بازار را ببندد — یا بدتر یا بهتر از این؛ نمیخواهم بگویم بد و خوبش؛ واقعاً بستگی دارد طرف چه رفتارهایی نشان بدهد. فکر کنید آدمهایی که یکجور شیفتهٔ خلبانیاند و اصلاً دوست دارند واقعاً به معنای واقعی کلمه مثلاً هواپیمای تکموتوره داشته باشند و برای خودشان بروند در آسمان بگردند و این حرفها: چون هر نوع وسیلهٔ نقلیهای میتواند نشاندهندهٔ کریر باشد، احتمالاً این آدمها یکجور بلندپروازیهای شغلی خاصی هم ممکن است داشته باشند. در عین حال واقعاً فکر میکنم اینجا خیلی معنیها از حالت شغلی ممکن است بیرون برود؛ برای اینکه مثلاً با هواپیمای تکموتوره پریدن، در عین حال یکجور میل به فرار از حالتهای ازدحام هم وجود دارد؛ یعنی دیگر به معنای شغل و رقابت شغلی به معنای واقعی کلمه نیست؛ ممکن است یکجور نشاندهندهٔ خیالپردازیهای شغلی باشد: مثل اینکه آدمی بخواهد به اهداف خیلی بلندی برسد، خیلی سریع هم برسد و در عین حال هیچ مزاحمی هم نداشته باشد. چنین آدمی ممکن است بهطور ناخودآگاه جذب این بشود که مثلاً با کایت — نمیدانم — با هواپیمای تکموتوره و چنین چیزهایی مسافرت کند. به هر حال نوع علاقهای که آدمها به اتومبیل دارند و رفتاری که با اتومبیل خودشان میکنند، بهطور طبیعی با رفتارهای شغلیشان لینک دارد — با همان تعریفی که کاملاً ممکن است بعضی صفات اکتسابی باشند در یک آدم و یکجور نشاندهندهٔ چیزی خیلی عمیق در او نباشد: مثلاً آدمهایی که خیلی اتومبیلهایشان تمیز است و برعکس آدمهایی که به تمیزبودن اتومبیلشان هیچ اهمیتی نمیدهند. گاهی ممکن است آدمی را ببینید لباسهایش تمیز است ولی به اتومبیلاش آنقدر اهمیت نمیدهد؛ و برعکس: آدمهایی که لباسهای خیلی جالبی ممکن است نپوشند ولی یکدفعه میبینید اتومبیلشان، آخرین سیستم، برق میزند و این حرفها. بالاخره در رفتار ما دربارهٔ رانندگی اتومبیل اطلاعاتی بهطور معمول هست اگر احتیاط کنید.
اندازه و تمیزی اتومبیل
این دقت کنید به علاقهٔ عجیب آمریکاییها به اتومبیلهای بزرگ و پهن — که اگر بشود نزدیک کشتی مثلاً باشند بهتر — این چیزی از فرهنگ آمریکا در این نوع علاقه به اتومبیلهای بزرگ است. برعکس به ایتالیاییها نگاه کنید: ایتالیاییها — نه به دلیل فقر، اصلاً — یکجور به نظر میرسد — حداقل در دورهای تا دهههای هفتاد-هشتاد فکر نمیکنم اتومبیلهایی با عرض بیشتر از یک متر تولید کرده باشند — همیشه اتومبیلهای خیلی کوچک تولید کردهاند؛ حالا البته الان شرکت فیات شرکت خیلی پیشرفتهای است و چنین اتومبیل میزند. اصلاً ژاپنیها اتومبیلهای خیلی بزرگی میزنند برای اینکه در بازار آمریکا به فروش برسد؛ هنوز برای آمریکاییها این علاقه به اتومبیل بزرگ را حفظ کردهاند: دقیقاً مثلاً آن مدلهایی از تویوتا خیلی در آمریکا فروش رفته که خیلی بزرگ بوده — مثلاً کمری را اصولاً ژاپنیها برای بازار آمریکا زدند و خیلی موفق بود؛ تقریباً — نمیدانم — سالهایی فکر میکنم پرفروشترین اتومبیل آمریکا بود.
بازگشت به جوانی در American Beauty
در کوچک و بزرگبودن اتومبیل، علاقهداشتن به — بگذارید مثلاً در همان فیلم American Beauty ببینیم چقدر قشنگ میشود مثال پیدا کرد: در عین حالی که این آدم دچار تحولاتی در دورهٔ میانسالیاش شده، انگار یکجور بازگشت به کودکی را دوباره تجربه میکند — همسرش را میخواهد ول کند و برود نمیدانم با همکلاسیِ دوستش رابطه برقرار کند — و یکی از کارهایی که میکند این است که اتومبیلشان را میفروشد — فکر میکنم اتفاقاً اتومبیلاش هم همین است — و میرود فایربرد میخرد؛ فایربردِ دههٔ هفتاد. این البته در فیلم کاملاً نشاندهندهٔ همان بازگشت به دوران نوجوانی و جوانیاش است: هر علاقهای که انگار در دوران نوجوانی داشته و به آن نرسیده، بهنوعی انگار میخواهد حالا جبران کند و به آن برسد؛ و اینکه آن اتومبیل را مثلاً به آن قیمت فروخته و رفته اتومبیلی مدل قدیمی خیلی جوانانه خریده — آگاهانه نویسنده این را بهعنوان نمادی به کار برده تا تحول روحی این آدم را درک کنید — و مطمئناً اگر در زندگی روزمره هم چنین رفتاری از آدمی ببینید، همین تعبیر را باید از آن بکنید: اگر آدمی مثلاً الان زحمات خودش را بفروشد و برود — نمیدانم — پیکان جوانان یا بیامو دویستوتو بخرد، این یکجور نشان میدهد اگر آدمی پنجاه-شصتساله باشد، انگار دارد برمیگردد به علایق هجده-نوزدهسالگی خودش؛ رفته در عالم جوانی. حالا به هر حال علاقههای کنترلنشدهای که دربارهٔ اتومبیل و اتومبیلرانی داریم میتواند منبع اطلاعاتی باشد برای بعضی ویژگیهایی که در زمینههای شغلی داریم. خواهش میکنم. نمیخواهم این بحث را خیلی ادامه بدهم — یعنی مدام مثالهای مختلف بزنم — برای اینکه فکر میکنم با دو سه مثال ایدهٔ کلی را درک میکنید. اگر مثال بیشتری بزنم بیشتر به این دلیل است که آن ابهامهایی که ممکن است وجود داشته باشد را بگویم چطور میشود رفع کرد یا کجاها میتوان بیشتر مطمئن بود که اینها معنی ناخودآگاه دارند یا ندارند؛ وگرنه شما الان تمام لیست نمادهایی که مثلاً بلدید را میتوانید جلوی خودتان بگذارید و سعی کنید بفهمید علاقه در حالت بیداری به مثلاً فلان حیوان احتمالاً چه چیزی را نشان میدهد.
