→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۵۲ · نقشهٔ جلسات

رشدِ آنیما هنرپیشه

۱۳,۱۲۸ واژه · ۲۹ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با رشد آنیمای مرد و نقش مادر در آن آغاز می‌شود و از آیین‌های تشرف و اختلال‌های ازدواج می‌گذرد. بعد آنیما را منبع الهام هنری می‌داند و با این پیش‌زمینه سیر فیلم‌های مخملباف را تا دست‌فروش دنبال می‌کند. در بخش پایانی به فیلم هنرپیشه می‌رسد و جزئیاتی از آن را برای کسی که بخواهد روی فیلم کار کند می‌گوید.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

موضوع کلی: رشد آنیما در مرد

در مراحل رشد آنیمای مرد — به غیر از آن سه مرحلهٔ اسطوره‌ای که وجود دارد — اول مادر آن را پر می‌کند؛ بعد قرار است تغییراتی بکند و تبدیل به چیزهای دیگری بشود؛ یک‌جور پدیده‌ای که فروید به آن می‌گوید تصعید باید پیش بیاید. چون هنر و الهام هنری در مرد به‌شدت تحت تأثیر فعالیت آنیماست، بنابراین یک‌جور فکر می‌کنم خوب است که یک تحلیل کلی روان‌کاوانه داشته باشیم دربارهٔ اینکه آنیما در مرد چطور فعالیت می‌کند، چه سیری دارد و چطور به هنر مربوط می‌شود؛ و بعد در این فیلم — نه در این فیلم خاص، کلاً در آثار مخملباف — فکر می‌کنم خیلی روشن می‌شود این را پیگیری کرد که چه وضعیتی وجود داشته. خیلی از مشکلاتی که مردها در روابط خانوادگی خودشان پیدا می‌کنند مربوط به همین مسائلِ عقب‌ماندگی رشد آنیما است. نمی‌دانم دربارهٔ این موضوع در این کلاس‌ها چقدر حرف زده‌ام؛ قبلاً هم پراکنده جاهایی حرف‌هایی زده‌ام؛ می‌خواهم مقدمه‌ای در این مورد بگویم و کمی دربارهٔ فیلم‌های مخملباف بحث کنیم که چطور می‌شود این چیزها را در آن‌ها پیدا کرد.

احساس کودک نسبت به مادر

بگذارید از این شروع کنم که وقتی از احساسات آنیمایی، از آنیما صحبت می‌کنیم، کمی شهوداً روشن باشد که به چه چیزی داریم اشاره می‌کنیم. همهٔ ما این تجربه را از کودکی داریم: یک احساس خیلی عمیق که کودک نسبت به مادر خودش دارد. من واقعاً به‌جای اینکه بخواهم این احساس را تشریح کنم، سعی می‌کنم فقط به آن اشاره کنم، با توجه به اینکه همهٔ شما این احساس را تجربه کرده‌اید؛ فقط کافی است یادتان بیاید که در دوران کودکی آن حس علاقهٔ خاص به مادر به‌عنوان منبع امنیت و آرامش و غذا و همهٔ این چیزها. تقریباً تمام احساس کودک در ماه‌ها و سال‌های یکی دو سال اول زندگی‌اش به‌شدت معطوف به مادر است و یک حس انگار عاشقانه، همراه با وابستگی شدید به مادر وجود دارد که یک شور عاشقانه واقعی در آن هست. همین احساسات عمیق کودکانه است که بعداً تبدیل می‌شود به مثلاً عشق در بزرگسالی؛ یعنی بیس این احساسات آن‌جا شکل می‌گیرد. این احساسات نسبت به مادر یک‌جور پایهٔ عواطف و احساسات در مرد است؛ یعنی بعداً حتی احساس مرد نسبت به طبیعت، نسبت به آثار هنری، نوع لذتی که از آثار هنری می‌برد، همه انگار از این احساس منشعب می‌شود. این یک چیز خیلی کلی است — فکر می‌کنم بدون شک — و این چیزهایی که می‌گویم اصلاً خیلی یونگی نیست؛ همهٔ روان‌کاوها و حتی آدم‌هایی خارج از دیسیپلین روان‌کاوی به معنای یونگ و فروید — آدم‌هایی که روی روان‌شناسی کودک کار می‌کنند و روی این حس عمیقی که میان مادر و کودک وجود دارد — به‌شدت تأکید می‌کنند و اینکه این چقدر در رشد روانی کودک مهم است. کودکی که ارتباط مثبت با مادر یا با موجودی که جانشین مادر شده باشد دارد — آنیما را باز یادآوری می‌کنم که به‌عنوان یک آرکتایپ مثل یک ظرف خالی است؛ مهم نیست که الان در مادر به معنای واقعی کلمه باشد، ممکن است یک کودک ارتباط با غیر مادر داشته باشد، یک موجود مادرگونه؛ ولی به هر حال تقریباً کودکی نیست که این تجربه را نداشته باشد.

پر شدن آنیما و جدایی از مادر

به هر حال کودک چیزی پیدا می‌کند که آنیمایش با آن پر بشود؛ ولی هرقدر این ارتباط ضعیف‌تر باشد، مثل این است که آن ظرف به اندازهٔ کافی پر نمی‌شود و انسان — یک مرد — ممکن است از نظر عاطفی موجود قدرتمندی نباشد. شما خیلی از مردها را می‌بینید که موجودات عاطفی نیستند، اصلاً روابط عاطفی نمی‌توانند برقرار کنند؛ ممکن است این یک‌جور برگردد به شرایط دوران کودکی‌شان و اینکه آن رابطه‌ای که باید با مادر یا با آن حس مادرانه داشته باشند را تجربه نکرده باشند. یعنی هر اختلالی در رابطهٔ کودک با مادر می‌تواند انسان را در دوران بزرگسالی دچار اختلال‌های عاطفی کند. این نکتهٔ خیلی مهمی است که مادر در ابتدای کودکی وجود کودک را پر می‌کند — دختر و پسر هم ندارد؛ یک حس همزادپنداری و اتحاد وجود دارد. بعد از اینکه این اتحاد می‌شکند، مادر به‌عنوان یک موجود خاص، قسمت آنیمای مرد را کاملاً پر می‌کند. بعد مرد قرار است در مراحل رشد خودش این آنیمای پُرشده توسط مادر را انگار از مادر تخلیه کند و یک زن دیگر را به‌جای آنیمای خودش بگیرد. بنابراین رشد آنیما مرحله‌ای دارد که مرد باید بتواند از مادر جدا بشود و به یک زن دیگر بپیوندد؛ و این مسئلهٔ خیلی خیلی بین‌المللی و تاریخیِ اختلالی است که در مردها وجود دارد: تمایزگذاشتن میان مادر و همسر. اینکه مثلاً در همان Bad Ronald کلاً موضوع فیلم به یک معنا همین بود که مادر همهٔ وجود کودک را رها نمی‌کند؛ کودک را انگار در خودش می‌خواهد نگه دارد و این تبدیل به یک فاجعه می‌شود. اصولاً این‌جور رابطه‌های سنگین و خیلی نزدیک که میان پسر و مادر ادامه پیدا می‌کند، نتیجه‌اش اختلال در رابطه با جنس مخالف است. ممکن است پسری ازدواج هم بکند ولی کلاً نتواند ارتباط طبیعی با همسرش برقرار کند. همچنان نفوذ مادر ممکن است ادامه پیدا کند؛ وقتی آنیما — یعنی مادر همچنان مسلط بر آن بخش آنیمایی وجود یک مرد است — یکی از اختلال‌های خیلی شایع که در کتاب آنتونی استور به آن اشاره شده این است که احساسی که مرد نسبت به همسرش پیدا می‌کند، به نوعی — بدون اینکه به دست خودش باشد — به‌طور ناخودآگاه، همسر و مادر با هم قاطی می‌شوند. یعنی مثل این است که ظرف آنیما از مادر تخلیه نشده و حالا چیز دیگری واردش شده و این احساسات آنیمایی یک مخلوطی از احساسات است: احساس نسبت به همسر و چیزی از نوع احساس نسبت به مادر هم در آن هست. این اختلال خیلی شایع است و منجر می‌شود به یک‌جور سردی جنسی مرد نسبت به همسر، به این دلیل که «این مادرم است دیگر»؛ بنابراین یک‌جور ارتباط جنسی با او حالت خارج از عرف پیدا می‌کند. نمی‌دانم، در استور به این اشاره می‌کند؛ چند صفحه‌ای دربارهٔ این نوشته است که مرد نمی‌تواند میان مادر و همسر تفکیک کند: آن حالت تقدس و پاکی که رابطهٔ پسر با مادر دارد، و ممنوعیتی که رابطهٔ جنسی آن‌جا میان پسر و مادر دارد، می‌تواند سرایت کند به رابطهٔ پسر با همسر، در صورتی که احساسات پسر نسبت به همسر حالت‌هایی شبیه احساس نسبت به مادر داشته باشد.

آیین‌های تشرف و مرد شدن

این خیلی شایع است. علت اینکه الان این مقدمه را می‌گویم — غیر از اعتراضی که آخر جلسهٔ پیش شد که دربارهٔ فیلم هنرپیشه سمبل‌سازی کردم و من هم تأیید می‌کنم که این کار را کردم — این است که الان دارم سعی می‌کنم طوری بحث کنیم که خیلی به مسائل شخصی و خود او مربوط نشود و دوباره به هنرپیشه نگاهی بیندازیم که همان اعتراض جواب داده شده باشد و خطوط قرمز اخلاقی را مثل آقای احمدی‌نژاد زیر پا نگذاریم. چیزی که می‌خواهم به آن اشاره کنم این است که اصولاً ما در دورانی زندگی می‌کنیم که این‌جور اختلال‌ها خیلی شایع است. من بارها گفته‌ام — و مطمئنم در این جلسات هم بیش از یک بار گفته‌ام — که یونگ خیلی با صراحت در این مورد صحبت کرده که ما در دورانی زندگی می‌کنیم که چیزی جانشین آیین‌های تشرف در دوران باستان نشده است. یونگ به‌شدت تأکید دارد که آن آیین‌های تشرف برای مرد‌شدنِ مرد و برای آمادگی روانی ورود به جهان مردانه یک ضرورتی داشت. اینکه در سنی جامعهٔ مردان — نمی‌خواهم بگویم در همه‌جا عیناً چنین بوده — ولی فرم کلی آیین تشرف در سراسر دنیای دوران باستان چنین بوده و هنوز هم در بعضی جاهایی که زندگی حالت بدوی دارد ادامه دارد؛ حالا ممکن است تعدیل شده باشد: بچه تا سنی مال مادر است، پسرها و دخترها کنار زنان زندگی می‌کنند، ولی به‌طور قاطعانه بنا به سنتی که در هر جایی بوده، در سنی مشخص پسرها را به‌زور از مادرها جدا می‌کردند و آیین‌هایی همیشه وجود داشت که برای ورود به دنیای مردانه باید از مراحلی می‌گذشتند. از حالت‌های خیلی افراطی که در استرالیا دیده شده یا در بعضی سرخ‌پوستان آمریکای شمالی، تا حالت‌های لطیف‌تر که مثلاً ممکن است در خاورمیانه ببینید. لطیف‌ترینش این است که یک روز پدر پسر را برمی‌دارد با خودش می‌برد سر کار و از آن لحظه پسر در دنیای مردانه زندگی می‌کند؛ باید آن لطافت‌هایی که زندگی کودکی همراه مادر دارد را فراموش کند، دو سه بار کتک بخورد، خلاصه یاد بگیرد در محیط‌های خشن و روابط اجتماعی خشن چه باید بکند. فیلمی هست که خیلی فیلم خوبی است، جایزهٔ نخل طلای کن برده و صد بار از تلویزیون ایران پخش شده؛ تقریباً جزو چند فیلمی است که اگر حساب کنیم رکورددار است: فیلم «پدرسالار» برادران تاویانی که باید دیده باشید. اسمش را شاید یادتان نباشد؛ از همین جهت به آن اشاره می‌کنم: یک روز پدر راه می‌افتد می‌آید مدرسه، جلوی معلم و بچه‌ها — در حالی که معلم اصلاً زنی است که معترض است و فکر می‌کند این بچه شش هفت‌ساله است — پسر را دستش می‌گیرد و از مدرسه می‌برد کوهستان و قرار می‌شود پسر به‌عنوان چوپان درس نخواند و در کوهستان زندگی کند؛ ماه‌ها او را تنها می‌گذارند، یک بچهٔ کوچولو را با گوسفندهایش. این نوع روابط — که در آن فیلم، که از زندگی‌نامهٔ آدمی معروف ساخته شده و تا حدود زیادی واقعی است، اگر همه‌اش نباشد مقدار خیلی زیادی‌اش واقعی است — جنس طبیعی روابطی است که در خانواده‌ها وجود داشته: پدر یک روز پسر را با خودش می‌برد و اینکه زن و پسر میل داشته باشند یا نداشته باشند، این کاری است که انجام می‌شود. و این آیین تشرف و کنده‌شدن از کودکی چیزی است که مرد را آماده می‌کند مرد بشود و بعداً آن جای خالی احساسات کودکانه‌ای که معطوف به مادر بود به‌شدت در وجودش باقی بماند و بعداً توسط علاقه به یک زن دیگر پر بشود. حالا اگر زندگی مردانه و فرهنگ مردسالارانه خیلی خیلی شدید باشد — که تقریباً همه‌جا بوده — اصولاً مرد دیگر عاشق هم نمی‌شود؛ تبدیل می‌شود به موجودی که آنیمایش مثل ظرفی تقریباً خالی می‌ماند و همین‌طور بدون آنیما به زندگی خودش ادامه می‌دهد: موجود خشنی بدون زندگی عاطفی. و این چیز نرمی است که سنت در همه‌جای دنیاست؛ یعنی آیین تشرف لازمهٔ مرد‌شدن است و اگر زیادی‌اش را بخورید — یعنی با این فرهنگ سختگیر باشید — از این مرزها در واقع مرگ عبور می‌کنید.

