او میگوید شاید نتوان ایدههای مشخص و دقیقی دربارهٔ تحلیلهای یونگ از مسائل سیاسی ارائه کرد و از موضوعهای کلی آغاز میکند. نخست از مدل ضمنی انسان در هر تحلیل سیاسی و حد تحلیل اقتصادی میگوید و سپس آنچه از نگاه یونگی انتظار دارد؛ بعد همین نگاه را با مثالهایی از هویت ایرانی، حماسهٔ کربلا، انقلاب و دشمنتراشی بررسی میکند. در پایان از جلسهٔ بعد میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
برنامه: دیدگاههای سیاسی-اجتماعی یونگ
شاید چندان نشود ایدههای مشخص و دقیقی دربارهٔ تحلیلهای یونگ از مسائل سیاسی ارائه کرد؛ من از موضوعهای کلی آغاز میکنم.
مقالات پراکنده و کتاب یونگ و سیاست
یونگ هرگز بهطور خاص وارد چنین موضوعی نشده است که دربارهٔ کاربردهای نظریهٔ خودش در زمینههای سیاسی یا اجتماعی بحثی مدون ارائه دهد. آنچه ما تحت عنوان ایدههای یونگ در تحلیل سیاسی میبینیم، نتیجهٔ مجموعه مطالب پراکندهای است که یونگ دربارهٔ تحلیل مسائل خاص سیاسیِ پیشآمده در اروپای دوران مدرن نوشته است؛ مجموعه مقالاتی که یکبار منتشر کرده، یا در اواخر عمرش با چند مقاله نوشته و به نوعی به مسائل سیاسی-اجتماعی زمان خودش مربوط میشده است. کتابی که — به گمانم، فکر میکنم دفعهٔ قبل معرفیاش کردم — همین حرفهای یونگ در آن مقالات را جمع کرده و سعی کرده کمی مرتبشان کند. مرتبکردن به این معنا نیست که تئوریهای کلی یونگ را توضیح داده و بهطور منطقی گفته باشد این تئوریها چگونه در مسائل سیاسی-اجتماعی به کار میروند؛ کاری که کرده این است که در چند فصل مجموعهای از دیدگاههای یونگ را بیان کرده، مثل اینکه مقالهها را خلاصه کند و اگر بحث نظری لازم شد خیلی مختصر بگوید کهنالگو چیست و تا جایی که ممکن است بحثهای نظری یونگ را مطرح کند. من هم قصد ندارم چیزی را که وجود ندارد — بحثهای کلی دربارهٔ شیوههای نگاه یونگ به مسائل سیاسی — اینجا بسازم. چون فکر میکنم بهاندازهٔ کافی دربارهٔ تئوریهای کلی یونگ گفته شده، کمی احساس آزادی میکنم که فرض کنم شما کلیات دیدگاه یونگ را بیش از آن خوانندهٔ ایدهآلی که این کتاب را برای خودش در نظر گرفته میدانید و با تئوری یونگ آشنا هستید.
مقاومت آکادمیک در برابر روانشناسی سیاسی
بنابراین از بعضی اصطلاحات راحت میتوانم استفاده کنم. میخواهم نخست بحثی کلی آغاز کنم دربارهٔ اینکه وقتی دربارهٔ سیاست بحث میکنیم یا تحلیل سیاسی-اجتماعی میکنیم، کاری که انجام میدهیم چیست و چطور اصولاً ممکن است مدلی مثل مدل یونگ را در چنین زمینههایی به کار ببرید. این مقدمهٔ کلی را از این جهت میگویم که فکر میکنم در متون متعارف آکادمیک سیاسی و اجتماعی مقاومت بسیار شدیدی وجود دارد؛ در بحثهای آکادمیک سیاسی حرمتی هست که کسی مسائل مربوط به جامعهشناسی و اجتماع را به مسائل روانشناسی تقلیل ندهد. و گرایشی برعکس نیز هست: تا حد ممکن کاری نداشته باشیم که این آدمهای عضو اجتماع چه ویژگیهای روانشناختی دارند، و وارد اختلافات میان مدلهای مختلف روانشناسی و روانکاوی نشویم.
مدل ضمنی انسان در نظریههای سیاسی
به نظر من علیرغم چنین تابویی در فضای بحثهای سیاسی-اجتماعی، بسیار بدیهی است که تمام شیوههای نگاه به مسائل سیاسی-اجتماعی همراه با مدلهای ضمنی و ناخودآگاهی از انساناند. یعنی به هر نوع نگاه سیاسی-اجتماعی که وارد شوید و بررسیاش کنید، ممکن است نگویند ما از ویژگیهای انسان استفاده میکنیم یا انسان را موجود خاصی فرض میکنیم، اما عملاً چنین فرضی در کار است. مثلاً — که دفعهٔ قبل هم اشاره کردم — تحلیل سیاسی از دیدگاه مارکسیستی بسیار متداول است؛ شاید قویترین نوع نگاه سیاسی-اجتماعی همچنان نگاه مارکسیستی باشد، حتی در محیطهای آکادمیک. وقتی با نگاه مارکسیستی به مسائل روزمرهٔ سیاسی-اجتماعی مینگرید، اگر بخواهید تحولات و جریانهای سیاسی-اجتماعی را درک کنید، معنایش این است که باید درک کنید ویژگیهای کلی اقتصادی جامعهای را که میخواهید تحلیل کنید چیست، چه تغییراتی در شیوهٔ تولید به وجود آمده، این تغییرات چگونه بر طبقات جامعه اثر گذاشته، طبقات جدیدی پدید آورده یا طبقاتی را تحت فشار قرار داده و الی آخر؛ و بعد چنین تحلیل کنید که هر جریان سیاسی موجود — اگر حزب باشد یا جناح؛ البته ما در کشور خودمان حزب چندانی نداریم و جناح داریم، جناح راست و جناح چپ، و درون جناحها هم جناحبندیهایی داریم که کمی با آنچه تحت عنوان حزب در جوامع اروپایی و آمریکا میشناسیم فرق دارد — از دیدگاه مارکسیستی باید بگویید این احزاب و گرایشها و جریانهای سیاسی که بالا با هم رقابت میکنند و احتمالاً حالت متخاصم دارند، هر یک نمایندهٔ چه جریانهایی از طبقات اجتماعی-اقتصادیاند که در پایین شکل گرفته است. این اصولاً درک مارکسیستی است؛ نگاهی به مسائل سیاسی-اجتماعی یک جامعه که همهچیز را به زیربناهای اقتصادی برمیگرداند. حتی اگر بخواهید تحولات فرهنگی یک جامعه را بررسی کنید — مثلاً ببینید چرا جایگاه دین در آن جامعه تغییر کرده یا نگرشهای دینی جدید پدید آمده — هر تحول فرهنگی و سیاسی به نوعی روبناست، و تحلیل درست از دیدگاه مارکسیستی این است که آنچه در زیر قرار گرفته اقتصاد است و هر تحلیل عمیقی باید به تحولاتی برگردد که در اقتصاد رخ میدهد.
مدل مارکسیستی: غریزه معیشت
چه مدلی از انسان اینجا وجود دارد که به چنین نگاهی به جامعه مشروعیت میبخشد؟ مدلی که وجود دارد این است که غریزهٔ اصلی انسانها انگار معیشت است. اقتصاد چیزی نیست جز مجموعه کارهایی که برای حفظ زندگی و معاش خودتان انجام میدهید؛ آحاد یک جامعه موجوداتیاند که بهطور غریزی مثل هر موجود زندهٔ دیگری در پی ادامهٔ حیات خودند، و بنابراین اساساً این جوامع برای امرار معاش تشکیل شدهاند. طبعاً چه آگاه باشید چه ناخودآگاه، بیشترین گرایشهایی که نشان میدهید و افکاری که از آنها خوشتان میآید و پیروی میکنید، گرایشهاییاند که به نوعی نقششان از نظر اقتصادی معین میشود. مثلاً طبقهٔ کارگر طبقهای است که در جامعه بنا به معیشت مشترکی که این آدمها با هم دارند شکل میگیرد، و وقتی انسانها معیشت مشترک پیدا میکنند، طرز تفکر مشترک هم پیدا میکنند. طبقهٔ کارگر را از دیدگاه مارکسیستی عموماً باید چنین دید: موجودی که از وضعیت معیشتی خود معمولاً راضی نیست و به دنبال تحولات کلی در اجتماع است؛ بنابراین طبقهای انقلابی. همهٔ دیدگاههای مارکس بر این شکل گرفته بود که در جامعهٔ صنعتی مدرن طبقهای از اکثریت مردم داریم که کارگرند و پتانسیل انقلاب دارند، و اساس نظریههای مارکس این بود که چگونه به سمت انقلاب برویم. آن دیدگاههای مارکس دربارهٔ انقلاب شاید یکجورهایی منسوخ شده باشد، ولی اساس تئوری مارکس — که در مسائل سیاسی و اجتماعی همهچیز را به وضعیتهای معیشتی و اقتصادی برمیگرداند — همچنان پابرجاست و طرفداران زیادی دارد. دلیل پابرجایی و طرفدارانش این است که معمولاً خوب کار میکند؛ یعنی خیلی از مسائل سیاسی-اجتماعی دنیا را واقعاً میتوانید بهخوبی به بعضی از تحولات زیربنایی اقتصادی برگردانید. مثلاً خوشم میآید از این دیدگاه مارکسیستی که توجیه میکند چرا این فرهنگ پستمدرن متناسب با وضعیت سرمایهداری متأخر است: وقتی مدرنیسم به فرهنگ جدیدی به نام پستمدرن تبدیل میشود، یک مارکسیست به چه فکر میکند؟ به این فکر میکند که ببیند در مناسبات تولیدی و اقتصادی چه اتفاق مهمی افتاده که مدرنیسم بعد از چند قرن به ایدئولوژیهای فرهنگی جدیدی به اسم پستمدرن تبدیل شده است. هر تغییری در فرهنگ باید ریشههای اقتصادیاش را پیدا کند؛ و تغییرهای خوبی هم واقعاً وجود دارد؛ یعنی حتی برای چنین مسئلهٔ غامض و دور از ذهنی معمولاً بههرحال پایگاه اقتصادی پیدا میشود. ممکن است این انتقاد به چنین نگرشهایی واقعاً وارد باشد که معمولاً خصمنگرانهاند و پیشرو نیستند.
تحلیل مارکسیستیِ پستمدرن و اقتصاد
یعنی بعد از اینکه اعلام میشود که چیزی تحت عنوان پستمدرن به وجود آمده، تحلیلگران مارکسیست مینشینند و نگاه میکنند کجای اقتصاد تغییراتی کرده که احتمالاً این از دلش درآمده است. این متفکر مارکسیستی اول نمینشیند بحث کند که ما به سمت اقتصاد جدیدی میرویم، بنابراین باید انتظار فرهنگهای جدید را داشته باشیم و مثلاً پیشبینی کند فرهنگ به سمت پستمدرنیسم میرود؛ معمولاً چنین است. ولی اگر خیلی ظالمانه نگاه نکنیم، این نگاه یکجور پیشگوییهایی هم انجام داده است و نمیتوان گفت پسنگری همیشه بد است. ممکن است تئوریای حتی نتواند خوب پسنگری کند؛ مثل این است که نتایج آزمایش را به یک فیزیکدان بدهید — لزوماً اگر تئوری خوبی نداشته باشد، اینگونه نیست که بتواند الکی آن عددها را توجیه کند. بههرحال در دیدگاههای مارکسیستی قدرتی هست که دستکم امکان پسنگری را میدهد و ممکن است بتوان با آن پیشگویی هم کرد. این مثال را زدم تا متوجه باشید که شما در این بحثها مدل بسیار سادهای از انسان فرض کردهاید: لازم نیست بگویید انسان موجودی است که همهٔ روانش فقط بر مدار معیشت میچرخد، ولی یکجور فرض کردهاید که عمل اجتماعیاش بر اساس معیشت است؛ فرض کردهاید انسان از اول جامعه را بدینسان تشکیل داده که دور هم جمع شدن برای راحتی معیشت بود، و آنچه بیشترین گرایش به سویش دارند — آن غریزهای که دستکم در جامعه بیشترشان را به حرکت درمیآورد — همین است. ممکن است کسی بگوید غریزهٔ جنسی هم هست که باعث تشکیل خانواده میشود، بنابراین اگر بخواهم مکانیسمهای درون خانوادهها را بررسی کنم شاید مسئلهٔ معیشت را به کار نبرم. مارکسیستها مخالف این نیستند که بگویید شاید بعضی از رفتارهای فردی افراد در این قالبها نمیگنجد؛ دلبستگی اصلیشان این است که تحرکات کلی اجتماع و سیاست را همینشکلی بنگرید. اولاً بدیهی است که اینجا سادهسازیای هست، و آن هم جرم نیست؛ دانش اینگونه است: وقتی میخواهید مدلی بسازید که چیزی را توجیه کند، طبیعی است که مدل را کمی ساده بگیرید تا بشود بر اساسش بحث کرد. نکتهای که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که بههرحال مدلی وجود دارد: انسان را گونهای فرض کردهاید و عمل اجتماعی او را بر مبنایی در نظر گرفتهاید، و هر اندازه هم ساده باشد، باز مدلی است. اگر از نظر روانشناسی مدلی که برمیدارید اساساً مخالف چیزی باشد که اینجا فرض میشود، نمیتوانید این تئوریها را بپذیرید، مگر با تقریبهای بسیار خاصی.
