او میگوید در تحلیلهای سیاسی-اجتماعی ناخواسته مدلی از انسان در ذهن ماست و ضرورت دارد آن را مشخص کنیم. تحلیل روانکاوانه را مکمل تحلیلهای متعارف میداند و با مفهوم شدو و ناخودآگاه قومی مثالهایی از آمریکا، ایران و آلمان میآورد. سپس به تحلیل یونگ از تاریخ اروپا، مدرنیسم و جوامع تودهای میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه کاربرد روانکاوی در تحلیل سیاسی اجتماعی
هر گاه به تحلیلهای سیاسی-اجتماعی میپردازیم، ناخواسته نوعی مدل از انسان در ذهن ما هست؛ هرچند شاید آگاهانه انتخابش نکنیم، بههرحال ضرورت دارد که مدلمان را مشخص کنیم تا بحثها روشنتر شود. یادآوریِ حرفهای یکیدو جلسهٔ قبل: یکی از نکات مهم، مقایسهٔ تحلیلهای روانکاوانه با تحلیلهای متعارف سیاسی-اجتماعی بود که بر اساس مثلاً تغییر و تحولات اقتصادی سنگین مسائل را تحلیل میکنند.
حسن و محدودیت تحلیلهای متعارف
مسئلهٔ خوبیِ تحلیل روانکاوانه فقط این نیست که مدلها واضحترند. اساساً فکر میکنم حسن و در عین حال مشکل تحلیلهای متعارف جامعهشناسانه این است که میکوشند همهٔ جوامع را در تئوریشان مشابه هم در نظر بگیرند؛ یعنی فرض نمیکنند که اگر بخواهند تحولات سیاسی-اجتماعی مثلاً ایران یا آمریکا را مطالعه کنند، میان جامعهٔ آمریکا و جامعهٔ ایران تفاوتهایی هست.
روانکاوی بهمثابه ظریفسازی مدلها
اساس هر یک این است که بههرحال سری مکانیسمهای اقتصادی هست، اینها طبقات تولید میکنند، طبقات با هم درگیر میشوند و این درگیریها در سیاست و جنگ قدرت بازتاب پیدا میکند و الی آخر. حسن تحلیل روانکاوانه به نظر من این است که آنجا مدلِ بیسیکِ سادهشدهای در کار است که تا حدودی اساس تحولات اجتماعی-سیاسی را بیان میکند، و تحلیل روانکاوانه بهنحوی بهاصطلاح ریفاینمنت همان تئوریهاست: اگر دربارهٔ تحولات جامعهای خاص بپرسید، صرفاً جوابهای کلی نمیدهد؛ میرود تاریخ آن جامعه را، جغرافیایش را کاویده و دربارهٔ شخصیت خاصِ این ملت — که رفتارهای خاصی از آن سر زده — مطالعه میکند و چیزی به شما میگوید. در عین حال وقتی تحلیل روانکاوانه میکنید میتوانید در کنارش تحلیلهای عرفی جامعهشناسانه را هم داشته باشید؛ میخواهم بگویم مرحلهٔ پیشرفتهترِ مسائل است، مثل این است که مدل خودتان را ظریفتر کرده باشید و بتوانید دربارهٔ چیزهایی بحث کنید که آنجا نمیشود بحث کرد. تأکیدم این است که وقتی روانکاوانه بحث میکنید لزوماً حرفهای متعارف جامعهشناسان را نباید کنار بگذارید: سری تحلیلها از لحاظ اقتصادی هست که تا حد زیادی چراییِ برخی تحولات قرن بیستم در اروپا را میگوید — چرا دو جنگ داشتیم و الی آخر — ولی این تحلیلها به شما نمیگویند مثلاً چرا ملت آلمان شروعکنندهٔ جنگها بوده و چرا اینگونه رفتارهای عجیب و غریب از خودش نشان داده.
ناخودآگاه جمعی و ناخودآگاه قومی
آن تحلیلها فقط میتوانند کلیاتی بگویند و خطوط کلی را ترسیم کنند؛ ولی با افزودن دیدگاه روانکاوانه ممکن است حرف بیشتری برای گفتن باشد. تأکیدم این است که تحلیل روانکاوانه را رقیب تحلیلهای متعارف ندانید؛ بهنحوی این تحلیلها را مکمل بگیرید. نکتهٔ جالبش به نظر من این است که تحلیل روانکاوانه برای هر ملت و هر جامعهای نوعی شخصیت خاص قائل میشود و فکر میکنم بهطور ملموسی واقعاً چنین است: جوامع مختلف شخصیتهای متفاوتی دارند.
فرافکنی سایه توسط افراد و ملتها
نکتهٔ دیگری که در جلسهٔ قبل شروع کردم دربارهاش صحبت کنم این است که انتظارتان از دیدگاههای یونگی باید این باشد که طبق معمول، ما مجموعهای از عناصر ناخودآگاه جمعی و ناخودآگاه قومی داریم — و این ناخودآگاه قومی در تحلیل سیاسی-اجتماعی خیلی مهم است، برای اینکه وضعیت خاص یک ملت را میتوانید در رابطه با آن مدل کنید. این عناصر ناخودآگاه جمعی، با نسخهٔ قومیشان، بهطور مداوم توسط انسانها پروجکت میشوند. ایدهٔ اساسی یونگ این است که مثلاً هر آدمی را نگاه کنید، بههرحال یک شدو دارد و این شدو را در عالم خارج بهنحوی روی موجودی خارجی پروجکت میکند؛ این مکانیسم، مکانیسم ثابتی است. و ملتها هم همینگونهاند: یک قوم شدوی قومی دارد که آن را جایی پروجکت میکند. بنابراین رفتارهای ملتها را که نگاه میکنید، بهنحوی ثباتی در رفتارهای یک قوم میبینید.
شناخت از درون به بیرون
به دلیل ثباتی که در این آرکیتایپها در واقع هست؛ یعنی اگر آرکیتایپها به شکلهای خاصی در طول تاریخ فرم گرفته باشند — البته با تأثیری که از محیط جغرافیایی ممکن است گرفته باشند — بههرحال اینها در اسطورهها و ذهنیتهایی رسوب کردهاند. ببینید، این ایدهٔ یونگی است: بخش عمدهای از شناخت ما از عالم خارج — برخلاف تصور متعارفِ ما که جهان خارج در مقابل ماست و ما آن را از داخل خودمان میشناسیم — دیدگاههای روانکاوانه، مخصوصاً دیدگاه یونگی، مسیری برعکس هم قائلاند: چیزهایی در درون من هست، میگردم که در خارج وجود داشته باشد چنین چیزی؛ چه داشته باشد چه نداشته باشد، اینها را جایی پروجکت میکنم و فرض میکنم که این همان است که من میخواهم. مثلاً فرض کنید اگر تمام زنهای دنیا بمیرند و یک زن باقی بماند، مردان همه آنیمای خودشان را روی همان یک زن قطعاً پروجکت میکنند؛ حالا هر کس هم ممکن است تصوری از این موجود داشته باشد. این حالتِ ثبات، اینکه شناخت مسیری برعکس از درون به بیرون دارد، ایدهٔ متعارفی نیست؛ همان ایدههای روانکاوانه است که ناحیههای ناخودآگاه را به ما نشان میدهد. ما خیلی دوست داریم برعکس فکر کنیم؛ دوست داریم فکر کنیم همهٔ شناختهای ما منطقی و خودآگاه است و خیلی دوست داریم اینگونه فکر کنیم که آره، شناخت اینگونه اتفاق میافتد: عالم خارج در مقابل ماست و ذهن ما مثل آینهای خیلی پاک و تمیز و بدون فرم خاص آنجا قرار گرفته و جهان در ذهن من منعکس میشود. این تصویرِ خیلی خوشایندی است — اینکه ما داریم جهان را میشناسیم — ولی روانکاوی به شما میگوید این اتفاق نمیافتد.
سایه قومی و آرامش فرافکنی
در آن آینه عالمی چیز هست: آینه اصلاً صاف نیست و انگار نقاشیهایی هم رویش هست؛ نقشهایی دارد که چه چیزی در خارج مطابق با آنها ببینید و چه نبینید، این جاهای خالی را بهنحوی پر میکنید: آنیمایتان را جایی پروجکت میکنید، شدوتان را جایی پروجکت میکنید. دفعهٔ پیش سعی کردم از همین نقطهٔ شدو شروع کنم و بگویم: ملتها و اقوام مختلف بنا به هویت قومی خودشان نوعی شدوی قومی دارند و انگار دنبال دشمنی در عالم خارج میگردند با ویژگیهای خاصی — و با مسامحه میخواهم اینگونه بگویم که وقتی چنین موجودی را پیدا میکنند خوشحال میشوند. آدم باید وقتی دشمن خودش را پیدا کند ناراحت شود، ولی این احساسِ آرامش است: اگر موجودی پیدا کنید که خیلی شبیه شدوتان باشد، این فرایندِ فرافکنی آرامشدهنده است؛ دوست دارم این چیزهایی که در درونم هست را جایی بیندازم، مثل اینکه از آن فشار درونی خلاص میشوم. بنابراین پیدا کردنِ شدو خیلی ممکن است فرایندی خوشایند و آرامشدهنده باشد، برای انسان یا برای قوم.
آمریکا: تصویر دشمن نازی و کمونیست
من بهعنوان مثال، مثالی که در این کتاب یونگ، «رئیسیا» هست، این است که بهطور شگفتانگیزی تصویری که از آلمان نازی و متحدینش در جنگ جهانی دوم برای آمریکاییها ساخته میشد شباهتهای شگفتانگیزی دارد با تصویری که بعداً — با فاصلهٔ خیلی کوتاه — از شوروی و چین ساختند. آمریکاییها اصولاً دوست دارند با چنین موجوداتی بهعنوان دشمن سروکار داشته باشند، و کسانی که در سیاست آمریکا وسیلهٔ تبلیغات دستشان است، تبلیغات را انجام میدهند و تودههای مردم را به سمتی میکشند و میدانند روی چه چیزی باید تبلیغ کنند. ملت آمریکا چون ملتی با تاریخ کوتاه است، هم تاریخش و هم جغرافیایش را خیلی خوب میشناسیم و از این جهتها ملتی قابل مطالعه است. از طرف دیگر، از دیدگاه روانکاوی مشکل این است که هنوز این ملت انگار عمرش آنقدر نشده که بخواهید خیلی راحت از شکلگیری مثلاً آرکیتایپها حرف بزنید.
