جلسه با کتاب «آناتومی قدرت» و تعریف و اقسام و منابع قدرت شروع میشود و بعد خود او وارد بحثهایی میشود که به نظرش تحلیل روانکاوانهٔ قدرتاند: تفکیک قدرت به معنای مردانه و زنانه و بازگشت به دوران غارنشینی. از آنجا مسیر تمدن، شهر و سازماندهی و سرمایهداری را دنبال میکند و میپرسد اینها با روان زن و مرد چه میکنند. در پایان از مردسالاری، تضعیف خانواده و پیدایش اپیدمی قدرتطلبی سیاسی سخن میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
کتاب آناتومی قدرت و مبانی روانکاوی
کتابِ «آناتومی قدرت» اصولاً دربارهٔ تحلیل مفهوم قدرت، منابع قدرت و اینجور چیزهاست؛ طبعاً به مسائل سیاسی-اجتماعی ربط دارد و نویسندگان اینجور کتابها معمولاً میکوشند پایهای برای تحلیلهای سیاسی-اجتماعی به وجود بیاورند که بشود نحوهٔ مثلاً جریان قدرت در جامعه را دید. دفعهٔ قبل مقدمات تعریف قدرت و انواع و اقسامش را گفتم؛ میخواهم مختصر تکرار کنم و مطالب دیگری از کتاب بگویم و بعد وارد بحثهای خودم شوم. تعریف خیلی متداول قدرت — نمیدانم در این کتاب دقیقاً آمده یا نه — این است که میزان قدرت فرد قدرتمند را میتوان سنجید به اینکه چقدر میتواند دیگران را وادار کند از خواست خودشان دست بردارند و مطابق خواست او عمل کنند. به نظر میرسد تعریف بدی نیست؛ تعریف عملیاتی و خوبی است: از قدرت جسمانی گرفته هر نوع قدرتی را میتوانید اینگونه بسنجید؛ میزان اعمال مثلاً نفوذ فرد در زندگی و کار دیگران. و شاید بد نباشد در ذهنمان این را هم در نظر بگیریم که اصولاً وقتی میگوییم قدرت، چیزی شبیه مفهوم انرژی است: میزان مثلاً توانایی برای انجام کار؛ این حتی اگر دیگری هم وجود نداشته باشد معنای خودش را دارد؛ فردی میتواند قدرتمند باشد یا نباشد. واضح است که دربارهٔ انسان قدرت جسمانی بهعنوان مقدماتیترین و سادهترین سطح قدرت مطرح است: آدمی که زور دارد بهنحوی صاحب قدرت است.
پاداش و شرطیکردن کار
سه نوع قدرت را دفعهٔ قبل گفتم که در این کتاب معرفی میشود — کمی هم دربارهٔ آنها بحث کردم و نمیخواهم خیلی وارد آن بحثها شوم: قدرت کیفدهنده، قدرت پاداشدهنده و قدرت شرطیکننده. قدرت کیفدهنده نوعی قدرت است که خیلی با آن آشناییم: کسی را وادار به انجام کاری میکنید و کاری که میخواهید انجام میدهد به این دلیل که اگر انجام ندهد مثلاً به کیف میرسد. قدرت پاداشدهنده هم واضح است: کارگر برای کارفرمای خود کار میکند بهخاطر اینکه در پایان کار پاداشی دریافت میکند؛ مثلاً پول میگیرد یا هر چیزی بهعنوان پاداش؛ بنابراین اگر پاداشی در کار باشد کار صورت میگیرد. و یک چیز دیگر هم که دفعهٔ قبل دربارهٔ آن بحث کردم و نمیخواهم دوباره آن بحث را تکرار کنم، قدرت شرطیکننده است: حقایقی میسازی؛ مثلاً نظام سرمایهداری نوعی اخلاق تولید میکند که باعث شود مردم بیشتر کار کنند و باعث دوام مثلاً نظام شود. شما نوعی اخلاق تولید میکنید که به مردم بگوید چقدر کارکردن خوب است. ممکن است مردم بهطور طبیعی میل داشته باشند زیاد کار کنند، ولی اگر نوعی دین یا اخلاقی که کارِ زیاد را توصیه میکند به وجود بیاورید و مردم را تحت چنین ایدئولوژیای آموزش