مرز مرگ و شکستن آنیما

اصلاً آنیمایش اصلاً آنیمایش — این ظرف — نه اینکه بشکند، از هر چیزی خالی می‌شود و دیگر قرار هم نیست که پر بشود. این ظرف‌هایی که درباره‌شان حرف می‌زنیم قرار است همراه با رشد روانی انسان رشد کنند؛ یعنی احساس عاشقانهٔ یک مرد در بزرگسالی قرار است خیلی خیلی قوی‌تر از احساس کودکانه‌اش نسبت به مادر و آن حس مادرانه‌ای که در خانه وجود دارد باشد؛ خیلی تکامل‌یافته‌تر. ولی وقتی فرهنگ چیز دیگری می‌گوید — فرهنگ در جهت تحقیر زن، فرهنگ در جهت ستایش خصال مردانه به معنای مردسالارانه؛ مثلاً «مرد خوب، مرد قوی جنگ‌آوری که هیچ احساسی ندارد» — وقتی در چنین فرهنگی یک نفر بزرگ بشود، طبعاً آن ظرف خالی شده و چیزی هم جایش نیست و هر نوع احساس و عواطف ظریف و لطیف هم ممکن است حالت‌های تحقیرآمیز داشته باشد.

فرهنگ خشونت و پنهان کردن احساس

بنابراین اگر مثلاً در زمان جاهلیت — که اوصافی از آن شنیده‌ایم که مردسالاری به معنای وحشتناکی در آن وجود دارد — شاید مثال خوبی نزدم، چون آن‌جا حداقل یک‌جور فرهنگ شاعری قوی وجود داشته؛ در جاهایی که مثلاً وایکینگ‌ها بوده‌اند شاید مثال خوبی باشد: اینکه مردی بخواهد عاشق بشود و حس شاعرانه داشته باشد، اصلاً اگر داشته باشد باید از همه مخفی کند؛ خودش هم خجالت می‌کشد که «چرا این‌طور شدم؟ چرا چنین موجود احمق و ضعیفی شدم؟» مردی که عاشق است نمی‌تواند مثل وایکینگ‌ها راه بیفتد و راحت آدم بکشد. برای آن خشونتی که در بعضی تمدن‌ها و فرهنگ‌ها وجود داشته، طبعاً ایده‌آل‌هایی در آن هست: جنگ‌آوری و بی‌رحمی را ستایش کردن. این‌ها مانع از رشد آنیماست. چیزی که می‌خواهم بگویم این است که ما الان در دورانی زندگی می‌کنیم که مشکل این است که اصلاً آن آیین تشرف وجود ندارد؛ یعنی پسر هیچ‌وقت از مادر جدا نمی‌شود، آنیمایش اصلاً آماده نمی‌شود و رشد نمی‌کند. این مشکلات یک‌جور دیگر است؛ در حالت تفریط قرار داریم که خیلی هم شایع است، مخصوصاً در جایی مثل ایران که روابط خانوادگی خیلی سنگینی وجود دارد: مادرها خودشان را وقف فرزندان می‌کنند. شما ممکن است در یک فرهنگ اروپایی اصولاً بگویید آن‌جا مشکل این است که اصلاً آنیما از دوران کودکی هم خیلی شکل نمی‌گیرد؛ بنابراین ممکن است آدم‌ها به دلیل عدم ارتباط قوی با مادر و اینکه سرویس‌های مادرانه را به اندازهٔ کافی دریافت نمی‌کنند — الان اوضاع کمی بهتر شده ولی مثلاً سی چهل سال قبل اصولاً شیردادن به فرزند از طرف مادر چیز منسوخ‌شده‌ای بود در خیلی جاهای جهان متمدن؛ شیرخشک هست، راحت‌تر است و می‌دادند؛ و کلاً به دلایلی مثل مد روز، مادرها تمایل زیادی به شیردادن حتماً نداشتند — این نمونهٔ خیلی واضحی است از اینکه آن ارتباط کودک و مادر با آن قدرتی که قرار داشته باشد ممکن است شکل نگیرد.

شیر مادر و فاصله عاطفی

مادری که شاغل است، بچه‌اش را در مهدکودک می‌گذارد، می‌رود و می‌آید، شب همراه پدر یک سرویس مشترکی به کودک ممکن است در حد یکی دو ساعت بدهند و زود هم بخوابانند که مزاحمشان نباشد — چون در زندگی اروپایی پدر و مادر برای خودشان زندگی مستقلی دارند و بچه هم هست، اگر بشود؛ نباشد که بهتر؛ اگر باشد هم تا حدی باید از سرش باز کرد. اگر این احساسات اصلاً قوی نباشد و آنیما شکل نگیرد، یکی از آن بچه‌ها موجوداتی یک‌خورده‌ای می‌شوند. این یک تحلیل خیلی ساده از اینکه چرا این‌قدر روابط جنسی خالص در جهان غرب وجود دارد و کسی عاشق نمی‌شود: پایگاه‌های خانوادگی‌ای که موجودی در آن به وجود بیاید که عواطف عاشقانه بتواند پیدا کند، در خانوادهٔ غربی مقداری کم شده است. در ایران مشکلات بیشتر از نوع مشکلات رونالدی است: روابط خیلی قوی میان پسر و مادر وجود دارد ولی آن آیین تشرف به وجود نمی‌آید؛ مادر و پسر این روابط خیلی نزدیک و عاطفی را ممکن است تجربه کنند؛ و آن مشکلی که آن‌جا به وجود می‌آید حالتی حاد است که اصلاً جلوی ارتباط پسر با جنس مخالف را ممکن است بگیرد؛ ارتباط با جنس مخالف دقیقاً همان‌طور ممکن است همراه با احساس گناه باشد. بنابراین طبیعی است که چنین موجودی از نظر روانی اصلاً امکان عاشق‌شدن ندارد؛ و اتفاقی که می‌افتد این است که با اولین کرشی که برایش پیش می‌آید احساس گناه به او دست می‌دهد و می‌رود در یک پستویی قایم بشود — آن دیگر حالت اغراق‌شدهٔ اوست ولی به هر حال این حالت‌ها در آدم‌ها می‌تواند وجود داشته باشد. دخترها کلاً از این نظر با پسرها فرق می‌کنند، برای اینکه دیاگرام جنسی‌شان فرق دارد: مرد اول انگار عاشق مادر است و باید یک سوئیچ‌کردنی بکند — اینکه مادر را کنار بگذارد و یک زن دیگر را جای او بگذارد؛ زن اول عاشق مادر است، باید سوئیچ کند به پدر، بعد سوئیچ کند به اینکه یک مرد دیگر را جای پدر بگذارد؛ یک پیچیدگی دیگری آن‌جا وجود دارد که در هر مرحله‌ای ممکن است متوقف بشود. فروید خودش اعتراف داشت که این را خیلی خوب نتوانسته تحلیل کند؛ کلاً فروید در تحلیل مراحل رشد پسرها خیلی موفق‌تر بود.

انتخاب همسر و سرویس‌های مادرانه

به هر حال یک چیز خیلی واضح این است که رابطهٔ عاطفی — یعنی پُرشدن آنیمای یک مرد توسط مادر — اختلالاتی به وجود می‌آورد؛ در حالت‌های خیلی حاد مثل فیلم Bad Ronald ممکن است وجود داشته باشد، حالت‌های ساده‌ترش این است که احساس مرد موقع انتخاب همسر نسبت به کسی که به‌عنوان همسر انتخاب می‌کند، شباهت‌هایی به احساسش نسبت به مادرش داشته باشد؛ چون آنیما — چون آیین تشرف طی نشده — همچنان مرد دنبال چیزی است که ادامهٔ همان رابطه باشد؛ احساسش نسبت به زن همچنان شبیه احساسش نسبت به مادر است. وقتی چنین رابطه‌ای میان مرد و زن شکل بگیرد، قطعاً مشکلاتی پیش می‌آید؛ چیزی که به نظرم الان در جامعهٔ ایرانی خیلی خیلی فراوان است. بفرمایید؟ تجدید؟ آره، یعنی تجدید رابطه: مثل اینکه شما رابطه‌ای با مادرتان دارید که دیگر قابل ادامه نیست؛ رشد روانی‌تان باعث می‌شود دیگر آن حس را مادرتان به شما نمی‌دهد. این رابطه می‌تواند تبدیل بشود به رابطهٔ تجدید؛ یعنی می‌خواهد همان رابطه را — رابطه‌ای از همان جنس — داشته باشد و بعد بخواهد در این رابطه رابطهٔ جنسی هم وجود داشته باشد. این‌ها تناقض است؛ دقیقاً همان مشکلاتی را پیش می‌آورد که استور به آن اشاره می‌کند: بعد از مدتی رابطهٔ مرد و زن ممکن است کلاً متوقف بشود، یا رابطه به‌طور وحشتناکی همراه با عذاب وجدان و احساس گناه باشد و رابطهٔ جنسی طبیعی شکل نگیرد. من یک بار به این اشاره کردم که وودی آلن جایی از قول خودش می‌گوید — مثل حالت اعتراف — که به همهٔ زن‌ها میل جنسی دارد به‌غیر از همسر خودش. در فیلم «دیکانستراکتینگ هری» از قول یکی از شخصیت‌ها می‌گوید دقیقاً همین است: جنس رابطه‌اش با همسرش چیزی از رابطه‌اش با مادر در آن هست. وقتی زن غذا درست می‌کند — آن خانه‌داری که زن انجام می‌دهد — چیزی از مادرانگی در آن هست؛ و اگر مرد این تفکیک را انجام نداده باشد، می‌رود به سمت اینکه این موجود را قاطی کند با چیزی که باید باشد؛ بعد رابطهٔ جنسی‌اش با هر زنی می‌شود، غیر از آن زنی که الان بارقه‌هایی از مادر را در او می‌بیند — همان احساس‌های آنیمایی. رابطهٔ جنسی خالص بدون احساس تجربه می‌کند با زن‌ها؛ و جایی که عشق و عاطفه باشد، چون تفکیک انجام نشده، مشکل برایش به وجود می‌آید؛ نهایتاً رابطه‌اش با همسرش میل می‌کند به چیزی در حد رابطه‌اش با مادرش. حالا این اختلال‌ها می‌توانند وحشتناک شدید باشند. فکر می‌کنم یک بار این‌جا به آن اشاره کردم که در برنامهٔ «هزار راه نرفته» یک بار با زن و مردی مصاحبه می‌کرد؛ مردِ مصاحبه‌شونده می‌گفت — زیاد به زنش گفته بودم — «من می‌خواهم تو نقش مادرم را داشته باشی»؛ اصلاً خجالت نمی‌کشید. زن می‌گفت مشکل ما این است که او می‌خواهد مرا به‌جای مادرش استفاده کند. مرد هم رک‌وراست می‌گفت آره، من حداقل به او گفتم. این دیگر حالت‌های شدیدی است: اصلاً سرویس می‌خواست از همسرش بگیرد — سرویس غذا درست کند، دست تر و خشکش کند مثل یک نوزاد؛ کارهایی که مادر برایش انجام می‌دهد. ببینید، این را اشتباه نگیرید با اینکه اگر زن این کارها را بکند اختلالی پیش می‌آید؛ من اتفاقاً برعکس می‌گویم: اگر اختلال در وجود مرد باشد، زن هر کاری بکند آن اختلال هست و این تر و خشک کردن‌ها را می‌خواهد؛ و اگر این کار انجام نشود، رابطه به هم می‌خورد. یعنی نکته این است که اگر مرد سالم باشد یا مقداری خلاصه از این مشکلات داشته باشد، اگر زن هیچ‌کدام از این کارهای مادرانه را انجام ندهد، اتفاقاً آن جدایی کامل مرد از مادرش اتفاق نمی‌افتد. منظورم را می‌فهمید یا نه؟ یعنی اگر همچنان — آن کسی که این سرویس‌ها را مادر می‌داد — زن آن‌ها را ندهد، مثل این است که زن باید هر جور رابطه‌ای را که مادر با پسر داشته در مورد شوهرش با هزار چیز جدید ایجاد کند؛ جای مادر را هم باید بگیرد، وگرنه دقیقاً این مشکل به وجود می‌آید که انگار در وجود مرد ته‌مانده‌هایی از رابطه با مادرش را حفظ می‌کند؛ یعنی زن باید این را جدا کند. ما بعضی از دخترها را که هوش غریزی دارند می‌شناسیم که می‌دانند باید این کارها را بکنند و بعضی‌ها ندارند؛ و در فرهنگ فعلی دخترهایی که فکر می‌کنند آشپزی‌کردن برای همسر کار بدی است، این‌ها دچار مشکلاتی می‌شوند — دقیقاً راهی باز می‌گذارند. من واقعاً این را دیده‌ام که مادرها به‌طور غریزی در جهت تخریب رابطهٔ پسرشان با عروس عمل می‌کنند، چون کاملاً می‌دانند که الان یک‌جوری دارند طرد می‌شوند و چنین احساسی بهشان دست می‌دهد؛ با خیلی مانورها، با غذا دادن. واقعاً دیده‌ام — و نه یک مورد؛ اگر یک مورد استثنایی دیده بودم — حتی چند مورد دیده‌ام که مادر وقتی پسر ازدواج کرده همچنان برایش غذا می‌فرستد. — (حاضری گفت: همه دیدید؟) — نه، نمی‌دانم؛ من زیاد ندیده‌ام، شاید این‌قدر هم شایع نباشد، چون خیلی برایم عجیب است. و این وحشتناک است؛ یعنی اشتباه استراتژیک بزرگی است که یک زن می‌کند که اجازه بدهد این اتفاق بیفتد؛ این دقیقاً ادامهٔ همان چیزی است که باعث می‌شود روابط به هم بخورد. یعنی زن کلاً باید — نه اینکه — من الان طوری حرف می‌زنم انگار چون بعضی‌ها دقیقاً یک اشتباه دیگری هم دخترها می‌کنند و آن این است که علناً در جهت قطع رابطهٔ پسر و مادر اقدام می‌کنند، و آن هم حساسیت ایجاد می‌کند. به هر حال پیچیدگی‌هایی وجود دارد که نمی‌خواهم واردش شوم.