تاریخ کوتاه آمریکا و شکلگیری آرکتایپ
آرکیتایپ موجودیت تاریخی طولانیمدت لازم دارد؛ مثلاً یک قوم آنقدر تاریخ و جغرافیا پیدا کند که این چیزها در آن تصلیب شود. پرسش این است که آیا میتوان گفت آنهایی که به آمریکا مهاجرت کردند همه دارای ویژگیهای مشترکیاند — مثلاً از تاریخ هم میشود گفت ویژگیهای جنگطلب. پاسخ: نه؛ این حرفی که میزنید — من جلساتی در دانشگاه شریف دربارهٔ آمریکا صحبت کردم و اشارهای به این نکته کردم که اصولاً کسانی که تصمیم به مهاجرت گرفتند، از هر جایی، از نظر روانی خصوصیات مشترکی داشتند که مهاجرت کردند — ولی بههرحال هر کدامشان آرکیتایپهای قومی خودشان را با خودشان به آمریکا بردند. ولی اینکه آمریکا در ظرف مثلاً دویست-سیصد سال آنقدر فراز و نشیبهایی پیدا کرده باشد — خیلیها معتقدند مفهوم ملت در آمریکا به جنگهای داخلی آمریکا برمیگردد که خیلی هم قدیمی نیستند، صد و مثلاً پنجاه سال قبل — و حرف من این است که بههرحال ملتی مثل ایران با چند هزار سال سابقه، حداقل با هزار و چند صد سال سابقه مثلاً یک دین مشترک داشت. البته یکی از حاضران میگوید که دین مشترک ما هم مثلاً ۱۴۰۰ سال سابقه ندارد؛ بله، از زمان صفویه واقعاً اینجا ملتی با این مشخصات عقیدتی شکل گرفته. ولی بههرحال آنچه الان وجود دارد مشترکات قومی خوبی میان این آدمها ایجاد کرده؛ یعنی آرکیتایپهای سادهتری دارند، یعنی پیچیدگی یا قدرتشان را ندارند. دربارهٔ انرژیای که در یک آرکیتایپ خیلی خیلی قدیمی هست: وقتی ملتی صدها بار کاری را تحت تأثیر نوعی نیروی ناخودآگاه انجام میدهد، انگار انرژی آن برایش اضافه میشود؛ یعنی هویتش بیشتر متمایل میشود.
تاریخ روشن آمریکا و نبود اسطوره کهن
بههرحال من میخواهم بگویم مشکلی وجود دارد، ولی ملت آمریکا از این نظر خیلی ملت قابل مطالعهای است؛ خیلی تاریخ روشنی دارد. ما از روز اول در آمریکا روزنامه مثلاً منتشر شده؛ یعنی میتوانید انقلاب آمریکا را — اولین لحظهای که آمریکاییها به استقلال رسیدند، ۱۷۷۰، آره، ۷۶-۷۷ میلادی — دیگر ابهامی در آن نیست؛ همهٔ وقایع و مکتوبات خیلی زیادی دربارهاش دارید. این تاریخ خیلی قابل مطالعهای است و در نتیجه خیلی از ابهامها را دربارهٔ اینها نداریم. اصلاً اسطورههایی به آن معنا در آمریکا — اسطورههای قومی شبیه اسطورههای مثلاً قدیمی یونانی — وجود ندارد.
سرخپوست بهعنوان الگوی دشمن
یعنی ملت آمریکا از روز اول ملتی مدرن بوده و نوعی آرمانگرایی — چیزی که از جهان مدرن به آن میگفتند آرمانگرایی — بر اینها حاکم بوده. بههرحال از یک جهت روشناییهایی هست و از جهاتی هم این سابقهٔ کم ممکن است مشکلاتی به وجود بیاورد. به نظر میآید بخش عمدهای از آنچه در آمریکا سرِ این موضوع است، واقعاً به سرخپوستها برمیگردد؛ یعنی زندگیِ اصولاً مشترکِ این ملت، مقابله با سرخپوستها بوده و این در ملت آمریکا بهعنوان الگوی خوبی برای دشمنی هست که همه در برابرش احساس اتحاد کنند. مثلاً تصویری که فکر میکنم در زمان جنگ جهانی دوم آمریکاییها در ذهنشان از ژاپنیها داشتند خیلی به تصویر سرخپوستها شبیه بود: یعنی موجوداتی — این سایهٔ آمریکایی — موجوداتی غیرمتمدن و وحشی که کارهای بسیار وحشیانهای میکنند. اگر میخواهید آمریکاییها را علیه دشمنی خارجی تحریک کنید، اصلاً نباید دربارهٔ اینکه این دشمن همخونشان است حرف بزنید.
تبلیغات و بسیج یکماهه برای جنگ
باید بگویید اینها خیلی وحشیاند و اعمال وحشیانه انجام میدهند. «چانسی» بارها در سخنرانیهایش به این نکته دربارهٔ قدرت تبلیغات سیاسی در آمریکا اشاره میکند که ذهنیت مردم آمریکا توسط رسانهها تا این حد قابل شکلدادن است که — فاصلهٔ میان روزهایی که تمام مردم آمریکا تقریباً اتفاق کامل داشتند که به هیچ وجه نباید وارد جنگ شوند در زمان جنگ جهانی دوم، تا روزهایی که همه توافق داشتند که الان باید وارد جنگ شوند و — به تعبیر چانسی — ارابههای ضد فاشیستی سراسر آمریکا را پر کرده بود — فقط یک ماه است. یک روزی تصمیم گرفتند وارد جنگ شوند و ظرف یک ماه این ملت را توانستند بهاندازهای تحریک کنند که همه بهعنوان وظیفهای ملی قبول کردند که باید وارد جنگ شوند؛ تمام جوانها داوطلبانه ثبتنام کردند و وارد ارتش شدند و خیلی هم با شور و هیجان و شهامت زیاد وارد جنگ شدند و کلی کشته دادند. و نکتهٔ اساسی این است که افشاگریهای وحشتناکی دربارهٔ شکنجههایی که فاشیستها و آلمانیها انجام داده بودند میشد — یعنی وحشیگری، اینکه ملت آلمان ملتی وحشی است و باید با اینها جنگید.
تروریست و تصویر وحشی خارج از تمدن
عین همین حرفها بعداً دربارهٔ شوروی و مثلاً چین هم زده شد؛ و اتفاقاً الان چیزی که میخواهم بگویم این است که این تصویرِ جدیدِ تروریست خیلی ملموستر به آن چیزی است که آمریکاییها لازم دارند: وقتی به تصاویر اینترنتیِ سر بریدن یک آدم نگاه میکنید — این آدمهای طرفدار القاعده در عراق کسی را سر میبرند و فیلمش را میگذارند روی اینترنت که همه ببینند و بترسند — این بهترین چیز برای دولت آمریکاست و دقیقاً همان چیزی است که ملت آمریکا لازم دارد: تعدادی موجود وحشی خارج از مثلاً تمدن که کارهایی تا این حد وحشیانه بهصورت فیزیکی انجام میدهند؛ عین همان تصوری که از سرخپوست بهعنوان کسی که پوست سر میکند وجود دارد — اینها علاوه بر پوست سر، خود سر را هم میکنند. تصویر بسیار مناسبی است برای اینکه آمریکاییها را با هم متحد کنیم یا به حالت نظامی ببریم و احساس وظیفه کنیم که با چنین موجودات شیطانصفتی بجنگیم.
سایه ایرانی در برابر سایه آمریکایی
ببینید، من این مثال را کمی بررسی میکنم و بگذارم کنار آن مثالی که دفعهٔ پیش دربارهٔ سایهٔ ایرانی زدم؛ ببینید چقدر میتواند فرق کند: ملت ایران علیه مثلاً مجموعهای از موجودات وحشیِ کوچک و معمولاً ضعیف خیلی تحریک نمیشود؛ وقتی تحریک میشود که بگویید دشمنِ زورگویی هست که همه را میخواهد بخورد: «آمریکای جهانخوار»، موجودی که میخواهد تمام جهان را ببلعد، خیلی هم قویتر از ماست ولی ما میخواهیم جلویش بایستیم. این مردم ایران را کاملاً تهییج میکند که بروند و به هر نحوی با چنین زورگویی مبارزه کنند. و نتیجهاش این است. ولی برای آمریکاییها خیلی مهم است که نتیجهاش چه باشد: باید برنده باشند. جنگ با سرخپوستها جنگی است که کاملاً از یک جهاتی ساده است: اینها موجودات ضعیفِ وحشیاند که نمیخواهند مثلاً تن به تمدن بدهند.
پایداری دوقطبی ایران و آمریکا
این دستنوشتهها را با قابی که از خود این دستنوشتهها تنظیم میکنیم، اصلاً مسئلهٔ بخشیدن و نبخشیدن ملاک ما نیست؛ بهنحوی حق و ناحق، مثلاً ظالم و مظلوم، اینجا خیلی برای ما اهمیت دارد و تعیینکننده است. چیزی که میخواهم بگویم این است که برای خیلیها شاید این تعجبآور باشد و به نظر من با تحلیلهای روانکاوانهٔ اینشکلی اصلاً تعجبآور نیست، بلکه خیلی طبیعی به نظر میرسد که چرا اینقدر این دوقطبی ایران و آمریکا دوقطبیِ پایداری است؛ یعنی این سیساله با نهایت آرامش، هم در ایران هم در آمریکا، این دوقطبی پا برجاست: ما رفتارهایی میکنیم که شبیهسازیاش شبیه آمریکاییهاست و آمریکاییها هم دقیقاً ادبیاتی در صحبتها و رفتارهایشان دارند که منطبق میشود با شبیهمان؛ و هر دو ملت در واقع در آرامش به سر میبرند وقتی با هم مقابله میکنند.
گروگانگیری و نقض قواعد تمدن
آنها به چنین دشمنهایی نیاز دارند. ببینید، گروگانگیری در ایران دقیقاً یادآور رفتارهای سگدوستی از نظر آمریکاییهاست؛ اصلاً خارج از تمام عرف. ببینید آمریکاییها خودشان را به چه چیزی میشناسند؟ بهعنوان بانیهای مثلاً دموکراسی و تمدن مدرن؛ سازمان ملل را آنها تأسیس کردند. و بیانصافی است اگر نخواهیم بگوییم آمریکاییها در قانونمندشدن جهان نقش بسیار داشتند: در پدیدآوردن دولتهایی که بهاصطلاح نهادگرا هستند، کاملاً قانونمندند و اشخاص در آنها در قالب قانون تعریف میشوند، و اینکه همین را در جهان هم سعی کردند بسط بدهند؛ یعنی چیزی مثل حقوق بشر را به وجود بیاورند، سازمان ملل، اینکه روابط ملتها اساساً با قوانینی اداره شود. گروگانگیری یعنی زیر تمام این بازیها زدن. و در شرایطی قرار گرفتیم — شرایط خیلی بامزهای است: ما در سال اول بعد از انقلاب خیلی از دوستهای واقعی خودمان را سر این مسئلهٔ گروگانگیری از دست دادیم؛ برای اینکه تقریباً هیچکس نمیتوانست از این کار حمایت کند. همه میآمدند بهنحوی میگفتند آقا اینها را رها کنید، و هر کس میگفت اینها را رها کنید، در ایران میگفتند اینها آمریکاییاند و از آمریکا حمایت میکنند. حتی آدمهایی مثل عرفات که خیلی در ماههای نخست روابط صمیمانه و گرمی با ایران داشتند، میآمدند و میرفتند و کموبیش بعد از گروگانگیری سعی کردند میانجیگری کنند، ایران نپذیرفت و اینها هم بهنحوی کنار رفتند؛ سازمان ملل به ایران اطلاعیه میداد و ایران را محکوم میکرد، تمام ارگانهای مذهبی دنیا واسطه میشدند — که شاید چون مذهبیاند بشود با زبان مذهب به آنها گفت چه کاری کردید.