مقاومت صنفی جامعهشناسی در برابر روانکاوی
یک نکتهٔ دیگر این است که — چون فکر میکنم اصولاً مقاومت وجود دارد — روانشناسها و روانکاوها را نمیخواهند بیایند و در کار کسانی که در مسائل جامعهشناسی و سیاستاند دخالت کنند؛ مقاومتی نیز صنفی است. بههرحال آکادمیِ جامعهشناسی و سیاست وجود دارد؛ آدمها کار خودشان را میکنند و اگر مثلاً دپارتمان روانشناسی بخواهد بیاید و مدام به جامعهشناسها بگوید شما که مدل یونگ را نمیدانید، مدل فروید را نمیدانید، چه میگویید و دربارهٔ چه بحث میکنید، طبعاً برای جامعهشناسها مفید نیست. یکی هم این نکته را فراموش نکنید که جامعهشناسها و سیاستمدارها به نوعی احساس موفقیت میکنند و از تئوریهای خودشان تا حدود زیادی راضیاند؛ بنابراین چندان احساس نمیکنند که به رفرمهایی با استفاده از دیدگاههای روانشناسی نیاز دارند. نکتهٔ دیگر اینکه درون خودِ روانشناسی و روانکاوی دلبستگیها و اختلافنظرها بسیار بیشتر است؛ اگر روانشناسها و روانکاوها همه روی یک مدل توافق کرده بودند و میآمدند پیشنهاد میدادند بیایید از مدل ما استفاده کنید، شاید کسانی که در زمینههای سیاسی-اجتماعی کار میکنند به آنها میپیوستند. ولی موضوع این است که اختلافنظر درونی خودشان بسیار بیشتر از آن است و چیزی وجود ندارد که چندان آدمها را تحریک کند. بنابراین طبیعی فرض کنید که تنها کسانی که با استفاده از دیدگاههای روانشناسی و روانکاوی در مسائل اجتماعی و سیاسی کار میکنند خود همانها هستند: فرویدیستها و کسانی که طرفدار یونگاند، هر یک ممکن است بر اساس دیدگاه خودش و برای اینکه نشان دهد دیدگاههایش خوب کار میکنند و حتی میشود با آنها مسائل سیاسی-اجتماعی را تحلیل کرد، وارد این کار شود. فقط یادآوری میکنم که پس از جلسات فرویدی، دو جلسه دربارهٔ دیدگاههای اریک فروم و مارکوزه بهعنوان دو نفر از اصلیترین کسانی که دیدگاههای فرویدی را به مسائل اجتماعی بردند صحبت کردم — و وقتی میگویم فروم، در حقیقت کل مکتب فرانکفورت و نمایندهٔ خاصش که روانشناس و روانکاو بود، فروم، مقصود است — به اینها اشاره کردم و چیزهای بدی هم ندیدیم؛ فکر میکنم ایدههای فروم در بحثهای سیاسی-اجتماعی ایدههای جالبیاند. میخواستم این تذکر را بدهم که نکتهای وجود دارد. از لحاظ نظری سعی کردم توضیح دهم که برای بحثهایی از این دست ضرورتی هست: چه بخواهید چه نخواهید، به نوعی مدلهای خوب یا بدی از انسان در نظر گرفتهاید و نمیتوانید بگویید من بحثی مستقل از روانشناسی میکنم.
ضرورت مدل روانشناختی در تحلیل سیاسی
ولی نکتهٔ مهمتر به نظر من این است که دیدگاههایی که از راه روانکاوی و روانشناسی عرضه میشوند، گاهی قدرت تحلیلهایی دارند که دیدگاه مارکسیستی یا سایر دیدگاههای جامعهشناسانه ندارند. این را بهعنوان عقیدهٔ خودم میگویم و از آن دفاع میکنم. مسئله فقط این نیست که یک پایهٔ نظری وجود دارد و خوب است از لحاظ نظری برویم دنبال دقیقترکردن مدلهایی که از انسان داریم و به کار بستنشان؛ همین الان هم فکر میکنم بعضی از تحلیلهایی که مثلاً یونگ یا اریک فروم ارائه میدهند تحلیلهای ارزشمندند. خیلی مختصر به این بحث کنم: میتوانید تحلیلهای مارکسیستی پیدا کنید — بگذارید واژهٔ مارکسیستی را به کار نبرم؛ شاید این تأکید من بیش از اندازه باشد، چون نمیدانم چه واژهای به کار ببرم — تحلیلهای جامعهشناسانه مثلاً، چون واقعاً چنین نیست که همهٔ کسانی که مسائل سیاسی-اجتماعی را به زیربناهای اقتصادی برمیگردانند مارکسیست باشند. درست است که شاید بیشتر از همه مارکس این نگاه را شیوع داد، ولی الان بسیار عمومیتر از اوست؛ هر وقت مارکسیست میگوییم آدم یاد انقلاب مارکسیستی و طبقهٔ کارگر میافتد، و لزوماً همهٔ کسانی که در آکادمیهای جامعهشناسی چنین نگاه متداولی دارند مارکسیست نیستند. بنابراین بهکارگیری این واژه از سوی من شاید مسامحهآمیز باشد. در هر حال تحلیلهای خوبی وجود دارد که به شما میگوید چرا در اروپا در نیمهٔ نخست این قرن دو جنگ بزرگ اتفاق افتاد.
ناسیونالیسم اروپایی و مناسبات اقتصادی
تحلیلهای خیلی خوبی بر اساس دیدگاههای اقتصادی وجود دارد. چرا ناسیونالیسم در اروپا یکدفعه بهطور وحشتناکی پدید آمد و این ملتها که همه احساس میکردند باید از میهن دفاع کنند و در راه تعالی وطن زحمت بکشند، بعد از مدتی که اقتصادهای خودشان را رشد دادند به جان هم افتادند یا بهگونهای حمله کردند که مستعمرات را از دست هم دربیاورند؟ آنچه در اروپا افتاد بهنحوی به بعضی از مناسبات اقتصادیِ نتیجهٔ انقلاب صنعتی برگشتنی است. بگذارید خیلی مختصر این ناسیونالیسم را تحلیل کنیم: شما اکنون، در جهان، بعد از انقلاب صنعتی و طی فرایندی نزدیک به دو قرن، به جایی رسیدهاید که حرف از جهانیسازی است؛ سرمایهداری صنعتی در دنیا به حدی از گسترش رسیده که طبیعتاً حرف از جهانیسازی میزنیم و به نظر میآید مفهوم ملت دارد کمرنگ میشود. چرا؟ یک سرمایهدار آمریکایی را در نظر بگیرید که سرمایهٔ بسیار و شرکتی بزرگ دارد، از این شرکتهای چندملیتی. میخواهم ته ماجرا را ببینید تا بفهمید چرا در اروپای ابتدای قرن ناسیونالیسم چنین شیوع دیوانهواری داشت: این آخر را که نگاه میکنید خیلی خوب میفهمید شرکتها اینقدر بزرگ شدهاند و تولیدها آنقدر پردامنه که مثلاً یک شرکت نرمافزاری میتواند بخشی از کارهایش را در هندوستان انجام دهد، قسمتی را در ایران بهطور غیرقانونی، و جای دیگری هم در اروپا شعبهای داشته باشد؛ اینها را جمع کند و نرمافزاری تولید کند که در همهجای دنیا ارزش داشته باشد. گسترش ارتباطات — چه الکترونیکی، چه از راه خطوط حملونقل — و امکان تولیدهای بسیار بزرگ و شرکتهای غولآسا ظرفیتی پدید آورده که تولید در سطح جهان انجام شود و مصرف هم در سطح جهان صورت گیرد. بنابراین سرمایهدار بزرگ و شرکت خیلی بزرگ از مرزها شاید خوشش نیاید؛ دوست دارد مرزها برداشته شود و بتواند در کل کرهٔ زمین سرمایهگذاری کند. سرمایهدارها اصلاً از مقررات و تعرفهها خوششان نمیآید؛ میبینید سازمان تجارت جهانی به وجود آمده که با شما دشمنی دارد: وقتی واردش میشوید دیگر نمیتوانید تعرفههای خاص بگذارید. تعرفهها ناسیونالیستیاند: میخواهم صنعت خودرو را در کشور خودم بهعنوان امری ملی توسعه دهم؛ تعرفه میگذارم تا هر ماشینی که از خارج وارد شود قیمتش سهچهار برابر شود، و بتوانم جنسی را که داخل تولید میکنم — هرچند کیفیتش معلوم نیست — به سه برابر قیمت بفروشم و گسترشش بدهم.
بازار جهانی و افول ناسیونالیسم تولیدی
این صنعتی را که نوپاست و نمیتواند با جنس خارجی رقابت کند گسترش بدهم؛ این کاملاً عملی ناسیونالیستی و ضد آن چیزی است که سرمایهدار بزرگ میخواهد. General Motors که این روزها ورشکست شده را میبینید، و شرکتهای کوچکتر اروپایی که دارند ورشکست میشوند و پیوسته در هم ادغام میشوند؛ اینها بازار میخواهند. بازار برایشان چه نظمی دارد که در این کشور بگوید من تعرفه میگیرم؟ دوست دارند گلوبال باشند. گلوبالشدن یعنی چه؟ یعنی محدودیتها را بردارید، نه اینکه بهطور جهانی محدودیت بگذارید: وارد تجارت جهانی که میشوید به شما میگویند دیگر حق ندارید برای خودتان تعرفهای تعریف کنید. ته ماجرا را میبینیم که کار به جایی رسیده که سرمایهداری آنقدر بزرگ شده که دیگر نمیتواند خودش را در محدودههای مثلاً یک مرز مستقر کند؛ دوست دارد از نیروی کار کنیا استفاده کند، جنسش را آنجا تولید کند و در ژاپن بفروشد — آنها که جنسش را نمیخرند — در مالزی چیزی تولید کند و در اروپا بفروشد. بنابراین مرزها بهنحوی برای ملیگرایی بیمعنا شدند. درست برعکس، وقتی سایز سرمایهداری متوسط بود، ملیگرایی برایش خیلی خوب بود: یعنی در اوایل قرن توجیه اقتصادی خوبی وجود داشت؛ سرمایهدارها سایز کوچکتری داشتند، شرکتها و تولیداتشان و میزان تولیدی که میتوانستند کنند و بازاری که نیاز داشتند محلیتر بود، و بسیار برای سرمایهدار اروپایی خوب بود که از ملت خودش استفاده کند، در همانجا تولید کند و همانجا بفروشد؛ مرزها را ببندد و بگوید ما ملتی هستیم، خودمان تولید میکنیم و خودمان میفروشیم، و مردم را در شرایطی قرار دهد که جنس ملی خودشان را بخرند. سایز کوچکتر سرمایه با سایز کوچکترِ بازار و تولید متناسب بود و بنابراین با ناسیونالیسم خیلی خوب هماهنگ میشد. مثلاً علاقهٔ آلمان به بیرون از کشورش برای تأمین مواد اولیه بود؛ نه اینکه سرمایهدار آلمانی یا دولت آلمان دوست داشته باشد جایی شرکت بزند و آنجا تولید کند یا جای دیگر بفروشد. مسئلهٔ استعمار آن زمان بیشتر معطوف به این بود که مواد اولیه را انگلستان همه را میبرد و ما اگر از بازار آنها چیزی بخریم ضرر میکنیم؛ بنابراین دستاندازی به تصرفات بریتانیا یا سایر کشورها بیشتر برای بهدستآوردن منابع اولیه بود، نه بازار. آن تحولی که گفتم مارکسیستها در تحلیلهایشان برای پیدایش پستمدرنیسم به آن اشاره میکنند همینجاست: تحول عمدهای که در سرمایهداری از تاریخی به بعد پدید آمد این بود که سرمایهدار دیگر بیش از آنکه دنبال منابع اولیه و شرایط تولید باشد، به بازار فکر میکند. الان هر کتاب مدیریت صنعتی را بردارید مطالعه کنید، به شما میگویند اول وقتی میخواهید تولید کنید باید بازار پیدا کنید و بعد بر اساس بازار تولید کنید. چه اتفاقی افتاده؟ به نظرم قبلاً چنین نبود.