نماد حیوانات و گربه
اگر مردی از عنکبوت بهطور عجیبی بترسد باید حدس بزنیم این آدم چه مشکلی ممکن است در زندگی خودش داشته یا داشته باشد. بیایید دربارهٔ حیوانات: اگر یادتان باشد حیوانات بهطور مشخص یک منبع نماد ناخودآگاه خیلی غنیاند. خیلی از صفات و ویژگیهای روانی به صورت حیوانات یکجور قابل نمادگذاری است و در ناخودآگاه جمعی چنین نمادهایی وجود دارد: یعنی سگ و گربه و — نمیدانم — گربهسانان، حشرات؛ هر کدامشان بهنوعی چیزهایی را نشان میدهند. مثلاً گربه — یادتان باشد نماد چه چیزی است بهطور معمول؟ نماد زن؛ نه بهطور کلی، از ویژگیهایی — ویژگیهای خاصی در زنها میتواند با مثلاً گربه نمادین باشد: گربه از این جهت نماد خوبی برای بعضی ویژگیهای زنانه است. فکر میکنم یک بار اصلاً دربارهٔ نماد حیوانات صحبت کردهام: مثلاً از نظر تمیزبودن، ناز و اداداشتن؛ ویژگیهایی در گربه بهطور معمول هست که منطبق با بعضی ویژگیهایی است که در زنها هست و در مردها نیست. دقیقاً از روی علاقه یا نفرت مرد از یک گربه ممکن است پی ببرید نسبت به آن ویژگیهای خاص زنانه عکسالعملش احتمالاً چیست — باز با فرض اینکه این علایق، علایقی نیستند که در فرهنگ به وجود آمده باشند؛ ممکن است در یک خانواده یا یک فرهنگ گربه منفور باشد یا مقدس، مثل فرهنگ مصر باستان، و دیگر ارتباطش با آن معنای ناخودآگاه گم بشود؛ چون در فرهنگ یا در زندگی شخصی واقعی فردی تجلی پیدا کرده است.
گربه را دم حجله کشت
حالا این نکته هست. قبلاً فکر میکنم در همین کلاس موقعی اشاره کردهام که به هیچ وجه این ضربالمثل — ضربالمثل بیمعنایی نیست — و دقیقاً معنی ضربالمثل همین است که میگویند «گربه را دم حجله باید کشت»: یعنی فرهنگ سنتی ما به مردها توصیهاش این است که آن بخش گربهایِ زن را در اسرع وقت نابود کنید؛ که دیگر نخواهد — نمیدانم — ناز و ادا داشته باشد و از این کارها بکند؛ تکلیفش را از همان اولین لحظهٔ زندگی مشترک بداند. و این خیلی وحشتناک است؛ برای اینکه دقیقاً یک جنبهای از روان زنانه چنین است و اینکه سنتی به شما تحمیل کند که این را از بین ببر و توجه نکند مثلاً به اینکه زن چنین رفتارهایی از خودش نشان بدهد، مثل این است که — نه بهطور کلی مردها همهٔ زن را انگار نمیخواهند: در فرهنگ سنتی لیستی از وظایف و ویژگیهای خاص هست که آنها مدنظر است؛ بقیه را — شاخههای دیگر را — باید کلاً برد، قسمتهایی را از ریشه کند. به هر حال توصیه این است که قسمتهای گربهایِ زن را ریشهکن کنید در اسرع وقت؛ اگر شده با هر جور بهاصطلاح رفتار خشن و اینها این کار انجام بشود. — یکی از حاضران گفت زنهایی که از گربه بدشان میآید هم میتوانند به همان ویژگیهای گربه ربط داشته باشند؛ مثل عکسالعملی نسبت به بخشی از وجود خودشان. — سؤال پیچیدهای است که اگر زن از گربه بدش بیاید؛ بگذارید — خیلی کنجکاویبرانگیز است، ولی حقیقتش را بخواهید: چون گربه یک نماد زنانه است، طبعاً آدم بیشتر به این فکر میکند رفتار مردها با این بخش زنانه چیست. اینکه زنی نسبت به یکجور رفتارهایی که بهطور طبیعی زنانه باید باشد عکسالعمل بدی نشان بدهد، کلاً حس من این است آن مقدار معنایی که برای مرد دارد احتمالاً ندارد؛ مثل این است که زنها از گربه هم خوششان بیاید — بگذارید همینطور حدس بزنم. واقعاً دربارهٔ مردها میتوانم بگویم — این را تجربه هم دارم — تطابقی بین این علاقه نسبت به مثلاً گربه یا نفرت از گربه با یکجور رفتارهایی نسبت به بعضی ویژگیهای زنانه دیدهام؛ هرچند اینها خیلی میتواند مبهم باشد و خیلی میتواند تحت تأثیر شرایط زندگی آدمها باشد؛ ولی حدس اولیهٔ من — بدون اینکه تجربهٔ خاصی در این مورد داشته باشم — این است که اگر زنی توسط فرهنگ یا خودش شخصاً آن بخش گربهایِ خودش را سرکوب کند، آنوقت بهطور طبیعی نسبت به — و ما در فرهنگ خودمان فکر میکنیم کلاً همانطور که مردم میخواستند گربه را دم حجله بکشند، این فرهنگ خوبیش این است: لازم نیست که در زندگی شخصی یک آدم — شما، یک آدم خاص — بیاید دخالت کند و آن گربه را بکشد. اصلاً فرق مردسالاری مدرن با سنتیاش این است که مرد به معنای واقعی کلمه در مورد زدن چیزهایی اعمال میکرد — همینطور که داریم پیش میرویم — این چیزهایی که قرار است اعمال بشود دارد تبدیل میشود به پدیدههای فرهنگی. بنابراین ما الان در فرهنگ خودمان به تعبیر فرهنگیمان دست دادهایم که گربه را قبل از ازدواج و قبل از اینکه اصلاً دختری تجربهای با دنیای مردانه داشته باشد سر میبریم. فکر میکنم اکثر زنها که این فشار را هستند در سراسر دنیا، ویژگیهای گربهایشان کمتر شده است. من یک بار رؤیای خیلی جالبی دیدم — خودم — که در تمام مثلاً نهرهای آبی که کنار خیابانها بود، جسد گربه ریخته بود؛ و جدای از اینکه فکر میکنم کیفیت این رؤیا با مقدمه و موخرهاش بهگونهای بود که کاملاً رؤیایی بود که به حقیقتی اجتماعی اشاره میکرد، نه به چیزی داخلی دربارهٔ خود من — و خیلی رؤیای تکاندهندهای بود، چون صحنهٔ خیلی تکاندهندهای بود — فکر میکنم در این بیست-سی سال اخیر فرهنگ ما خیلی این قسمتهای گربهای را تحت فشار قرار داده. و اتفاقاً فرهنگ فارسی، فرهنگ ایرانی — این را از خیلی آدمهایی که از خارج میآیند مثلاً شنیدهام — هنوز که هنوز است زنهای ایرانی رفتارهای گربهایشان بیشتر از زنهای همهٔ دنیاست؛ با وجود همهٔ سرکوبیهایی که هست. ولی آنها دیگر فرهنگهایشان فرهنگهای جدیای است که این بازیها خیلی در آن نقشی ندارد و زشت شمرده میشود و زنها هم خودبهخود سعی میکنند از خودشان دور کنند. و کسی به شوخی میگفت اصلاً برای همین است که نقشهٔ ایران هم شبیه گربه شده؛ به دلیل وجود رفتارهای گربهای زیادی که اینجا هست. برای همین هم هست که گربهٔ ایرانی معروفترین نژاد گربهٔ دنیاست؛ بنابراین ما با گربه همچنان سر و سری انگار داریم. حالا بگذارید بگویم چرا دربارهٔ این موضوع صحبت میکنم: میخواهم اشاره کنم به — آره آره؛ ببینید شما چطور میتوانید تشخیص بدهید؟ سؤالم این است: فکر کنید میخواهید تستی طراحی کنید و از روی علاقهٔ آدمها به حیوانات تشخیص بدهید چه ویژگیهای روانیای دارند یا ندارند. میتوانید حدس بزنید چه کار ممکن است بشود کرد که آن بخشهای تحریفشدهای که مربوط به زندگی شخصی افراد است را یکجور کنار بگذاریم و علایق خودِ اصیلتر را درک کنیم؟ پیشنهادی دارید؟ اگر تستی داشته باشیم که دربارهٔ اینها — برای شما میتوانم اول و آخرش را بگذارم؛ مثلاً یکسری سؤالات خیلی جدی را میتوانیم بپرسیم؛ فقط آن سکانسها را میشود. اگر بابت یک خاصیت چیزی را داشته باشد، آنوقت میتوانیم تشخیص بدهیم.
تست شخصیت با حیوانات
تستی که واقعاً وجود دارد — اصلاً تستی به شخصیت با استفاده از حیوانات — و خیلی هم تست سادهای است: از آدمها میخواهند حیوانات مورد علاقهشان — چند حیوان مورد علاقهشان — و چند حیوانی که ازشان بدشان میآید را نام ببرند؛ و بعد از آنها میخواهند خیلی سریع و بدون اینکه زیاد فکر کنند توضیح بدهند یا بنویسند که چرا از این حیوان خوششان میآید. ممکن است کسی از گربه خوشش بیاید برای اینکه گربه داشته: مثلاً سالهای سال در خانهاش گربه بوده. وقتی علایقش را یک نفر بیان میکند، مشخص میشود چقدر واقعاً این با آن مفهوم گربه به معنای نمادین نزدیک است: مثلاً کسی که گربه را دوست دارد برای اینکه قشنگ است، برای اینکه — نمیدانم — خوشاداست. شاید کسی گربه را دوست داشته باشد برای اینکه موجود مستقلی است. بعضیها: سگ و گربه یکجور متضاد همدیگر از نظر بعضی رفتارها هستند. هرچه سگ حالت نوکرمآبی دارد — که ممکن است ما اسم وفاداری رویش بگذاریم — گربه یکجور بیوفاست یا از طرف دیگر بهعنوان نکتهٔ مثبت موجود مستقلی است: یعنی اگر ده سال هم از گربه مراقبت کنید خیلی تأثیری از شما نمیگذارد؛ هر لحظهای که دارید از آن مراقبت میکنید ممکن است برایتان خورخورکند و یکجور ادا و اطوار دربیاورند؛ انگار در گربه احساسی هست که شایستگی این را دارد از آن مراقبت بشود بدون اینکه کاری انجام داده باشد؛ ولی سگ احساس میکند باید حتماً کاری بکند تا توجهی به بشود. آن سگی که در انیمیشن لاکی لوک وجود دارد — که هر بلایی هم سرش میآورند — تعبیر خیلی خوبی از اتفاق میکند: «حتماً چون من دوست دارم این کار را کردم». به هر حال سگ از جاهایی خوب است؛ اتفاقاً این نشان میدهد استقلال و عدم استقلال یکجور جنبههای مثبت و منفی میتوانند داشته باشند: استقلال میتواند حالت بیوفایی و بیعاطفگی پیدا کند و میتواند صفت مثبت هم باشد؛ در گربه هر دو حالتش را میتوانید تصور کنید. به هر حال یک تست این است که علایق مردم یا نفرتشان از حیوانات را بپرسید و بعد سعی کنید بدون اینکه زیاد فکر کنند ازشان دربیاورید این علاقه چه جنبههایی دارد — مثلاً یکسری واژگان بگویند که متناسب با گربه است و به ذهنشان میرسد، اگر از گربه بدشان میآید یا خوششان میآید — و اینطور شما چیز عمیقتری میفهمید که این علاقه چقدر معنیدار است، اصلاً معنیدار هست یا نیست. گاهی کاملاً ممکن است — من یک بار این تست را از یکی از دوستانم گرفتم؛ اولین حیوانی که اسم برد — چیزی بود از آن نهنگهایی که به آن میگویند نهنگ قاتل. و بعد جالب است توضیحش چی بود: «جانور اسرارآمیزی است؛ خیلی رفتارهای عجیب و غریب دارد». حالا ممکن است این آدم فیلم مستندی دربارهٔ این حیوانات دیده باشد که بعضی رفتارهای عجیبش را؛ یعنی علاقهمند نبود به اینکه قاتل است یا به اینکه سیاهوسفید و خوشگل است یا قدرتمند است؛ علاقهاش به این بود که موجود عجیبی است. این چیزی از روان این آدم در این توضیح هست، بیشتر از اینکه بخواهید تعبیر کنید حتماً نهنگ قاتل یکجور نماد چیزی است و به آن دلیل به آن علاقه دارد. به هر حال باید تعادلی ایجاد کرد میان آنچه در خودآگاهی آدمها میگذرد و آنچه — اگر خودآگاهی و ناخودآگاهی منطبق بودند — یعنی توصیفی که آدمی مثلاً دربارهٔ گربه کرد همان چیزهای استانداردی بود که در ناخودآگاه هم تجلی پیدا میکند، گربه آن معنا را دارد؛ آنوقت علاقه یا نفرت از گربه معنای عمیقتری پیدا میکند و مستدلتر میشود، جدا از تجربهٔ فرد. و کاری دیگر که میشود کرد: اگر تعداد حیواناتی را که مثلاً اسم میبرید — علاقه آدمها را — آن ویژگیهایی که در گربه هست در حیوانات دیگر هم کموبیش هست؛ چنین نیست که یک ویژگی دقیقاً مثلاً فقط در گربه باشد. بنابراین اگر کسی خیلی روی نمادهای مربوط به حیوانات کار کند، ممکن است بتواند بعضی ارجاعات را کشف کند: مثلاً اگر کسی به گربه علاقهمند است ولی به موجود خیلی شبیه گربه که همان ویژگیها را کموبیش دارد علاقهمند نیست، آنوقت میتوانید حدس بزنید علاقهاش به گربه خیلی علاقهٔ اصیلی نیست و الی آخر. بنابراین یکجور با وسیعکردن طیف سؤالات دربارهٔ حیوانات هم ممکن است بتوانید بعضی ارجاعات ناخودآگاه را تشخیص بدهید.