سازمان ملل و واکنش جهان
یک عده میگفتند اینها کار نمیدانند؛ سفارت آمریکا مصونیت سیاسی دارد و هر کاری کردند حداکثر طبق عرف و قوانین بینالملل میتوانستند اخراجشان کنند. گروگانگیری نداریم؛ ما در خارجی اصلاً سابقهای نداریم. یک بار عدهای بکسلاتی در چین ماجرایی به وجود آوردند که آن هم خیلی طبیعی بود. اگر میخواهید فضای آن موقع را حس کنید، یک بیوگرافی از «کوتوالهای» رئیس سازمان ملل در آن زمان هست که بهتفصیل هم ترجمه شده تحت عنوان «کاخ شیشهای سیاست». کوتوالهای رئیس سازمان ملل خیلی بد بود و این، طبق معمول، بیوگرافیای در جهت توجیه انفعال سازمان ملل در زمان ریاست کوتوالهای است؛ مثلاً فصلی دارد که به شما توصیه میکنم — فصل مربوط به گروگانگیری ایران — سفری که کوتوالهای به ایران کرد؛ تصویر جالبی از ماجراها آنجا هست که بامزه است اگر ببینید. و بیشتر هم این دنیا شگفتزده بودند که این چه نوع رفتاری است؛ ولی دقیقاً این رفتار سگدوستی بود؛ یعنی رفتاری یعنی زیر تمام قواعدِ تمدن زدن. مثلاً ممکن است مسخره به نظر برسد که جنگ در دنیا قواعدی پیدا کند؛ ولی بههرحال از هیچی بهتر است؛ یعنی مسخرهاش این است که اصولاً ملتها نباید با هم بجنگند.
قواعد جنگ و ممنوعیت شیمیایی
ولی حالا که نمیشود جلوی جنگ را گرفت، لااقل مثلاً با اسرا رفتار متمدنانهای انجام دهیم و کنوانسیونهایی وجود داشته باشد که بر اساسش مثلاً از مواد شیمیایی استفاده نکنیم. واقعاً میبینید که در جنگ جهانی دوم آلمانها از آن استفاده نکردند؛ نکتهٔ خیلی مهمی را میگذارند ببینید که وقتی آلمان داشت اشغال میشد، آنها که میخواستند اینها را بکشند میخواستند خیلی تمیز این کار را انجام دهند — البته خفهکردن با گازها بحث جدایی است. در جنگ جهانی اول از مواد شیمیایی به مقدار خیلی زیاد استفاده شد؛ آلمانها هم استفاده کردند؛ بعد توافقهایی بین جنگ جهانی اول و دوم صورت گرفت که اصولاً استفاده از مواد شیمیایی ممنوع شود، و آلمانها تا آخرین لحظه — که داشتند اشغال میشدند و به برلین رسیدند — مثلاً گروهی از متحدین آلمان به هیچ وجه از مواد شیمیایی استفاده نکردند؛ تا اینکه این آقای همسایهٔ عزیز ما صدام حسین این کار را کرد، که واقعاً شگفتآور بود؛ و تمام دنیا ایستادند؛ چون ما سرخپوست بودیم.
ویتنام: سرخپوست کوچک و شوک آمریکا
این جنگ با همهٔ اینها نهایتاً به همان رفتاری برمیگردد که ایران در ماجرای جاسوسی انجام داد؛ یعنی فکر میکنم خیلی احساس آزادی کردند که میتوانند به ایران حمله کنند و مطمئن بودند که جامعهٔ جهانی نهتنها عکسالعمل بدی نشان نمیدهد بلکه حمایتشان میکند؛ و همان حالتِ ادبکردنِ کشوری کوچولو که سرخپوستها در نیویورک و اینها نمیتوانند رعایتش کنند. و چقدر جالب که قبل از ایران، ویتنام سرخپوستهای کوچک ملت آمریکا بودند — آمریکاییها در بوکس اصطلاحی دارند که دقیقاً به همین حرفها برمیگردد — موجوداتی بودند که چون بهنحوی نژادی هم شبیه سرخپوستها بودند میشد اینها را بهعنوان چیز در نظر گرفت؛ موجوداتی که باید از بین بروند و آمریکا سعی میکرد اینها را از بین ببرد؛ و بههرحال برای اولین بار در تاریخ خودشان مقابل این سرخپوستهای کوچولو شکست خوردند. این خیلی بد بود برای مردم آمریکا؛ مردم آمریکا در دوران بعد از جنگ ویتنام خیلی آرام شدند. انتخابشدن کارتر در آمریکا نشاندهندهٔ نوعی تحول روانی در آمریکاییها بود.
از کارتر تا ریگان
اصلاً کارتر نهتنها ایمیج مردی قدرتمند را از خودش ظاهر نمیکرد، بلکه به این دلیل انتخاب شد که موجودی خیلی آرام به نظر میرسید؛ کشاورز آرامی که بادامزمینی مثلاً در تمام عمرش کاشته و در هیچگونه توطئهٔ سیاسی نبوده و در زمان جنگ ویتنام دخالتی نداشته. آمریکاییها بهنحوی انگار برای اولین بار در تاریخشان ادب شدند: مقابل موجوداتی کوچولو رفتند که اینها را از بین ببرند و نشد. و دقیقاً رفتارهایی که ایران بعد از انقلاب نشان داد دوباره آمریکاییها را برد به همان حالت استیصالشان و ریگان را انتخاب کردند؛ آدمی هفتتیرکش؛ یعنی ایمیج هفتتیرکش بود: از فیلمهایی که پیش از انتخاب شدن بازی میکرد، دقیقاً آدمی که در نقش هفتتیرکش مثلاً بزنبهادر بود، و واقعاً تصویری که ریگان از خودش برای ملت آمریکا ارائه کرد همین بود: من آدم بزنبهادریام و نمیخواهم ملت آمریکا در دنیا تحقیر شده باشد و من باید بیایم و مثلاً همهچیز را دوباره به وضعیت سابق برگردانم؛ و با قدرت هم آمد این کار را انجام داد.
دوقطبی ایران و آمریکا در افکار جهانی
حرف من این است که الان این تحریم — این تحریم اقتصادی نیست که چرا؛ یک دوقطبی، دوقطبی خندهداری است، ایران و آمریکا؛ البته چون ما در ایران مثلاً صدا و سیما و تبلیغات رسمی خیلی چیزها میگویند، مردم اصولاً ممکن است چیزهای واقعیاش را هم باور نکنند. یعنی ما این شعارها را میشنویم که «آمریکا در چه فکری است، ایران پر از بدبختی است» — اصلاً واقعاً آمریکاییها در این فکر نیستند که ایران پر از بدبختی است. ولی شاید خیلی جدی نگیرید که این دوقطبی ایران و آمریکا در چه اندازهای در دنیا مطرح است؛ یعنی تمام مردم دنیا بهنحوی میبینند که اینور دنیا کشوری هست که سیساله مقابل آمریکا ایستاده و بههرحال هر کاری هم میکنند — جاسوسی را گرفتند، سفارت را اشغال کردند، بعد جنگ کردند و به آمریکا لقب شیطان بزرگ دادند.
لقب شیطان بزرگ
کلاً ما از سالهای اول بعد از انقلاب خیلی از این کارها را کردیم.
سیاهپوست، سرخپوست و سایه درونی آمریکا
اولاً مثلاً سیاهپوستها — که مثل سرخپوستها بودند — از فضای تمدنی مثلاً اروپایی و آسیایی عقبتر دیده میشدند؛ دقیقاً همین را میگویید، بله؛ شاید تا جایی عقبتر از سرخپوستها بودند. و دقیقاً میبینید که در آمریکا بعد از مثلاً دویست سال فرهنگ سیاه است که غلبه پیدا میکند: موسیقی آمریکا موسیقی سیاه است؛ فرهنگ رفتارهایشان — باید نگاه کنید — به سمت عقب انگار دارد میرود؛ نوعی رفتارهای خارج از نُرم، اخلاقهای اجتماعیشان همینطور. و این رسماً گفته شده که در درون هر آمریکایی یک سرخپوست زندگی میکند؛ آمریکاییها سرخپوست دارند در درون خودشان. و این رابطه، رابطهٔ متقابل است: ببینید، اینگونه نیست که ملت آمریکا از اول این سرخپوست را داشت؛ یعنی وقتی شدو را بیرون پروجکت میکنید، در درونتان انعکاس پیدا میکند: ویژگیهایش را بهعنوان بخش منفی خودتان میگیرید و برعکس.
جهانخواری بهمثابه سایه ایرانی
وقتی چیزی منفی در درونتان هست، دنبال این هستید که از بیرون پروجکتش کنید. آمریکاییها بیرون را سرخپوست میکنند؛ ولی در مورد ایرانیها — واقعاً شما این را احساس نمیکنید که ایرانیها، ما در واقع ملتی جهانخواریم؟ این را احساس میکنید؛ بله. ما اگر بتوانیم دنیا را مثلاً میگیریم. این پتانسیلها را بهنحوی در درون خودمان داریم — الان حرف از این است که ما میخواهیم جهان را مدیریت کنیم؛ یعنی همین سرخپوست کوچولوها. ببینید، این مسئله — حالا اصلاً مهم نیست که اعتقادتان دربارهٔ واقعیت و عدم واقعیت چنین چیزی چه باشد — ما کاندید این هستیم که بدزدیم؛ و یا اینکه میگویند مثلاً تا چند روز دیگر یا سال دیگر امام زمان ظهور کند و دنیا را بگیرد؛ مگر ما منتظر همین نیستیم اصلاً؟ بنابراین طبیعی است که با موجودی مثل آمریکا مشکل داریم.
شاخ شکستن و فرافکنی قدرتطلبی
ما در درون خودمان چیزی داریم و کاندید هستیم برای اینکه آن را بیرون بیندازیم؛ بههرحال ویژگیهایی در واقع در ملت هست. اینجا نشستِ بحث اینجاست که اتفاقاً از اینکه هر قومی دنبال چه چیزی میگردد و دشمنی از این دست را میخواهد و به آرامش میرسد، باید ببینید که اینها مؤلفههای درونیِ اینشکلی دارند که در واقع دارند از خودشان دورش میکنند توسط فرافکنیشان. و شما این را احتمالاً در زندگی روزمرهتان خیلی دیدهاید: آدمهایی که خیلی حساسیت نشان میدهند نسبت به مثلاً آدمی قدرتطلب در اطراف خودشان و همهاش میخواهند شاخ دیگران را بشکنند، بدانید شاخ دارند. یعنی همینگونه است: واقعاً آدمِ بدون شاخ خیلی هم دنبال شکستن شاخ دیگران نیست؛ آدمهایی که بزرگترین شاخ را دارند و میخواهند به همه شاخ بزنند، نمیدانند که میخواهند به دیگران شاخ بزنند؛ همهاش احساس میکنند که دارند جلوی شاخزدن دیگران را میگیرند: شاخ این را بشکنم، شاخ آن را بشکنم. و آن آدمی که آرام است و دست به خنجر ندارد، معمولاً این احساس را که کسی هم میخواهد به او حمله کند خیلی ندارد و جدی نمیگیرد. و این در مورد ملتها هم تا حد زیادی صادق است. در واقع نوعی توضیح روانکاوانه سعی کردم بگویم که چطور این دوقطبی عجیب و غریب ایران و آمریکا اینقدر پایدار است و تغییر نمیکند؛ یعنی دیدنِ رفتارهای ایران به آن شدوی ملی و قومیِ آمریکا باعث شد که در عین حالی که شوروی هم در دنیا بود، ما بهنحوی کاندید خوبی برای دشمنیِ با آمریکا باشیم از نظرِ ملت آمریکا.