از بازاریابی تا بازارسازی
آنقدر برای تولیداتی که انجام میشد بازار وجود داشت که مثلاً اگر میخواستید کفش تولید کنید، یکموقعی در اروپا هر قدر هم کفش تولید میکردید همچنان بازار برای فروشش بود. ولی الان چنین نیست؛ الان باید بازار را بازاریابی کنید و بعد تولید کنید. این تحول عمدهای که از نظر مارکسیستها به پستمدرنیسم میانجامد این است که کمکم بهجای بازاریابی، بازارسازی میکنند: چیزی را که کسی احتیاج ندارد اول نیازش را بهطور — به تعبیر — غیرواقعی تولید میکنند، بنابراین برای چیزی بازار پیدا میشود و بعد شروع میکنند به تولید آن؛ و این کار را سازمانیافته و همزمان انجام میدهند. از این است که در دوران سرمایهداری متأخر تبلیغات سهم عمدهای در کل نظام سرمایهداری پیدا کرده — چیزی که صد سال پیش اصلاً وجود نداشت؛ کسی نمیآمد چیزهای تولیدشدهٔ خودش را خیلی تبلیغ کند. معمولاً تولید میکردند و بهنحوی هم فروش میرفت؛ بازارسازی انجام نمیشد و حتی بازاریابی هم به معنایی که ما الان میگوییم وجود نداشت. وقتی سرمایهداری به بازارسازی نیاز پیدا میکند، بنابراین بهنحوی به ایجاد توهم نیاز پیدا میکند و به استفاده از رسانهها. حول و حوش این ماجرا فرهنگ جدیدی به وجود میآید که آدمها بهنحوی وارد زندگیکردن در جهانی مجازی میشوند. این نیازِ سرمایهداری است که شما را به زندگی در جهانی مجازی بکشاند: اگر در جهان واقعی زندگی کنید، اکثر تولیدات نظام سرمایهداری را لازم ندارید؛ ولی در جهانی مجازی که ذهن شما تحت کنترل رسانههاست، خیلی چیزها را واقعاً احساس نیاز میکنید.
تحلیل اقتصادی جنگ و جنگ سرد
بنابراین چیزهایی که تولید میشود را میخرید و مصرف میکنید. این تحلیل را بهعنوان یک چیز کلی گفتم؛ عالمی تحلیل خوب میتوانید ببینید دربارهٔ اینکه در نیمهٔ نخست قرن بیستم چه اتفاقهایی افتاد که اروپاییها درگیر مسائلی مثل ناسیونالیسم شدند، بعد درگیر جنگ با هم شدند — دو بار این جنگها اتفاق افتاد — و بعد وارد دوران جنگ سرد شدیم؛ برای همهٔ اینها توجیههای خوبی از مراحل رشد سرمایهداری وجود دارد. مثل این است که تولیدات و بازارتان محلی است. الان چگونه به جایی رسیدهایم که سرمایهدار دوست دارد در سراسر جهان تولید کند و در سراسر جهان بفروشد؛ قدرتش زیاد شده و به چنین چیزهایی نیاز دارد که این مرزها را بشکند. یکموقع برعکس، نیاز دارد در مرزهای خودش تولید و مصرف کند و جلوی تولیدات دیگران را بگیرد و بازار محلی داشته باشد. و کشورها همه بهنحوی از این جریان در گذرند و حسهای ناسیونالیستی درشان پیدا میشود. پرسش این است که آلمان در دورانی که ناسیونالیست بود، اگر رشد میکرد و بزرگتر میشد، کمکم این حالت ناسیونالیستیاش ممکن بود از بین برود — دستکم به این شکل که شروع کند مرزها را به سمت بیرون بشکند و خودش را گسترش دهد. پاسخ این است که این خودش نوعی فراتررفتن از مرزهاست؛ در مرحلهای دوست دارد کسی چندان به کارش نداشته باشد، و آن قویتر با همان حس ناسیونالیستی ممکن است جنگطلب شود و از مرزهای خود بیرون بیاید. سؤال این است که آیا این تحلیل خوب است یا بد؛ من هیچ حساسیتی ندارم که کسی بگوید این تحلیلها بدند و خوبی نیستند. حرف من این نیست که تحلیلهای خیلی زیادی وجود دارد — به نظر من بعضی از تحلیلها دربارهٔ شرایط اروپا در نیمهٔ نخست قرن بیستم خیلی دقیق و خوباند. مثلاً به موضوع ناسیونالیسم اشاره کردم. چرا به این اشاره کردم؟ میخواهم بگویم هر اندازه هم تحلیلهای قشنگ و دقیقی داشته باشید، نمیتوانید رفتار آلمانیها را در جنگ جهانی دوم با این حرفها توجیه کنید؛ نمیتوانید بگویید چه دیوانهبازی درآوردند.
محدودیت تحلیل اقتصادی در برابر فاشیسم
نمیتوانید بگویید چرا رهبری مثل هیتلر را انتخاب کردند. مقدمهای گفتم که چرا بهطور کلی از لحاظ نظری لازم است در هر کاری که در مسائل اجتماعی و سیاسی میکنید، چه بخواهید چه نخواهید، نوعی مدل روانشناختی در نظر بگیرید؛ و آنچه الان میگویم این است که علاوه بر آن نیاز نظری، از لحاظ عملی ممکن است جریان کلی اروپا یا حتی جریان کلیای را که در آلمان گذشته توجیه کنید، ولی خیلی از جزئیات را نمیتوانید. من نمیتوانم باور کنم کسی با استفاده از تحلیلهای اقتصادی بتواند بگوید چرا یک دیوانه مثل هیتلر و همزمان دیوانهای مثل موسولینی در ایتالیا به قدرت رسیدند. پدیدهٔ فاشیسم دیوانهوارتر از آن است که اصلاً بتوان در آن توجیهی منطقی آورد؛ بههرحال آن نگرش مارکسیستی بر معقولبودن انسانها کار میکند — اینکه منافع خودشان را دارند و بر اساسش تغییر میکنند — و در پدیدهٔ فاشیسم عقلی دیده نمیشود. حرفی که یونگ میزند — کمی که از نزدیک نگاه کنید — این است که ملت آلمان را در آن زمان چندان نباید سرزنش کرد: این کارها را در حالت عادی انجام نداده بودند؛ مثل موجودات تسخیرشده، مثل آدمی که در خواب راه میرود، این کارها را کردند؛ بنابراین از نظر اخلاقی تا حدی قابل توجیهاند. و میگوید چیز جالب این است که این ملت کاملاً ویژگیهای موجود تسخیرشده را داشت و رهبرش در اوج تسخیرشدگی بود؛ یعنی شخصیت هیتلر بیش از حتی آحاد مردم آلمان این حالت تسخیرشدگی و جنزدگی را در خود داشت: آدمی که دیوانهوار حرف میزد و دیوانهوار رفتار میکرد. سخنرانیهای هیتلر را نمیدانم چقدر دیدهاید؛ حالت موسولینی باز از این جنس است و دیوانهواربودن در رفتارهای موسولینی واضحتر است — هیتلر هم به نظر من واضح است، ولی موسولینی در کارهایش حرکتهایی از جنس کمیک هم دارد — و شما چگونه میتوانید با ایدههای نفعطلبی و معیشتطلبی مارکسیستی توجیه کنید که چرا دو دیوانه بهطور همزمان در دو کشوری متمدن که سابقهٔ تمدنشان در اروپا تقریباً از همه بیشتر بود — و مثلاً آلمانیها به دیسیپلین و اخلاق و اینها شهرت داشتند — به قدرت برسند؟ نمیتوانید بگویید چطور این ملت یکدفعه دیوانه شد.
ملت آلمان و حالت تسخیرشدگی
میتوانید بگویید چرا ناسیونالیست شدند؛ میتوانید بگویید چرا جنگ پیش آمد؛ ولی خیلی از رفتارهای عجیب و غریبشان را در جنگ جهانی دوم نمیتوانید توجیه کنید. به نظر من میتوانید توجیه کنید که چرا جنگ پیش آمد، ولی نمیتوانید توجیه کنید که چرا ملت آلمان مرکز جنگ شد و جنگطلب اصلی. فرض کنید بتوانم توجیه کنم که شرایط اروپا از نظر اقتصادی به حالت انفجاری نزدیک میشد و طبعاً این تبدیل میشد به نوعی تهاجم و جنگ پیش میآمد؛ ولی اینکه چرا فرانسه جنگها را در اوایل قرن نوزدهم راه انداخت، بعداً ایستاد و در قرن بیستم نوبت به آلمان رسید — صرفاً این مسئله است که صنعت آلمان از نظر تکنولوژیک پیشرفت کرد، یا چیزهای دیگری هم در کار است؟ نوع رفتارهای آلمانیها به چیزهای بسیار کهنی در فرهنگ آلمانی برمیگردد که باید تحلیلشان کرد. آنچه میخواهم بگویم این است که فراتر از آن پایهٔ نظری که میگوید شما برای هر نوع بحث جامعهشناسانه بههرحال متکی به نوعی مدل فردیاید، مسئله کمی فراتر است: احساسم این است که اولاً رفتارها و تحولاتی در یک سری جوامع اتفاق میافتد که با دیدگاههای معیشتی و مارکسیستی اصلاً قابل توجیه نیستند. ممکن است انقلابی جایی صورت بگیرد که هر اندازه پسنگرانه بگردید و نگاه کنید ببینید در این جامعه چه تحولات اقتصادی پیش آمده که اینگونه و آنگونه شده، خیلی چیز دندانگیر و خوبی ممکن است به دستتان نیاید. من منکر اینام که همهٔ تحولات اجتماعی و سیاسی بهخوبی قابل بازگرداندن به زیربناهای مثلاً اقتصادی باشند — خیلیهایشان برمیگردد و حتی تا حدی نگاهکردن به مسائل اقتصادی ممکن است به شما قدرت پیشگویی هم بدهد — ولی درصدی از تحولات اجتماعی اصلاً از این نظم تبعیت نمیکند و این ملتها به معنای واقعی کلمه دیوانه میشوند؛ بنابراین روانکاوی لازم دارند که بگوید این ملت چرا اینجا دیوانگیای انجام داد. و گاهی اوقات هم فراتر از این مسئله: حتی اگر با تحلیلهای معیشتی بتوانید کلیات را پیشبینی کنید، خیلی از ظرایف را نمیتوانید درک کنید. با مدلی بسیار خام مثل همان مدل معیشتی برای انسان شاید خطوط کلی تحولات را ببینید، ولی اگر میخواهید دربارهٔ ملتی خاص در برههای خاص چیزی بفهمید، لازم است مقداری این ملت و فرهنگش و مسائل روانی این آدمها را در واقع درک کنید.