بد رونالد و آثار مخملباف

می‌خواهم سعی کنم این را وصل کنم به اینکه چون آنیما منبع اصلی الهام هنری در هنرمندان است، شما اصولاً وقتی با یک اثر هنری مواجه هستید، با فعالیت آنیمای هنرمند مواجه‌اید. و عجیب نیست که مثلاً — من همین‌طور که رنگ را در فیلم Bad Ronald آوردم می‌بینید — اصلاً صورت مسئله آن‌جا رابطهٔ مادر و پسر است؛ به دلیل دیگری فیلم‌های مخملباف را برداشتیم و این‌جا هم همه‌اش این است. کلاً مسائل آنیمایی در فیلم‌ها به‌عنوان موضوع، یعنی اینکه آنیما محرک هنرمند مرد در خلق اثر است، یک چیز کلی است؛ معنایش این نیست که همیشه در اثر هنری دربارهٔ آنیما بحث می‌شود، ولی سهم آثار هنری‌ای که موضوعشان اختلالات یا مسائل مربوط به آنیماست خیلی زیاد است. نمونه‌اش هم در هنرپیشه است چون دقیقاً همین را می‌بینید. من می‌خواهم بحثی را به این سمت ببرم که کلاً چیزهایی دربارهٔ آنیمای مخملباف و اختلالاتی که وجود دارد در چند اثری که به نظرم از دست‌فروش شروع می‌شود ببینید، تا مثلاً به این فیلم برسید؛ و همچنان این موضوع به‌شدت پررنگ در کارهای مخملباف ادامه دارد: فیلمی ساختهٔ اواخر به اسم «فلسفهٔ جنسیت» — Sex and Philosophy — که آن‌جا صراحتاً دربارهٔ مسائل جنسی صحبت می‌کند. به نظرم اگر از دست‌فروش شروع کنید، همین‌طور می‌بینید که چیزهایی در این مایه‌ها گفته می‌شود. می‌خواهم به‌جای فوکوس‌کردن روی یک فیلمِ تنها، کمی به عقب برگردیم و امروز چیزهایی هم دربارهٔ فیلم‌های قبلی مخملباف بگوییم و بعد دربارهٔ این فیلم بیشتر صحبت کنیم.

بسط آنیما به مردم و Caring

بگذارید به چند چیز اشاره کنم که به نظرم مهم است. آنیما بسط پیدا می‌کند به خیلی چیزها. شما وقتی به هنر فکر می‌کنید و منابع الهام هنری را نگاه می‌کنید — مهم‌ترین منبع الهام هنرمندان معمولاً به‌طور سنتی عشق به یک زن بوده از طرف مردها؛ مثلاً دوران رمانتیک که خیلی واضح است. احساسات مذهبی هم حالت‌های آنیمایی دارند: یک سری شور و عواطف دینی داریم که یک‌جوری در تمام ادیان یک زن مقدس هم وجود دارد — مخصوصاً در مسیحیت که مادر مقدس است و یک‌جور احساسات عمیق آنیمایی نسبت به آن شخصیت وجود دارد. احساس نسبت به طبیعت، احساس نسبت به مسائل دینی، و چیزی که به نظرم خیلی واضح است و شاید برای شما واضح نباشد: احساس کلی و دلسوزانه نسبت به مردم. عشق به مردم در یک مرد کاملاً می‌تواند حالت آنیمایی داشته باشد. چرا؟ برای اینکه وقتی حس مرد رشد می‌کند، آن چیزهایی که در آنیمای مرد ظاهر می‌شود و قبلاً در کودکی وجود نداشت — این‌ها چیزهایی است که در احساس مرد وجود دارد و می‌شود چک کرد و آدم بفهمد چقدر این آنیما ظرفیت منتقل‌شدن به یک زن به‌عنوان همسر را دارد. شاید یکی از مهم‌ترین پارامترها آن احساس عمیقی است که مرد دارد و حالت حمایت‌کننده نسبت به آن زن دارد: این احساس که باید برود کار کند، چیزهایی دربیاورد، بیاورد به خانه، خانه درست کند، امنیت درست کند — چیزهایی که یونگ کلاً واژهٔ Caring را برایش به کار می‌برد. این یک صفت مردانه است که در رابطهٔ کودک-مادر اصلاً وجود ندارد؛ Caring برعکس است. و دقیقاً اگر مرد آنیمایش رشد نکرده باشد، Caring را هم ممکن است از زن بخواهد — فاجعه؛ این‌ها چیزهایی است که فاجعه به وجود می‌آورد. چیزی که می‌خواهم بگویم این است که این احساس‌های آنیمایی و Caring کاملاً یک مرد می‌تواند — اگر مثلاً فعال سیاسی اجتماعی باشد — احساسش نسبت به کل مردم چنین حالتی باشد: مردم را صغیر و بیچاره‌ای ببیند که دارند از گرسنگی می‌میرند؛ یک سیاست‌مداری که چنین حس‌هایی دارد — شما این را به‌شدت در هنر سوسیالیستی می‌بینید. هنر سوسیالیستی خیلی خوب است — بعضی‌ها وقتی می‌شنوند «هنر سوسیالیستی» فکر می‌کنند هنر حزبی؛ نه، هنری که هنرهای مردمی است، آدم‌هایی که با دلسوزی نسبت به تودهٔ مردم آثار هنری خلق کرده‌اند. وقتی مردم گرسنه‌اند و غذا ندارند بخورند، وقتی امنیت ندارند، همان احساسات مردانه‌ای که یک مرد نسبت به همسر و خانوادهٔ خودش دارد، می‌تواند تعمیم پیدا کند به کل ملت؛ و این‌ها کاملاً جزو منشأ الهام است، دقیقاً به همین دلیل که بخش بزرگی از هنر را می‌بینید که این احساس در آن هست: مجموعه‌ای از آثار هنری اجتماعی دارید که کاملاً هنرمندان همیشه در جهت بیان ستمگریِ آدم‌های پولدار نسبت به آدم‌های فقیر و حس دلسوزی و رحم نسبت به آدم‌های پایین‌دست جامعه را نشان می‌دهند. شاید بشود گفت درس‌های خیلی خوبی از آثار هنری مخصوصاً در یکی دو قرن اخیر گرفت: مثلاً «بینوایان» ویکتور هوگو — آن احساسات آنیمایی که می‌تواند منبع الهام باشد. چیزی که می‌گویم این است که اصولاً منبع الهام — چیزی که عواطف یک مرد را به جوش و خروش می‌آورد — از آنیمایش می‌آید؛ و چیزی که مرد را به آن حالت شور و الهام هنری می‌رساند می‌تواند یک زن باشد، عشق به یک زن، عشق به طبیعت. شما چقدر آثار هنری دارید که بیان احساس یک مرد نسبت به طبیعت است — خیلی زیاد؛ در موسیقی، در نقاشی — نقاشی اصلاً بخش زیادی‌اش همین است. آن اثری که طبیعت روی مرد می‌گذارد بیان می‌شود. به همین‌طور تودهٔ مردم و شور مذهبی چیزهایی هستند که معمولاً منابع الهام‌اند و همه در حول‌وحوش همان احساسات آنیمایی — احساساتی که عواطف را یک‌جور شور عاطفی خاص ایجاد می‌کنند — می‌چرخند. فکر می‌کنم این پدیده را خیلی راحت بشود نشان داد: خیلی وقت‌ها وقتی ارتباط یک مرد با طبیعت قطع می‌شود، هنر را جانشین می‌کند — نه خلق هنری را؛ استفاده از آثار هنری را جانشین استفاده از طبیعت. الان در زندگی شهری یک‌جوری محتاج هنر شدیم، چون بخشی از آن منابعی که می‌تواند در آنیمای مرد بنشیند اصلاً وجود ندارد. مردها اگر از آثار هنری استفاده نکنند ممکن است از نظر عاطفی دچار ضعف بشوند؛ و روان‌شناس‌ها توصیه می‌کنند مثلاً آدم‌هایی که ازدواجشان به تأخیر افتاده — تقریباً به یک معنا همهٔ آدم‌هایی که در زمان حال زندگی می‌کنند — در این فاصله سعی کنند گرایش‌های هنری پیدا کنند، برای اینکه واقعاً یک مرد ممکن است دچار ضعف عاطفی کلی بشود که بعد به‌راحتی نتواند جبرانش کند. اگر زندگی خودتان را نگاه کنید که همه‌اش با درس‌خواندن پر می‌شود — سال‌هایی از زندگی‌تان که باید خیلی شور و عاطفهٔ خاصی در آن باشد از دست دادید با درس‌خواندن: کنکور، آخر هر ترم وقتی نزدیک می‌شود اگر یک ذره احساسات عاشقانه در آدم به وجود آمده باشد، موقع میان‌ترم می‌شود و باید برود درس بخواند — خلاصه موانعی هست که آدم‌ها ممکن است دچار این اختلالات بشوند. هنر دقیقاً چون از همین‌جاها می‌آید — از درون آنیما — اثری هم که روی آدم‌ها و مردها می‌گذارد این است که این احساسات آنیمایی را حفظ می‌کند و تقویت می‌کند. من یک سیر کلی می‌گویم از این ارتباطات و اینکه چطور به هنر مربوط است. حالا می‌خواهم نکتهٔ خیلی اساسی بگویم: آیا اثر الهام هنری از احساس به مادر می‌آید یا نه؟ می‌خواهم بگویم اگر هنرمندی دچار یک‌جور فیکساسیون در رابطه‌اش با مادرش شده باشد — یعنی چنین اختلالی داشته باشد — می‌تواند از آن احساس عمیقی که نسبت به مادرش دارد اثر هنری خلق بکند یا نه؟ یک‌خورده چطور است؟ من یک‌خورده کلیشه‌ای می‌شود. چرا؟ به خاطر اینکه آن عواطف ارضا‌نشده‌اش را وقتی می‌خواهد به تصویر بکشد — چی؟ خط‌کشی؟ — دارم عذاب می‌کشم برای اینکه انتظار دارم شما چیز دیگری بگویید، چون همیشه در جاهایی که نباید به سوپرایگو اشاره کردید، اشاره کردید؛ طبیعی است الان جایی است که باید بگویید و نمی‌گویید. و اینکه مادر سوپرایگو هم هست: یعنی وقتی کسی عاشق مادرش است، مادرش سوپرایگویش هم هست؛ بنابراین طبیعی است که از خلاقیت هنری که از آن‌جا می‌آید یک‌جور فرمایشی‌بودن هم در آن باشد — مامان می‌گوید، بچه گوش می‌دهد. آره، شما به هر سوالی که می‌کنم می‌گویید سوپرایگو؛ این یکی دقیقاً نکتهٔ درستی است که گفتید و باید بگویید سوپرایگو. مادر نمی‌تواند آن خلاقیتی را بیاورد که زن برای هنرمند می‌آورد — عشق به یک زن؛ و اینکه مادر موجودی سوپر است، بالای سر هنرمند، و هنرمند به همان دلیل نمی‌تواند خیلی خلاقیت هنری داشته باشد وقتی آنیمایش عقب‌افتاده است؛ چون کودکِ درونِ آنیماست و شما انتظار ندارید کودکی خیلی خلاقیت هنری از خودش نشان بدهد. و به‌اضافه اینکه رابطهٔ مرد با مادر وقتی چنین می‌ماند، اخته‌گی ایجاد می‌کند؛ مردی که در روابطش با مادرش مانده، اصلاً بروز و ظهور اجتماعی ندارد. ببینید، خلق اثر هنری در هنرمند یعنی آنیما وقتی فعال است، هنرمند را حساس می‌کند؛ روحش را. عواطف اصولاً تأثیرپذیری هنرمند را بالا می‌برد، الهام هنری پیدا می‌کند — انگار چیزهایی از بیرون به وجودش می‌رسد و این‌ها را حس می‌کند. بعد یک مرحلهٔ دیگر باید داشته باشد: بیرون‌دادن. مردی که در رابطه با مادرش مانده، این بیرون‌دادن را ندارد، به دلیل اخته‌گی. بنابراین دو نکته وجود دارد: یکی اینکه مردی که در رابطه با مادرش دچار فیکساسیون شده اصلاً بروز و ظهور اجتماعی خیلی ندارد. منظورم را می‌فهمید یا نه؟ هنرمند خلاصه باید این اثر هنری را چاپ کند، باید وارد جامعهٔ هنری شود، خودش را به‌عنوان یک هنرمند تحمیل کند؛ بنابراین چیزی از مردانگی باید بروز بدهد — به معنی نفوذ کردن در محیط هنری که آن‌جا به هر حال مقاومت می‌کنند؛ هر محیط شغلی در مقابل ورود آدمِ جدید طبعاً ممکن است عکس‌العمل مثبتی نداشته باشد. ما هنرمندان بزرگی در طول تاریخ داریم که بعضی‌شان ضعف‌های این‌شکلی داشته‌اند. بگذارید به‌عنوان آدمی که به او علاقه‌مندم، شوبرت این‌طور است کمی.