دشمنتراشی بهعنوان تکنیک حکومتها
یعنی ملت آمریکا فکر میکنم نفرت بیشتری نسبت به ایران نشان دادند تا نسبت به حتی شوروی. شوروی را هرچند بخواهید با تبلیغات جای دشمن واقعی آمریکا بنشانید، ملت آمریکا خیلی بهراحتی با این تحریک علیه شوروی نمیشوند از درون خودشان؛ ممکن است بهعنوان خطری واقعی که در بیرون قرار گرفته با آن نوعی مقابله کنند. بههرحال این نکات جالبی است که میتواند در تحلیل رفتارهای روانیای که یک ملت نشان میدهد مؤثر باشد؛ جدا از تحلیلهای نرمال. دقیقاً جلسهٔ قبل هم این حرفها را زدم: واضح است که اصلاً این دشمنتراشی یک تکنیک است؛ تمام حکومتها سعی میکنند برای توجه ملت چیزی در بیرون درست کنند که این خطر باشد. ولی اینکه این تکنیک کجا میگیرد و کجا نمیگیرد را مثلاً اینگونه نگاه کنید: حماسهٔ کربلا در ذهن مردم ایران هست — مقابله با دشمنی که مثلاً خیلی قدرتمند است — و بعد از انقلاب اسلامی این اتفاق بهطور طبیعی افتاد؛ ایرانیها که برگشتند به مسائل دینی و مذهبی، اول شاه و نظام شاهنشاهی را گذاشتند و بعد آمریکا را گذاشتند. میدانید منظورم چیست؟ کروش آخرش کجا کشته شد؟ در جنگ با کسانی که توی شمال ایران زندگی میکنند؛ و آخرش مثلاً کروش از دنیا رفت. این تطورات تاریخی همه بهنحوی در ناخودآگاه یک قوم جمع میشوند.
آمریکای لاتین: دشمنی منطقی نه روانکاوانه
ببینید، این مسئله کمی شبیه آن است: وقتی واقعاً یک دشمنیِ آشکار بین ملتها باشد، دیگر برای تحلیلش لازم نیست به چیزهای روانکاوانه متوسل شوم. این آمریکا که واقعاً آمریکای لاتین را غارت میکرد. وقتی تحلیل روانکاوانه برایتان لازم میشود، مسئله را از حالت منطقیاش خارج کنید. به نظر من موضوع آمریکای لاتین در مقابل آمریکا این است که آمریکا آمریکای لاتین را بهعنوان مثلاً حیاط خلوت خودش نگاه میکرد. اتفاقاً مردم آمریکای لاتین — آنهایی که خیلی معقول و خودآگاهانه فکر میکردند — ضدآمریکایی بودند و هنوز هم هستند. میدانید منظورم چیست؟ یعنی اینکه اینور دنیا کشوری مثل ایران اینگونه مثلاً علیه همهٔ دنیا و غرب و تمدن غرب موضع میگیرد، لازم دارد فکر کند که چرا اینگونه است و تحلیلهایی بکند؛ ولی در مورد آمریکای لاتین من خیلی احساس نمیکنم لازم باشد رجوع کنم به اینکه ملتهای آمریکای لاتین شعورشان چیست: آمریکا دارد اینها را غارت میکند، اینها هم بیچارهها دارند از گرسنگی میمیرند و میخواهند آمریکا را از آنجا بیرون کنند. این خیلی رابطهٔ طبیعی و متناسبِ منطقیای است. مثل اینکه الان کشوری به ما حملهٔ نظامی کند؛ لازم نیست بروم دنبال مثلاً انگیزههای ناخودآگاه خودم برای اینکه با آن بجنگم و دشمن شوم؛ عملاً بالفعل دارد با من دشمنی میکند، میخواهد مرا بکشد. شما اگر کسی الان در خیابان بهتان حمله کند — مسلحانه یا غیرمسلحانه — باید دفاع کنید و این را بهعنوان دشمن خودتان مثلاً حداقل بهطور موقت شناسایی میکنید. به نظر من روابط آمریکای لاتین با آمریکا احتیاجی به تحلیلهای روانکاوانهٔ عجیب و غریب ندارد؛ من فکر نمیکنم ملت آمریکا تنفری از آمریکای لاتین اینگونه داشته باشد؛ ندارد.
آرژانتین و نفوذ فرهنگ آمریکایی
هیچ ربطی به شعورشان ندارد. و آمریکای لاتین هم من فکر نمیکنم خیلی لذت ببرند از اینکه دارند با آمریکا میجنگند؛ آمریکا دارد ثروتشان را برمیدارد، اینها هم کاری با آمریکا ندارند. ولی حالا کاملاً برعکسش هم اتفاق افتاده؛ متأسفانه بهشدت این کار را کردهاند. یعنی الان شما در آرژانتین — نمونهاش را دیدید — آرژانتین کشوری است که از نظر فرهنگی خیلی عجیب و ویژه است. بله؟ نه؛ این اتفاق در آرژانتین اصلاً واقعاً بهطور بالفعل خیلی افتاده است و برای روشنفکران آرژانتین خیلی نگرانکننده است: فرهنگ آرژانتینیها الان — مثلاً در آرژانتین تقریباً همهٔ خوانندههای محبوب انگلیسی میخوانند. این خیلی ناجور است؛ یعنی چی که قومی که همهاش اتفاقاً در قالب جنگ با آمریکاست، در عین حال تحت تأثیر فرهنگ آمریکایی است که خوانندههای محبوبش به زبان بیگانه میخوانند. و بههرحال این اتفاقِ چیزی است. من این را خیلی تأیید نمیکنم که شما هر جور دشمنی مثلاً به این کشور و آن ملت را برگردانید به سری مسائل ناخودآگاه.
آلمان نازی: رفتار غیرقابلتوضیح منطقی
وقتی انگیزههای خودآگاه طبیعی وجود دارد، همان انگیزهها کفایت میکند. جاهایی که کمی عجیب و غریب است — رفتارهای ملت آلمان در زمان جنگ جهانی دوم عجیب و غریب است؛ قابل تحلیل بهصورت منطقی و نمیدانم منافع اقتصادی و این حرفها نیست؛ واقعاً ملت آلمان در زمان جنگ جهانی دوم دیوانه شد. رهبرشان هم آدمی صددرصد دیوانه بود — بههرحال با اصطلاحی، دیوانهٔ زنجیری؛ آدمی که — نه، نه؛ اینگونه نیست که آسایشگاه روانی هم چنین زنجیرش میکردند — این آدم خطرناکی بود، کاملاً هم مشخص بود. اینجور رفتارها طبعاً اولویت با این است که تحلیلهای روانکاوانه ارائه شود؛ ولی اکثر رفتارهایی که مردم نشان میدهند در قالب منطق تا حدی میگنجد، بنابراین تحلیلهای نرمالِ جامعهشناسانه دربارهشان کار میکند.
مارکسیسم و غارت در آمریکای لاتین
شما دربارهٔ روابط آمریکا با آمریکای لاتین بهراحتی میتوانید تحلیلهای اقتصادی خیلی دقیق ارائه بدهید: آمریکاییها دنبال منافع اقتصادی خودشان هستند؛ اینجا جامعهای از طبقات محروم است که قیام میکنند، میجنگند، و اتفاقاً به همین دلیل سراغ مارکسیسم میروند که مارکسیسم تحلیل خوبی از وضعیتشان ارائه میدهد. دقیقاً مارکسیستها هم همین را میگویند و کار دیگری با شما ندارند: کلاً مارکسیسم ایدئولوژیای است که برای طبقاتی است که غارت میشوند و کشورهای ضعیفی که غارت میشوند؛ وضعیت این است و چه باید بکند.
جمعبندی کاربرد سایه در تحلیل سیاسی
ملت ایران ملتی خاص است که در چنین شرایطی چنین دشمنی مردم را به تحریک میآورد. این را تمامش کنیم؛ این یک کاربرد بود و من سعی میکنم همینگونه زمینهٔ کاربردیِ نظری را — دفعهٔ قبل کلیات را گفتم — حالا کمی وارد مثال و جزئیات بشوم: کاربردِ بهکارگیری مفهوم آرکیتایپ و شدو در تحلیل بعضی از روابط مثلاً سیاسی و اجتماعی؛ و اینکه چرا این چیزها خوب درمیآید. واقعاً هیچوقت به نظر من رفتارهای انسانها بهطور خالص تحت تأثیر ناخودآگاهِ جمعی و اینها نیست؛ همیشه عوامل خودآگاهی هم وجود دارد. و اینکه جاهایی که به نظر من هیچ چیز منطقی در آن نیست، بههرحال اینها میتواند روشنگریِ سری چیزها باشد.
از پرسونا تا تورم روانی
چیز دیگری که دربارهٔ آرکیتایپها از قبل باید این ذهنیت را داشته باشیم — میخواستم دربارهٔ پرسونا صحبت کنم — این مفهومی است که یونگ از آن بهعنوان تورم روانی صحبت میکند. این چیزی است که خیلی طول نمیکشد.
جوامع تودهای و تاریخ اروپا
بگذارید مبحثی را پیش ببرم که خود یونگ هم میکند و شاید تا آخر جلسه بتوانیم تمامش کنیم: یکی از جالبترین چیزهایی که به نظر من در تحلیلهای بهنحوی سیاسی-اجتماعی یونگ هست، دربارهٔ کل روند تاریخ اروپا در چند قرن اخیر ایدههایی است که سعی میکند بگوید چرا وارد دورهای از سیاست و مثلاً جوامع اروپایی شدیم در ظرف چند قرن — در میانهٔ مثلاً قرن نوزدهم و اول قرن بیستم — که اصطلاحاً یونگ به آنها لقب جوامع تودهای میدهد.