تحلیلهای یونگ از رفتارهای عجیب ملتها
تحلیلهای یونگ از همین نوع است؛ نه از نوع اینکه چرا جنگ پیش آمد، و اصولاً انکار اینکه تحولات اقتصادی تأثیر میگذارند هم چنین نیست. یونگ به سراغ بعضی از رفتارهای عجیب و غریبی میرود که بعضی ملتها و جوامع از خودشان نشان دادند و میکوشد آنها را با دیدگاههای خودش توجیه کند؛ به سراغ ریزهکاریهایی میرود که در بعضی از این تحولات پیش آمده و اصولاً معلوم نیست هیچ ربطی به منافع اقتصادی و معیشتی و اینها داشته باشند — بحث دربارهٔ بعضی از تحولات عجیب و غریبی که در تاریخ اتفاق افتاده، مثل ظهور فاشیسم در اروپا — و جاهایی که جای دیگر بحث میکند به ظرایفی اشاره میکند که معمولاً در تحلیلهای سیاسی-اجتماعی دیگر دیده نمیشود. همهٔ این بحثها را کردم تا کمی فضای کلی بحث دستتان بیاید: ما در این جلسات در صدد انکار جامعهشناسی و اقتصاد و تحلیلهای موجود نیستیم. من خودم شخصاً ارادت زیادی به یونگ دارم، ولی در عین حال فکر میکنم به تحلیلهای عمیقتر و ظریفتر و نوعی مدل بهتر و مجموعهای از مدلهای ظریفتر از انسان نیاز دارم، هرچند ممکن است بحثها را پیچیده کند، ولی با یک ذره دقت میتوانم یکی دو مثال بزنم یا بحث را از جای کلیتری ادامه دهم. بگذارید بحثهای یک موضوع کلی را مطرح کنم و با آن مقدار شناختی که از دیدگاههای یونگ دارید حدوداً حدس بزنید: اگر بخواهید با نگاهی یونگی به مسائل سیاسی-اجتماعی نگاه کنید، انتظار دارید چه چیزی از آن دربیاید؟
ناخودآگاه جمعی و نگاه یونگی به سیاست
باید ببینیم؛ چیزهایی شبیه همین هم درمیآید. دیدگاه کلی یونگ این است که ما آدمها — بهدلیل مثلاً تاریخ زیستی خودمان یا هر دلیل دیگری که چندان مهم نیست — دارای چیزی تحت عنوان ناخودآگاه جمعی هستیم. این ناخودآگاه جمعی بخشهای یونیورسال دارد و بخشهایی کمی لوکالتر هم دارد؛ یعنی اقوام هم نوعی ناخودآگاه جمعی مخصوص به خودشان دارند که در اسطورههای قومیشان بازتابهایش را میتوانید ببینید. وقتی به اسطورهها بهعنوان محصول ناخودآگاه جمعی نگاه میکنید، در اقوام مختلف عالمی اسطورهٔ مشترک و مشابه هست، ولی بههرحال هر قومی شخصیتهای اسطورهای خاص خودش را دارد که بهنحوی ویژگیهای آن قوم را نشان میدهد. طبیعی است که یونگ وقتی به مسائل ملی و تاریخی نگاه میکند به این چیزها اهمیت میدهد: اگر دربارهٔ آلمان بخواهد چیزی بگوید، به سراغ اسطورههای خاص آلمانی میرود و میبیند در رفتارهای آلمانیها چه ویژگیهایی — مربوط به آن اسطورههای خاص قومی — وجود دارد. بنابراین حدس میزنیم نوعی دیدگاه یونگی در تحلیلهای سیاسی-اجتماعی دربارهٔ ملتی به اسطورههای خاص همان ملت برمیگردد؛ کاری که یونگ بهطور منظم در همهٔ تحلیلهایش بهنحوی میکند.
آرکیتایپها و تشکیل جامعه
ولی مسائل خیلی کلیتری هم در دید دارد: در همین ناخودآگاه جمعی یونیورسال، تئوری یونگ نهایتاً به نوعی مدل دربارهٔ رفتارهای انسان میرسد. ما بر اساس آن آرکیتایپها گونهای عمل میکنیم؛ مثلاً سلف ما را به سمت رشد فردی خودمان میراند. در حرفهایی که زدم به چیزی اشاره کردم: انتظاری که از یک مدل روانکاوانه داریم — آنکه چیزی بگوید به دردمان بخورد و ما تحلیل سیاسیاش را انجام دهیم — این است که یک مدل روانکاوانه بهطور طبیعی باید به شما بگوید اساساً جامعه چرا تشکیل شده است. آیا انسانها دور هم جمع شدند که معیشت راحتتری داشته باشند؟ اگر این جواب را بدهید، آنوقت مدلهای مارکسیستی باید در تحلیل رفتار انسان درست باشند. اگر بگویید نه، غریزهٔ جنسی باعث شده آدمها به هم نزدیک شوند و جامعههایی تشکیل دهند — یعنی آنچه باعث میشود انسان اصلاً به بیرون از خودش و به انسانهای دیگر توجه کند غریزهٔ جنسیاش است و انسانها به دلیل تولیدمثل جامعه تشکیل میدهند، نه به دلیل معیشت و مثلاً غذا خوردن. از مدل روانکاوان انتظار دارم خطوط کلی را نشانم بدهد که آدمها چرا در جامعه با هم زندگی میکنند، تا به من کمک کند بگویم آدمها که به این دلیل کنار هم در جامعه زندگی میکنند، بنا به این مدل پس به همینشکل عمل میکنند: بنا به منافع معیشتیشان عمل میکنند یا بنا به منافع جنسیتی خودشان. اگر یادتان باشد، نهایتاً تحلیلهای مارکوزه از تحولات مثلاً تمدن غرب بهنحوی به سمت ارائهٔ تحلیلهای فرویدی از رفتارهای گلوبال آدمها میرفت، بر اساس مثلاً فرض کنید تمایل به آزادی جنسی یا هر چیز دیگری. یونگ در آرکیتایپها چه آرکیتایپهایی را به ما نشان میدهد؟ سلف که به نظر نمیرسد خیلی به تشکیل جامعه ربط داشته باشد؛ بلکه برعکس. بگذارید اصلاً همینجا این میخِ یونگ را بکوبم — نه به قصد جانبداری؛ از الان ذهنتان به سمت این برود که یونگ، اگر تا حالا تئوریهایش را نگاه کرده باشید، خیلی موجود اجتماعی نیست و نباید خیلی انتظار داشته باشید که دیدگاه خوبی نسبت به جامعه داشته باشد؛ چون بهشدت آدمی فردگرا است و به فرد و رشد فردی توجه دارد، و جامعه بهنحوی مزاحم فرد است. این میخ را محکم بکوبم: یونگ کلاً نهتنها نسبت به این جوامع مدرن، بلکه نسبت به دولت — مخصوصاً دولتهایی مثل دولتهای کمونیستی که همهچیز را میخواهند به دست خودشان بگیرند و آدمها را برای خودشان تبدیل به ایجنت کنند که «تو برو آنجا این کار را بکن» — و اینکه جامعه خیلی اصولی بر فرد تسلط داشته باشد، احساس منفی شدیدی دارد و دشمنی میکند.
ضدیت یونگ با جامعهگرایی تودهای
با کل جامعه مشکل دارند؛ یعنی وقتی فرد عضو جامعه میشود، چیزهایی به او تحمیل میشود و چیزهایی از او خواسته میشود. این در واقع ضدسوسیالیسم به معنای تحتاللفظی است — ضدِ اصالتِ جامعه — و باید انتظار داشته باشید یونگ آدمی بهشدت ضدسوسیالیستی باشد، نه به معنای اقتصادیاش؛ به معنای اینکه اصل جامعه است یا اصل فرد — این بحث فلسفهٔ دیگری است. از نظر یونگ جواب بدیهی است: اصل فرده. اصلاً جامعه وجود نداشته، نبود، مهم نیست؛ مهم این است که افراد وجود دارند. آنچه واقعی است این آدمها هستند، آنچه مهم است این آدمها هستند و آنچه قرار است نگرانش باشیم رشد فردی این آدمهاست. جامعه اگر به این رشد فردی کمک کند خوب است؛ اگر نکند اصلاً از بین برود بهتر است. یعنی انتظار دارید داشته باشید یونگ حتی بدون اینکه اسمی ببرد و از این حرفها بزند، بهنحوی حالت آنارشیستی هم داشته باشد؛ بهشدت ضد هر جور نظامی است، نظامی که فرد را استخدام کند؛ چون اصلاً اصالت با سلف است. سلف چه میگوید؟ باید به او گوش دهیم. سلف به من نمیگوید برو.
جامعه تودهای و فاجعه قرن بیستم
اصلاً وقتی میخواهید این نظام خوب «تولید» کند، بهترین چیز برایتان آدمهاییاند که از نظر روانی به بلوغ نرسیدهاند و والد قوی دارند؛ برنامهریزیشان میکنید و دنبالتان راه میافتند. این چیزی است که در اصطلاح یونگی حرف از جامعهٔ تودهای میشود — مسسوسایتی، انسان تودهای — یا حرف از نوعی غریزهٔ گلهای؛ واژههای گله و توده را یونگ با باری بسیار منفی به کار میبرد، و تمام حرفش این است که بگوید ما چگونه — فقط این را فراموش نکنید — همهٔ آدمهایی که در نیمهٔ نخست قرن بیستم در اروپا زندگی کردند تا آخر عمر درگیر مسئلهٔ فاشیسم و جنگ جهانی اول و دوم و آن جوامع تودهای عجیب و غریبی بودند که در اروپا یکدفعه پدید آمد. یعنی مثلاً در آلمان یکدفعه میبینید ملتی با هم متحد شدند، با هم جنایت میکنند، با هم هم خیلی شادی میکنند و به اینور و آنور میروند؛ در روسیه هم نظامی کاملاً تودهای شکل گرفته که میخواهد آدمها را شکل بدهد. پدیدهای در اروپا اتفاق افتاد که بسیار بغضآور بود و گیجکننده؛ شما فروم را میخوانید، مکتب فرانکفورت را، همهٔ این آدمها که این جنگ را تجربه کردند تا آخر عمر درگیر این بودند که بهنحوی تئوریزه کنند چگونه از این مدرنیسمی که قرار بود عقلگرا باشد چنین دیوانگیهایی به وجود آمد. واقعاً میخواهم بگویم — شاید بحث تا همین لحظه برسد — بهترین حرفها را یونگ میزند؛ یعنی اصلاً میخواهم بگویم نهتنها از این پس میتواند توجیه کند، شما اگر حرفهای یونگ را خوب فهمیده باشید، باید انتظار داشته باشید اروپا به سمت فاجعهای برود.
مدرنیسم و روشنگری از نگاه یونگ
و برای اینکه یونگ اصلاً ذاتاً با مدرنیسم هم مشکل دارد: مدرنیسم را چیز جالبی نمیداند و نگاه مثبتی نسبت به آن ندارد؛ و دقیقاً حرفهایی که یونگ میزند این است که یکی از عوامل این فاجعهها پدیدآمدن چیز بدی به اسم مدرنیسم بوده است. نهضتِ — نمیدانم — روشنگری و اینها: وقتی میگوییم روشنگری یعنی ذهن آدمها را خیلی روشن کرد، یونگ کاملاً مخالف است با اینکه روشنگری چیز خوبی است — و کمی توضیح میدهم چرا. بنابراین یونگ از اول اصلاً نسبت به تمدن غرب دید مثبتی نداشته است. اگر کسی در اروپا از این دیوانگیها چندان غافلگیر نشده باشد احتمالاً یونگ است؛ احتمالاً ایستاده بوده و به دوستانش میگفته: نگفتم؟ نه، از اصلش دیوانگی بود؛ از سهچهار قرن قبل هم که مثلاً روشنگری شروع شد چندان عاقلانه نبود، برای اینکه کنار گذاشتن بخش عمدهای از روان انسان بود: فقط یک قسمتِ — بهاصطلاح — منطقی یا خاص را در مدلی خاص برای آدم در نظر گرفتن که خیلی هم مدل واقعی نبود؛ اینها طبعاً میتوانست به فاجعه بینجامد. و بگذارید پس این را به اینجا برگردانیم که از این مدل روانکاوانه مثل مدل یونگ، آن بخشی که خیلی نیاز دارید همان بخشی است که به شما توضیح میدهد انسانها چرا دور هم جمع میشوند و این مدل چه چیزی دربارهٔ روابط اجتماعی آدمها با هم میگوید.