شوبرت، بتهوون و رابطه با مادر

شوبرت خیلی بزرگ‌تر از این است که ما الان به‌عنوان یک موسیقی‌دان می‌شناسیمش؛ ولی نمی‌توانست در تمام عمرش — اگر اشتباه نکنم یک بار این را خوانده‌ام — یک بار کاری ارکستری اجرا کند. علت اینکه همهٔ آثار شوبرت آثار مجلسی‌اند که با سه چهار ساز ایجاد می‌شوند این است که اصلاً نتوانسته بود خودش را آن‌قدر به‌عنوان موسیقی‌دان بشناساند که عده‌ای بگویند بیا و چیزی اجرا کن. یک اپرایی دارد به اسم «روزاموند» که فکر می‌کنم تنها کاری است که در زمان حیاتش یک اثر ارکستری نوشت و روی صحنه رفت و خودش ناظر بود. اصلاً شوبرت آدمی است که اگر تاریخ موسیقی خوانده باشید، بعداً مندلسون کشفش کرد: رفتند جایی دیدند سری چیزها نوشته شده، دیدند چقدر چیزهای جالبی است و بعداً اجرا کردند. کلی از آثار شوبرت در زمان حیاتش اجرا نشدند، یا اگر هم بودند مجلسی بودند که در جایی خصوصی سه چهار نفر با یک ویولن و یک ویولن‌سل چیزی می‌زدند. نقطهٔ مقابلش بتهوون است. یک ماجرای معروف بتهوون این است که اگر کسی به او می‌گفت یک ایرادی می‌گیرد — آن حالت تحمیل‌کردنی که بتهوون داشت و در زمان خودش بزرگ‌ترین موسیقی‌دان شد — داستان معروفی است که کسی ایراد کوچکی گرفت و بتهوون صندلی پیانو را برداشت و حمله کرد به او که بزند توی سرش. یک آدمی نبود که کلاً آدم خجولی باشد و گوشه‌ای بنشیند. مردهایی که رابطهٔ سنگین با مادرشان دارند از نظر روانی اصولاً نمی‌توانند نه‌تنها آن پروسهٔ بیرون‌دادن اثر هنری و درآوردنش را خوب اجرا کنند، بلکه اگر چیزی هم اجرا کردند، این آثارشان دچار همان اختلالاتی است که آثار هنری زن‌هاست: ضعف در فرم، مشکل در ارائه یا بیان‌نکردن، یا آن عدهٔ قلیلی که بیان کردند منتشر نکردن. این خیلی طبیعی است. — (حاضری گفت: هر جور حالات مردانه‌ای که کمی متأخر است نسبت به کودکی را کمتر دارند.) — این‌ها را همه می‌شود در همین جمع کرد: اثرپذیری و بیرون‌دادن. یعنی بیرون‌دادن یعنی در اعماق وجودتان چیزی نفوذ می‌کند — این نفوذپذیری نتیجهٔ فعالیت آنیماست — و بعد به آگاهی بیرون‌دادنش. وقتی آنیما اصلاً کار نمی‌کند — مثلاً وایکینگ‌ها؛ ما به وایکینگ‌ها توهین می‌کنیم، معمولاً این روایت‌های تاریخی خیلی صحیح و مستند نیستند: وایکینگ را به‌عنوان موجودی شاخ‌دار که فقط حمله می‌کند تعریف کرده‌ایم — بگذارید اینکه آیا چنین واقعیت تاریخی وجود دارد یا نه را کنار بگذاریم — مردی که آنیمایش کلاً اختلال دارد به این معنا که هیچ اثرپذیری ندارد: در مراحل ابتدایی که هست ممکن است اثرپذیری‌های شدیدی داشته باشد ولی نمی‌تواند این‌ها را جمع‌وجور کند، به آگاهی بیاورد، فرم بهشان بدهد. این قسمتی است که به بلوغ مرد مربوط است. دارم می‌گویم هنر اصولاً از عشق به زن در دوران متأخر به وجود می‌آید نه از عشق به مادر؛ هرچند ممکن است همان موجود، احساسات کودکانه‌اش نسبت به مادر را هم بعداً بتواند به زیبایی بیان کند. و اصلاً علت اینکه عشق معمولاً مبنای شروع هنرمندی و هنر بوده همین است: یک دفعه رشد شدید آنیما، احساسات و تأثیرپذیری زیاد، و اگر مرد به اندازهٔ کافی رشد کرده باشد، قدرت بیان و بعد قدرت انتقال دادنش.

هنر منتشرنشده و جوامع جنگی

می‌خواستم مثالی بگویم که آدمی در یک دنیای تاریخی نمادین باشد — مثال دیگری نیست، چنین چیزهایی — رونالد. ما این‌جا آدمی به اسم رونالد را می‌شناسیم که دقیقاً دچار این اختلال است. ببینید، کار هنری که رونالد می‌کند هیچ‌وقت منتشر نمی‌شود؛ یک چیزی در پستو برای خودش دارد، نقاشی‌هایی می‌کشد، کسی نمی‌بیند. عالمی از این آدم‌ها داریم؛ دنیا پر است از هنرمندانی که ممکن است استعداد فوق‌العاده‌ای داشته باشند و هیچ‌وقت اصلاً — شوبرت را واقعاً می‌گویم: فکر می‌کنم پنجاه سال بعدش هیچ‌کس نمی‌شناخت. مندلسون که خودش موسیقی‌دان بزرگی بود، شاید مهم‌ترین کاری که بیشتر از آثار هنری خودش انجام داد این است که این آدم را پیدا کرد: آدمی برای خودش نشسته بود در اتاق، عالمی کارهای جالب نوشته که الان بعضی‌شان فوق‌العاده‌اند — بهترین کارهای مجلسی شاید دنیا. و آن حالت‌هایی — اتفاقاً ببینید — احساساتی که این آنیمای مربوط به مادر است، وقتی رشد نکرده باشد، حالت‌هایی رمانتیک و مقداری افسرده‌وار گسیخته دارد؛ یعنی وقتی فرم ضعیف باشد، زیادی‌رمانتیک‌بودن، احساسات غلیظ و آشفتهٔ زیادی — این‌ها همه می‌تواند در آثار هنری چنین آدم‌هایی وجود داشته باشد. به‌اضافهٔ آن نکتهٔ اول را هم فراموش نکنید: هنرمندی که چنین است، یک‌جوری غالب‌تر هم هست، برای اینکه عاشق موجودی است که سوپرایگوی خودش هم هست — بخشی از سوپرایگو. بفرمایید؟ با آن چیزی که در فیلم ۳۰۰ هست؟ — (حاضری گفت: تخیلی است.) — ما واقعاً اطلاعات تاریخی‌مان نسبت به چنین چیزهایی کم است؛ چیزی که از تاریخ خیلی مانده و می‌دانیم تاریخ پادشاهان و تاریخ جنگ است. واقعاً نمی‌شود راحت قضاوت کرد که ضوابط خانوادگی در جایی مثل میان وایکینگ‌ها و مغول‌ها چطور بوده. من این را خودم با احتیاط می‌گویم، مگر اینکه تحقیق خیلی مفصلی دربارهٔ این موضوع بکنم. آره، این جوامعی که خیلی بی‌جنگند مشکلات اساسی دارند؛ مگر اینکه تحلیل خیلی مفصلی بکنم — این جوامع خیلی جنگی هم مشکلات اساسی دارند. پس شما پسرها را مثلاً برای جنگ تربیت می‌کنید؛ این‌ها اصولاً موجوداتی هستند که آنیمایشان به کل تخلیه می‌شود، به خودشان ضرب می‌شود، شاید ظرفش هم بشکند؛ کلاً اثر هنری هم چیزی از وایکینگ‌ها نمی‌شناسم — مثلاً شاخ برای خودشان درست می‌کردند — آثاری ازشان برای من واقعاً دربارهٔ این اقوام مثل تصورات کلی معمولاً — نمی‌دانم، سوسیجِ ماه؟ — چیزهای این‌شکلی در ذهن آدم هست؛ میتولوژی‌شان را نمی‌دانم. — (حاضری گفت: نیوتن؟) — نیوتن که اصلاً مشکلات این‌شکلی نداشت. اولاً فرایند طولانی علم را در بهترین وقت ممکن انجام می‌داد؛ درست است، در همان جامعه آدم بسیار متشخصی بود، یک موقعی رئیس زرادخانه‌ای هم شد، در لندن شرکت — زندگی می‌کند — یعنی آدم متشخصی بود؛ و با اعتقادات دینی‌ای که بیشتر داشت این چیزها را جالب نمی‌دانست. دلایل این شماها اشتباه است: علم و فیزیک و ریاضی الان یک چیز است؛ در زمان نیوتن چیز دیگری بوده. نیوتن اصلاً ارزشی برای خود کار علمی به آن شکلی که ما الان اسطوره‌اش می‌دانیم قائل نبود؛ دقیقاً جمله‌ای از او نوشته شده به این مضمون که به نظر من کل کار علمی‌ای که کردم در حد حل جدول کلمات متقاطع بود و فقط این کارها را کردم برای اینکه ذهنم تغییر کند و بتوانم الهیات را بفهمم. آدمی که این‌طور است، به‌سختی آثارش را منتشر می‌کند؛ جدول‌هایی که حل می‌کند را در نهان منتشر می‌کند — جدول‌هایی که حاضر کرده را زینه؟ — اصلاً فیزیک و متافیزیک: اسم‌ها در یونان باستان هم دقیقاً همین حالت را دارند: فیزیک می‌خواندند، متافیزیک یعنی درسی که بعد از فیزیک خوانده می‌شود — نه یعنی ما بعد فیزیک؛ متافیزیک یعنی مابعدالطبیعه — توی آکادمی فیزیک می‌خواندند و یک‌خورده با استدلال عقلی ذهن‌شان آشنا می‌شد در حالی که هنوز دربارهٔ محسوسات حرف می‌زدند؛ متافیزیک درس‌های فلسفی کلی بود: وجودشناسی، حرکت‌شناسی — این‌ها را می‌گفتند متافیزیک.

نیوتن، متافیزیک و پنهان‌کاری

نیوتن آدم مرموزی بود؛ تقریباً قطعی شده که تصمیم را قبول نداشت، کلیساها را قبول نداشت و اینکه کیمیاگری می‌کرد؛ مثل دردِ این است که برایش احتیاط‌هایی داشت که خیلی چیز منتشر نکند، خیلی چشم نباشد؛ می‌گویند زیرزمینی داشت، می‌رفت ساعاتی چیزهایی کار می‌کرد. آدم خاصی بود. مثلاً گاوس — باید مثال بزنیم گاوس را — پنجاه سال بعد از گاوس هر چیز ریاضی‌ای که پیدا شد، بعداً معلوم شد در دفترچه‌های یادداشت او بوده؛ همه از این جنس‌اند و تمام این کشف‌ها به اسم دیگران ثبت شده‌اند و او می‌دانست و نمی‌گفت. دربارهٔ گاوس واقعاً شخصیت‌شناسی نمی‌دانیم؛ آدم بی‌اخلاق، آدم وحشتناکی بوده از چیزهایی که از گاوس نقل می‌شود. فقط در یک مورد می‌گویند یک بار از ریمان تعریف کرد؛ همیشه اعتقادش این بود که همهٔ کارهای ریاضی‌دان‌های دیگر و دانشجوهایش مزخرف و به‌دردنخور است؛ فقط ریمان تنها تزی بود که زیر دستش نوشته شده بود و خیلی راضی بود که یک نفر با او چیزی می‌فهمد. بگذریم — البته این بحث را بحث انحرافی مطرح کردیم — واقعاً ممکن است کسی در اوج فهم ریاضی یک‌جور ریاضیِ زیباییِ منطقی ببیند ولی این‌ها با آنیما مربوط نیست؛ موقع کار کردن ریاضیات بهتر است آنیمایتان را خاموش کنید. — (حاضری گفت: صددرصد؟ چرا؟ ممکنه.) — من کلاً فعالیت‌های منطقی با آنیموس رابطه دارد، همان‌طور که آنیما با عواطف مرد رابطه دارد؛ آنیموس با تفکر — این بدیهی است. ممکن است نه، قطعاً؛ بنا به تئوری چنین است. آنیموس در زن وقتی قدرتمند است طبعاً می‌تواند فعالیت‌های منطقی و تفکر را تقویت کند. بگذارید این مقدمه را خیلی طولانی نکنم؛ می‌خواهم مقداری برگردم و چیزی دربارهٔ دست‌فروش بگویم. دست‌فروش فیلم خیلی خوبی است به نظر من.

دست‌فروش و جدایی از حوزه هنری

من کلاً سمپاتی زیادی نسبت به آثار مخملباف ندارم؛ از اولش که شروع کرده — فکر می‌کنم دو سه فیلم اولش هیچ — فیلمی به اسم «بایکوت» ساخته که بد نیست از نظر فنی، ولی دست‌فروش فیلم خوبی است؛ و فیلمی است که دفعهٔ پیش هم به آن اشاره کردم: سر همین فیلم از حوزهٔ هنری جدا شد. اینکه این فیلم را ساخت و عکس‌العملشان باعث شد جدا بشود، این یک حقیقت است. یکی اینکه اتفاق‌هایی برای مخملباف افتاده بود که این فیلم را ساخت و دیگر نمی‌توانست در جایی مثل حوزهٔ هنری کار کند — این واقعیت است. مخملباف عوض شده بود و در حوزهٔ هنری هم این را حس می‌کردند که این دیگر آن مخملبافِ پنج سال پیش نیست که سفارشی فیلم می‌ساخت. شما باید انتظار داشته باشید که اگر چنین فیلمی در کارنامهٔ هنری مخملباف هست، این به تحول و رشد آنیما مربوط باشد. می‌خواهم بگویم خیلی روشن است که مخملباف — همان‌طور که در آثار بعدیش هم می‌توانید ببینید — دچار عقب‌ماندگی در رشد آنیما بوده؛ یعنی آنیمایش بیشتر حالت ارتباط با مادر داشته. دفعهٔ پیش خوشبختانه یکی از خود شما به این موضوع اشاره کرد — کلاً اگر حرف منفی‌ای دارید اشاره کنید، خوشحال می‌شوم — آنیمای مخملباف به‌طور طبیعی در سال‌های بعد از انقلاب یک آدم مکتبی با انقلاب شده، ایدئولوژی است و به آن به‌شدت معترض است؛ ازدواج خیلی سنتی بدون عشق و بدون مقدمات عاطفی انجام داد. آره، این چیزی که دربارهٔ ازدواج در سنت می‌بینید: ما یک سنتِ سنتی داریم که کلاً تلاشی برای حمایت از عشق نمی‌کند.