شوک جنگهای جهانی به تمدن اروپایی
انسان تودهای؛ جوامع تودهای. بگذارید دفعهٔ قبل هم گفتم و دوباره تکرار میکنم: نه فقط یونگ، همهٔ همنسلهای یونگ، کمی پیش و بعد از او درگیر توجیه جنگ جهانی اول و دوم بودند — زمینههایش، انگیزههایش، ظهور پدیدهای عجیب و غریب مثل فاشیسم با اینهمه وحشیگری در قلب اروپایی که خودشان را متمدن میدانستند. یعنی اتفاق شگفتانگیزی در اروپا افتاد که بهشدت همه احساس میکردند این احتیاج هست که دوباره بازنگری کنیم: یعنی ما در اروپا بنیانگذار تمدنی خیلی عقلگرا هستیم؛ اینهمه بیعقلی در قرن بیستم از کجا آمد؟ چرا جوامع نهتنها عقلی از خودشان بروز نمیدهند بلکه به نظر میرسد بیعقلترین جوامعاند — یعنی کار به جایی رسید که برای اولین بار روندهایی به سمتی پیش رفت که بشر مواجه با خطر نابودشدن مثلاً کرهٔ زمین و کل تمدن بشری شد. به نظر نمیآید آدم راه خیلی معقولی را طی کرده باشد که به چنین هراسی مثلاً جهانی برسد که ممکن است کرهٔ زمین بر اثر جنگی هستهای نابود شود. اینکه تمدنی که بهشدت حس میکرد خیلی معقول است و افتخار میکرد به اینکه خرافات و مثلاً ایدههای بدوی را کنار گذاشته و با غلبه بر این چیزها وارد دورهای شده که دوران عقلگرایی است.
نقد مدرنیسم و فرهنگ پستمدرن
چطور از دلش چنین بیعقلیهایی درمیآید؟ در واقع جنگ جهانی اول و دوم منبع تحول فرهنگی خیلی بزرگی در جهان غرب شد که کاملاً به خودشان و به آرمانهای خودشان شک کردند؛ در واقع به مدرنیسم شک کردند. از دل این ضربهٔ روحی که خوردند، پدیدههایی مثل فرهنگ مثلاً پستمدرن به وجود آمد. در واقع مؤلفهٔ مهم فرهنگ پستمدرن نقد مدرنیسم است: آگاهی نسبت به اینکه مدرنیسم هم این ادعای عقلگراییاش چندان جدی نیست؛ بلکه این هم چیزی خرافی در عرض مثلاً بقیهٔ خرافاتِ پیشین است، فقط واژههایش کمی پرطمطراقتر است. نوعی ضدیت با مدرنیسم یا لااقل تمایل به نقد مدرنیسم با پایهای اساسی چیزی است که ما به آن الان میگوییم فرهنگ پستمدرن؛ و از این جهت خیلی مثبت است: یعنی نوعی خودآگاهی نسبت به اینکه جهان مدرن، عقل مدرن، عقل به معنای واقعی کلمه نیست.
یونگ: مدرنیسم عامل بیعقلی قرن بیستم
چیزی است که ما اسمش را مثلاً گذاشتهایم عقل و این هم نسخهای کموبیش خرافی است که اروپاییها اینقدر فکر میکردند جدی است؛ فکر میکردند به اوج مثلاً قلهٔ تمدن و عقلگرایی رسیدهاند. بعضیها ممکن است توضیح بدهند — مجموعهای از آدمها که همچنان طرفدار مدرنیسماند توضیحهای دیگری میآورند — و بعضی از نقدها نقدهای شدیدتری است که اصولاً مدرنیسم را نهتنها هماهنگ با فجایع اتفاقافتاده در اروپا میداند، بلکه مدرنیسم را عامل آن میداند. میخواهم بگویم یونگ از جهتی انتهای طیفی قرار میگیرد که تحلیلهایی ارائه میدهد بر این اساس که اصلاً مدرنیسم عامل این بیعقلیها بوده است. فکر میکنم این بخش از بحثهای یونگ خیلی تأملبرانگیز است و این حسن را هم دارد که واقعاً بهاصطلاح پسنگرانه نیست: یعنی اینطور نیست که شما فکر کنید یونگ بعد از اینکه جنگ جهانی اول و دوم اتفاق افتاد پانزده سال نشست فکر کرد و بعد این ایدهها به ذهنش رسید؛ از روز اول هم این حرفها را میزد. یعنی از تئوری یونگ بهنحوی پدیدهای درمیآید که بعضی از اتفاقهایی که در دو سه قرن پیش از قرن بیستم افتاد به چنین تجربهای میانجامد؛ کسی که از یک تئوری اینگونه فهمیده باشد، باید انتظارش را میکشید که ما به سمت فاجعه میرویم، در اثر مثلاً تحولاتی که بخشیاش مدرن به وجود آورد: فرهنگ مدرن، جامعهٔ مدرن. میخواهم کمی به این تحلیلها اشاره کنم که یونگ چگونه و با چه نگاهی نسبت به مدرنیسم اینقدر بدبین است و فکر میکند نتیجهٔ طبیعی تحولات در اروپا رسیدن به جوامع تودهای، انسان تودهای و بعد نهایتاً جنگهای کاملاً فارغ از عقل و عقلانیت و کشتارهایی بود که در قرن بیستم اتفاق افتاد؛ نوعی روحِ ملتی دیوانه مثل آلمان، یا جهلگری دیوانهٔ زنجیری مثل موسولینی — که واقعاً این ملتی که مثلاً مهد تمدن است؛ یکموقعی میگفتند همه راهها به رم ختم میشود؛ مرکز تمدن غرب که از همین «رم» درمیآید.
اسطوره، آرامش و پروجکشن ناخودآگاه
ولی موسولینی را فکر نمیکنم کسی ببیند و نفهمد این آدم از نظر روانی تعادل ندارد؛ حالتهای عجیبوغریبش را پنهان نمیکرد و در مهمترین سخنرانیهایش هم واکنشهای شگفتانگیزی از آن ظاهر مثلاً خشنش میدیدید. چند مؤلفه در واقع دیدگاههای یونگ دارد — خیلی چیزهای دیگر هم میشود به آن اضافه کرد. نکتهٔ اساسی که یونگ میگوید و متن تئوری یونگ است این است که اگر حرفهای یونگ را باور کنید، باید قبول کنید که ما درونی پیچیدهای داریم: مجموعهای از مؤلفههای ناخودآگاه جمعی داریم که از لحاظ عاطفی پیچیده است و در طول قرنها — در چندین هزار سال — انسانها برای اینکه فرهنگی درست کنند که این درون خودشان را بهنحوی در آن پروجکت کنند، مثلاً اسطورهها را ساختند: اگر در درونم بهطور ناخودآگاه آنیمایی دارم یا سایهای دارم یا مثلاً تصوری از قهرمان، اسطورههایی درست کردهاند که این مؤلفهها در آنها باشد. این اسطورههای غیرمنطقی خیلی آرامشبخشاند برای انسان. این همان روندی است که اول جلسه به آن اشاره کردم: مهم نیست که بخشی از شناخت انسان اینگونه به وجود میآید؛ مهم نیست جهان خارج چیست؛ من جهان خارج را گونهای که دوست دارم میبینم؛ یعنی اگر مؤلفهای در وجود من هست، از جهان خارج آن مؤلفه را پیدا میکنم؛ اگر در درون خودم سلف دارم، در ذهنیت بهنحوی به وجودش میآورم. اگر از من بپرسید بهترین نماد و فراخترین سلفانگاری چیست، روی چهرهٔ مسیح است. یونگ اصلاً معتقد نیست که مسیح حتی وجود داشته باشد؛ یا اگر وجود داشته، همین است که الان مردم تصورش را ساختهاند؛ این اصولاً با کلیسا و عقاید کلیساییاش میانهای ندارد و بهنحوی حالت مخالفت دارد.
مسیح بهمثابه نماد سلف
با کلیسا و دینِ کلیسایی خیلی مخالف است؛ ولی میگوید من در درون خودم سلف دارم و چیزی باید در جهان خارج پیدا کنم و این سلف را بر او پروجکت کنم. بنابراین میآید چیزی مثل مسیح را در واقع میسازد؛ و میبینید که اعتقاد به مسیح شاید آرامشبخش باشد؛ اینکه خیلی خوب مؤلفههای سلف را بازتاب میدهد. نتیجهاش این است که آن چیزهایی که از روز اول مدرنیسم با آنها مبارزه میکرد — بخشهایی که به آن میگفتند خرافه، میگفتند اسطوره، میگفتند غیرمنطقی و غیرعقلانی و ما میخواهیم همهٔ اینها را بریزیم دور، میخواهیم دینزدایی کنیم، اسطورهزدایی کنیم؛ رسماً اعلام میکردند که داریم به جهانی فارغ از اسطوره و اسطورهگرایی وارد میشویم — تمام اینها در تئوری یونگ نگاهی بهشدت منفی دارد. حرفش این است که وقتی با موجودی زنده، یک انسان، سروکار دارید که چندین هزار سال دستکم سابقهٔ فرهنگی دارد و فرهنگش را مطابق نیازهای خودش شکل داده — مثلاً میبینید که مسیحیت به وجود آورده و چهرهای مثل مسیح خلق کرده — هیچ فرض نکنید که لازم است فرض کنید مسیحیت اصلاً واقعیت دارد، وحی شده، مسیح — نمیدانم — پسر خدا بوده یا نبوده؛ مهم نیست: چهرهای تحت عنوان مسیح در فرهنگ بشری به وجود آمده که میبینید چقدر گرفته. این فرهنگهای قوی، فرهنگهای بسیار ارزشمند و آرامشبخشیاند و با درونِ غیرمنطقی ما سازگارند.
سایه، ابلیس و ساختار ادیان
شما وقتی مثلاً مسیحی میشوید — تقریباً مسیحیت برای تمام مؤلفهها چهره ساخته است؛ برای سایه چهرهای در مثلاً مسیحیت رسماً تحت عنوان ابلیس و شیطان وجود دارد: یعنی اگر هفتتا چهره، هفتتا شیطان داریم — میتوانید با خیال راحت هر چیز منفیای که در وجودتان هست را به ابلیس نسبت بدهید. بههرحال مسئله این است که شما بنا به اعتقادات دینی به موجودی خارجی اعتقاد پیدا میکنید که عامل همهٔ بدیهاست، عامل شر است؛ مسیح بهعنوان نمایندهٔ همهٔ خوبیها و انتهای رشد انسان، بنابراین نمایندهٔ دقیق سلف؛ همینجوری الی آخر. شما مؤلفههای دین مسیح را یا مثلاً ادیان شرقی را یا مثلاً دین اسلام را مطالعه کنید، میبینید چقدر اینها به نقشهٔ ناخودآگاه درونی ما، به آن ساختار غیرقابلکنترلی که در درون ماست، توجه دارند. بنابراین این چیزها بهشدت به آرامش بشر کمک میکنند. یونگ — که فکر میکنم بعضیها فکر میکنند متوجه مذهب است — واقعاً در بخشی از عمرش صراحتاً غیرمذهبی و شاید ضدمذهبی بود؛ اواخر عمرش به چیزهایی نگاه میکند که گرایشهای جدیتر مذهبی پیدا کرده، هرچند خیلی صراحت ندارد ولی دیگر حداقل میشود گفت اواخر عمرش ضدمذهبی نبود. نکته این است که اصولاً در اوج ضدمذهبیبودن این حرفها را میزند: میگوید شما نمیتوانید مذهب را — که بشریت هزاران سال طول کشیده تا اینها را خلق کند و به آرایشش برساند — بگیرید و چیزی به جای آن نگذارید؛ در واقع اعلام خطر میکرد که مدرنیسم کار احمقانهای میکند.