فوبیا، عنکبوت و رابطه
به هر حال علاقه به حیوانات یکجور معنیدار است؛ مخصوصاً این حالتهای فوبیا نسبت به حیوانات معمولاً معنیدار است: کسانی که از مار میترسند بدون اینکه هیچ تجربهای با مار داشته باشند، یا کسانی که از عنکبوت میترسند بدون تجربه، معمولاً نشاندهندهٔ یکجور ترسهای ناخودآگاهی است که در زندگی واقعیشان هم معنی دارد. یعنی مثلاً فرض کنید اگر مردی مدام از عنکبوت بترسد یا احساس خیلی بدِ غیرعادی داشته باشد، میتوانید کمی شک کنید دربارهٔ مادرش یا دربارهٔ زن خاصی که در زندگیاش هست و یکجور تسلط عاطفی نسبت به آن دارد؛ یا بهطور متداولتر میتوانید شک کنید که این آدم در معرض این خطر است: بعضی مردها طعمههای خوبی برای بهدامافتادن در بهاصطلاح تار زنهای عنکبوتیاند؛ بنابراین باید انتظار داشته باشید این مردها بهطور مداوم در رؤیاهایشان عنکبوتهای وحشتناکی ببینند؛ چون در معرض این خطرند و این میتواند در خودآگاهشان تجلی بشود؛ و اگر اتفاقاً این خطر خیلی شدید باشد، آدمها ممکن است دچار وسواسهایی بشوند نسبت به هر موجود عنکبوتی که میبینند. — چه؟ متوجه نشدم. — ببینید: مثلاً من تجربهٔ بیستساله گربهداری دارم ولی من گربه نیاوردم تو خانه؛ خیلی وقتها گربه اطرافم بوده، از بچگی مثلاً در خانهٔ ما گربه بوده؛ این معنایش خیلی طبیعی است که من اینقدر با گربهها آشنا هستم که بهشان علاقهمندم: یعنی الان گربهای هم که راه میرود میتوانم خیلی چیزها دربارهاش بگویم. آدم وقتی موجودی زنده را در محیط زندگیاش ببیند، یکجور به آن علاقهمند میشود — حالا در خیلی موارد ممکن است چنین اتفاقی بیفتد. آره؛ گاهی ممکن است واکنشهای منفی به وجود بیاید: سروکارداشتن با این موجود باعث بشود طرف یکجور واکنش منفی نشان بدهد. اتفاقاً — من نمیخواهم خیلی روی این مسئله مانور بدم ولی — شما با علاقه، دسترسی زیادی ندارید به اینکه احساسات یک آدم را نسبت به مثلاً بعضی ویژگیهای زنانه دستکاری کنید؛ ولی اتفاقاً استفادهکردن از گربه مثلاً برای علاقهمندکردن — اگر آدمی در فرهنگی رشد کرده که خیلی نسبت به بعضی ویژگیهای زنانه حساسیت دارد و هر کاری بکند گربهها را قبل و بعد از هجده میخواهد بکشد — اتفاقاً اگر این آدم یکجور به گربه علاقهمند بشود، ممکن است آن احساسات منفی فروکش کند. بنابراین اینکه از حیوانات میشود استفادههای درمانی کرد، چیزی است که الان در روانشناسی از این کارها میکنند: گربه — که البته معمولاً میگویند برای رفع افسردگی خیلی مفید است — بهتر از بعضی داروها و قرصهایی که در بازار هست کار میکند. من نمیدانم واقعاً چطور؛ چون تا آنجا که میدانم گربهها همیشه خواباند — که چطور ممکن است — اگر تعدادشان زیاد باشد یعنی در هر لحظه یکیشان بیدار باشد شاید بتوانند کمک کنند؛ وگرنه آدم افسرده معمولاً بیستوچهار ساعت احتیاج به گربهای پیدا میکند. نمیدانم؛ ولی شنیدهام خیلی گربهها را در درمان افسردگی — الان در بعضی از این خانههای سالمندان در کشورهای اروپایی گربه نگهداری دارند — و میگویند خیلی مؤثر است در روحیهٔ آدمهای سالمند.
اصیل بودن علایق و تشخیص تحریف
بگذریم؛ به هر حال نکتهای که میخواستم بگویم این است که گاهی با کنجکاویکردن در اینکه اگر علاقهای وجود دارد، این علاقه به چه جنبهای از آن شیء است، ممکن است بفهمید چقدر علاقه از منبع ناخودآگاه میآید یا نمیآید. نمونهاش هم اینکه دربارهٔ علاقه به حیوانی بتوانید سعی کنید کنجکاو شوید و ببینید علاقه به چه دلیلی است؛ و از طرف دیگر اگر علاقه واقعاً منشأ ناخودآگاه داشته باشد، باید دربارهٔ نمادهای مشابه هم کار کنید: یعنی اگر کسی به گربه علاقهمند است ولی به مجموعه حیوانات دیگر یا موجودات و نمادهای دیگری که همان ویژگیهای گربه را دارند علاقه ندارد، این میتواند علاقهٔ تحریکشدهای باشد که استثنائاً به دلیل تجربهٔ شخصی این آدم به وجود آمده. و این دو را — این مثال را خواستم کمی به خودم ربط بدهم: به هر حال این تکنیکهایی وجود دارد؛ ناامیدکننده نیست که بگویید آیا علایق را چطور میشود تشخیص داد که اصیلاند یا اصیل نیستند. اینکه من مدام تأکید میکنم علایق معمولاً خیلی تحریکشدهاند و در بیداری لزوماً معنیهای ناخودآگاه ندارند؛ ولی شما به هر حال روشهایی میتوانید ابداع کنید که بعضی از این چیزها را درک کنید: چقدر اصیل است، اصیل نیست، از کجا آمده و نمیدانم. کار سادهای نیست ولی مثلاً میشود بر اساسش حتی تستهای روانکاوی طراحی کرد — نمونهاش را گفتم دربارهٔ حیوانات وجود دارد. میخواهم مثال دیگری بزنم؛ فعلاً امروز دربارهٔ این موضوع صحبت نمیکنم — دربارهٔ یکی از آنها: من متأسفانه هیچ نسخهٔ قابلقبولی از فیلم هنرپیشه که بتوانم این هفته آپلود کنم پیدا نکردم؛ آخرش همان نسخهٔ خیلی ضعیفی که داشتم را آپلود کردم؛ به هر حال طبعاً دانلود نکردهایدش که بخواهید دیده باشید، مگر اینکه خودتان نسخهای پیدا کرده باشید. فکر میکنم دویستمگ — نه، اصلاً بیشتر نیست — بنابراین خیلی باید حدس زد: دویست، کمتر از سیصد مگ؛ کیفیت خیلی بدی دارد؛ زیادی فشرده شده است. اگر کسی دیگر در طول همین هفته چیزی پیدا کرد که کیفیتش بهتر بود، میتوانید جابهجا کنید؛ حالا دویست-سیصد مگ دانلودکردنش مناسبتر است، حالا اگر خیلی وسواس نداشته باشید که با کیفیت خوب ببینید. میخواهم مثالی بزنم که فکر میکنم باز مثال مهمی است از یکجور دخالتهای عجیبوغریبی که ممکن است ناخودآگاه حتی در حالت بیداری داشته باشد؛ آنوقت برویم سراغ همان هنرپیشه و کمی دوباره تجربهای بکنیم و ببینیم از جلسهٔ پیش تا حالا کمی مفصلتر دربارهاش صحبت کنم؛ حرفهای مقدماتی بزنیم که آماده شوید برای دیدنش؛ یا دربارهٔ آن انیمیشن Flying Machines میتوانیم صحبت کنیم.