خانواده، پرسونا و غریزه اجتماعی
شما بین آرکیتایپهایی که یونگ مطرح میکند، سلف بهطور طبیعی خیلی به فرد مربوط است، ولی آرکیتایپهایی هست که از الان باید در ذهنتان باشد که اینها در تحلیل روابط اجتماعی انسان باید به کار بیایند. یکیش آنیما و آنیموس است که بیشتر به تشکیل خانواده میانجامد — که بیسِ اجتماع است، یعنی واحد اولیهٔ اجتماع — ولی من بعداً، در این جلسه و جلسات بعد، میگویم که اینها خودشان را از حد محدودماندن در حصار خانواده بیرون میکشند؛ یعنی در کلی از رفتارهای اجتماعی-سیاسی انسان هم ممکن است دخیل باشند و هر انحرافی که پیدا کنند یا مشکلی که برایشان پیش آید ممکن است به نوعی رفتارهای اجتماعی خارج از خانواده بینجامد. ولی اجتماعیترین آرکیتایپی که یونگ معرفی میکند پرسوناست. باید انتظار داشته باشید ما وقتی میخواهیم تحلیلهای اجتماعی از رفتار انسانها بکنیم، بهنحوی به آرکیتایپ پرسونا اهمیت بدهیم — در تحلیلهای خود یونگ هم که کموبیش این کار را میکند. پرسونا این را به ما میگوید که یونگ معتقد است جدا از مسئلهٔ تشکیل خانواده، انسان نوعی غریزهٔ اجتماعی دارد و اساساً بر اساس آن غریزهٔ اجتماعی انسان برای زندگی ساخته شده است؛ وگرنه این آرکیتایپ پرسونا به چه کارش میآمد؟ یعنی در عمق ذات انسان اصلاً چیزی وجود دارد به اسم پرسونا که به شما کمک میکند خودتان را با جامعه وفق دهید؛ به شما کمک میکند شغلتان را بپذیرید و نقش بازی کنید و نقش اجتماعیای را که از شما خواسته میشود بپذیرید. پس ما بهطور غریزی قدرت تطابق با جامعه داریم و انگار موجوداتی هستیم که — یونگ بهنحوی دستِ متفکری میآورد که — انسان را ذاتاً موجود اجتماعی میداند. و حرفش هم طبق معمول این نیست که این را بهعنوان قضاوتی فلسفی بگوید؛ تجربهاش این را نشان میدهد: باز آرکیتایپ پرسونا را از کجا آورده؟ از درون رؤیاها و اسطورهها آورده، و وجود چنین آرکیتایپی طبعاً معنایش این است که شما انسان را اجتماعی فرض میکنید. بنابراین اگر از این بپرسید مدل یونگی دربارهٔ علت همزندگی آدمها چیست، یکی از جوابها میتواند این باشد که مثل خیلیها بگوید این اصلاً جزو غرایز انسانی است: انسانها دوست دارند و بهطور طبیعی نیاز دارند کنار هم باشند — یعنی اگر هیچ دلیل معیشتی هم باقی نماند و مسئلهٔ خانواده را هم کنار بگذارید، آدمها از کنار هم بودن نوعی لذت میبرند. آرکیتایپ دیگری هم هست که در تحلیلهای سیاسی-اجتماعی یونگ خیلی به کار میآید، مخصوصاً به دلیل تحلیلهایی که مثلاً دربارهٔ آلمان دارد: سایه (شدو). یکی از نیازهای انسان به قرارگرفتن در کنار دیگران — اینطور به نظر میرسد — این است که این سایه را باید جایی فرافکنی کند.
فرافکنی سایه و قوام جامعه
یعنی اگر من در خلوت خودم تنها زندگی کنم، یکی از مشکلات — یکی از کارهایی که از نظر یونگ انسان بهطور غریزی انجام میدهد این است که — سایه را جایی میاندازد: آن بخش از وجود خودش را که نمیخواهد بپذیرد، آن سیاهیهای درون خودش را؛ خوب است دشمنی وجود داشته باشد که بتواند این را به او نسبت دهد. اینکه آدم چقدر بتواند در تنهایی ذهنیتهایی تولید کند که این سایه مزاحمش نشود، کمی مشکل است. بنابراین یکی از چیزهایی که به جامعه اصلاً قوام میدهد این است که جامعه امکان فرافکنی سایه را بهنحوی برای انسانها فراهم میکند — جدا از اینکه انسانها بهطور غریزی دوست دارند جوامعی تشکیل دهند و در جامعه احساس امنیت کنند و همهٔ این حرفها. در عین حال اولاً یکی از محاسن اجتماع این است که سایه را میشود در آن فرافکنی کرد؛ ثانیاً باید دقت کنیم از الان نوعی آمادگی ذهنی داشته باشیم که در تحلیلهای سیاسی-اجتماعی یونگی این مفهوم سایه بهطور طبیعی نقش بازی میکند. مثال — نمیخواهم بگویم انسانی که در غار زندگی کرده: شما الان بعد از اینکه مدتی در جامعه زندگی کردید، بروید تنها زندگی کنید؛ در خلوت خودتان چه دشمنی میخواهید بتراشید؟ باید در خاطرات خودتان دنبال دشمنی بگردید. تفکر یونگی اصولاً این است: من دنیای درونی دارم، یک آنیما دارم، و در جهان خارج موجودی پیدا میکنم که فرافکنی میکنم و آن میشود آنیمای من؛ یک سایه دارم و دنبال سایه میگردم.
تجربهگرایی در برابر ناخودآگاه جمعی
یعنی چیزی که در دیدگاههای یونگی خیلی مهم است این است که انسان بهطور غریزی در طول تاریخ دنیای درونیای دارد و دنیای خارج اینگونه نیست. این درست ضد روشن آن چیزی است که ما به آن تجربهگرایی میگوییم؛ تجربهگرایی نوعی فلسفه است که فرضش این است که انسان وقتی متولد میشود بهاصطلاح لوحی سفید است، و تأثیرات محیط و آموزش و رفتارهایی که انجام میدهی کمکم روی این لوح سفید چیزهایی مینویسد. یونگ اساساً برعکس این را میگوید: ما انگار مجموعهای ظرف داریم و چیزی در جهان خارج را که با این فیت میشود میکوشند در این ظرف بریزند — حالا یا این کار را خوب انجام میدهند یا بد. من سایه دارم ولی این را فرافکنی میکنم؛ آنیما دارم و دنبال این میگردم که این را فرافکنی کنم و همینطور الی آخر. من دنیای درونی دارم؛ از قهرمانهای اسطورهای در درون من زندگی میکنند و من اگر فرصت پیدا کنم اینها را جایی واقعاً فرافکنی میکنم. و نکته این است که وقتی فرافکنی میکنم، اولاً این انرژیهای سرگردان که در درون من هست متمرکز میشوند، جایی از من خارج میشوند و احساس راحتی میکنم؛ بهاضافهٔ اینکه اینها برای من سودی هم دارند. مثلاً آنیما را در نظر بگیرید: تا وقتی موجود خارجیای پیدا نشده که این آنیما بر او فرافکنی شود، بهنحوی رشد نمیکند، مشکل دارد؛ یعنی انگار این فرافکنی، افزون بر راحتی، ممکن است برایم مفید باشد و باعث رشد آنیمای من شود. سایه میتواند به قهرمان افسانهای که در ذهن من وجود دارد افکنده شود، یا به موجودی — مثلاً فرض کنید به شیطان؛ چیزی که هرچه ملموستر و نزدیکتر و واقعیتر باشد انگار برایم راحتتر است. نه، حرف یونگ این است که شما ساختارهای بهاصطلاح ناخودآگاه جمعیتان را به ارث بردهاید و جزو وجودتان است؛ مثل این است که بگویید دست دارید — چرا؟ آقای داروین را فکر کنید: در چند میلیون سال قبل اجدادِ شما میخواستند میوهها را با دستشان بردارند و این کار را کردند؛ حالا دست دارید بههرحال. اصلاً یونگ این را جدی نمیگیرد که این ناخودآگاه جمعی واقعاً از کجا آمده؛ این توضیحاتی هم که میدهد که اینها از اجداد به ارث رسیده، خیلی جدی نگیرید — جملههایش هم معمولاً چنین است: شاید، شاید ژنتیک بوده، شاید؛ خیلی هم برایش مهم نیست. واقعیتی است که یونگ میگوید وجود دارد: ساختار درونی شما چنین است؛ حالا به ارث برده باشید یا نبرده برای یونگ مهم نیست. ساختار روانی شما اجتماعی است؛ یعنی بخشی در ساختار روانی شما — انگار در مغزتان — تعبیه شده که کارش این است که مناسبات اجتماعی شما را تنظیم کند، و وقتی مسائل خانوادگی را ندارید، مثلاً حتی برای شغل پرسونا به شما اجازه میدهد نقشبازی کنید. چرا؟
پرسونا، نقش اجتماعی و وراثت
برای اینکه زندگی در جامعه معمولاً چنین است: شما مثلاً در محیط کارتان قرار نیست با همهٔ وجودتان ظاهر شوید؛ قرار است نقش متناسب با پوزیشنی را که اشغال کردهاید بازی کنید — نقش مدیر. حتی اگر موجودی بسیار دلرحم و عاطفی هستید، وقتی مدیرید تیپتان عوض میشود؛ میتوانید مدیربودن را به خود بگیرید و خیلی هم خوب از عهدهٔ کار بربیایید. صحنهای از فیلم پالپ فیکشن به یادم آمد: آن دو گانگستر که آمدهاند کارهایشان را انجام دهند — چند نفر را بکشند — با هم هزار جور حرف چرتوپرت و شوخی میزنند، ولی وقتی به پشت در میرسند یکیشان خیلی جدی میشود، میگوید حالا دیگر برویم در آن ژست گانگستری، و بعد میروند تو و خیلی خوب نقش آن ژست گانگستری را بازی میکنند و میخواهند باور باشند؛ در حالی که آدمهاییاند که خیلی با هم حرف میزنند؛ آدمهایی خیلی لوده و مثلاً مسخره و شوخاند. بههرحال اینکه اینها به ارث رسیده مهم نیست؛ از دیدگاه تئوری یونگ بخشی از روان ما بهنحوی ما را میکشاند و برای زندگی اجتماعی آماده و تعبیه شده است. از کجا آمده مهم نیست؛ بههرحال چنین است. چیزی که برای یونگ مهم است و بر آن تأکید دارد این است که اینها امور غریزیاند — حالا غرایز چگونه منتقل میشوند، چون به ارث میرسند — اینها بحثهای کاملاً فرعیاند؛ مثلاً همین الان دیدگاه روشنی در ژنتیک وجود ندارد که چطور ممکن است به ارث رسیده باشد. ولی هرچه جلوتر میرویم به نظر میرسد آدمهایی که روی ژنتیک کار میکنند بیشتر به این گرایش پیدا میکنند که صفات اکتسابی هم به ارث برسند. پرسش این است که اسکیزوفرنی را میشود به خود ژنها نسبت داد؟ از من اگر بپرسید، به نظر من نه؛ و اینکه یونگ چنین حرفی زده بحث فراوانی دربارهاش ندیدهام. به نظر من تعریف اسکیزوفرنی اصولاً از دستدادن احساس واقعیت است؛ یعنی لزوماً اصلاً اسکیزوفرنی همراه با رفتارهای خبیثانه و اینها نیست.
اسکیزوفرنی، سایه و محدوده بحث
بیشتر نوعی ضعف در تشخیص دادن واقعیت از غیرواقعی است. بگذارید — من دارم میکوشم کلیات دیدگاه یونگ را بگویم تا انتظارتان را، پیش از آنکه به تحلیلهای خود یونگ برسید، از تئوریاش درک کنید: یونگ چگونه به مسائل سیاسی-اجتماعی نگاه میکند و بر چه چیزهایی تأکید دارد. همینطور روی پرسونا و این آرکیتایپها؛ و در عین حال باید انتظاری داشته باشید که یونگ به سراغ اسطورهها برود: مثلاً فرض کنید هیتلر چرا اینجا ظهور کرده و آدمها چرا به چنین رهبری پناه بردند؟ بگردید ببینید در اسطورههای آلمانی چه چیزهایی مشابه این وجود دارد؛ روحیهٔ آلمانیها در آن زمان مصادف با تأثیرپذیری از چه چیزهایی از قومیت خودشان ممکن است قرار گرفته باشد. خیلی چیزها دربارهٔ نوع تحلیل یونگ است؛ من بیشتر از اینکه کلیات بگویم، اگر باز چیزهای خوبی به نظرم رسید میتوانم بحث را اضافه کنم. ببینید، خودتان به مثالهای خاص نگاه کنید: من سعی میکنم دربارهٔ مثالهایی صحبت کنم که به نوعی یا تحولات سیاسی-اجتماعیاند که تحلیلهای اقتصادی و معیشتی برایشان لازم است، و از طرف دیگر نهایت سعیام این است که فعلاً لااقل خودم را محدود کنم به نوعی تحلیلهایی که خود یونگ هم در آن دستی لااقل برده باشد، تا از حالت اوریجینال خیلی دور نشویم.