هشدار یونگ درباره مذهبزدایی
اگر فکر میکند که میتواند مثلاً بشر را منطقی کند — اصلاً کل روانکاوی چیزی است که به ما میگوید: بشر منطقی نیست. آن بخش منطقی بخش کوچکی از انسان است، بهاصطلاح خودآگاهش است؛ بخش عمدهای در وجود ما هست که مکانیسمهای خودش را دارد: عواطف و چیزهای عمیقی که در درون ماست، اینها تا حد زیاد با خودآگاهی و آگاهکردن قابل مهار نیست. اگر میخواهید اینها را مهار کنید، مثلاً انسان باید — به ایدههای یونگ — فرایند عجیب و غریبی تحت عنوان فرایند فردانیت را طی کند تا این ناخودآگاهی و خودآگاهی به هم متصل و منطبق شوند. همینطور بخواهید آدمی را بگیرید و بگویید آقا تو منطقی رفتار کن، آن چیزی که در درونش هست — نیرویی که میتواند خطرناک باشد — خودش را بیرون میریزد. مثال سادهای که یونگ میزند: میگوید مذهب را گذاشتیم کنار؛ مثلاً دنیای مدرن آمد مذهب را گذاشت کنار و فکر کرد میتواند نوعی ایدئولوژیهای خیلی منطقی و خودآگاه را به بشر بپذیراند و بشر با آرامش در آن زندگی کند.
بازتولید مراسم مذهبی در ایدئولوژیهای سکولار
میگوید نگاه کنید به اینکه تمام مراسم مذهبی بهنحوی در سکولارترین جوامع ما به ازا پیدا میکند: مثلاً کمونیستها که قرار است اوج مذهبزدایی باشند، اینها سالی یکبار، عین آدمهای مذهبی، در روزی بهخصوص، در روزی مقدس، در میدانی مثلاً سرخ، دستهجمعی جمع میشوند، با خودشان علم و چیزهایی میآورند؛ شما نوشتهها و حرفها را بگذارید کنار، چه چیزی برای مراسمی که چند هزار سال سابقه دارد باقی میماند؟ همه جمع میشوند؛ اگر آدمهای منطقیای هستند، یعنی نوعی بزرگداشت میگیرند. چطور — نمیدانم — احساس میکنند کسانی که در انقلاب شوروی کشته شدند شهیدند و موجودات مقدسیاند؟ میدانِ فلان در انقلاب فرانسه — که اصلاً انقلابِ مذهبی نیست — چطور آن میدان، نمیدانم، پاریس، میدانِ مقدسی است و همه بهنحوی خاص به آن نگاه میکنند؛ اینجا مثلاً همه مینشینند مثلاً دور هم و شعارهای مشترکی را با هم میدهند و زمزمه میکنند. ببینید، این چیزی نیست جز اینکه شما وقتی دارید سعی میکنید این آدمها با ایدئولوژیای خودآگاه و منطقی زندگی کنند، عملاً همان مراسمی را که چند هزار ساله است بازتولید میکنند. پرچم سرخ یعنی چی؟ چرا آدم وقتی اهتزاز پرچم سرخ را میبیند اشک در چشمانش جمع میشود؟
ایمیج آو گاد و جانشینهای مدرن
این چه ربطی دارد به مثلاً ایدئولوژیهای منطقی مدرن؟ در یکی از سخنرانیهایش به این اشاره میکند و شعری را مثال میآورد از دوران استالین که مردم برای استالین میخواندند؛ بند اولش این است: «ای مرد بزرگی که باران میفرستی». استالین که باران نمیفرستد؛ ولی وقتی خدا را گذاشتی کنار، این — به تعبیری که اینقدر از آن استفاده میکنید — ایمیج آو گادی که در درون من هست جایی پروجکت میشود. میخواهد بگوید خدا وجود ندارد؟ نمیتوانی بگویی؛ این ایمیج آو گاد هست و من چیزی پیدا میکنم و میگذارم جای خدا. و وقتی چنین چیزی خیلی خام و ابتدایی است — ببینید آن مسیری که مثلاً در طی فرایندی چند هزار ساله از دین به وجود آمده خیلی خوب این ایمیج آو گاد را نمایندگی میکند؛ این اسطورهها به دلیلی که خارج از واقعیت خلق میشدند، خیلی خوب انسان را نمایندگی میکردند: اگر من احتیاج به قهرمانی خیلی خیلی بزرگ داشته باشم، در اسطوره قهرمانی خیلی بزرگ خلق میکنند؛ یعنی اگر من احتیاج به قهرمانی خیلی خیلی بزرگ دارم، در اسطوره هرکولی خلق میکنند یا مثلاً قهرمانی مثل آشیل که همهٔ مؤلفههایی را که دوست دارم قهرمانم داشته باشد — از قدرت جسمانی و فکری و همهچیز — به او بتوانم نسبت بدهم. ولی وقتی محدود کنم به اینکه در جهان خارج واقعاً باید بگردم دنبالش — یعنی آن پروسهٔ از درون به بیرون رفتن را کلاً بخواهی متوقف کنی؛ بخواهی بگویی جهان خارج را باید نگاه و تحلیل منطقی کرد — بعد من این موجودی مثل سیکلوپ را میگذارم؛ که ادعاهایی شبیه خدا دارد و شبیه پیغمبران عمل میکند.
خطر عجله در اسطورهزدایی
هرچقدر هم که دیوانه باشند. یعنی چه؟ اینکه یک رهبر عجیب و غریبی در اروپا سر کار بیاید — یعنی شما در جهان مدرن جلوی آن فرافکنیهای چیزِ درست و سنتی را گرفتید. و حرفش این نیست که نباید جلوی این فرافکنیها را گرفت؛ میگوید عجلهکردن و جانشیندرستنکردن خطرناک است. یعنی اگر به شما بگوییم بیایید مذهب جدیدی درست کنید، ما با شما مخالفت نمیکنیم؛ میگوید با احتیاط بیایید این مواد مذهبی را بردارید، جایش معادلهایی کمی به نظر خودتان معقولتر بگذارید؛ یا اگر مثلاً میخواهید مسیح را — حقیقت تاریخیاش را که سؤال دارید — بردارید، چیز دیگری جایش بگذارید. و همینجوری؛ الان شاید بتوانید مسئلهای مدرن درست کنید — البته به نظر من او نسبت به چنین فرایندهایی هم خیلی بدبین است؛ یعنی فکر میکند به این راحتی نمیشود جایگزین پیدا کرد؛ همچنان این دین است. اگر جایگزین پیدا نکنی — یعنی بخواهی فرهنگهای باستانی را که آن فرایند پروجکتکردن از درون به بیرون بهخوبی در آنها انجام شده کلاً ناگهانی مثلاً کنار بگذاری، در یک آن — نتیجهاش دقیقاً این است که آن دیوانگی نسبت به آن چیزهای قدیمی و سنتی که آرامشبخش بودند، بهنحوی میانجامد به اینکه ما بهازاهای عجیب و غریب و غیرقابلتصوری که کسی باورش نمیشود مردم پیدا میکنند و دنبالش راه میافتند. و حالا وقتی آن خدای آرامشبخش مثل مسیح را گذاشتی کنار، اگر سیکلوپ از جایش مینشیند، آن یکی کشورها مسیح را جایش مینشانند؛ معلوم است این خدایان مثل خدایان یونان به جان هم میافتند. مسیح در غلبهای جهانی است که رقیبی ندارد؛ بنابراین همهٔ آدمهایی که مسیحی هستند بهنحوی نص مشترکی دارند: سلفشان یکجا پروجکت شده. اگر من بیایم آن را خراب کنم، حالا هر جمعیتی ممکن است سلفش را در موجودی از لایههای عجیب و غریبی که میشود قهرمان فرضش کرد مثلاً پروجکت کند. در واقع آن اتفاقی که در آلمان افتاد: یکی از خدایان خیلی قدیمی آلمان — که مربوط به بیش از هزار سال قبل بود و در اسطورههای آلمان هست — بهاصطلاح سر برآورد در ملت آلمان؛ یعنی جانشین تصویر مسیح شد؛ و بعد هم شروع کردند دنبال چیزی جدید که در درون خودشان عبادتش کنند. و حزب نازی و شخصیت هیتلر بهنحوی منطبق میشد با رفتارهایی که آن خدا — که اسمش ووتان بود و خدای خیلی قدیمی بود — داشت. اینکه میبینیم ووتان قهرمانی و خدای بزرگی دوران بدوی مثلاً قوم آلمانی است که اول توسط مسیحیت بهنحوی کنار گذاشته و فراموش شد؛ ولی این چیزها در ناخودآگاه، در آن جاهای تاریک روح یک قوم میماند. بعد هم توسط — بعد از مسیحیت، در مدتی کوتاه — مثلاً همین تصورات علم و منطق و فلان، مسیحیت را گذاشتند کنار و اینها فکر میکردند مسیحیت را میشود گذاشت کنار؛ اتفاقی که افتاد این بود که وقتی این در واقع تخریب شد، آن تودههای مردم دیگر نتوانستند خودشان را در مثلاً مراسم دینی و اعتقادات دینی خودشان بهطور کامل تخلیه کنند.
از مسیحیت به ماقبلمسیحیت
اتفاق بعدی که افتاد، اتفاقاً برگشتن به ماقبل مسیحیت بود؛ یعنی سری چیزهای اسطورهای خیلی بدتر و غیرمنطقیتر از مسیحیت کلیسایی را شما یکدفعه در این آدمها میبینید. یعنی دیوانگی ملت آلمان به این دلیل است که کاملاً از حالت تمدنیِ هزارساله — بخشی از فرهنگ آرامشدهنده که در طی مثلاً این هزار سال تولید شده — از آنها گرفته شد و چیزی هم جایگزینش نشد؛ و بشر هم اصولاً با منطق زندگی نمیکند؛ دیدگاههای مردم توسط احساساتی بهطور عجیب و غریبی که از اعماق درونشان میآید تحریک و تهییج میشوند. و از نظر یونگ — یعنی تئوری یونگ را اگر به تعبیری خیلی واضح بخواهید، قطعاً از همان لحظهای که مدرنیته شروع شده باید احساس میکرد — یعنی نه فقط یونگ، اصولاً نهضت روانکاوی ادعایش این است که منطق نمیتواند همهچیز را کنترل کند؛ همهٔ بخشهای وجود ما مستقیماً تحت تأثیر خدا نیست، بلکه چیزهای عجیب و غریبی، پسکوچههایی وجود دارد که باید اینها را به حساب بیاوریم وقتی داریم رفتار را تحلیل میکنیم یا میخواهیم پیشبینی کنیم چه اتفاقی میخواهد بیفتد. این بخشی از تحلیلهای یونگ است: شما نهفقط در دوران مدرن میبینید که عقایدی که بهتدریج زیر سؤال رفت — مردم، چون آدمی ممکن است هنوز مسیحی باشد ولی چون شک و شبهههایی در ذهنش هست، دیگر احساساتش در آن دین تخلیه نمیشود. ویژگی این بود که مردم به دین خودشان مطمئن بودند؛ با تمام وجود در مراسم شرکت میکردند. اصلاً پروتستانتیسم که بهنحوی مراسم را کمرنگ کرد — این مسیحیت — ببینید، دیدگاه یونگ این است: هر مراسمی که وجود دارد چیزی در آن تخلیه میشود، حالا هرچقدر هم بخواهد عجیب و غریب باشد. مراسم عشای ربانی؛ شما ببینید مراسم عشای ربانی را ممنوع کنید؛ خلأیی در روان این کیکِردِ وجودی بهوجود میآید که باید جایی تخلیه شود. حالا کلیسا رفتن؛ پروتستانتیسم که از ویژگیهایش این بود: دینِ مسیحیت و عقایدش حفظ شد ولی خیلی از جنبههای اجتماعی مسیحیت در واقع سست شد؛ لازم نبود مردم بروند کلیسا و اجتماع کنند. این معتقد است که کاتولیسیسم به دلیل سابقهٔ بیشتری که داشت، نیازهای روانی بیشتری در آن پروجکت شده بود. مرحلهای میگفت ما از کلیسا بریدیم؛ مثلاً اینگونه آمدیم به سمت نوعی دینِ کمی سکولارتر. و بعد از آن در واقع پروتستانتیسم ساختار این را — اینکه در کاتولیسیسم برای ارتباط بین انسان و خدا کلیسا واسطه میشد — برمیدارد: آدمها خودشان مستقیماً با خدا در ارتباطاند. بنابراین بخشی از قدرت اجتماعی که کلیسا بهطور محسوس به وجود آورده بود حذف شد؛ این مرحله به دولتهای محلی اجازه داد جای قدرت کلیسا را بگیرند. یعنی یکی از چیزهایی که پروتستانتیسم باعث شد این بود که آن قدرت سیاسی کلیسا را در واقع از بین برد؛ هر جایی که پروتستانتیسم میرفت، کلیسا تبدیل میشد به چیزی که بهنحوی مقدمات سکولارشدن به وجود میآورد.