بدهید، آنوقت آدمها ممکن است — حتی اگر به آنها خیلی پول ندهید یا تهدیدشان نکنید — اتوماتیک خیلی کار کنند. یا مثلاً آن جملهٔ معروف که مارکسیستها شاید از مارکس نقل میکنند — نمیدانم چقدر سندیت دارد — که «دین افیون تودههاست»: دینی به وجود میآورید — منظورشان بیشتر مسیحیت بود — که به مردم بگوید تو در هر شرایطی که هستی سختی میکشی یا نمیکشی، این خواست خداست و نباید با شرایط موجود مبارزه کنی؛ باید رضا بدهی و در ضمن از جبینت هم گره را بگشایی؛ یعنی حتی اخم هم نکن موقع رضا دادن. کارگر به دنیا آمده، باید کارگر بماند؛ کشاورز و رعیت باید رعیت خودش بماند؛ و همه اینگونه احساس رضایت میکنند. ممکن است نیاز واقعی و خواستهٔ واقعیشان این نباشد که کارگر بمانند و همهٔ کارهای سخت را مثلاً بهعنوان رعیت انجام بدهند؛ ولی عقیدهای آنها را وادار میکند انگار این کار را انجام دهند. بنابراین راهی برای وادارکردن مردم به عمل به خواستهٔ ما این است که خواستهٔ خودتان را بهنحوی با فریبکاری تبدیل کنید به خواستهٔ آنها. فکر میکنم آنتونیو گرامشی خیلی روی این نکته حساسیت داشت که دنیای مدرن سرمایهداری با استفاده از رسانهها کاری میکند که در ایدئولوژی اوریجینال مارکسیستی اصلاً پیشبینی نشده بود: شما با رادیو و تلویزیون و رسانهها میتوانید کارگرها را چنان فریب دهید که هر کاری که میخواهید انجام دهند و با کمال میل و رغبت. مثل اینکه خیلی واضح بود که ورود ایتالیا به جنگ جهانی دوم به نفع نظام سرمایهداری ایتالیا و سرمایهدارهایش و به ضرر کارگرها بود؛ در واقع سربازها کارگرها بودند که کشته میشدند؛ ولی وقتی وارد ایتالیا میشدید، شاید اشتیاق طبقهٔ پایین به جنگیدن — به دلیل آن ایدئولوژی ناسیونالیستی که همراه با فاشیسم در ایتالیا تبلیغ میشد — خیلی بیشتر بود؛ یعنی حتی آدمی ممکن است جان خودش را با رغبت فدای عقیدهای کند که عقیدهای ساختهٔ قدرتمندان بوده. دفعهٔ قبل تأکید کردم که این قدرت شرطیکننده نوع مهمی از قدرت است؛ هرچند از نظر فلسفی ممکن است همتراز و همسنخ آن دو نوع حساب نشود، ولی بهنحوی مهم است بهخاطر همین پدیدهای است که اکنون با آن مواجهیم.
منابع قدرت و اهمیت اجتماعی
ما امروز در دنیای فرهنگی و رسانهای و اطلاعات زندگی میکنیم و بیشترین نحوهٔ اعمال قدرتِ نظامهای قدرتمند از طریق شرطیکردن است. نکتهٔ مهمی که کتاب سعی میکند بگوید این است که ما بهتدریج از نحوههای اعمال قدرت کیفدهنده در طول تاریخ فاصله گرفتیم و به قدرتهای پاداشدهنده و شرطیکننده رسیدیم: مثلاً برده واقعاً کار میکند به این دلیل که اگر کار نکند شلاق میخورد؛ کارگر کار میکند برای اینکه دستمزد آخر ماهش را بگیرد؛ و آدمی مدرنتر ممکن است کار کند به این دلیل که اصلاً برای خودِ این کاری هویت و حیثیتی قائل است و کار برایش مثلاً مقدس است. ادعای این کتاب این است که این سیر وجود دارد. به نظر من حداقلِ ادعای درست این است که در جهانی بهاصطلاح متمدن، هر اندازه که چیزی که به آن میگوییم تمدن پیشرفت میکند، به نظر میرسد از میزان اعمال قدرت کیفدهنده کم میشود؛ کمتر با اعمال زور مواجهیم و بیشتر با همان پاداش و شرطیکردن.