همزمانی معنیدار در یونگ
ببینید، مثالی که میخواهم بزنم مثالی از یونگ است. میخواهم چیزی بگویم از یکی از بحثهایی که یونگ خیلی اواخر عمرش به آن علاقهمند شده بود — بحث دربارهٔ همزمانیهای معنیدار — و سعی کنیم با همدیگر کمی صحبت کنیم که ببینیم چه تحلیل تئوریکی میتوانیم دربارهٔ چنین اتفاقهایی داشته باشیم.
مثال کتوشلوار سیاه
مثالی که از خود یونگ میخواهم نقل کنم این است: مردی سفارش دوخت یک کتوشلوار مثلاً رسمی — لباس رسمی — را به خیاطی میدهد؛ و سفارشش این است که بهطور معمول برای چنین لباسی از رنگ سورمهای استفاده بشود. فکر میکنم تا جایی که یادم است این است که مردی به خیاطی سفارش یک دست لباس رسمی سورمهای داده و قرار است مثلاً این لباس در یک هفته یا دو هفته بعد تحویل داده شود. روزی که این لباس قرار است تحویل داده شود، پدر این آدم میمیرد؛ و با فاصلهٔ کوتاهی از مرگ پدرش، در خانه را میزنند: شاگرد خیاط، لباسِ آماده را برایش آورده، ولی لباس سیاه است — یعنی چیزی که الان به دردش میخورد؛ به معنای اینکه در مراسم پدرش میتواند دقیقاً از آن استفاده کند. یک اشتباهی پیش آمده؛ یکجور اتفاق و همزمانیهای عجیبوغریبی که بعضی چیزها با هم پیدا میکنند — و یونگ میگوید اینها معنیدارند؛ و میگوید اینقدر مثال فراوان از اینجور تصادفها و اتفاقهای معنیدار دیده میشود که نمیشود انکار کرد چنین چیزی وجود دارد. خیلی از مردم در زندگیشان چنین حوادث عجیبی را تجربه میکنند. اینکه یونگ اواخر عمرش — اواخر که میگویم، مثلاً در یکی دو دههٔ آخر کارش — به چنین پدیدههایی کلاً بیشتر علاقهمند شده بود — ببخشید؛ الان یادم افتاد که از همان اول هم علاقهمند بود: فکر میکنم تز — نمیدانم — از رسالههای دوران جوانیاش هم اتفاقاً دربارهٔ چنین پدیدههای عجیب و غریبی نوشته بود؛ و خاطرهای نقل میکند از دوران کودکیاش که میز چوبیای که در خانهٔ پدرش بود یکدفعه شکافت و مثلاً دو تکه شد و صدای خیلی عجیب و غریبی. چنین چیزها — حوادث صدا، مثلاً اینکه از اشیاء صداهایی بیرون میآید، نمیدانم، اتفاقی چنین — معمولاً نظرش را خیلی جلب میکرد و خیلی زود به این معتقد شده بود که اینها تصادفی نیستند و میتوانند معنیدار باشند. حالا کاری که میخواهم بکنم این است که همین الان با توجه به تئوریای که میدانیم سعی کنید با تئوری یونگ توجیه کنید که چرا — بدون اینکه بخواهید حرفهای خرافی بزنید — ممکن است مثلاً این کتوشلوار به دلیلی منطقی رنگش سیاه شده باشد. ایدهای دارید که چطور میشود این را توجیه کرد؟ کسی ایدهای ندارد؟ شما بگویید. ببینید؛ شما توضیحی دربارهٔ اینکه الان این اتفاق چطور ممکن است بهطور منطقی افتاده باشد نمیبینید؛ شما شک میکنید که میتواند تصادفی باشد. ببینید، سؤال من این نیست که آیا در این مورد خاص یا موارد مشابه همه همیشه معنیدار هست یا نه؛ سؤال این است: آیا میتواند معنیدار باشد یا نه؟ سؤال این است که آیا میتوانید با استفاده از تئوریهای یونگ توجیه کنید که چطور چنین اتفاقی میتواند بهطور معنیداری بیفتد؟ شما ممکن است بگویید من اصلاً تئوری یونگ را قبول ندارم یا این پدیدهها را قبول ندارم؛ من نمیخواهم الان بحث کنم که پدیدههایی اینشکلی وجود دارند یا ندارند، معنیدار هستند یا نیستند؛ سؤال خیلی روشن و سادهای دارم میپرسم: آیا میتوانید با تئوری یونگ وجود چنین پدیدههایی را و معنیداربودنش را توجیه کنید؟ مثل اینکه مثلاً بپرسم میتوانید بر اساس تئوری مارکس فلان پدیدهٔ اجتماعی را توجیه کنید یا نه؛ شما حتی اگر بهعنوان دانشجو تئوری مارکس را قبول نداشته باشید، ممکن است بتوانید توجیه خیلی قشنگی بر اساس آن تئوری بدهید یا بگویید نه، بر اساس آن تئوری توجیهی وجود ندارد. حرف من این است که بر اساس تئوری یونگ توجیهی وجود دارد که چنین پدیدهای نه بهطور رندوم، به طریقی معنیدار میتواند ایجاد بشود و واقعاً آن لحظهای که آن کتوشلوار سیاه میآید ربط دارد به اینکه پدر این آدم مرده. مهم این است که توجیهش را میتوانید پیدا کنید؛ حالا قبول دارید یا ندارید بحث جداگانهای است. یکی از حاضران گفت: «من گفتم مرگِ ناگهانی»؛ یعنی توجیه شما این است که اگر این آدم موقع سفارشدادن به خیاط در انتظار مرگ پدرش باشد — — مثلاً؛ یعنی توجیه شما این است. ممکن است این آدم اصلاً به دلیل اینکه مواجهه با خطرِ مرگ پدرش بوده، موقع سفارش نگفته باشد واقعاً «سورمهای»؛ خواسته بگوید سورمهای ولی گفته «سیاه»؛ بنابراین اشتباهی از طرف خیاط اتفاق نیفتاده و خود این آدم یکجور سیاه سفارش داده. مثلاً این یک توجیه است. این کمی فرویدی نیست؟ — لایهٔ توجیه نزدیک به خودآگاهی است؛ یعنی این آدم میداند یا در خودآگاهش بهنوعی انتظار مرگ پدرش را میکشد و بنابراین — کمی فرویدیترش این است که آره، به هر حال شما دارید چنین توجیه میکنید که میتواند توسط خودِ این آدم اصلاً کتوشلوار سیاه سفارش داده شده باشد. — داستان چنین بود که سفارش سرمهای داده؛ ولی به هر حال این حرف حرف بدی نیست؛ یکجور چنین اشتباهاً میتواند پیش بیاید: یک چیزی هم گفتم که به هر حال در ارتباط آن آدم با خیاط یک خطایی اتفاق افتاده به این معنا که چیزی مثلاً در آگاهی — کموبیش آگاهی — آن آدم انعکاس پیدا کرده یا در الفاظش یا مثلاً در حالتهایش، در خیاط اثری چنین گذاشته. — داستان چنین نیست که سرمهای ربطی به سیاه دارد؛ لباسهای رسمی معمولاً تیرهاند؛ هنوزم چنین است.
تبادل اطلاعات ناخودآگاهها
ببینید، تئوری یونگ امکانات خیلی وسیعی میدهد که چنین چیزهایی را توجیه کنیم؛ نهچندان سخت؛ نسبتاً راحت. بگذارید از اینجا شروع کنیم: حتی فروید قبول دارد که آدمی اینفورمیشنهای مربوط به مرگ خودش را دستکم میتواند در رؤیا دریافت کند؛ یعنی اگر آدمی دچار بیماریای شده — هنوز این بیماری کوچکترین علامتی از خودش نشان نداده — ولی بدن فرد بهنوعی میداند اوضاع خراب است؛ بنابراین این بعداً یکی از منشاهای بزرگ ناخودآگاه است: کیفیتهایی که در بدنمان ظاهر میشود را خیلی کم ممکن است از آنها آگاهی داشته باشیم، ولی به هر حال در سیستم حیاتی ما پر از اینفورمیشن است. فروید بهراحتی در همان کتاب تفسیر رؤیایش — و بعداً پیروانش؛ الان یادم نیست کی این کار را کرده ولی یکی از آدمهای معروف اطراف فروید — مجموعهای از نمادهای مرگ جمعآوری کرده؛ با اینکه اینها خیلی به ناخودآگاه جمعی به معنای یونگیاش معتقد نبودند، ولی دربارهٔ پدیدههای مهم شخصی مثل مرگ معتقد بودند اینفورمیشن مربوط به مرگ میتواند در ناخودآگاه وجود داشته باشد و بهنوعی در رؤیا به خودآگاه منتقل بشود؛ یعنی چیزهایی در رؤیا ظاهر بشود که معنایش غریبالوقوعبودنِ مرگ است. چیزی که یونگ بهراحتی این امکان را میدهد این است که ناخودآگاهها با همدیگه تبادل اینفورمیشن دارند؛ برای اینکه اصلاً ناخودآگاه با هر چیزی تبادل اینفورمیشن دارد؛ بنابراین اصلاً چیز عجیبی نیست که آدمی از مرگِ غریبالوقوعِ دیگری در ناخودآگاه خودش مطلع بشود، اگر شرایطش آماده شده باشد. دربارهٔ آن آدم ممکن است کسی در رؤیاهایی که به معنای واقعی کلمه مربوط به مرگ دیگری است ببیند؛ ولی این امکان، امکان ضعیفتری است نسبت به اینکه کسی در رؤیاهای خودش نسبت به وضعیت جسمانی خودش چیزی ببیند. ولی این امکان بهراحتی وجود دارد که این اینفورمیشنها — اینکه آدمی که در حال مرگ است بهنوعی انگار هالهای از مرگ دورش هست — به اطرافیانش منتقل میشود. بنابراین دقیقاً نکته اینجاست: آدمی که سفارش لباس سورمهای مثلاً میدهد، در ناخودآگاه خودش اینفورمیشن مربوط به نیاز به لباس تیره — لباس سیاه — وجود دارد؛ و به هر طریقی میتوانید توجیه کنید: با مثلاً پدیدهای شبیه رزونانس، یا به دلیل اینکه مثلاً آخرِ روز فعالیتِ خودآگاه دو طرف کم شده، این اینفورمیشن میتواند — یعنی حتی ممکن است آدم گفته باشد واقعاً «سورمهای» ولی آن آدم انگار شنیده «سیاه»؛ یعنی در انتقال اطلاعات سیاه قویتر از سورمهای بوده. و اینکه آره، چیزی که بعداً در ذهنش مانده و بر اساسش عمل کرده — اگر این آدم سفارشش را کتباً مینوشت و به خیاط میداد، ممکن بود این اشتباه پیش نیاید؛ ولی بهطور معمول این کار انجام نمیشود: یک تبادل نظر خیلی ساده صورت میگیرد و مثلاً سفارش داده میشود؛ طرف هم بنا را بر چیزی که در حافظهاش هست میخواهد کار کند؛ و حافظه جایی است که ناخودآگاه بهراحتی میتواند بعداً چیزی را در آن تغییر بدهد: ممکن است همان شب اگر شروع میکرد به خیاطی، سورمهای را انتخاب میکرد؛ ولی اگر دو روز بعد شروع کرده به خیاطی، چیزی که یادش مانده — مثلاً رنگ سیاهش — شاید خیلی قاطعانه هم فکر میکند سفارش سیاه بوده. اینکه مثلاً چند سال بعد از مرگ پدر، این لباس به دستش برسد ممکن است کاملاً تصادفی باشد؛ ولی اینکه حول و حوش چنین اشتباهی پدر فوت کرده باشد یا فوت کند، کاملاً میتواند معنیدار باشد. بنابراین با یونگ کاری که داریم میکنیم این است — بهعنوان یکی از نتایج تئوری خودش — علاقهمند است بگوید انواع و اقسام اینجور پدیدههای معنیداری را که مردم گزارش میکنند بهراحتی با تئوری یونگ قابل توجیه است.