سست شدن عقاید در دوران مدرن
دیگر پاپ فقط در حد مذهبی بود؛ برای اینکه یکموقعی پاپ در حد سیاسی هم بود: یعنی جنگ هم میکرد، ممکن است خود پاپ در جنگ اصلاً شرکت میکرد و در واقع پادشاه هم بود، علاوه بر اینکه مثلاً موضعی باشد که فقط شأن دینی دارد. بهتدریج علاوه بر اینکه میبینید عقاید سست شد — اول مراسم سست شد، ساختار اجتماعی دین سست شد — در صورتی که پروتستانتیسم هنوز نهضتی دینی است: مسیحیت همچنان در آن وجود داشت، کتاب مقدس وجود داشت، بنابراین اسطورههای دینی فانکشن خودشان را داشتند؛ ولی جنبههای اجتماعی — از مراسم اجتماعی گرفته تا اینکه آدمهای مسیحی دور هم جمع شوند و چیزهایی را در درون خودشان تخلیه کنند، احساسات خودشان را — بهاضافهٔ آن ساختارهای اجتماعی-سیاسی که از کلیسا میآمد — اینها تضعیف شد. وقتی وارد دوران مدرن شدیم که اصلاً خود این عقاید کمکم رفت زیر سؤال — که آیا اصولاً مسیح وجود دارد یا مسیح وجود ندارد؟ نمیدانم؛ خدا وجود دارد یا خدا وجود ندارد؟ — اینها چیزهایی است که از نظر یونگ بهنحوی مثل بیاحتیاطی در تغییرات ناگهانی در فرهنگهایی با هزاران سال سابقه است؛ و اینکه اسطورهای که در تغییرات ناگهانی در فرهنگهایی با هزاران سال سابقه به وجود آمده و برای روان بشر فایده داشته — فایده، از نظر این فرهنگی که رشد کرده و همهگیر شده — اگر اسطورهها در این مثلاً هزار سال برای این مردم بود و این مردم با این اسطورهها زندگی میکردند، برایشان فایده داشت؛ چیزی را مثلاً اینجا در واقع عرضه میکردند.
عقلگرایی مدرن و ناهمخوانی با روان
آن اسطوره چیزی را به بشر عرضه کرده بود. اگر از دوران اسطورهها گذشتیم و مثلاً وارد دوران ادیان یکتاپرست شدیم، این ادیان هم بههرحال با مراسم و عقاید خودشان فایدهای به انسان میرساندند؛ و این شوقِ منطقیشدن چیزی خطرناک است. یکی از پایههای رفتارهای عجیب و غریب و غیرمنطقی از نظر یونگ برمیگردد به صدها سال قبل از خودشان و برمیگردد به اساس مدرنیسم و این عقلگرایی که از نظر یونگ عقلگرایی نیست. در واقع عقل را شما با فرایندهای منطقی خودآگاه یکی فرض میکنید و بعد میگویید من عقلگرا شدم؛ از نظر یونگ چنین نیست: عقل صرفاً به اینکه چیزی را اسم عقل بگذارید و مثبت باشد، صرفاً از بحثهای مثلاً منطقی تشکیل نشده. شما نمیتوانید مثلاً رفتارها و پروجکشنهای آنیمای یک مرد یا آنیموس یک زن را منطقی کنید و بگویید مثلاً بهطور منطقی تو باید عاشق این بشوی؛ اصلاً این چیزها فارغ از منطق و نمیدانم چیزهای روزمرهای است که بتوانیم بیان کنیم. عالمی داریم چیزهایی که نمیدانیم دقیقاً چگونه کار میکنند و با چه منطقی بهاصطلاح کار میکنند. ما بخشی از خودآگاه خودمان را آوردیم در مدرنیسم و این را تبدیل کردیم به مفهوم عقل و بعد سعی کردیم همهچیز را با این تفسیر کنیم. این بخشی از حرفهای یونگ است: باید تعجب کنیم که چرا اینقدر رفتارهای اتفاقاً مردم اروپا غیرمنطقی و دیوانهوار بود؛ این در واقع نتیجهٔ بازگشت به چیزی ماقبل مسیحیت است.
جنبش دین آلمانی و ملیگرایی
و در نشانههای محسوسی که یونگ یا یونگگراها میگویند — یا در چیزهایی که میگویند، همان چیزی که تضاد یونگ و سیاست است؛ حالا اینکه در یونگ است، خود یونگ گفته یا نویسندهها گفتهاند، این را من خیلی نمیدانم؛ فکر میکنم یونگ گفته — اشاره میکند به اینکه اصلاً بهطور رسمی در آلمان جنبشی به وجود آمد که به آن میگفتند جنبش دین آلمانی؛ آدمی بود که فکرش این بود که آلمان نباید دین مسیحی داشته باشد؛ باید دینی ملی داشته باشد. اوج ملیگرایی آلمان این بود که برویم سراغ نوعی دین آلمانی برای خودمان. و یونگ میگوید اصلاً برایم عجیب نیست؛ یعنی انگار در عقاید قدیمی آلمانی میگشتند و میخواستند به ماقبل مسیحیت برگردند. این مسئله، عبور تاریخی از مسیحیت به چیزی ماقبل مسیحیت است. و آن خدای ماقبل مسیحیت خدایی بود که جنبههای مثبت و منفی داشت: مثلاً الهامدهندهٔ شعر هم بود ولی اصولاً جنگاور بود و موجودی قدرتمند بود که خودش را مثلاً با نیروی جنگاوری خودش تعریف میکرد؛ ویژگیهای ووتان در این کتاب فهرستی از آن هست که چه مشخصاتی داشت. میخواهم بگویم این؛ یا مثلاً ایتالیا را میبینید: یعنی ملیگرایی ایتالیا نوعی بازگشت به روم باستان بود؛ موسولینی تمام مدت داشت همین حرف را میزد.
ایتالیا، روم باستان و موسولینی
میخواست در واقع مردم ایتالیا را تحریک کند به بازگشتن به اقتدار و نمیدانم شکوه روم باستان؛ به فرهنگی که مثلاً مثل سدی شکسته بود. همهٔ این ملتها که در مسیحیت به آنها اتحادی داده بود، همه به یاد ماقبل مسیحیت خودشان میافتادند؛ در زمانی که اتفاقاً در آن زمان هم با هم در جنگ بودند: این آلمانیها با همان آرمانهای ایننور روم را سرنگون کردند و تمدن روم را از بین بردند. بههرحال اینها هر کس به جنگلهای پیشین خودش بازمیگشت و با محیطی که در آن بودند میجنگیدند؛ اولش هم شبیه همینها شد و اسطورهها را احیا کردند — که آن حالا بیشتر ناخودآگاه است و در بعضی جاها در حرفهای خودآگاه هم زده شده.
وجه مثبت و منفی آرکتایپ ووتان
بحث مهمی که یونگ در دفاع از خودش میگوید — متهم به اینکه در مبارزه با نازیسم موضع سفتوسختی نگرفته — این است: تحلیل من این بود که همهٔ آرکیتایپها، همهٔ شخصیتهای اسطورهای، اگر دقت کنید، معمولاً وجه مثبت و منفی دارند. و یونگ میگوید انتظارم این بود که بعد از مثلاً این گذار به شخصیت اسطورهایای مثل ووتان در فرهنگ آلمانی، جنبههای مثبتش هم ظاهر شود: یعنی اگر مثلاً فرض کنید این جنگاوری در روح مردم آلمان زنده میشود، شعر و شاعری هم زنده شود. یعنی این جنبههای مثبت. میگوید بههرحال این تحلیل من کامل نشد؛ یعنی زمان اجازه نداد و بعد از چند سال آن جنگ شد و کار به جایی رسید که کلاً ماجرا ختم شد. میگوید در همان حال که من بهطور مداوم اعلام خطر میکردم، ولی امیدی هم در دل من بود که بههرحال هر اسطورهای جنبههای مثبتی هم دارد و میشود فرض کرد که بعد از چند سال ملت آلمان به جنبههای مثبت این اسطوره بیشتر پناه ببرد. خودش میگوید باورم نمیشد که آلمانها با آن شخصیت ملی که داشتند — از نظر اخلاقی، از نظر دیسیپلین، مثلاً بههرحال ملتی بودند که الگوی خیلی از ملتهای دیگر بودند — در عرض مدت کوتاهی تا این حد به حالتهای جنونآمیز برسند و رفتارهای جنونآمیز از خودشان نشان بدهند. بههرحال یونگ هم با وجود اینکه تحلیلهایی داشت و اعلام خطر میکرد، انکار نمیکند که از بعضی از اتفاقات شگفتزده شد؛ از سرعت بعضی از وقایعی که اتفاق افتاد. بله؛ هست که سبک خاصی مینیمالیستی در معماری و اینها، با این شکل — که در واقع اینها را میشود از قبلش هم، نه، قدیمتر بداند.
گوتیک و روح ملی آلمان
بله، آنجایی که دوره را به آن گوتیک میگویند؛ یعنی گوتیک — برای اینکه در دوره در واقع مسیحیت بوده — یعنی روح مثلاً ملی آلمان در گوتیک هست. گوتیک خیلی با فضای آلمان نازی سازگار است؛ فضای هنری گوتیک، گوتیک خیلی باستانتر از صرفاً یک سبک هنری است.