سنت دینی و سنت اجتماعی

من خیلی سعی کرده‌ام در جلسه‌هایی که در شریف هست این را دقیقاً نشان بدهم که سنت دینی ما این نیست، سنت اجتماعی ماست؛ یعنی فکر می‌کنم بخش عمده‌ای از احکام دینی اتفاقاً در جهت این است که آدم‌ها به سمت رابطهٔ خانوادگی عاشقانه بروند. همهٔ حرف‌هایی که در سورهٔ نور زده‌اند — فکر می‌کنم اگر کسی شنیده باشد سعی می‌کنم بگویم — چارچوب احکام خانواده اصلاً همهٔ جهت‌گیری‌اش در همین جهت است و مخصوصاً در آن سوره خیلی واضح و روشن همه‌چیز بیان می‌شود. به هر حال این چیزی است که برای مخملباف اتفاق افتاده. بگذارید به این نکتهٔ سنتی وحشتناک اشاره کنم برای اینکه بگویم چرا می‌گویم سنت‌های اجتماعی ما — چون شما فقط به این فکر کنید که به‌طور سنتی خیلی وقت‌ها مادر برای پسر زن می‌گیرد و همسر انتخاب می‌کند؛ این فعالیت طبیعی سنتی بوده. آن موقع که زن‌ها اصلاً دیده نمی‌شدند — یا بیرون نمی‌آمدند و در اندرونی بودند، یا اگر بیرون می‌آمدند کاملاً بسته‌بندی‌شده بودند — طبعاً پسر که چیزی نمی‌دید و اصلاً کسی را نمی‌دید، چه می‌کردند؟ مادرها می‌رفتند دختری پیدا کنند. این وحشتناک است؛ این همان بخش اول آنیما می‌گوید «خب» و قسمت دومش می‌گوید «این را بیار بگذار این‌جا». وقتی به دستور مادر چنین اتفاقی می‌افتد، این از آن مقدمات طبیعی‌اش است که طی نشده. به نظرم شما باید از کلیات زندگی مخملباف چنین احساس کنید که به هر حال به دلایل سنتی اختلالاتی چنین وجود داشته. می‌خواهم بگویم این اختلالات آن‌قدر شایع است که شاید نشود به آن اختلال گفت در زندگی سنتی — آن هم وقتی انقلاب شده و آدم‌ها مکتبی‌اند. دیدید آقای موسوی دیگر نزدیک بود مشت بزند روی میز و گفت «من یک انقلابی‌ام»؟ این فضای انقلابی‌بودن که شاید خیلی حسش نکردید، فضای خیلی مردانه‌ای است. و طبعاً می‌خواهم بگویم مخملباف در چنین شرایطی ازدواج سنتی کرده و مشکلاتی که شاید در این فیلم و بعداً پیش آمد نتیجهٔ همین است. فقط می‌خواهم اضافه کنم که به‌طور طبیعی به دلایل سنتی آن اختلال عقب‌ماندگی و حضور مادر هم طبعاً وجود دارد؛ بنابراین خیلی طبیعی است که انتظار داشته باشید چنین هنرمندی — تا وقتی در چنین شرایط روانی است — سری فیلم‌های به‌قول ایشان کلیشه‌ای بسازد؛ فیلم‌های فرمایشی بگویم: آقا یک فیلم بساز که کمونیست‌ها را منکوب کند، یک فیلم دربارهٔ مفهوم استعاذه در اسلام بساز — برای شما فیلمی تولید می‌کند که هیچ عاطفه‌ای به آن شکل در آن نیست، چیزی غلیظ و بیشتر فکرشده. و در ضمن باید انتظار داشته باشید که هنرمند دقیقاً چون کار هنری می‌کند آنیمایش دارد رشد می‌کند: هنر در اثر فعالیت آنیما در مرد به وجود می‌آید و از آن طرف مرد وقتی فعالیت هنری می‌کند دارد به آنیمایش میدان می‌دهد؛ فیلم نگاه می‌کند، آثار هنری غلیظ با آنیماهای خیلی سنگین می‌بیند و کم‌کم این‌ها روی آن اثر می‌کند و تبدیل می‌شود به آدمی که ممکن است حتی دچار تروما بشود — یعنی یک دفعه آنیمایش منفجر بشود، چیزی که عقب مانده.

ویم وندرس و انفجار عاطفی

ببینید، آدمی به‌طور طبیعی ممکن است این عقب‌ماندگی آنیمایی خودش را در ظرف مدت زمانی طولانی در رابطهٔ خانوادگی‌اش کم‌کم تصفیه کند؛ ولی اگر بیاید با حجم زیاد با آثار هنری ارتباط برقرار کند، چیزی را در این آثار می‌بیند که ندارد و جای خالی‌اش است. فکر می‌کنم این اتفاق نه فقط برای مخملباف، برای خیلی‌ها افتاده و برای مخملباف با شدتی واقعاً انفجارآمیز شاید این اتفاق افتاده باشد. فکر می‌کنم یک بار به این موضوع اشاره کردم که خود مخملباف به شبی از زندگی خودش اشاره می‌کند که فیلمی از ویم وندرس دربارهٔ برلین را دید و گفت من تا صبح گریه کردم. اگر این فیلم را دیده باشید احتمالاً می‌فهمید چه چیز گریه‌داری آن‌جا هست: یک‌جور عشق خیلی لطیف زمینی که مخملباف از آن محروم است. و فکر می‌کنم واقعاً جایی این انفجار می‌توانست به وجود بیاید و مخملباف آمادگی‌اش را پیدا کرده بود و چنین اتفاقی برایش افتاد. حالا احساسش نسبت به زنش مخلوطی از مادر و زن و چیزهایی این‌شکلی است و نمی‌تواند آن جای خالی جدیدی را که در آنیمایش در اثر هنر ایجاد شده پر کند. فکر می‌کنم مشکلی است که نه فقط مخملباف، در ایران هنرمندان انقلابی اصولاً شایع است. واقعاً می‌گویم در آثار هنری زیادی از داستان و شعر و سینما می‌توانید این را ببینید؛ و باز تأکید من بر آن مقدمه است: آنیما برای هنرمند چیز خاصی است — شما دوز بحث‌شدنِ جلوهٔ آنیما در آثار هنری به‌عنوان موضوع را خیلی بیشتر از زندگی مردم عادی می‌بینید؛ اینکه هنرمند از نظر فکری هم درگیر آنیماهای خودش است و با آنیمایش زندگی می‌کند، ویژگی کار هنری است.

توبه نصوح و پایان فضاحت‌آمیز

دست‌فروش فیلمی است که دست‌اندرکارانش می‌گویند فیلم سیاسی اجتماعی است ولی چنین نیست. تمام فیلم‌های مخملباف از اول تا دست‌فروش کاملاً سیاسی و اجتماعی و مذهبی‌اند: اولین فیلمش «دو چشم بی‌سو» فیلمی مذهبی ضدکمونیستی است؛ بعد فیلمی به نام «توبه نصوح» ساخت که کاملاً سفارشی است — بیان مفهوم توبه — فیلمی مذهبی صددرصد و وحشتناک و فیلم خیلی عجیبی است. من تعجب می‌کنم چرا در جایی مثل حوزهٔ هنری که علما و این‌ها بودند چنین فیلمی تولید شد. اصلاً آن چیزی که از توبه انتظار داریم: شما در این فیلم آدمِ نابخشوده را می‌بینید و همین‌طور فیلم تمام می‌شود. نمی‌خواهم به مضامین وحشتناک ناخودآگاهی که در این فیلم هست اشاره کنم ولی برایم تعجب‌آور است که چطور از فیلتر حوزه رد شده. اگر سفارشی بود، باید توبه به شادی ختم می‌شد — چون در اسلام توبه باید به شادی ختم بشود — این فیلم به فضاحت ختم می‌شود؛ اصلاً چیز عجیبی است. چنان حس ناامیدی و یأس در این فیلم هست که وحشتناک است واقعاً. اگر ندیده‌اید این فیلم را ببینید؛ و برایم شگفت‌انگیز است که چطور ممکن است این فیلم را حوزهٔ هنری تولید کرده و پخش کرده و روی آن تبلیغ کرده باشد. این ضد چیزی است که از توبه انتظار داریم: دقیقاً بیان گناه و نابخشودگی بیان می‌شود. نمی‌دانم؛ واقعاً فیلم خیلی عجیبی است. آره، فیلم قابل بحثی است؛ اصلاً نمی‌خواهم وارد بحثش شوم چون به نظرم چیزهای عجیب‌وغریبی در این فیلم هست. ولی در عین حال چیز عجیب و غریبی است که این فیلم چطور به‌عنوان الگو — یک فیلم دربارهٔ توبه — این فیلم، فیلم توبه‌نکردن و امکان‌ناپذیری توبه برای شخصیت اصلی‌اش است. بیشتر ایدهٔ فیلم این است که مردم را بترساند از گناه و بترساند از اینکه نمی‌توانید توبه کنید وقتی گناه می‌کنید؛ در حالی که فکر نمی‌کنم قرار باشد چنین کاری بکنند: تشویق به این است که اصلاً گناه نکنید، چون اگر گناه کنید به چنین فضاحتی کشیده می‌شوید. صحنهٔ آخر فیلم — من اولین باری که این فیلم را دیدم اصلاً خشکم زد که این فیلم چطور چنین تمام شد؛ اصلاً انتظارش را آدم ندارد. بگذریم از این حرف‌ها — یادم نبود؛ واقعاً وحشتناک است.

استعاره، بایکوت و مسیر فیلم‌ها

فیلم ترسناکی است؛ اگر به‌عنوان فیلم ترسناک می‌خواهید نگاه کنید، به‌جای فیلم جنگی «توبه نصوح» را نگاه کنید؛ بیشتر ترسناک می‌شود. بعدش «استعاره» است. چه کسی آثار مخملباف را خوب به یاد دارد که چه‌ها هستند؟ بعد استعاره را ساخت، بایکوت و دست‌فروش، دیگر از این. فکر می‌کنم چنین بود. استعاره هم فیلم سفارشی از روی کتاب شهید دستغیب بود — کتابی به اسم استعاره وجود داشت — فیلمی کاملاً سمبلیک دربارهٔ رابطهٔ انسان با شیطان و پناه‌گرفتن در برابر شیطان و این حرف‌ها. بایکوت فیلمی فوق‌العاده سیاسی با ضدمخالفان بود و اولین مایه‌های هنری سینمایی در کارهای مخملباف — بیشتر از همه در بایکوت مشخص است که از نظر فنی چقدر رشد کرده. بگذارید از یک نکته تجدید کنم این‌جا، چون ما جامعهٔ منتقدان سینمایی خیلی عقب‌افتاده‌ای داشتیم که هنوز هم چندان جامعهٔ پیشرفته‌ای نشده. از این جهت می‌گویم که جامعهٔ منتقدان اگر فایده‌ای داشته باشد — غیر از اینکه آثار هنری را کمی شرح بدهد که مردم بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند — این است که استعدادهای این‌ور و آن‌ور را که دیده می‌شوند کشف کند؛ منتقدی بیاید انگشت بگذارد و بگوید این آدم استعداد دارد، اثرش چیز جالبی دارد. سردبیر مجلهٔ فیلم، آقای گلمکانی، بعد از بایکوت — در حالی که مخملباف در فضای آن سال‌ها به‌عنوان هنرمند حزب‌اللهی فیلم سفارشی می‌ساخت و کاملاً در جامعهٔ هنری طرد شده بود — نقدی بسیار مثبت برای بایکوت نوشت و دقیقاً حرفش این بود که طلیعهٔ پیدا شدن آدمی که چیزی دارد را این‌جا می‌توانید ببینید. فکر می‌کنم خیلی هم مورد اعتراض قرار گرفت که «تو چه می‌خواهی، برای مخملباف نوشتی» — مخملباف موجودی بود که در محیط‌های هنری برخورد بدی با او می‌شد، کلاً با تیپ آدم‌هایی که در حوزهٔ هنری بودند. و دقیقاً همین آدم بود که خاتمی‌کیا را هم کشف کرد، با فیلم «هویت» خاتمی‌کیا. «هویت» را اگر دیده باشید، فیلمی است خیلی ساده و سطح‌پایین؛ ولی دقیقاً گفت — به چند صحنه‌اش اشاره کرد — این‌جا جرقه‌هایی می‌بینید و این آدم اصلاً با بقیهٔ فیلم‌های سفارشی فرق دارد. و او خیلی سریع رشد کرد؛ یعنی اصلاً خاتمی‌کیا فیلم بد نساخت: هویتش بد نیست و فیلم بعدیش هم فیلم خیلی خوبی است — فکر می‌کنم بعدش «دیده‌بان» را ساخت که شاید بهترین فیلمش است؛ خیلی ساده و صمیمی و جالب است، سادگی خیلی زیادی دارد، صراحت دارد ولی از خیلی فیلم‌های دیگرش بهتر است. و این کارنامهٔ هنری مخملباف است تا قبل از اینکه دست‌فروش را بسازد. دست‌فروش سه اپیزود دارد؛ اولاً دست‌فروش فیلمی است که قرار بود از روی فیلم‌نامه‌ای به اسم «تولد یک پیرزن» ساخته بشود: «تولد یک پیرزن» سه اپیزود داشت؛ قسمتی‌اش «تولد یک پیرزن» بود، قسمتی‌اش اسمش «دست‌فروش» بود — اگر اشتباه نکنم؛ شاید در فیلم‌نامهٔ چاپ‌شده اسم این اپیزود دست‌فروش نبود، یادم نیست — و اپیزودی داشت به اسم «احتضار» اگر اشتباه نکنم. این اپیزود با مخالفت حوزهٔ هنری مواجه شد و نگذاشتند بسازد؛ قبول کردند آن دو اپیزود را بسازد و چون طول فیلم کم بود، یک اپیزود دیگر موقع ساخت اضافه کرد که الان ترتیب فیلم دست‌فروش آن اپیزود سوم اول آمده که اسمش «بچهٔ خوشبخت» است. این هم چیزی است که از روی یکی از داستان‌های موراویا اقتباس شده — نویسندهٔ ایتالیایی — و اقتباس خوبی هم هست، اقتباس آزاد.