بیماری روانی مسری و آلمان هیتلری
فقط کافی است قبول کنید یکسری تبادل اینفورمیشن بین ناخودآگاهها صورت میگیرد؛ که یونگ از دورهٔ جوانیاش این را — آره، یکی از کتابهای قدیمی یونگ است که در آن میگوید اصلاً بیماریهای روانی مسریاند: یکسری محتویاتی که در ناخودآگاه آدمی اعوجاجهایی به وجود میآورد، این اعوجاجها کاملاً در جامعه به صورت مسری — در همان حدی که سرماخوردگی ممکن است شیوع پیدا کند — بیماریهای روانی و حالتهای روانی شیوع پیدا میکنند، بدون اینکه کوچکترین آگاهی نسبت به آن وجود داشته باشد. و از این استفاده میکند برای اینکه بگوید در آلمان در زمان هیتلر به یک معنای واقعی یکجور بیماری روانی در آلمانها شیوع پیدا کرده بود؛ و معمولاً این را نمیگوید به این معنا که هیتلر آمد و چنین شد؛ میگوید چنین شده بود که هیتلر آمد: بعد از جنگ جهانی اول وضعیت خاصی در آلمان به وجود آمد؛ مردم انگار در اعماق وجودشان دچار مشکلاتی شدند و همینطور در حال گسترش بود و روی این موج بیماری بود که آدمی مثل هیتلر سوار شد و نهایتاً فاجعههایی مثل جنگ جهانی دوم به وجود آورد. من این مثال را — بهعنوان مثال مقدماتی از بعضی پدیدههایی که بعد خیلی از مردم در زندگیشان تجربههایی میکنند که برای خودشان یقینآور است و ممکن است وقتی به دیگران منتقل میکنند دیگران شک کنند که این آدم تحت تأثیر یکسری عقاید خرافی است — گفتم: خیلی وقتها قبل از اینکه اتفاقی بیفتد، احساس بدی به کسی دست میدهد و بعضی آدمها اتفاقاً این ویژگی را دارند که خیلی اینجور احساساتشان قابل اعتمادتر است: یعنی اینکه در شرایطی که قرار میگیرند و ناگهان احساسهای بدی بهشان دست میدهد، میشود اعتماد کرد که شاید واقعاً ممکن است اتفاق بدی بیفتد، یا چیزهای مشابه. به هر حال تئوری یونگ امکان توجیه این چیزها را میدهد و یونگ اینها را بهعنوان حسنِ تئوری خودش در نظر میگیرد؛ که به جای اینکه بلافاصله هر چیزی که اتفاق میافتد بگوییم همینطور اتفاق افتاده و مثلاً تصادفی بوده — و ممکن است، چون خیلی وقتها ممکن است آدمی احساس بدی هم به او دست بدهد و اتفاق بعدی نیفتد.
احساس بد و پیشآگاهی
ولی فکر میکنم آدمها تجربههای شخصیای دارند که برای خودشان قابل انکار نیست. من تجربهٔ شخصیای دارم که برایم غیرقابل انکار است که قبل از اینکه اتفاق بعدی بیفتد، اتفاقهای خیلی عجیبی برایم افتاد؛ طوری که در آن زمان هیچ توجهی به این چیزها نداشتم و نتوانستم — نمیتوانستم — از ذهنم دور کنم که چرا یک سلسله مثلاً اتفاقهای عجیب دارد میافتد؛ و بعد اینها به چیزهای خیلی بدتری منجر شد؛ یعنی ختم شد، حالا. به هر حال آدمها گاهی در زندگی شخصیشان دلایل کافی دارند که بعضی الهامات وجود دارد. من این را جزو بدیهیات تئوری یونگ میدانم که اینفورمیشنهای ناخودآگاه — همانطور که شما رؤیای بدی میبینید و این میتواند هشداری باشد برای اینکه اتفاق بدی ممکن است برایتان میافتد، بهطور کاملاً معنیدار و روشن — از طرف دیگر من معمولاً سعی میکنم این را تمام کنم: معنایش این نیست که دیگر اینها تمام میشود؛ به هر حال نمیدانم؛ هنوزم اینجا داشتم نگه داشته بودم: در همان تعریفی که رؤیا میتواند انعکاسدهندهٔ اتفاقهای خوب و بد در آیندهٔ نزدیک باشد، واضح است در بیداری هم میتوانید حسهای خوب و بدی داشته باشید که یکجور شما را آماده کند برای اینکه اتفاق خوب یا بدی برایتان بیفتد. بنابراین خیلی از آن چیزهایی که مردم تجربه میکنند در تئوری یونگ — بهعنوان چیزهایی که توجیهش خیلی ساده است — ممکن است در نظر گرفته بشود. فقط من مدام بر این تأکید میکنم که اینجا منبع اعتقادات خرافی و ایدههای احمقانه میتواند باشد؛ یعنی هر چیزی — آدم حالا، شلوار — «نمیدانم سیاه دید، بگوید الان مثلاً شغلم از دست میرود»؛ مثلاً شلوار یکجور راه رفتن — یعنی اگر کسی بخواهد اتفاقهایی را که در روزمره برایش میافتد یکجور نمادین تعبیر کند، حتماً «شغلش را از دست میدهد» — لااقل شغلش را از دست میدهد؛ یعنی نمیتواند زندگی نرمالی بکند. عکس بزند بگوید این معنایش این است که باید — یکی دیگر میآید میگوید که حالا برو زوج باش، اشکال ندارد؛ فرقی میکند. اینجور چیزهایی که اتفاقاً همچنان در فرهنگ عامیانهٔ ما هست، اتفاقاً همین است که آدم گارد میگیرد نسبت به اینکه بعضیها حرفهای یونگ را بپذیرند: یعنی اینقدر گاهی از اینجور چرندیاتی که در فرهنگ عوام وجود دارد — که حالا اگر واقعاً ریشههای واقعی هم داشته باشد — بعضیها ترجیح میدهند کلاً بگویند هیچی وجود ندارد؛ هیچ احساس بد و خوبی معنی ندارد. چیزی شنیدهاید که میگویند «وقتی آدم از چیزی میترسد، سرش میآید»؟ ببینید از نظر تئوری یونگ باز این به یک معنا میتواند خیلی — چرا اصلاً از چیزی میترسید؟ خیلی طبیعی است فکر کنید بعضی آن ترسهایی که نمیدانید چرا میترسید و میترسید ممکن است منشأ ناخودآگاه داشته باشد؛ یعنی واقعاً چیزی دارد سرتان میآید؛ اخطارهایی در ناخودآگاه وجود دارد: از چیزی میترسید و بعد هم همان سرتان میآید؛ مثل این است که بگویم رؤیای بدی میبینم، مثلاً آن اتفاق بهطور نمادین برای من افتاد؛ آن رؤیا برایم دارد حرف میزند؛ آنجاست که آگاهی دربارهٔ مثلاً اتفاقهایی که حول و حوش آدم میگذرد به آدم داده میشود؛ و طبعاً گاهی ممکن است احساسهای بد خیلی قوی دقیقاً همین معنا را داشته باشد: مثل انعکاس یک رؤیای فراموششده در ذهن آدم. و میگویم این حرفها را دارم میزنم و خیلی احساس بدی دارم از این جهت که فکر میکنم ممکن است آدمها دچار توهم هم بشوند: یعنی هر احساس بدی که بکنند بگویند — میدانید — این آدمهای خرافی هستند؛ «پایشان بخورد به پله میگویند نه، امروز نمیروم مثلاً سر کار؛ اتفاقی میخواهد برایم بیفتد»؛ نمیدانم، «اگر لباسمان پاره بشود باید هفت دور دور چیزی بچرخیم تا اثرش از بین برود». این دقیقاً — اتفاقاً — تمثیل معروفی در مثنوی هست که مولانا نهایتاً میخواهد بگوید: جایی که سکهٔ تقلبی هست، معنایش این است که خلاصه سکهٔ واقعی هم آنجا ضرب شده است؛ یعنی جایی که اصلاً سکه وجود نداشته، سکهٔ تقلبی به بازار نمیآید. این خرافات مثل سکههای تقلبیاند: یعنی چیز واقعی وجود دارد که تشخیصش برای آدمها خیلی راحت نیست؛ ولی بعد در فرهنگ عوام انعکاسهایی پیدا کرده؛ هر کسی برای خودش — مثل این تعبیر رؤیاهایی که بعضی دربارهٔ خودشان میکنند: هر چه در خواب میبینند فکر میکنند همان است؛ یا بعضی بدتر: این کتابهایی که الان در فارسی هم چند موردش وجود دارد از این تعبیرها — «اگر حشره دیدید مهمان برایتان میآید؛ اگر فلان چیز دیدید به سفر خوبی میروید» — معمولاً اصولاً چنین است که خوب است، خواب یا بد است؛ مثل چیز میماند؛ یعنی کلاً معنی نمیکنند: اینکه مثلاً در خواب بادی بوزد یعنی سوار هواپیما — نمیدانم — به مسافرت طولانی میروید؛ معمولاً هیچ ربطی به زندگی آدمها ندارد. گاهی تکنیکهایی هم بعضیها دارند که چیزهایی میگویند در تعبیر رؤیا؛ تقریباً همیشه خلاصه یکجور — بعضی فالگیرها چیست؟ آره: مثلاً فرض کنید کسی رؤیایی دیده از آدمی که تعبیر رؤیا میکند میپرسد؛ میگوید «تو دینی داری که ادا نکردی و باید آن دین را ادا کنی» — همهٔ آدمها خلاصه دینی دارند ادا نکرده؛ بعد طرف هم پیش خودش فکر میکند آره یادم افتاد، راست میگوید: «آن دین مثلاً فلان را ادا نکردم». از این حرفها زیاد میشود زد. به هر حال به نظرم عالمی این عقاید خرافی در ایران سکههای تقلبیِ — اتفاقاً — چیزی واقعیاند که اصلاً بهراحتی قابل تشخیص نیست که آن چیز واقعی در موردهای خاص چیست؛ کی اصیل است، کی اصیل نیست؛ یکجور احتیاج به تجربه — یا حتی شاید بخواهم بگویم روشنبینی — دارد دربارهٔ بعضی وقایع که معنیدار هستند یا نیستند.
گزارشهای یونگ از همزمانی
ولی کلاً هم نمیشود انکار کرد که چنین چیزهایی وجود دارد: یونگ کلکسیونی از اینجور اتفاقهای معنیدار در زندگی خودش یا نزدیکانش گزارش کرده و یکی دو مورد در زندگی خودش واقعاً جالب است — مگر اینکه کسی بگوید یونگ دارد دروغ میگوید. وگرنه نمیشود مثلاً داستانی را که دربارهٔ پیدا شدن ماهی در یک روز از صبح تا عصر در زندگیاش گزارش کرده نادیده گرفت: هر جا میرفته ماهی میدیده، یا نقش ماهی میدیده، یا خود ماهی را میدیده؛ یا جایی — دقیقاً یادم نیست — سر راهش حتی ماهی مرده هم آن روز دیده؛ و دربارهٔ این تفسیری دارد که معنایش مثلاً در زندگی خاص یونگ چی میتواند باشد. به هر حال گاهی مجموعهای از نمادها و چیزهای معنیدار در زندگی روزمرهٔ آدمها پیدا میشود که با احتیاط خیلی خیلی زیاد ممکن است کسی یاد بگیرد بعضی از این نمادها را و معنیشان را بفهمد. راستش کمی در این هفته — شاید علت اینکه آپلود شدن به تأخیر افتاد — احساس خوبی بهم دست نداد که دربارهٔ چیز ایرانی صحبت کنیم: در فرهنگ ما کلاً پذیرش خیلی کمی هست نسبت به اینکه مثلاً از دل حرفهای یک نفر آدم چیزهای پنهانی دربیاورد. در فیلمهای خارجی که آدم دارد صحبت میکند، هر چقدر دربارهٔ کارگردان کنجکاو شوید و بگویید، حرفهای دیگر مشکلی ایجاد نمیشود؛ آن آدمها — اگر زنده باشند؛ بعضی از این آدمهای غربی — خوششان هم میآید که شما چیزهای عمیقی دربارهٔ زندگی خصوصیشان بگویید؛ ما ایرانیها کلاً حریم زندگی خصوصی برایمان خیلی چیز است؛ حساسیتهای خاصی وجود دارد. کمی شاید چون موضوع فیلم ایرانی است مقدار احتیاط بیشتری بکنیم دربارهٔ نتیجهگیریکردن دربارهٔ وضعیت مثلاً روانی یک هنرمند در شرایطی که داشته کاری را انجام میدهد. بگذریم. من کلاً احساس خوبی دربارهٔ نقدکردن کارهای ایرانی ندارم؛ زیاد احساس خوبی ندارم که یک فیلم خارجی را بخواهم معرفی کنم: فیلمهای خارجی همه ممنوعیتهای نمایشی و اینها دارند و فیلمهای داخلی هم ممنوعیتِ حرفزدن دربارهشان وجود دارد. داستانهای خارجی را دستکم راحتتر میشود حرف زد؛ بیشتر نمادِ بیماری و مثلاً چیزهای اینشکلی است.