دوره وایمار و آلمان بیدار شو
در واقع تحلیلهای یونگ دربارهٔ آلمان به مقدار زیادی به آلمانِ بهاصطلاح جنگ جهانی دوم برمیگردد که به دورهٔ خاص بین جنگ جهانی اول و دوم برمیگردد؛ یعنی دورهٔ وایمار. یعنی شکستخوردن آلمان در جنگ جهانی اول از نظر روانی تأثیراتی داشته که یونگ در این بحث میکند. یک دورهای، یک دههای در آلمان داریم که نیروها انگار در آن به دلیلی آزاد میشوند؛ این حسِ شکستخورده. وقتی حرف از این میزنید که بهنحوی یکدفعه ناخودآگاهی از مردم آلمان سرزده و اینها را میپذیرید، دیگر برایتان عجیب نیست که شعار حزب نازی این بود که میگفت «آلمان بیدار شو»؛ این از خواببودن حکایت دارد؛ اصلاً بهنحوی انگار حرکتی از خواب و بیداری است:
لایه اقتصادی جنگ و سهمخواهی
ملت آلمان به خواب رفته و حالا قرار است حزب نازی این را بیدارش کند. بههرحال شرایط خاص اروپا — ببینید، حرف از این نیست که اینجا انگیزههای اقتصادی وجود نداشته: آلمانها جنگ راه میانداختند و انگیزههای اقتصادی مشخصی داشتند. انگیزهاش این جملهٔ معروف بیسمارک را همهچیز در خودش خلاصه میکند: میگفت ما هم جایی زیر آفتاب میخواهیم. در دوران استعمار انگلیسیها و هلندیها و پرتغالیها و اسپانیاییها همه جای دنیا را بین خودشان تقسیم کرده بودند. اقتصاد آلمان از اقتصاد انگلستان قویتر است، نیروی نظامیاش هم بیشتر است؛ سهم میخواهد؛ میگوید جایی به من بدهید. ایتالیاییها چکار میکردند؟ سهم میخواستند؛ جنگ داخل اروپا که نبود؛ در ایتالیا میرفت، لیبی را میگرفت؛ مستعمرات کشورها را میرفت تصرف میکرد؛ میگفت اگر سهم ما را به ما نمیدهید، خودم به زور میگیرم. این سهمخواهی اقتصادی بود؛ مواد اولیه را از کجا میخواست به دست بیاورد؟ از انگلستان میشد — اینها که صنایعشان به اندازهٔ آلمان اصلاً قدرتمند نیست. چرا آلمان باید مواد اولیه را از انگلستان بخرد؟ شما هند را دارید، فلانجا را دارید، بدهید به من. یعنی انگیزههای اقتصادی برای جنگ وجود داشت؛ ولی حرف من این نیست که جنگ جهانی اول و دوم به این دلیل به وجود آمد که اینها دیوانه شدند؛ نه، لایهای منطقی وجود دارد که توجیه میکند چرا مثلاً اقتصادهای اروپا با هم جنبهٔ ملی پیدا کردند و بعد هم با هم دچار تضاد شدند. ولی موضوع این است که نمیتوانید رفتارهای غیرعادی مردم آلمان را نتیجهٔ نوعی مثلاً آگاهی نسبت به مشکلات اقتصادی آلمان بدانید. فرانسویها و انگلیسیها اصولاً انگیزه برای جنگیدن نداشتند.
یهودستیزی و سایه قومی
انگیزهٔ منطقی نداشتند و طبعاً چیزهای ناخودآگاهشان هم خیلی بیرون نبود. ولی آلمانیها انگیزه پیدا کردند به دلایل خودآگاه و بعد حتمش این است که وارد فضاهای عجیب و غریب روانی هم شدند و کارهای عجیبی کردند. مثلاً شما واقعاً نمیتوانید برای آنچه با یهودیها شد — که البته میگویند اتفاق نیفتاده — خیلی انگیزههای اقتصادی و خودآگاهانه پیدا کنید؛ اینها دیگر برمیگردد به چیزهای خیلی عجیب و غریب قدیمی؛ باید بروید ببینید این گرایشهای ضدیهودی چگونه در روح ملت آلمان رخ داده است: واقعاً آلمانیها یهودیها را بهاصطلاح تبدیل کردند به سایهٔ خودشان؛ شیطانِ محض: همهشان باید نابود شوند. اینکه چگونه این اتفاق میافتد دیگر برمیگردد به اینکه شما میتوانید جنگ جهانی اول و دوم را تصور کنید بدون این دیوانهبازیها، بدون کشتار یهودیها و بدون خیلی چیزهای دیگر از این دست. توجیهات روانکاوی معمولاً در صدد این نیست که خطوط کلی تحولات را در واقع توجیه کند — اینها را معمولاً توجیهات منطقی ممکن است داشته باشند — ولی خیلی چیزهای جزئیاتی هم هست؛ چرا در آلمان حرف از ووتان شده است؟ چرا یک دیو به وجود میآید؟ چرا میگوییم؟ من رویاهای بیماران خودم را تحلیل میکردم و میدیدم اقتصاد در زندگی این مردم هست.
جانور درونی در رویاهای بیماران
جملهای دارد میگوید: جانور درونی — اشارهاش به این است که دوباره در درون مردم آلمان میریزد و در رؤیاهاشان ظاهر میشود؛ با اینکه اصلاً مردم آلمان اسطورهها را نمیدانند، ولی انگار از اعماق وجودشان چیزی به حس جنگآوری و مثلاً وحشیگری و اینها به وجود میآید.
درستیسنجی تحلیل روانکاوانه اقوام
درستیسنجی اصولاً تحلیلگران روانی را لااقل ببینید در چند مثال. نقطهٔ اصلی حرف من این است: اصلاً من هیچ حساسیتی ندارم که کسی بیاید تحلیل خیلی دقیقی بکند از رفتارهای مردم ایران و فرهنگ ایرانی؛ اینکه شبیه ایرانی اینگونه است، آنگونه نیست، باشد؛ مهم این است که میشود بر این اساس تحلیلهایی ارائه داد و هرچقدر دقیقتر آن اسطورهها را مطالعه کرده باشیم و آنگونه قوم را بشناسیم. بعضی از رفتارهای عجیب و غریب مردم و اقوام را میتوان تحت چیزهایی تحلیل کرد؛ من این کار را میکنم. آن منطقی که پشت این مثالها هست برای اینکه حس کنید این تحلیلها اصولاً منطقیاند ولی ممکن است — مثل اینکه من تئوری کلی ریاضی داشته باشم ولی مسئله را با این انتگرال اشتباه بگیرم — کافی است؛ ولی واضح است که کاری میکنم که انتگرالگیری معنایی دارد؛ حالا شاید جایی صورتمسئلهاش مثلاً اشتباهاتی که الان بد درآمد؛ ولی حرفهای اینگونه هم همینگونه است.
صنعتیشدن و پیدایش جوامع تودهای
ممکن است با بعضی از این حرفها خیلی به مذاقتان خوش نیاید، ولی اینکه چنین تحلیلهایی وجود دارد و منطقی درونی دارد که پیگیریاش میکند، فکر میکنم میبینید. این باز دربارهٔ وضعیت اروپا نکتهای است که بر آن تأکید میکند: مسئلهٔ «صنعتیشدن». بهعنوان آخرین نکته میخواهم بگویم — سری چیزها هم در ادامه در جلسات آینده میگویم — این حرفی که میزنم این است که چطور اروپا رفت به سمت جوامع تودهای. منظور از جوامع تودهای جوامعی است که آدمها اصلاً هویتهای فردیشان از بین میرود و بهنحوی میشوند واقعاً گلهای که کسی به آنها تکانی میدهد. این اتفاقی است که در ایتالیا بهوضوح میبینید، در آلمان، در همهٔ اروپا؛ این حالت گلهای شدن. کمونیستها اصلاً رسماً گلهاش کردند: یعنی هی ایدئولوژی بیاور، همه مثل مورچههای یک دستگاه کار کنند؛ هویت فردی آدمها. اصلاً سوسیالیسم — بهراستی از واژهاش — یعنی فرد مهم نیست، جامعه مهم است؛ تو خودت را بهعنوان عنصری در جامعه باید بشناسی. فردیت و نمیدانم احساسات فردی — اصلاً کمونیستها خود این چیزها را بازماندهٔ مثلاً دوران بورژوازی میدانستند؛ مثلاً هنرمندی که میآمد از درد درونی خودش صحبت میکرد، اینها را اعدام میکردند اصلاً؛ میگفتند باید دربارهٔ جامعه و نمیدانم جنبهٔ جمعی و طبقاتیاش صحبت کند؛ هنرمند یعنی این.
گلهای شدن و از بین رفتن فردیت
این گرایشهای تودهای را به آن سمت میبرد که بگویید عوامل پیشزمینهاش چه بوده که حالا روانشناسی انسان تودهای به وجود آمد و جوامع تودهای شکل گرفت. اینها از آسمان نیامد؛ این پدیده اتفاقهایی افتاد که آدمها از نظر روانی آمادهٔ این شدند که عضو گلهای بشوند؛ اصلاً در قالب یک ملت. اگر قبلاً این گلهایبودن در قالب کلیسا بود و شبانش مثلاً مسیح و بعد پاپ بهعنوان نمایندهٔ مسیح، بعداً آن ساختار که از بین رفت، این آدمها تبدیل شدند به این موجوداتی که جوامع گلهایتری در واقع تشکیل میدهند؛ یکی از عواملش دقیقاً همین از بین رفتن ساختار کلیسا و اینهاست.
مهاجرت روستایی و بیریشگی هویتی
که آن چیزهایی که در واقع آنجا به جای خیلیخیلی پروجکت شده بود، به جاهای نزدیکتری در جامعهٔ خودشان پروجکت کنند. این نکتهای است که میگوید و بهعنوان آخرین نکته میخواهم بگویم: صنعتیشدن به این دلیل به پیدایش جوامع تودهای کمک کرد که خیلی از آدمها بعد از صنعتیشدن از روستاهای خودشان، از محیطهای زندگی آبواجدادی خودشان مجبور شدند مهاجرت کنند و بیایند در حاشیهٔ مثلاً شهرها؛ بنابراین به معنای واقعی کلمه هویت و ریشهٔ خودشان را از دست دادند. یعنی اتفاق جغرافیایی افتاد در اروپا که شهرها پر شد از آدمهایی در حاشیهٔ شهرها؛ اینها دیگر در مکانهای طبیعی آبواجدادی خودشان زندگی نمیکردند. آدمی که از هویت جغرافیایی خودش کنده میشود، اصولاً آمادگیای پیدا میکند از نظر روانی که تبدیل شود به موجودی بدون هویت، بدون فردیت، که خودش را حل کند در جامعهای از امثال خودش؛ که دیگر آدمها هویت فردی ندارند، بلکه عضو مثلاً حزباند: خودشان را اینگونه بازشناسی و شناسایی میکنند؛ من عضو کمونیسم هستم، من یک نازیام. آدمی که در روستا زندگی میکند و همهٔ ضروریات زمین و آب و اجدادی خودش مثلاً کار میکند، بهراحتی نمیتواند بگوید من فقط هویتم این است که عضو مثلاً حزب نازی هستم و در خدمت آرمانهای ملت.