تولد یک پیرزن

و بعدش هم «تولد یک پیرزن» است و آخرش آن اپیزود دست‌فروش که اسمش رفت روی فیلم، در حالی که اسم فیلم‌نامه «تولد یک پیرزن» بود. می‌خواهم اول به بخش «تولد یک پیرزن» اشاره کنم. چند نفر دست‌فروش را دیده‌اند؟ — (حاضری گفت: یک نفر؟) — شما هم دیدید. چطور؟ یعنی فیلم را از اول دیدی تا بعدش؟ اپیزود دوم را دیدی که — اپیزود دوم زندگی پسری است با مادرش؛ اینکه پسر از دست مادرش که دیگر نمی‌تواند حرکت بکند — پیر، آن‌قدر پیر که تقریباً هیچ حرکتی از او در فیلم نمی‌بینید غیر از اینکه پلک می‌زند — به او غذا می‌دهد — در واقع مادری در حال مرگ که در آخر اپیزود هم می‌میرد؛ این پسر با او زندگی می‌کند و از دستش هم به یک‌جورایی کلافه است. به‌طور مداوم می‌گوید که من تو را می‌گذارم می‌روم، می‌روم زن می‌گیرم، خوشبخت می‌شوم — مدام این حرف‌ها را وقتی دارد غرغر می‌کند به مادرش می‌زند. و نهایتاً این مادر می‌میرد. و این فکر می‌کنم طلیعهٔ مرگِ این بخشِ مادر در وجود مخملباف است؛ یعنی مادر — آن چیزی که در وجود مخملباف هست، انگار یک‌جور مانع رشد آنیماست — و این‌جا شما مثل شروع یک اتفاقی را می‌بینید: زن پیری که این‌جا مزاحم بیرون‌رفتن است. — در فیلم رونالد چطور؟ مادر — این‌جا این اتفاق نیفتاده ولی به هر حال آن پسر اسیر مادر است؛ یعنی به‌طور کامل زندگی‌اش صرف مادر می‌شود و این پسر یک‌جورهایی عقب‌ماندگی‌های ذهنی هم دارد. به نظرم این اپیزود یکی از جالب‌ترین چیزهایی است که مخملباف ساخته؛ کاملاً آن حالت الهام هنری را در این اپیزود دارد. فکر می‌کنم خیلی اورجینال است، خیلی به احساسات مخملباف نزدیک است و خیلی — مخملباف نمی‌داند چه دارد می‌گوید؛ یعنی آگاهانه ساخته نشده. در عین حال فوق‌العاده خوب اجرا شده: بازی‌های خیلی خوبی دارد، فیلم‌برداری خوبی دارد؛ از هر نظر به نظرم چیز جالبی است. شاید فضای تقریباً آبستره‌ای دارد ولی به هر حال خیلی خوب درآمده. اپیزود آخر هم جالب است؛ از نظر ساختاری شاید این اپیزود از همه قوی‌تر باشد. شما همزمان با این اتفاقات می‌بینید که مخملباف دنبال فاجعه‌ای دیگر است.

حوزه هنری و نقطه عطف

از آن اتاقکی که در حوزهٔ هنری داشته درآمده — «دخمه» به ذهنم می‌آمد، هزار تا از این کلمه‌ها — خلاصه مخملباف در محیطی بسته و سفارشی و فرمایشی کار می‌کرد. شما در دست‌فروش این حرص بیرون‌آمدن از آن چارچوب را می‌بینید: هر اپیزودی یک فیلم‌بردار دارد، با تمام فیلم‌بردارهای خوب ایران کار کرده؛ زرین‌دست را برای — نمی‌دانم — اپیزود آخر برداشت، دومی را نمی‌دانم — افخمی؟ یادم نیست — دومی هم فیلم‌بردار خیلی خوبی دارد، هم دومی هم سومی. خوب‌بودن فیلم‌بردارها در چشم آدم می‌زند، برعکس کارهای قبلی‌تر مخملباف؛ یک‌جوری از آن حالت که آدمِ مکتبی با آدم‌های مکتبی کار کند بیرون آمده. دست‌فروش واقعاً — حوزهٔ هنری درست تشخیص داد که اتفاقی افتاده. نباید به او گفت در مورد پسری که با پیرزن زندگی می‌کند «تو این را بساز»؛ نه، آن تندیِ یأس فلسفی که در اپیزود اول هست اصلاً نیست. کاملاً دست‌فروش اتفاقی را نشان می‌دهد: آدم‌هایی که دیگر آدم‌های مکتبی نیستند. علیرضا زرین‌دست فیلم‌برداری این را کرده؛ همهٔ نورپردازی — انگار برای این که برود در جامعهٔ هنری ایران کار کند، با عدهٔ زیادی همزمان دارد کار می‌کند؛ و دست‌فروش واقعاً چیز شد؛ دیگر از این حرف‌ها. برای مخملباف نقطهٔ عطفی بود که به‌شدت جامعهٔ هنری ایران تأییدش کرد؛ دست‌فروش تبدیل شد به فیلم مورد علاقهٔ همه، رفت در جشنواره‌های خارجی هم شرکت کرد و این احساس که دیگر این آن آدم سابق نیست که سفارشی فیلم می‌سازد، فکر می‌کنم حداقل در ایران به وجود آمد. حالا خارجی‌ها معمولاً نسبت به این چیزها — من چند سال پیش تصادفاً سایتی را کشف کردم که ایرانی‌های خارج از کشور درست کرده بودند، افشاگری برای مخملباف که این هنوز همان است، نفوذی است، آدمِ همان حزب‌اللهی — (حاضری گفت: بله؟ نفهمیدم.) — من اصلاً معمولاً حرف‌های شما را نمی‌شنوم؛ حدس باید بزنیم؟ خودت بلندتر بگو. — آها. — که چی؟ نه، من کلاً چیزی ندیدم؛ من دیگر الان دنبال نشریات و چیزها نیستم. فکر نکنید اطلاعاتی که دربارهٔ سینمای ایران در دههٔ شصت دارم دربارهٔ دههٔ هفتاد و هشتاد هم دارم؛ آن موقع خیلی این چیزها را — من نشنیدم که او چنین کاری کرده باشد. — (حاضری گفت: اگر نخوانده، اصلاً ندیده؛ کجا این کار را کرده؟) — ممکن است مخملباف از نظر هنری به او ایراد بگیرد ولی واقعاً ایرادش این است که این حزب‌اللهی است هنوز و دارد ادای آدم‌های دیگر را درمی‌آورد. نه، اصلاً آن سایتی که من دیدم یک مسخرگی بود: عکسش را با ریش چاپ کرده بودند و اینکه این ریشش را ریاکارانه زده و آمده نفوذ کرده — از این مسخرگی‌ها و مزخرفات. به‌قول، ده بیست سالی است دارد کار هنری می‌کند و به هر چیزی که می‌شد تقریباً توهین کرده، از مسائل دینی؛ و «چطور آدم نفوذی در چه چیزی نفوذ کرده» — اصلاً؟ کجا نفوذ کرد؟ نه، اگر می‌خواست نفوذ کند می‌رفت لس‌آنجلس. برای خودش دارد زندگی‌اش را می‌کند؛ در افغانستان نفوذ کرده — حالا بیشتر پایگاهش در افغانستان. این حرف‌ها این‌طوری است؛ واقعاً ایرانی‌ها در این توهم توطئه‌اند؛ برای همین است که وقتی آدمی می‌آید و می‌گوید «نمی‌دانم، پشت شما سه نفر است، یک نفر آن پشت»، مردم رویش واقعاً اثر می‌گذارد؛ اصلاً در ذهن ایرانی‌ها این خیلی خوب ریشه کرده که موجود هیولامانندی آن پشت همه‌چیز را کنترل می‌کند. نمی‌دانم واقعاً چه شده، چه بلایی سر این مردم آمده که چنین تصورات عجیبی دارند. دربارهٔ مخملباف — من این را واقعاً همین چند سال قبل دیدم، بعد از اینکه رفته بود خارج، مقیم شده بود و این‌همه کار کرده بود — نه، آن موقع در ایران کاملاً این جو وجود داشت که «این دروغ است» و عده‌ای تأییدش می‌کردند. مصاحبهٔ معروفی که مخملباف کرده — اگر مخملباف‌شناسی می‌خواهید کار کنید، این مصاحبه خیلی مهم است: مصاحبهٔ خیلی طولانی، مجلهٔ سروش با او انجام داده بود — روایت کنیم: بعد از دست‌فروش همچنان منکر این است که من تغییر کردم؛ مخملباف در این مصاحبه — این اتفاق نیفتاد که بپذیرد؛ و این مصاحبه نسبت به بعضی از هنرمندان قدیمی ایران تند بود: کیمیایی، بیضایی، همه‌شون را — ولی جو آن دوران در آن مصاحبه به‌شدت دیده می‌شد.

فیلم‌های بعد از مرگ پیرزن

دیگر بعد از آن دو فیلم مکتبیِ معترض ساخت، بعد دیگر فیلم‌های عاشقانه ساخت؛ چون پیرزن مرده بود. و وقتی پیرزن مرد، رابطهٔ زناشویی که شکل گرفته بود هم رفت زیر سؤال و طبعاً باید انتظار داشته باشید اتفاق‌هایی به صورت انفجاری در درون مخملباف افتاده باشد. دو فیلم سیاسی اجتماعی منتقدی که ساخت — یکی «دوچرخه‌ران» بود و یکی «عروسی خوبان» — این‌ها دقیقاً نشانه‌های جدایی سیاسی از تفکر حوزهٔ هنری بود ولی همچنان آدمی مکتبی و اجتماعی و سیاسی بود. نه، دیگر چنین نبود؛ «نوبت عاشقی» و «شب‌های زاینده‌رود» و «هنرپیشه» — این‌ها که دیگر اصلاً مایه‌های سیاسی اجتماعی درشان خیلی کم‌رنگ است ولی تا حدودی وجود دارد. من عمداً موضوع را آوردم چون فکر می‌کنم دست‌فروش را همه به‌عنوان فیلم سیاسی اجتماعی نقدش می‌کنند در حالی که من فکر می‌کنم این اپیزود دوم به‌وضوح — یعنی اپیزود اول و سوم یک‌جور مایه‌های دینی و سیاسی اجتماعی دارند — اپیزود دوم خیلی خالص چیزی است که اگر بخواهیم اتوبیوگرافیک بگوییم، یک‌جور زمینهٔ کار روان‌کاوانه رویش وجود دارد. چیز عجیبی است که اصلاً در آن اپیزودها نمی‌نشیند؛ هرکس فیلم را ببیند فکر می‌کند اپیزود دوم آره یک‌جور جدایی از محتوای دو اپیزود اول و سوم دارد. و من می‌خواهم برگردم به اپیزود اول: در اپیزود اول ماجرای بچه‌دار شدن و بچهٔ فلج به دنیا آوردن تم اصلی است. اپیزود اول کاملاً به نظر می‌آید دربارهٔ فقر است — نسبت به خودآگاهش دربارهٔ فقر و عدم امکان فرار از فقر.

اپیزود فقر و بچه خوشبخت

یک‌جور تم فلسفی سیاسی دارد که آدمی که فقیر است نمی‌تواند به‌راحتی از آن‌جا بیاید. ماجرای مرد و زنی است که چهار تا — اگر اشتباه نکنم — بچهٔ فلج به دنیا آورده‌اند؛ بچه‌هایشان به دنیا نمی‌آیند که فلج باشند ولی چون در آن محیط خراب‌آباد زندگی می‌کنند، بعد از مدتی به دلیل عدم بهداشت و سوءتغذیه دچار فلج می‌شوند؛ و این مرد که این‌جا پدر بچه‌هاست دارد سعی می‌کند همراه با زنش با توافق همدیگر این بچه‌ای که تازه متولد شده را یک‌جوری نجات بدهند: می‌خواهند ببرندش جایی بگذارند که آدمی بگیرد و ببرد مثلاً در قسمت بالاشهر در خانهٔ خوبی بزرگ بشود — و فیلم نشان می‌دهد که نمی‌شود؛ یک‌جوری موفق نمی‌شوند و نهایتاً بچه سر از بیمارستانِ بچه‌های بی‌سرپرست در می‌آورد، جایی که بچه‌های بی‌سرپرست‌اند. صحنهٔ پایانی وحشتناک است: بچه را می‌برند می‌گذارند — شما نمی‌دانید بچه کجا است — صحنهٔ پایانی می‌بینید دو تا پرستارند، یکی‌شان به آن یکی می‌گوید برو بگذار روی فلان تخت؛ و می‌بینید بچه را برمی‌دارند می‌گذارند روی تخت و کاملاً دوربین از بالا بچه را گرفته؛ بعد دوربین دور می‌شود و می‌بینید کنار این بچه، بچهٔ عقب‌ماندهٔ عجیب‌وغریبی با کلهٔ بزرگ روی آن تخت هست. این فرایندِ سرراه‌گذاشتن بچه را — خوش — مدام در فیلم می‌گویند «این بچهٔ ما خوشبخت بشه، خوشبخت بشه» و اسم هم به‌طور طعنه‌آمیزی اسم این اپیزود «بچهٔ خوشبخت» است؛ یک‌جور می‌خواهد بگوید آن چیزی که خودآگاهِ فیلم است این است که این حصارهای طبقاتی را نمی‌شود شکست و کسی که فقیر متولد می‌شود سرنوشت خوبی نمی‌تواند پیدا کند؛ در واقع یک‌جور بیانیهٔ فلسفی سیاسی ضد فقر و محرومیت که این در مخملباف خیلی قوی بوده و قوی‌تر هم شد — دقیقاً بعد از این اپیزود، «دوچرخه‌ران» و «عروسی خوبان» هم همین محتوای خیرخواهانه را دارند. اما این‌جا مسئله تولد کودک، ناقص متولد شدن کودک و سعی در نجات دادن اوست. می‌شود از این اپیزود این را هم کرد: یعنی بچه‌های قبلی — آثار هنری مخملباف — همه فلج شدند و حالا دارد سعی می‌کند این یک دانه بچه را یک‌جوری نجاتش بدهد؛ و این بچهٔ جدید یک‌جورهایی خودِ فیلم دست‌فروش است. این اپیزود وقتی به فیلم اضافه شد — فکر نمی‌کنم در فیلم‌نامه بوده باشد که این اپیزود را بسازد و یک‌جوری در زمان ساخت، فشار روی مخملباف بود که این کار را نکند — این تلاش برای نجات دادن یک کودک مثل تلاش برای نجات دادن یک کار خلاق و هنری است؛ هرچند ناامیدانه تمام می‌شود ولی یک‌جور احساس ناخودآگاه نسبت به چنین چیزی در این اپیزود به نظرم وجود دارد. این را می‌گویم برای اینکه در این فیلمی که قرار است درباره‌اش بحث کنیم — به نظرم قرار بود بحث کنیم — چیزهایی وجود دارد: یک‌جور مسئلهٔ بچه‌دار شدن، بچه‌دار نشدن. نمی‌خواهم دربارهٔ دو سه چهار فیلم بعدی مخملباف صحبت کنم چون دربارهٔ «شب‌های زاینده‌رود» و «نوبت عاشقی» خیلی جای بحث هست ولی باز خیلی فیلم خودآگاهانه‌تری است؛ یک‌جور کاملاً فکرشده‌گی در آن خیلی بیشتر از چیزی است که در هنرپیشه هست. بگذارید دربارهٔ همین فیلم چیزهایی بگویم. چیزی که از من خواستند جلسهٔ پیش این بود که لااقل اگر نمی‌خواهم وارد جزئیاتش بشم چیزهایی بدهم، ایده‌های کلی دربارهٔ بعضی جزئیات بگویم که مثلاً اگر کسی بخواهد مفصل روی این فیلم کار کند بتواند از این چیزها استفاده کند.