هویت ایرانی: حماسه کربلا و دین
بگذارید اول چیزی غیراوریجینال بگویم: دربارهٔ ملت ایران، اگر بخواهید در فرهنگ ایرانی، ذهنیت ایرانی، اسطورهها و حماسهها و چیزهای فرهنگیمان بگردید، چه چیزهایی ممکن است پیدا کنیم که به شما کمک کند بعضی از رفتارهای شاید عجیب ملت ایران را توجیه کنید؟ تصورم این است که شاید مهمترین حماسه یا اسطورهٔ قومی ما تاسوعا-عاشورا باشد؛ موضوعِ حماسهکردنِ ماست. فکر میکنم لااقل دیگر در این هزار و چند سال ما بهشدت ملت ایران هویت دینی پیدا کرده است؛ یعنی الان وقتی از ملت ایران صحبت میکنیم، کسی به رستم و کاوه و اینها فکر نمیکند.
ابداع هویت هخامنشی در دوره رضاشاه
ببینید، واقعیت این است که این هویت — مثلاً هویت هخامنشی — ملت ایران حدود هشتاد و چند سال قبل به پیشنهاد یکی از وزرای رضاشاه ابداع شد: نشستند و فکر کردند. چون رضاشاه به نوعی سکولاریسم فکر میکرد و معتقد شده بود — بعد از آن سفر تاریخیاش به ترکیه — میخواست چیزی مشابه آنجا اینجا پیاده کند، خیلی هم هوشمندانه دنبال هویت جدیدی برای ملت ایران میگشتند. و همهٔ این چیزهایی که شما الان میشنوید و خیلی برایتان عادی شده — اینکه ما ملتی هستیم که تبارمان به ۲۵۰۰ سال پیش، دوران هخامنشی، برمیگردد — در زمان رضاشاه ابداع شد؛ یعنی این تاریخ دروغ است: اینکه هویتمان را از آنجا بگیریم، خود را ملت پارس و ایرانی بدانیم و خودمان را به آنجا برگردانیم، چیزی است که در خودآگاهی و ناخودآگاهی ملت ایران خیلی وجود نداشت. خیلی به نظر من مؤثر نبود و به نظر من نتوانست تأثیر عمدهای بگذارد. واقعیت این است که ملتمان الان نود درصدش ناخودآگاهش بیشتر معطوف به این است که از اقوام ترک و اینور و آنور آمدهایم؛ وقتی حرف از ناخودآگاه جمعی یک ملت است و میخواهید به مسائل نژادی بپردازید، ملت ایران خیلی مشکل نژادی دارد: ما سر چهارراهی بودیم، آمدنورفتن بوده و هر قوم و چیزی که این اطراف بوده با هم قاطی شده است. یعنی واقعاً از نظر نژادی اینکه خودمان را به مثلاً هخامنشیها برسانیم خیلی کار سختی است. البته به نظر من اسطورههای شاهنامه و همهٔ چیزهایی که در اسطورههای ماست تأثیرگذارند؛ حرف من اصلاً انکار این نیست که حتی از اسطورههای میترائیسم هم شاید در بعضی مؤلفهها در هویت قومی خودمان ببینیم، هرچند حالا شاید خیلی قدیمی شده باشد، یا از مثلاً ایدههای زرتشتی و الی آخر.
هویت دینی و یکپارچگی اقوام ایران
ولی فکر میکنم چیزی بسیار نزدیک و قوی که امروز هویت ملت ایران خیلی به آن وابسته است، هویت دینی است؛ هویت قومی ما خیلی هویتی دینی بوده و هست. من همیشه این احساس خطر را میکنم که با توجه به جریانهای سیاسی روز — که این احتمال را بههرحال به آدم میدهد که دیر یا زود هویت دینی مردم ایران به دلیل مسائل سیاسیِ در گذر زیر سؤال برود — شک دارم یکپارچگی کشور ایران اصلاً قابل حفظکردن باشد؛ یعنی اصلاً نمیفهمم چرا آذربایجانیها باید در کنار مردم دیگر ایران زندگی کنند. حرفم حق است، متأسفانه. چیزی که میخواهم بگویم این است که شیعهبودن در تشکیل کشور ایران اصلاً مؤثر بوده است: در این سیصد-چهارصد سال اخیر که کشوری به اسم ایران به وجود آمد و پایدار ماند و این آدمهای جورواجور کنار هم ماندند — ما مشکل قومیت فراوانی داریم؛ واقعاً کمتر کشوری در دنیا اینقدر اقوام مختلف با هویتهای مشخص کنار هم دارد زندگی میکنند: مثلاً ترکها هستند، کردها هستند — نمیدانم — بلوچها هستند؛ اینها همه واقعاً اقوامیاند، زبان خودشان را دارند، هویتهای مستقل دارند — چیزی که این کشور را در چند قرن اخیر از لحاظ سیاسی سرپا نگه داشته، این هویت دینی بوده که مردم ایران از صفویه به بعد پیدا کردند. نمیخواهم واقعاً وارد این بشوم که خیلی تحلیل کنم هویت واقعی مردم ایران چیست. نه به دلیل زبان: یکی از وجوه مشترک ما بههرحال زبان فارسی است که به دلایلی سیاسی همهگیر شده و همهٔ ایرانیها با آن آشنا هستند؛ وقتی زبان مشترکی پیدا کردید، ادبیاتی که در آن زبان هست بهشدت در ذهنیت آدمها تأثیرگذار است. گاهی چیزهایی میگویم که دوست ندارم دربارهشان خیلی بحث کنم و فقط گذرا میگویم — میدانم بحثبرانگیز است؛ بگذارید سریعتر ردش کنم. اتفاقاً میبینید که همینها میخواهند جدا شوند. اگر بخواهم بگویم این پدیده چیست — تأیید میکنید این حرف را — این است که تمام استانهایی که هویت شیعهبودنشان ضعیف است و هویت دینی دیگری دارند، معمولاً در طول این دویست-سیصد سال جداییطلب بودهاند؛ و من فکر میکنم اوضاع خیلی خوب نیست و فکر نمیکنم از بودن با ما رضایت چندانی داشته باشند.
جداییطلبی کردستان و هویت قومی
دربارهٔ بلوچستان نظری هم شد؛ مسئله این است که آنجا هم آن هویت منسجمی که مثلاً کردها دارند وجود ندارد، بهاضافهٔ اینکه از نظر اقتصادی واقعاً جدا شدنشان خیلی کاری است — مسئلهٔ اقتصادی هم مؤثر است. دربارهٔ کردستان نکتهٔ خاصی هست: کردها واقعاً قومی هستند، واقعاً قوم خیلی خاصیاند و در چهار کشور زندگی میکنند و دوست دارند و احساس میکنند میتوانند با هم کشوری تشکیل دهند. یعنی جداییطلبی در کردستان ایران جدا از جداییطلبی در عراق و سوریه و ترکیه نیست: قومی اینجا تقسیم شده، خطهایی کشیدهاند و اینها را از هم جدا کردهاند، و نوعی میل به باهمبودن دارند؛ فقط جدا شدن از ما نیست. کردهای ایران فقط معتقد نیستند که با ایران نباشند؛ دوست دارند با کردهای چهار کشور دیگر کشوری واحد تشکیل دهند. بحثها کلاً منحرف شد؛ چیزی که میخواستم بگویم این است که این ماجرای حماسهٔ بهاصطلاح کربلا خیلی در هویت و روان همهٔ ایرانیها جایگاهی دارد و یکی از ویژگیهای ایرانیها از همینجا میآید: ما بهشدت تحت تأثیر چنین حماسهای هستیم. و نکتهای که میخواهم بگویم — همهٔ اینها در پرانتز است تا این بحثها خاتمه پیدا کند — این است که کسی میتواند چنین بنگرد که ما حماسهٔ کربلا را بهنحوی نسخهٔ ایرانیشدهاش را میفهمیم. چه چیزی از حماسهٔ کربلا خیلی بر ما اثر گذاشته است؟ به نظر من مسئلهٔ مواجههٔ تعدادی قلیل و شجاع با غولی مثلاً مثل ضحاک. یعنی در ایرانیها روحیهای میبینید که وقتی با موجودی قویتر از خودشان مواجه میشوند، نهتنها احساس نمیکنند باید جا بزنند، بلکه اتفاقاً جایی است که احساس میکنند به هر نحوی شده باید ایستاد. فکر کنم در همین یکیدو ماه اخیر هم زیاد این روحیه را در خیابانها دیدیم.
انقلاب ۵۷ بهمثابه بازسازی کربلا
یک بار دربارهٔ اهمیت حماسهٔ کربلا در روحیهٔ ایرانیها صحبتی کردهام؛ یادم نیست که همینجا گفته باشم یا نه. من یادم هست که زمان انقلاب سال ۵۷، انقلاب سال ۵۷ بازسازی حماسهٔ کربلا بود: برای عدهای آدم با دست خالی که هیچ قدرتی نداشتند، در برابر موجوداتی که همه مسلح بودند و تیراندازی هم میکردند؛ کشته هم میشدند مردم ولی نمیرفتند خانههایشان و آنقدر ماندند و نرفتند تا اینکه بالاخره همهچیز متلاشی شد؛ و دقیقاً به این دلیل که آن آدمهایی که تیراندازی میکردند هم تهتأثیر همین حماسه بودند و نمیتوانستند تیراندازی را بر آدمهای بیدفاع و مظلوم ادامه دهند. چیزی که میخواهم بهعنوان یک فکت جالب بگویم — که در ذهنم مانده و الان هم شاید دوباره به این شکل تکرار شد — این است که ویژگیِ اتفاقهای یکیدو ماه اخیر این بود که میزان بهاصطلاح خبررسانی از اتفاقهای در جریان خیلی خیلی شدید بود؛ مجموعاً فکر میکنم فیلمهایی که در این مدت در اروپا دیده شد صد برابر کل فیلمهایی است که از انقلاب ایران تهیه شد — آن موقع فقط صدا و سیما و چند نفر دوربین داشتند که بتوانند فیلم بگیرند. چیزی که آن زمان، در زمان انقلاب، شنیدم و خیلی جالب بود این است که از وقایع اوایل دورهٔ بختیار — یعنی اواخر انقلاب — در همین تهران، در میدان انقلاب، درگیری شدیدی بین مردم و آن ساختمان ژاندارمری شد؛ آن ساختمان هنوز هست و اسم آن خیابان الان شهدای ژاندارمری است؛ سالهای سال آنجا مقر ژاندارمری بوده و الان مثلاً نیروی انتظامی است.
فیلم و تصاویر خشونت در انقلاب
از این جهت این ماجرا مهم بود که به موضع سیاسیای که بختیار داشت بهشدت آسیب زد؛ و فیلمی از این ماجرا به اروپا رسید — من شنیدم — که فوقالعاده باعث حیرت مردم خارجی از ایران شد که اینها چه آدمهاییاند. تکههایی از این فیلم را پخش کردهاند؛ من چون آن فیلم را میشناسم نمیتوانم به شما بگویم کدام تکهها معمولاً پخش میشود. فیلم کلاً تیراندازی و آمبولانس و دوباره شعار دادن است، و رسانههای خارجی هم فیلمهایشان را نشان میدهند. اینجا اتفاق نیفتاد. به نظر من کلاً مردم ایران وقتی در چنین شرایطی قرار میگیرند اتفاقاً شور و حالی پیدا میکنند؛ حتی آنهایی که در خانه بودند میآیند بیرون.
دووجهی بودن اسطوره
بگذارید باز یک نکته را بگویم: یونگ لااقل هیچوقت اینطور برخورد نمیکرد که وجود این اسطورهها را خوب بدانیم یا بد؛ دووجهی — Ambivalent — است؛ یعنی میتواند تأثیر بد بگذارد و میتواند تأثیر خوب بگذارد. از حماسهٔ کربلا برداشتهای خیلی گوناگونی میتوانید بکنید: میتوانید به امام حسین بهعنوان موضوعی که حقطلب بوده نگاه کنید. آنکه ما مثلاً در مراسم تاسوعا-عاشورایمان ظرفهایی داشتیم که این حماسه رفته در آنها ریخته شده — در جامعهٔ دیگری ممکن است همین حماسه حتی به چیز دیگری تحکیم شود. بنابراین میخواهم بگویم میان عزاداری برای امام حسین در ایران و سوگِ سیاوش تشابههایی هست: ما ظرفهای اینشکلی داشتیم و برداشتهایی که کردیم هم مطابق حقیقت قدیمیتر خودمان است.
عزاداری ایرانی و ریشه عراقی-گیلگمشی
یعنی ما بعضی سنتهای خودمان — مثل زرتشتی — را ممکن است در برداشتهایمان از مسئلهٔ دینیمان مخلوط کرده باشیم؛ ممکن است حماسههای چند هزار سال پیش که در این منطقه بوده داشتهایم. یک قطعهٔ تاریخی — یادم نیست که قبلاً گفته باشم یا نه — اینکه نوع عزاداریای که ما الان انجام میدهیم واقعاً از عراق گرفتیم: فضایی که ایجاد میشود — حالا مطمئن نیستم که دستهانداختن هم جزوش باشد یا نه — ولی فضای کلی عزاداریای که انجام میدهیم واقعاً از شیعیان عراق گرفتیم؛ و شیعیان عراق، بهطور کامل میشود گفت، این نحوهٔ نوحهخوانی و عزاداری را از حماسهٔ گیلگمش دارند؛ یعنی ۵۰۰۰ سال این مراسم در عراق سابقهٔ تاریخی دارد. و این چیز عجیبی نیست: وقتی نوعی عزاداری در منطقهای هست و بعد دین جدیدی میآید و قرار است عزاداری کنند، تحت تأثیر قرار میگیرد و کمکم حل میشود؛ آن سابقهٔ تاریخی فرم را میدهد؛ محتوایش ممکن است عوض شده باشد — حالا برای امام حسین و برای مسائل دینی عزاداری میکنند — ولی فرم را از کجا آوردند؟ از آن چیز دمدستی که وجود داشته: سیاهپوشی — که در سنت اسلامی نیست. ما اتفاقاً روایتهایی داریم دربارهٔ عزاداری امام جعفر صادق در روزهای تاسوعا و عاشورا که تقریباً هیچ شباهتی — از هیچ نظر — به عزاداریای که ما میکنیم ندارد؛ چیزهایی که خواندهام — حالا تا آن حدی که در ذهنم هست — تقریباً مؤلفهٔ مشترکی از نظر فرم وجود ندارد؛ نه نوحهخوانی باشد و — نمیدانم — مثلاً فرض کنید دسته راه بیفتد. اینها همه چیزهایی است که ما ابداع کردیم به دلیل نوع خاصِ بهاصطلاح فرمهای عزاداریای که در این منطقه وجود داشته، مخصوصاً از عراق. چیزی که میخواهم بگویم و تأکید میکنم این است که اینکه هویت قومی ما یکی از مهمترین مؤلفههایش حماسهٔ کربلاست، معنایش این نیست که ما ۱۰۰۰ سال یا ۱۲۰۰ سال سابقه داریم؛ بلکه نوع برداشت ما از حماسهٔ کربلا به چیزهای خیلی قدیمیتر برمیگردد. خیلی از مسائل مذهبی که الان در ایران هست را نسخههای کشورهای دیگر هم دارند. یکبار کسی استدلال کرده بود که این حرف اشتباه است که الان بعد از ماجرای ۱۱ سپتامبر و اینها اینقدر به اسلام بهعنوان دین خشونتگرا نگاه میشود؛ گفته بود اگر اسلام دین خشونتگرایی باشد، همهٔ نسخههایش در همهٔ کشورها باید خشونتگرا باشد؛ حرفش این بود که در این منطقه — مثلاً زندگی اعراب و همسایههایشان — زندگی خشن و فرهنگی تا حدی خشن وجود داشته، طبعاً ممکن است در این کشورها از اسلام نسخههایی تولید شده باشد که تا حدی خشن است. بعد مثال زده بود: بروید مسلمانهای بوسنی و هرزگوین را نگاه کنید؛ یکی از صلحطلبترین آدمهای روی زمیناند و مسلمان هم هستند. بنابراین اگر اسلام در کشوری وارد شود — که اصولاً خشونتگرا نیست؛ در ذات احکام اسلامی و مثلاً دستورات اسلامی ترویج خشونت نیست — ولی وقتی در قومی قرار میگیرد که قومی خشن است، مثل اعراب — که فکر نمیکنم منکر خشونت خودشان باشند، بلکه با شادی تا حدی تأیید هم میکنند که چنین بودند و هستند — طبعاً اگر مؤلفههایی از خشونت وجود داشته باشد اگزجره میشود؛ و قسمتهایی که صلحطلب است — مثلاً اینهمه دعوت به صلح و صفا در قرآن که ممکن است خیلی آیاتش را نشنیده باشید — ولی یک آیهاش که بعد از مدتی خلاصهاش مجوزی برای جنگ شده، خیلی ممکن است تحرکآفرین شود، بالای پرچمهایی بنویسند و اینور و آنور ببرند.
آیه قرآن: ناسزا نگفتن به بتها
بعد میرسیم به آیهای از قرآن که دوست دارم بگویم، چون خیلی مستقیماً به مسائل جامعهٔ ما مربوط است. آیهای در قرآن هست که میگوید به بتها توهین نکنید؛ میگوید ناسزا نگویید به بتها برای اینکه آنها هم به الله ناسزا خواهند گفت. فکر میکنم اگر یک سؤال چهارگزینهای از مردم بگیریم که به بتها ناسزا گفتن مستحب است یا واجب — نه — احتمالاً واجبش را میزنند که باید به بتها ناسزا گفت. میگوید به بتها ناسزا نگویید برای اینکه آنها هم به الله ناسزا خواهند گفت. آدمی برای چیزی که برایش مقدس است — هرچقدر هم احمقانه باشد — اگر شما به مقدساتش توهین کنید، او هم به مقدسات شما توهین میکند؛ خیلی بدیهی است که این کار را میکند. و حالا او را در موضعی قرار دادهاید که دارد به الله توهین میکند: هم اتفاق زشتی در عالم میافتد، هم گناهش به گردن شما میافتد — چون شما او را در آن موضع گذاشتهاید. ما سیساله انقلاب کردهایم و به تمام مقدسات غربیها — از آزادی و مجسمهٔ آزادی — مسخره میکنیم؛ همهچیز را مسخره میکنیم و انتظار داریم آنها هیچ عکسالعملی نشان ندهند؛ یعنی کاریکاتور پیغمبر ما را نکشند؟ معلوم است که میکشند — تو کاریکاتور چیزهایی را که آنها دوست دارند کشیدی. بنابراین واضح است که واکنششان این است که به اسلام توهین میکنند؛ و حالا مثلاً فقط توهین هم نیست، جان آنها هم ممکن است در معرض خطر قرار گرفته باشد. خیلی چیزها هست که معلوم نیست طرف واکنش نشان میدهد یا نه.
ورژن قومی اسلام و خشونت
این دستور صریحی است که در قرآن آمده؛ آیه خوبی نیست. بههرحال مسئلهٔ خشونت به نظر میرسد چنین است: قرآن را جلو خودتان بگذارید و ببینید چقدر دعوت به صلح است؛ مثلاً اگر به شما تعدی نکردند شما تعدی نکنید. ولی مسلمانان اینگونه رفتار کردند؟ منتظر ماندند که کسی به آنها تعدی کند تا بعد تعدی کنند؟ یک بار — در جلسهای دیگر گفتم — در مدت خیلی کوتاهی؛ و این کوتاهی به نظر من جالب است: در کمتر از دویست سال، صد و خوردهای سال بعد از پیغمبر، یکی از فقهای بزرگ فتوایی داده که سالی یکبار حملهکردن، جهاد رفتن، در حکومت اسلام واجب است؛ یعنی اصلاً اگر هیچ بهانهای هم نباشد — همینجوری وقتی یک سال بگذرد و حکومت اسلامی به جایی حمله نکرده باشد، مثل این است که نماز نخوانده باشد؛ یعنی از واجبات است که این کار را بکنیم. این حکم از کجا آمده؟ از کجا درآمده؟ خوب، بله: چنین اسلامی — اسلام خشونتگراست اگر واجب است که هر سال جنگی راه بیندازیم — ولی این واقعاً نسخهای از اسلام است که قاطی با هویت قومی شده است. آن منطقی که در این اسلام بوده — نه؛ از متون اسلامی اگر بخواهید چنین چیزی دربیاورید، به نظر میآید نه، خلافش درمیآید.
داوود و جالوت در برابر حماسه کربلا
بههرحال وقتی من حرف از حماسهٔ کربلا میزنم، در واقع حماسهٔ کربلا به روایت ایرانیان است: چه چیزی برایشان مهم شده که چنین است؟ مثلاً میدانید مشابه این در افسانه و در واقع در تاریخ یهودیت هست: داوود و جالوت؛ داوود موجودی خیلی کوچک است و جالوت موجودی خیلی بزرگ با لشکری عظیم، و داوود آنها را شکست میدهد. چقدر این مسئله برای یهودیها عمده شده است: اینکه از بین اینهمه چیز که میتوانستیم انتخاب کنیم، این را و این جنبه را انتخاب کردیم، برمیگردد به اینکه طبیعت ما با چنین چیزی سازگار بوده است. طبیعت ما با عزاداری سازگار بوده؛ قبل از اینکه اسلام بیاید هم سیاوش و سوگ سیاوش داشتیم؛ عزاداری دیرینه در این منطقه وجود داشته است. اینها به هویتهای قومی ماقبلدین ما برمیگردد: اینکه چه جنبههایی از دین را برمیگزینیم و چگونه به آن نگاه میکنیم. و این را بدون اینکه بخواهم وارد این بحث بشوم گفتم — در ذهنتان نباشد که مثلاً هویت قومی ما رفته در چیزی که سابقهاش کمتر از ۱۵۰۰ سال است؛ اینکه بههرحال نگرش ما به این موضوع سابقهاش کمتر از ۱۰۰۰ سال است. این از جاهایی خیلی دورتر از این میآید و فکر میکنم موضوع خوبی است که روشِ تحقیق بشود: از درون اسطورهها و داستانهای ایرانی این نگاه از کجا درآمده و شروع پیدا کرده.
انقلاب ایران: ریشههای فرهنگی-قومی
من هیچوقت با هیچ تحلیل رضایتبخشی از ماجرای انقلاب ایران روبهرو نبودهام؛ تحلیلی که خیلی خوب بررسیاش کرده باشد و تحولات سیاسی-اقتصادی باشد. فکر میکنم انقلاب ایران تا حد زیادی به ریشههای فرهنگی و مسائل قومی ایران برمیگردد. یک جنبه از هویت ایرانی این است که — به نظر من اصلاً به دلیل همین حماسهٔ کربلا و نوع نگاهی که ما به آن داریم — دیدگاه ایرانی اصولاً چنین نیست که با قدرت باشد؛ ضد دولت و قدرتمندان است. یعنی بهطور ناخودآگاه اگر دولت و حاکمیت قدرتمندی اینجا تشکیل شود، مردم کمکم از آن بریده و نگاه منفیای نسبت به آن پیدا میکنند. این حالت ضد قدرت — چیزی که میخواهم بگویم برای اینکه تیپ نگاهکردنِ یونگی را برایتان مشخص کنم — این است: میبینید انقلابی در ایران شد که حالت جنگ داوود و جالوت دارد؛ عدهای آدم بیسلاح در برابر دولتی بسیار قدرتمند از نظر نظامی که مستقر است و طبعاً اصلاً شانسی برای آنها نمیگذارد؛ آنها احساس حقطلبی و مظلومیت میکنند؛ بنابراین نوعی شور. هیچ عجیبی نیست که مهمترین نقاط عطف انقلاب ایران — تاسوعا، عاشورا، اربعین، ۲۸ صفر — همه بر تاریخهای مذهبیِ مربوط به حماسهٔ کربلا افتاد؛ و همینگونه هم انقلاب واقعاً تمام شد: برای ۲۸ صفر دیگر، بختیار هم سرنگون شد و کار تمام شد. اوجش واقعاً از تاسوعا و عاشورا شروع شد — بزرگترین راهپیماییها را مردم کردند — و همینگونه افتاد در دورِ سقوطکردن رژیم شاه.