جزئیات کلیدی فیلم دست‌فروش

جاهایی که مهم است نکته‌های کلیدی وجود دارد. می‌خواهم اول فیلم را نشان‌تان بدهم. به نظرم شروع واضح و روشنی دارد. من امروز بعد از اینکه بیایم — نه با سرعت خیلی زیاد، با سرعت کم یک دور مرور کردم — یادداشت‌هایم از این صحنه: این دیالوگ اول فیلم نظرم را جلب کرد از این نظر که صراحتی که دارد نسبت به بعضی چیزها — خیلی بیشتر از چیزی که یادم بود. این صحنه خیلی بدیهی مقدمهٔ فیلم است، برای اینکه کل این فیلم یک‌جور شکایت مخملباف از همسرش است و اینکه جلب دلسوزی و ترحم تماشاگر نسبت به خودش و اثبات اینکه بی‌گناه بوده، آبرویش رفته و این حس‌های کلی — خیلی واضح‌تر از آن که من یادم بود در این دیالوگ حرف می‌زند. من این را — یک دقیقه بیشتر این قسمت طول نکشید — اشاره‌ای که می‌کند به اینکه زنش استعداد هنری ندارد: می‌گوید سعی کردم؛ برایش ویولن خریدم، مجبور شدم ساپورتش کردم، یک‌جوری سعی کرده وارد کارهای هنری بشود و نتوانسته؛ به صراحت این‌جا این را می‌گوید. و بعدش چیزی که مهم است — صدایش را زیاد کنید — اولاً معلمش را عوض می‌کرد، بعد هم سازش را عوض می‌کرد، بعد هم معلمش، اما رنگ و این‌ها را بلد نیست بزند. و اینکه به او برچسب داشته — یعنی این پیوند میان عدم خلاقیت و بچه‌دار شدن — لینک بین عدم خلاقیت هنری و بچه‌دار نشدن — از این واضح‌تر: من امروز که این را شنیدم دیدم چرا این بحث را جلسهٔ پیش کردم. می‌گوید نمی‌تواند بچه‌دار بشود؛ بچه‌دار شدن را بی‌معنی می‌گوید. یک‌جورهایی غیر از اینکه اصولاً بچه‌دار شدن و نشدن ربطی به این دارد که آدم هنرمند نیست و منبع الهام هنری نیست — نه خودش چیزی تولید می‌کند و نه می‌تواند محرک باشد — مخملباف این‌ها نمی‌توانند بچه‌دار بشوند به همان ترتیبی که وارد فضای هنری نمی‌توانند بشوند. دلیل اینکه گفتم گوش بدهید این است: به نظرم این واضح‌تر از همان لینک بین بچه‌دار شدن با مسائل هنری است. حتی این میلش به بچه‌دار شدن — هر چیزی که در این میان منفی است — حواله می‌شود به زن؛ حتی این‌جا می‌گوید که من اول نمی‌خواستم بچه‌دار بشوم، او اصلاً این چیز را در من به وجود آورد.

شکایت مخملباف و لینک هنر

و حالا چیز خیلی عجیبی: ناسازگاری‌های داخلی یک اثر هنری خیلی مهم‌اند، برای اینکه سری فشارهایی که در ناخودآگاهش هست را بفهمید. در این فیلم به‌طور مداوم می‌دانید که مخملباف با اصرار به زنش می‌گوید من دوستت دارم و در جاهایی به صراحت می‌گوید هیچ علاقه‌ای در بین نیست. در آغاز فیلم، دربارهٔ زنش حرفی کاملاً توهین‌آمیز می‌زند. بعد در فیلم هر جایی که خودآگاهی درگیر است مثلاً با زنش صحبت می‌کند قسم می‌خورد که «من دوستت دارم، والا دوستت دارم به خدا»؛ بعد مثلاً در جایی از آخرهای فیلم به آن دختری که به‌عنوان زن دوم آمده می‌گوید «من همین نه ماه فقط با تو بودم زندگی کردم» — یعنی هیچ چیزی، هیچ اثری از عشق و زندگی و مسائل عاطفی انگار قبلش وجود نداشته برایش. یعنی واقعیت این است: آن قسمت‌هایی که می‌گوید دوستت دارم در واقع دروغ است. شما باید سعی کنید این ناسازگاری را یک‌جوری جمع کنید و آن این است که چون می‌خواهد هر جور اتهامی را از خودش دور کند، دوست دارد بگوید حتی اینکه او احساس می‌کرد من دوستش ندارم، او اشتباه می‌کرد، من واقعاً دوستش داشتم؛ ولی عملاً در جاهایی از فیلم به صراحت بیان می‌کند که چنین نبوده، واقعاً رابطهٔ عاطفی اصلاً شکل نگرفته. بگذارید من این قسمت را — یادم نیست که چه بود. آها، باز چیزی را خیلی با صراحت می‌گوید — چقدر قشنگ است. چیزی که باز این‌جا در دیالوگش می‌گوید: «دیوانه‌ام کرده، آبروم را برده» — از اولش همهٔ این مؤلفه‌ها: آبروریزی شده، زنش آبروش را برده — همه در این دیالوگ وجود دارد؛ بیشتر از آن که من یادم بود این‌جا محتوای فیلم رویین است. به‌اضافه اینکه اصولاً گفتن مونولوگ در مقابل تماشاگر در حالی که گریه می‌کند — همهٔ آن جلب دلسوزی و این حرف‌ها در آن هست. به نظرم برای مقدمه صراحتش زیاد است؛ خیلی از بحث‌ها فکر می‌کنم با این مقدمه چیز می‌شود. یک نکتهٔ مهم در این فیلم که جلسهٔ پیش اشاره شد و من هم گفتم — بحثش را نکردم ولی یک چیز مختصر درباره‌اش می‌گویم — فضای این فیلم است در مقابل فضای خانهٔ مادرِ مخملباف. ببینید، کسی ایده‌ای دارد؟ و اصلاً وقت کم است، شاید بهتر باشد خودم سریع بگویم و رد شوم. ببینید، ویژگی این دو فضا: به‌وضوح مدرن‌بودن این‌جا در مقابل سنتی‌بودن آن‌جا. این‌جا نه‌تنها یک‌جور عجیب‌وغریبی مدرن است — خودش می‌گوید خانه ساکن است، اشیاء متحرک‌اند، همه‌چیز می‌چرخد، همه‌چیز با کنترل جابه‌جا می‌شود، روی زمین خوابیدن — جای نرمالی به معنای زندگی معمولی نیست؛ و عوضش خانهٔ مادرش اصلاً فضای خانه ندارد، درش پر از گوسفند است. هیچ‌کدام از این دو خانه مثبت نیست؛ آن‌جا یک خانه است ولی این‌جا زایمان صورت گرفته و آن‌جا زایمان صورت نگرفته. این دو یک‌جوری شدیداً کنتراست دارند. از نظر مدرن‌بودن این فضا — مخصوصاً به این فضا دقت کنید که تمام در و دیوارش عکس سینمایی است، در حالی که آن‌جا فضای سنتی خیلی ساختگی است؛ آن‌جا ترکی حرف می‌زنند: اکبر عبدی با گویشش می‌گوید «تو ترک بودن که» — یک‌جوری برای فضای خارج از این فرهنگ مدرن و برای ایرانی‌ها لااقل تداعی می‌کند؛ تو ترکیه این را تداعی نمی‌کند ولی در ایران چنین است: اینکه ترکی فارسی صحبت می‌کند یک‌جوری مدرن است، صحبت‌کردن به زبان مادری ترکی حالت سنتی است. به هر حال چیزی که خیلی مهم به نظر می‌رسد و باید به آن دقت کرد: از همان موقع ما باید تشخیص می‌دادیم که مخملباف این‌قدر در سینما غرق شده که انگار دیگر چیزی در زندگی‌اش غیر از سینما وجود ندارد. می‌خواهم بگویم اینکه خانوادهٔ مخملباف همه آموزش سینمایی دیدند و همه فیلم ساختند — اینکه خانواده یعنی سینما، شغل مخملباف، هنر مخملباف و خانواده در سینما، همه‌چیز مخملباف است.

سینما و خانواده مخملباف

خانهٔ مخملباف مفهومش سینما شد. اصلاً نمی‌دانم چطور می‌شود چیزی ساخت، فضایی که این حالت افراطی بودن توجه به سینما را نشان بدهد: خانه‌ای که در و دیوارش همه‌اش عکس سینما است — عکس‌های خود اکبر عبدی، عکس‌های چارلی چاپلین و نمی‌دانم هنرپیشه‌های دیگر است. این بیشتر از هر چیزی فضای ذهنی مخملباف است، فضایی که خیلی مدرن شده و خیلی خیلی سینمایی است؛ یعنی اصلاً همه‌چیز انگار زندگی مخملباف شده سینما. و آن‌جا — این‌جا فضای ذهنی هنری مخملباف است که الان در آن زایش وجود ندارد — در مقابلش آن فضایی که در خانهٔ مادر وجود دارد، فضای سنتی است؛ زایمان در آن یک حالت مثبت ندارد، مثل تولید انبوه است: دوازده تا. اینکه این مادر الان زاییده چیز جالبی نیست؛ این‌طور نیست که خیلی فضای زندگی — گوسفند در آن‌جا هست — ببینید واقعاً خانوادهٔ سنتی؛ یا اگر بخواهید باز تعبیرش کنید: آن فضایی که مادر مخملباف در آن دیده می‌شود مثل دورهٔ تولید انبوه آثار هنری توسط خود مخملباف است که از سنت می‌آید. یعنی شما به‌عنوان آدمی که سفارش قبول می‌کند در حوزهٔ هنری هر هفته یک داستان بنویسید — مخملباف واقعاً تولید انبوه می‌کرد در سال‌های اول کار هنری خودش. آن تولید انبوه را چه کسی دارد انجام می‌دهد؟ مادر مخملباف دارد انجام می‌دهد. یعنی انگار آن عامل اولیه برای کار هنری مخملباف انگیزهٔ مادر است نه همسر. هم مخملباف در بین دو فضایی که مادر آن‌جاست می‌شود در آن زایمان کرد ولی نه زایمانی که خیلی مورد توجه قرار بگیرد؛ همین‌جوری به‌اصطلاح عامیانه و «تونیانش بچه پسندیدن» که همین‌طور هم ادامه دارد: مادران در سن هفتاد هشتاد سالگی هم با یکی دیگر می‌آورند و همین‌طور. چیزی وجود دارد، چیز عجیبی: رفت‌وآمد آدم‌های هم‌شکل — همه چاق و شبیه خود اکبر عبدی‌اند. فضای تو در تویی که — من می‌خواهم بگویم — مسدود نیست و شبیه فضای تولید هنری توسط خود مخملباف در دوره‌ای گذشته است. و مشکل این است که الان در این فضای مدرن از این زن نمی‌شود بچه داشت؛ آن‌جا این آنیما — موجود — کار نمی‌کند به یک‌جوری.

دیالوگ زاییدن ننه و زن

اینکه بچهٔ جدید آن‌جاست — دیالوگ‌هایی در خانهٔ مادر هست که یک‌جوری این چیزها را به هم ربط می‌دهد؛ آدم نمی‌تواند راحت ازشان بگذرد: «تو چیکار کردی؟ هیچ‌چی نمی‌شنوی. تو هیچ‌چی — تو جرأت نداری که. خب چه فرقی می‌کنه؟ ننه‌م زاییده، انگار ننه‌م زاییده.» می‌گوید «چه فرقی می‌کنه؟ ننه‌م زاییده، انگار زنم زاییده» — و چون زنش را می‌گوید و به آن بچه هم دارد شیر می‌دهد، این قاطی شدن زنش با مادرش یک‌جوری است؛ دیگر چیز است. به هر حال آدم نمی‌تواند به‌اصطلاح راحت از کنارش بگذرد. این دیالوگ‌ها را — مشکل این زن این است که این زن یک‌جوری مثل مادرش است و برای همین است که خلاقیت ندارد؛ ولی یک چیز جدیدی بیاید.

اعلام عام: زن من دیوانه است

حالا به هر حال من نکتهٔ این خانه را فکر می‌کنم — چون به آن اشاره شد، گفتم خیلی جزئیات دارد ولی واقعاً نمی‌دانم کدام این‌ها لازم است. اصلاً باز تأکیدهایی روی اینکه از وقتی — نمی‌دانم — آرتیست شده و این‌ها از چشمش افتاده و این‌ها هست. حالا بگذارید صحنه‌ای را که باز دیدم و فکر می‌کنم اگر دفعهٔ قبل دیده بودم بعضی از بحث‌ها را لازم نبود این‌جا خیلی انجام بدهم؛ خیلی واضح‌تر از این حرف‌ها بعضی جاها چیزهایی هست. بگذارید این صحنه‌ها — این صحنه‌ها واقعاً خوب درآمده‌اند؛ از جاهایی ممکن است خیلی اعصاب‌خردکن باشد و نشان می‌دهد چقدر با احساس ساخته شده. این حالت‌ها — واقعاً این مخملباف بی‌نهایت حالت عصبی دارد وقتی دارد این فیلم را می‌سازد از ماجرایی که پیش آمده. این‌جا جایی می‌رود بالای یک ماشین، آب آبروش باز رفت — می‌خواهم بگذارید، چیزی می‌گوید که «دیگر به جهنم که آبروش رفت». اصلاً آبرو خیلی در این فیلم باز صراحت بیش از اندازه‌ای مطرح است. این فیلم — داد زدن این فیلم این است که «ایهاالناس، زن من دیوانه بود». واقعاً یکی می‌رود بالا، در بلندی، دارد می‌گوید «ایهاالناس» — یعنی واقعاً به همهٔ مردم اعلام عام می‌کند که بابا زن من دیوانه است. این چیزی است که این فیلم قرار است بگوید؛ این صحنه یادم نرود — امروز که نگاه می‌کردم «ایهاالناس»ش جالب است: یعنی در اعلام عام به همهٔ مردم، بابا زن من دیوانه است — دقیقاً همان که می‌گویند فیلم چیزی را فریاد می‌کند. واقعاً رفته آن بالا در بلندی قرار گرفته و داد می‌زند که به همهٔ مردم بگوید زنم دیوانه است. این صحنه‌ها را کلاً ببینید: صحنه‌هایی که اکبر عبدی اعصابش از دست زنش خرد می‌شود خیلی واقعی است؛ این احساسات واقعاً وجود داشته در دوره‌ای — فکر می‌کنم — که همین‌طور حالتِ «آدم نمی‌فهمد» بوده؛ خلاصه مردها خیلی دچار این مشکل می‌شوند که اصلاً نمی‌فهمند زن چه می‌خواهد: چیزی می‌گوید، آن کار را می‌کند، ولی معلوم می‌شود آن نبوده؛ آخرش مردها قاطی می‌کنند. این خیلی در این فیلم زیاد است: این حالت که می‌گوید «برو این را مثلاً بگیر»، بعد می‌رود می‌گیرد، باز دوباره می‌آید می‌بیند زنش دارد گریه می‌کند، می‌گوید «الان می‌روم دوباره طلاقش می‌دهم» بعد می‌گوید «دوباره نه، بیا تو رو خدا بشین تو ماشین». این حالت‌های سردرگمی که این‌جا وجود دارد. باز صحنه‌ای که خیلی افراطی است، صحنه‌ای است که در آب می‌نشینند و او قانعش می‌کند که ازدواج کند؛ خیلی این حالت که «من نمی‌خواهم» و او دارد از من می‌خواهد، رویش تأکید می‌شود — یعنی اصلاً کل ماجرا این است که هر چیزی که ممکن است به ضررِ مخملباف باشد یک‌جوری قرار است بگوید همهٔ این‌ها تقصیر زن بوده: حتی اینکه مثلاً مشکل آنیمایی پیش آمده و زن دیگری قرار شده و «بابا دیوانه، من یک دیوانهٔ دیگر را با تو می‌آورم» — دروغ است؛ گفته که پیشش هم مانده و خدا می‌داند چه.

شبیه این در فیلم «لیلا» مهرجویی هست که نمی‌دانم — بچه‌دار — لیلا مهرجویی یک‌جور لینک خیلی مستقیم و موضوعی با این فیلم دارد که مسئلهٔ بچه‌دار نشدن و اینکه زن از شوهر می‌خواهد برود ازدواج کند تا بچه‌دار شوند. آن فیلم فوق‌العاده است؛ جداً یکی از کارهای خیلی خوب مهرجویی است که خیلی طرفدارهای مهرجویی خوششان نیامد — نه به خاطر اینکه یک‌جوری است. خیلی به نظرم متفکرانه می‌نویسد ولی واقعاً از نظر ساخت فوق‌العاده است. واقعاً احساس اینکه در یک چیزی راست نیست خوب درنمی‌آید؛ هر کاری هم هنرپیشه‌ها بکنند. آن صحنه — آن صحنه‌های بیرون در خیابان و جاده — فوق‌العاده است از نظر اجرا. سرِ یک موضع خاص است؛ شما هر جور نگاه کنید از آن حالت‌هایی است که یعنی نمی‌شود خوب بازی کرد: نه معتمدآریا می‌تواند خوب بازی کند نه اکبر عبدی؛ برای اینکه این چیزی نیست که واقعاً اتفاق افتاده یا بتواند اتفاق بیفتد.

ضعف‌های اثر هنری و اختلال

یا از یک حس عمیق از درون هنرمند دارد بیرون می‌آید. کلاً جاهایی که اثر هنری ضعیف است — و یک اثر هنری کلاً بد نیست، خوب است و بعد مثلاً جاهایی‌اش خیلی ضعیف است — معمولاً نشان‌دهندهٔ این است که یک‌جور اختلال‌هایی آن‌جا وجود دارد که می‌شود رویش بحث کرد. این صحنه فوق‌العاده بد کار شده و دقیقاً هم علتش این است که واقعیت ندارد: دقیقاً در فیلم لیلا که فلک می‌برد با اصرار زنش، یعنی اصلاً نمی‌خواهد. خیلی مردها دوست دارند چنین باشد که زنشان مجبورشان کند؛ چقدر جالب می‌شود آدم زنش مجبورش کند که برود زن دیگری بگیرد — آرزوی جالبی است. ولی فیلم لیلا مهرجویی فیلم فوق‌العاده‌ای است؛ اگر ندیده‌اید کلاً توصیه می‌کنم ببینیدش. یک آمریکایی — منتقد هنری معروفی هست که دربارهٔ سینمای ایران خیلی کار می‌کند؛ اسمش یادم نیست — آن سال من خیلی چون کلاً فیلم لیلا به نظرم فیلم خیلی خوبی بود و اصلاً در ایران زیاد آن‌طوری که باید تحویلش نگرفتند، و یک منتقد آمریکاییِ متخصص سینمای ایران در آن سال میلادی لیلا را جزو ده فیلم برتر دنیا انتخاب کرد؛ من کلی کیف کردم — کسی از این فیلم این‌قدر خوشش آمده، خیلی خوب. یک کار سینمایی از مهرجویی انتظار می‌رود حرف‌های فلسفی بزند، فیلم‌هایی مثل هامون مثلاً؛ فیلم لیلا فیلم ساده‌ای است، فوق‌العاده ساخته شده. این چیزی است که به نظرم مهم است که — یک داستان بچه‌دار نشدن و روابط سنتی و زن — من واقعاً این را می‌گویم که از آن موقع تا حالا شاید همهٔ فیلم‌ها را ندیده باشم بخواهم قضاوت کنم: فکر می‌کنم هیچ فیلمی در سینمای بعد از انقلاب — با این محدودیت‌هایی که در ایران داریم — وجود ندارد به اندازهٔ فیلم لیلا عشق بین زن و مرد را که در آن احساس کنید؛ فکر می‌کنم خیلی — بدون اینکه حتی یک دیالوگ مستقیم وجود داشته باشد — این حالت در فیلم، اینکه چقدر علاقه بین این دو آدم در فیلم وجود دارد، یک‌جوری نشان داده شده. به نظرم به هر حال از نظر ساخت فیلم خیلی خوبی است. برویم سراغ دوباره هنرپیشه. آها. یک نکتهٔ دیگر که فکر می‌کنم دیگر از این جلو نمی‌روم — این چیزهایی است که شاید گفتنش یک‌جوری لازم باشد — دربارهٔ این زن دوم است، یعنی آنیمایی که قرار است مثلاً خلاق باشد.

آنیمای دوم، فقر و احساسات جدید

راستش امروز که دوباره این فیلم را دیدم چیزی که خیلی به آن دقت نکرده بودم و به نظرم خیلی رویش تأکید است و نظرم را جلب کرد، این است که فقیر بودن این دختر، در خراب‌آباد زندگی کردنش، در حلبی‌آباد زندگی کردنش، خیلی مهم است. یعنی ببینید، نقش عمدهٔ این آنیمای دوم، آن احساس مخملباف نسبت به مردم فقیر است؛ بخشی از تولیدات هنری مخملباف مربوط به این می‌شود. یعنی قبل از این دوران نوبت عاشقی و شب‌های زاینده‌رود، مثلاً «دوچرخه‌ران» و «عروسی خوبان» را نگاه کنید: در آن یک‌جور عشق وجود دارد — به هر حال عشق به مردم، به فقرا، دلسوزی برای فقرا. یک جنبه‌ای از این آنیمای دوم همین است و شما دقیقاً همان احساس را نسبت به این دختر دارید در این فیلم. خیلی فرق می‌کرد که این دختر مثلاً یک دختر معمولی باشد و زیبا باشد؛ اینکه یک‌جور زیبایی دارد به کنار، ولی فقیر بودنش خیلی مهم است. به نظرم این نکته — اینکه این چیز جدید در زندگی مخملباف هست — خیلی کلی‌تر از این است که بخواهید بگویید این مثلاً دقیقاً پروجکت شده روی یک — نمی‌دانم — زن مشخص، حالا خواهر مخملباف یا خواهرزن؛ یک آمیزه‌ای از همهٔ انواع آنیماهایی است؛ انگار احساسات آنیمایی که در مخملباف غیر از آن چیزِ مادر وجود دارد. به نظرم این خیلی خیلی پارامتر مهمی است که این دختر همان‌جا زندگی می‌کند، شبیه آن زنی که در دست‌فروش است، شبیه جایی که دوچرخه‌ران زندگی می‌کند و همهٔ این فقرایی که در فیلم‌های مخملباف بودند و هستند؛ و شما هنوز در عشق مثلاً به مردم افغانستان این احساس عمیق مخملباف را دارید. هیچ شکی در این نیست که مخملباف واقعاً نسبت به فقر و نسبت به مردمی که غذا ندارند بخورند احساس خیلی عمیقی دارد. یکی از بهترین صحنه‌های عروسی خوبان — تا آن‌جا که یادم است — جایی است که این هنرپیشهٔ اصلی فیلم که اصلاً کلاً احساس اصلی‌اش همین است، نسبت به فقر معترض است؛ جایی صحنه‌های قحطی آفریقا را می‌بیند روی پرده، در خانهٔ خودش — این حلقهای از فیلم هست را می‌گذارد — و این بچه‌های فقیر آفریقایی که قحطی‌زده‌اند را می‌بیند و اینکه از بالا برایشان غذا می‌ریزند، چیزهای بین‌المللی و این‌ها. واقعاً صحنهٔ موثری است: نگاه می‌کند و گریه می‌کند و می‌گوید که این‌ها گشنه‌اند. این احساس در مخملباف قوی بوده و هنوزم فکر می‌کنم هست — حالا نه به آن قوت ولی هست — بخشی به هر حال از رشد این احساسات؛ حالا اسمش را بگذاریم آنیمای مخملباف. شاید قبل از اینکه عشقی در او به وجود بیاید نسبت به زنی دیگر و این حرف‌ها، عشق خیلی عمیقش نسبت به مردم است. و به نظرم من خیلی به این نکته توجه نکرده بودم؛ این‌جا دقیقاً به نظرم مسئله را پیچیده‌تر می‌کند: یعنی این زن دوم همهٔ چیزهایی است — همهٔ احساسات آنیمایی جدیدی که مخملباف دارد — شامل احساس نسبت به فقر و فقرا هم می‌شود؛ احساس نسبت به زنی مثلاً زیبا که بتواند موضوع عشق انسانی باشد هم می‌شود. و تا حدودی حتی می‌خواهم بگویم در این فیلم آن جنبه قوی‌تر است — یعنی خیلی رویش تأکید می‌شود؛ حالا می‌تواند نتیجهٔ تأکید خودآگاهانه باشد. بنابراین این پارامترِ ارتباط را نباید در نظر نگیریم؛ خیلی نکات ریز هست ولی در همین کلیاتی که گفتم تقریباً می‌گنجد با چیزهایی که گفتم — که چرا آخرشان این‌طور تمام می‌شود و این حرف‌ها. فکر می‌کنم کافی است؛ زیاد چیزش هم نکرده. اتفاقاً این نکته که — لزوماً شاید خیلی درست نباشد که آدم این احساس را بخواهد داشته باشد — دقیقاً این مسئلهٔ همسر دومی که این‌جا مطرح است به معنای یک زن دوم در زندگی مخملباف واقعاً چنین نیست؛ خود فیلم این را می‌گوید که کمی درونی‌تر باید آدم ببیند: مثل یک آنیمایی که دیگر کار نمی‌کند و یک‌جور احساسات آنیمایی جدیدی که دارند وارد می‌شوند در قالب یک زن، ولی در او مثلاً فقر و همه‌چیز هست.