مقابله با قدرت مستقر در ناخودآگاه ایرانی
چیزی که میخواهم بگویم این است: این حالتی است که انگار مردم ایران ناخودآگاه میروند ایجاد کنند — مقابله با قدرتی مستقر، و خودشان در موضع پایین قرار بگیرند؛ و این حالتی است که برایشان طبیعی است. نمیخواهم بگویم از آن لذت میبرند، ولی در چنین شرایطی انگار ناخودآگاه کشیده میشوند به چنین وضعی؛ حتی اگر دولت خیلی دولتِ ظالمی نباشد و خیلی هم قوی نباشد، ذهنیتِ ایرانی میرود سراغ اینکه چنین چیزی را درست کند. ایران انقلابش پیروز شد — شاید این را ندانید و خیلی مطالعه نکرده باشید — انقلاب ایران ذرهای در آن مسئلهٔ ضدآمریکاییبودن وجود نداشت؛ ما هیچ شعار ضدآمریکایی در دوران انقلاب نداشتیم و نشنیدیم؛ مسئله ضدیت با شاه بود. اصلاً شاه را آمریکا فقط حمایت میکرد و بهنحوی حمایت جهانی نسبت به او وجود داشت. میخواهم بگویم ایرانیها در این حالت — حالت استیبلشان — بهدنبال یافتن غولیاند؛ اگر درونی بود، تا وقتی شاه را میشود جای یزید گذاشت، ما این را میگذاریم جای یزید و با او مبارزه میکنیم؛ بعد یکدفعه نشد — این از این حالت درآمد؛ انقلاب پیروز شد — حالا چه کنیم؟
پس از انقلاب: دشمنسازی آمریکا
شما هزار دلیل میتوانید بیاورید که چرا انقلاب ایران رفت به سمت مبارزه با آمریکا؛ ممکن است بگویید توطئههای سیاسی در داخل ایران، اصلاً برای حذف لیبرالها این کار را انجام دادند — هزار دلیل بیاورید — ولی چیزی که نمیتوانید توجیه کنید این است که چرا اینقدر گرفت، چرا مردم ایران اینقدر خوششان آمد، چرا یکدفعه اینقدر تحرک در ملت ایران ایجاد کرد. فکر میکنید اگر در کشوری اروپایی شعارهای ضدآمریکایی بدهند — مردم اگر احساس کنند حزبی آمده و حتی کمی ضدآمریکایی رفتار میکند، ممکن است درگیریهایی به وجود بیاید و مردم بهشدت از آن حزب روی بگردانند، اصلاً به آن رأی ندهند و سراغ حزبهایی بروند که چنین خطری به وجود نمیآورند. دو سؤال کردید؛ یکی این است که همهٔ حکومتها — مخصوصاً حکومتهای استبدادی — احتیاج به دشمن دارند؛ این بدیهی است، منتها نکته این است که چرا این دشمن؟ آمریکاییها دشمن درست میکنند، ولی این یک غول است؛ موجودی که برای دشمنی در آمریکا مناسب است موجودِ وحشی است؛ یعنی این ملت با غولها جنگیده. اگر میخواهید این را علیه فاشیستها تحریک کنید، چه باید بگویید؟ نباید بگویید فاشیستها موجوداتی هستند که مثلاً غولاند و دنیا را دارند میخورند و ما کوچکیم؛ ببینید، اینها موجودات وحشیاند — مثلاً این عکسها را نشان میدهند که دولت آمریکا چگونه یکدفعه شوری ضد فاشیستی در آمریکا ایجاد کرد؛ اینکه اینها موجودات وحشیاند چیز خیلی جالبی است، چون — نه در مورد ملت آمریکا، در مورد تقریباً همهٔ ملتها — دشمن از نظر ماهیتش ثابت است: شما یک روزی آلمان و ژاپن دشمنهای وحشی مقابل ملت آمریکا بودند؛ بعد از پنج سال اینها دوست شدند و همان هویت را به شوروی دادند و ملت آمریکا هم قبول کرد؛ یعنی شوروی که دیروز دوست بود، آلمان که دشمن بود، چین که حالا دوست نبود و دشمن هم نبود، ژاپن که بود. روح آمریکایی دشمنی را با چیزهایی فرض میکند، با مختصاتی؛ حالا این را باید جایی پروجکشن کند؛ خیلی زود میتواند سوئیچ کند: برایش تعریف کنید آلمانیها اینگونهاند، با آلمان میجنگد؛ فردا بگویید روسها اینگونهاند. سؤال این است که چرا ایرانیها دشمن را به این گندگی انتخاب میکنند؟ دو نکته وجود دارد. یکی اینکه آره، دشمنتراشی یک ابزار سیاسی است، یک ابزار تبلیغاتی سیاسی: یکی از فانکشنهایی که یک نظام سیاسی انجام میدهد این است که امنیت مردم را تأمین کند، معیشتشان را مثلاً تأمین کند. اگر امنیت برقرار باشد، دولت یکی از فانکشنهای مهم خودش را از دست میدهد؛ نظام باید بگوید من مهمم، من لازمم؛ اگر نظامی باشد که نه معیشت را تأمین کند نه امنیت — مشکلی هم وجود نداشته باشد — این نظام به چه درد میخورد؟ سرمایهدارهای آمریکایی باید بگویند این نظام سیاسی حامی سرمایهداری است — که حتماً باید باشد — و بعد به مردم آمریکا بگویند اگر ما نباشیم، ارتش نباشد، اینها میآیند شما را میخورند؛ سوسیالیستها و چیزهای مشابه. نکته این است که درست است که این لازم است، منتها چرا این دشمن را آمریکاییها میسازند و چرا این هویت برای مردم ایران میگیرد؟ سؤال این نیست که نظام سیاسی ایران چرا دشمنتراشی کرد یا میکند؛ سؤال این است که چرا این هویت برای مردم ایران میگیرد؟ نمیتوانستید از عراق برای مردم ایران دشمن خوبی بتراشید، مگر اینکه بگویید این عراق نوکر آمریکاست — عراق نوکر آمریکا بود؛ عراق اصلاً در بلوکش میچرخید و به یک معنا تقریباً ربطی به آمریکا نداشت — ولی به این شکل خوب شد؛ مردم میپسندیدند که عراق نوکر همهٔ قدرتهای دنیا باشد؛ ما بعد از مدتی جلوی همهٔ دنیا ایستادیم. واقعاً هم از نظر روانی، وقتی جایی سایهای میسازید، کمکم واقعیشدنش را هم یاد میگیرید: ما رفتارهایی کردیم که واقعاً به اینجا رسیدیم که دنیا علیه ما متحد شده — چه در اشغال لانهٔ جاسوسی، چه در جنگ ایران با عراق — یعنی خودمان انگار بهنحوی تولید میکنیم موجوداتی را، همانطور که آمریکا برای خودش دشمن تولید میکند؛ درست است که ممکن است اولش توهم باشد، ولی بعد از مدتی واقعیت پیدا میکند: موجوداتی با آن هویتی که آنها دوست دارند شروع میکنند به آنها لطمه زدن. سؤال بعدیتان — اینکه ایرانیها الان از آمریکا بدشان میآید یا نمیآید — اصلاً مهم نیست؛ مهم این است که در دورانی که لازم بود این اتفاق افتاد؛ یعنی زمانی که لانهٔ جاسوسی را فتح کردند، شور واقعیِ سیاسی در ارتباط با آمریکا در ایران به وجود آمد. کلیت حرف درست است: یکی از ویژگیهای کشور ما این است که مردم ما نوعی غولکشاند؛ غول که میبینند جا نمیگذارند. مردم احساس بهتری پیدا میکنند اگر احساس کنند که فقط با نوعی حکومت داخلی طرف نیستند. در آمریکا وضع درست برعکس است: مثلاً مناظرههای بوش و «دیدی»، یا کلاً مناظرههای آمریکا را دیدهاید — یکی با دستش راحت حرف میزند و حالتهایی نشان میدهد. من منکر چیزی که میگویید نیستم: در ایرانیها در این مدتها نوعی توهم توطئه بیشتر دیده میشود. همهٔ این حالتها را میخواهم خلاصه کنم به این اشاره که مردم چنیناند که اسطورههایی و فضاهایی برایشان آشنا تولید میکنند؛ نمیشد بهراحتی به مردم این کشور بگویید سیساله درگیر مثلاً نظام جهانی و آمریکا باشید و مردم احساس رضایت بدهند از اینکه هر سال مثلاً در راهپیمایی شرکت میکنند و مشت محکمی دهان آمریکا میزنند؛ چرا چنین احساس لذتی ایجاد میشود؟ ممکن است بگویید این یک پدیدهٔ سیاسی است؛ ولی چرا این پدیدهٔ سیاسی با این فرم خاصش در ایران میگیرد و جای دیگر نمیگیرد؟ برمیگردد به ویژگیهای کلی قومی که اینجا زندگی میکند، برمیگردد به اسطورهها و به آن تربیت خاصی که ما در ایران شدیم و نوع تحلیلهای یونگی.
یونگ، اسطوره آلمانی و خودکنترلی سخنران
مثلاً آلمان چرا آنطور رفتار کرد؟ یونگ به سراغ یکی از خدایان آلمان میرود و آن را معرفی میکند، چون چنین ویژگیهایی دارد؛ و از نظر یونگ مثلاً شور خاص آلمانی در دوران حکومت هیتلر بازگشتِ آن فضای اسطورهای در ذهن تکتک مردم آلمانی بود که آمادگی چنین چیزی را داشتند. خودم را کمی تحلیل کردم و رفتار خودم را: من از اول که آمدم جلسهٔ قبل گفتم جلسه را سیاسی نکنید؛ برای اینکه مشکل خودم همین است؛ اگر هم هیچکس به من فشار نیاورد، من الان ذهنیت سیاستزدهٔ شدیدی دارم؛ هر دفعه کلمهٔ ایران را به کار میبرم، فکر میکنم خودبهخود بحث سیاسی دربارهٔ مسائل روز شروع میشود؛ من باید خودم را کنترل کنم. از شما تقاضا میکنم بهجای اینکه بگویید شما بحث پیش نکشید، بگویید اگر من بحث را کشیدم اصلاً جلوی من را بگیرید؛ چون این حالت را واقعاً دارم: دستکم ده سال بود که هیجانات سیاسی در این کشور در این حد وجود نداشت و یکدفعه از هیجانانگیزترین لحظهها شروع شد، و این هیجانها را هم از ذهنم نمیگذارم.
جلسه بعد: تحلیلهای خود یونگ
بگذریم. سعی میکنم حداقل یک جلسه کامل حرفهای خود یونگ را بزنم؛ چند تا از تحلیلهای مهمی که یونگ انجام داده — و فکر میکنم بعضیهایشان واقعاً تحلیلهای خوبیاند؛ در نوع خودشان یکیدو تای این تحلیلها شاید بدیل ندارند، تحلیل بهتری از آن حداقل من پیدا نمیکنم — و فکر میکنم بر اینها تأکید کنیم. منتها من طبق معمول میخواهم از حرفهایی که خود یونگ زده کمی جدا شوم؛ نوعی نسخهٔ مینیمال از تئوری یونگ برایم جالب است و سعی میکنم حداقل یک جلسه هم بحثهایی را مطرح کنم که خیلی مربوط به تئوری اوریجینال یونگ نباشد.
معرفی کتاب یونگ و سیاست
کتاب اسمش «یونگ و سیاست» است، انتشارات نشر نی؛ ده سال است چاپ شده و نمیدانم الان موجود است یا نه؛ مال آدمی به اسم خدایی است و ترجمهٔ خوبی دارد. کتاب خوبی است؛ خیلی سعی کرده بهطور آنی از تئوری یونگ استفاده نکند؛ مینیمال از یونگ استفاده میکند و خیلی هم سعی کرده وفادار باشد به حرفهایی که حداقل ریشهاش از یونگ است، ولی به بعضی مسائلی که بعداً پیش آمدند تعمیم میدهد و تحلیل میکند. یکی از نکاتی که الان به آن اشاره کردم — مسئلهٔ دشمنتراشی آمریکا — را همین نویسنده در همان کتاب به آن اشاره میکند: اینکه بهطور شگفتانگیزی در مدت کوتاهی چین و شوروی جانشین ژاپن و آلمان شدند و با همان هویت بهعنوان دشمن؛ یعنی نوع تبلیغات و نگاه خیلی تغییر نکرد؛ فقط اسم دشمنها عوض شد.