شخصیت، ثروت و زور بهمثابه قدرت
منابع قدرت چه چیزهاییاند؟ کتاب سه منبع قدرت را مشخصاً بحث میکند؛ فکر میکنم اینجا جای بحث فراوان است، هرچند دربارهٔ آن اقسام قدرت هم رتبهبندی و کنار هم نشاندنشان واقعاً محل بحث است. سه منبع قدرت: شخصیت، مالکیت و سازمان — و شاید به معنایی بتوان گفت در طول تاریخ اهمیتشان بهتدریج از شخصیت و مالکیت به سمت سازمان آمده؛ ادعای کتاب این است که امروز سازمان خیلی اهمیت پیدا کرده. شخصیت واضح است چگونه میتواند منبع قدرت باشد؛ شخصیت را به معنای خیلی عام در نظر بگیرید: آدمی ممکن است به دلیل زورمندبودنش — شخصیت یعنی قدرتی که در یک شخص هست، از جمله خود شخصیت به معنای متعارفش — منبع قدرت باشد؛ آدمی به دلیل شخصیت جذابی که دارد ممکن است خیلیها را مطیع خود کند و کاریزما داشته باشد؛ میتواند دانشهایی داشته باشد که با استفاده از آنها عدهای به او گرایش پیدا کنند و با استفاده از دانشش بتواند به نوعی قدرتهای ثانوی دست یابد. این کتاب خیلی روی مفهوم دانش بهعنوان زیرمجموعهٔ شخصیت تأکید نمیکند و این بخشِ کتاب فکر میکنم خیلی قابل توسعه است؛ کاملاً واضح است که دانش قدرت میآورد، مخصوصاً در همین جهان امروز: دولتها دنبال دانشاند چون دانش تکنولوژی ایجاد میکند و تکنولوژی عین قدرت نظامی و اقتصادی و همهچیز است. بههرحال نوعی قدرت فردی وجود دارد — بهجای واژهٔ شخصیت از این استفاده کنیم — آدمی ممکن است به دلایل مختلف قدرتمند باشد و دیگران را تابع خود کند. در طول تاریخ شخصیتهای قدرتمند داشتهایم: پادشاهانی بودند که شاید اکثراً زورمند هم بودند، ولی حتی ممکن است مسئلهٔ قدرت جسمانیشان نبوده باشد؛ نوعی قدرت متحدکننده داشتهاند و توانستهاند قدرتهای عظیم اجتماعی-سیاسی به وجود بیاورند. کتاب سعی میکند بگوید شخصیت نوعی مناسبت با قدرت کیفدهنده دارد و این سه منبع را به آن سه نوع قدرت نسبت میدهد؛ نمیخواهم خیلی وارد این بحث شوم. منبع دوم قدرت مالکیت است؛ سادهترین شکلش پولداربودن است: واضح که آدمی که پول دارد قدرت دارد. در جامعهٔ مدرن سادهترین ابزار اعمال قدرت در واقع از طریق ثروت است: وقتی پول دارید قدرت پاداشدهنده دارید؛ میتوانید به آدمها به ازای پولی که میدهید از آنها کار بکشید؛ هرچه پول بیشتر داشته باشید به همان نسبت پاداشدهندههای بزرگتری میتوانید باشید و انتظارات و توقعات بیشتری از مردم داشته باشید؛ بنابراین سرمایهدارها قدرتمندند. یکی از منابع قدرت در جامعهٔ ما هم واضح است: ثروت؛ در هر جامعهای ثروت یکی از مهمترین منابع قدرت است، ولی جامعهٔ سرمایهداری ویژگیاش این است که ثروت در آن اهمیت خیلی زیادی دارد؛ نوعی اهمیت بیسیک و پایهای پیدا میکند — نه دیگر زورمندبودن. بههرحال ویژگی خاصی در قرنهای اخیر برای ثروت به وجود آمده که همیشه تا حدودی بوده ولی در دوران مدرن بیشتر میبینید. و واضح است که ثروت با پاداشدادن — با آن نوع قدرت — به نظر میرسد هماهنگی دارد؛ «به نظر میرسد» میگویم چون فکر میکنم پیچیدگیهای زیادی هست. بگذارید فقط به یک پیچیدگی اشاره کنم: وقتی مثلاً از ثروت — یا اینجا عنوان بهتر، مالکیت — استفاده میکنیم، مالکیت نهایتاً چگونه تثبیت میشود؟ مالکیت را میتوان بهعنوان قدرت پاداشدهنده به کار برد؛ ولی خود مالکیت از کجا میآید؟ مثلاً فرض کنید پول چرا اصلاً ارزش دارد؟ مالکیت به نظر میآید منشأش در نوعی توافقهای جمعی، در نوعی سازماندهی اجتماعی و در نوعی تهدیدات کیفدهنده است: یعنی اگر من مالکیت را به رسمیت نشناسم بلایی سرم میآید؛ اگر کیفری نباشد، میتوانم اموال شما را از شما بگیرم. بنابراین نوعی سازماندهی — همان نوع قدرتهای دیگر — مالکیت را به وجود میآورد، ولی مالکیت ابزار پاداشدهی میشود. میخواهم بگویم دربارهٔ اینکه منشأ واقعی قدرت چیست فکر میکنم میشود بحثهای خیلی عمیقی کرد؛ ولی خوبی همین کتاب این است که بهجای پرداختن به آن مبانی خیلی فلسفی قدرت، یا وارد شدن مستقیم — بدون اینکه تعریفی از قدرت داشته باشیم یا بحثی کرده باشیم — به تحلیل سیاسی و اجتماعی، حالتی بینابینی دارد.
حالت بینابینی کتاب
برای همین کتاب جالبی است: در عین حالی که نوعی نکات فلسفی و عمیق دربارهٔ قدرت در آن هست، آن را در حدی نگه داشته که کاربردی هم باشد. میتوانید کتابهای فلسفی پیدا کنید که بحثهای بسیار عمیق و از جهاتی بیفایده — یعنی بدون کاربرد — دربارهٔ مفهوم قدرت میکنند. کتاب دیگری هم قبلاً معرفی کردم که همین ویژگی را دارد: در عین حالی که نوعی عمق فلسفی همچنان دارد، سعی کرده وارد تحلیلهای سیاسی هم بشود و به تحلیل سیاست و جامعه نزدیک شود. آن کتابی است به نام «قدرت» که انتشارات آشیان — یا آشتیان، آشیان — چاپ کرده و نویسندهاش خانمی است — اگر پیدا کنید ببینید؛ جزو سری کتابهای سیاسی-اجتماعی است که آن انتشارات چاپ میکند — آن هم کتاب خیلی خوبی است؛ خیلی مختصر دربارهٔ قدرت بحث میکند و با استفاده از نظریهٔ بازیها سعی میکند تحلیلهایی دربارهٔ قدرت در جامعه و سیاست ارائه کند. منبع سوم قدرت هم خیلی مهم است: مسئلهٔ سازمان. از سازماندهی قدرت به وجود میآید؛ سازماندهی را میتوان اینگونه منبع قدرت فرض کرد که قدرتهای کوچک را به قدرتهای بزرگ تبدیل میکند: بههرحال خود سازمان شاید قدرت به وجود نیاورد ولی قدرت را میتواند تشدید کند. مثلاً هر آدمی ممکن است برای خودش قدرتی داشته باشد ولی وقتی ارتش تشکیل میشود، سربازهایی که مطیعِ بهاصطلاح سازمان شدهاند میتوانند کارهای خیلی بزرگ انجام دهند؛ میتوانند دنیا را مثلاً تسخیر کنند و همهٔ مردم دنیا را وادار به اطاعت کنند. مفهومی که اینجا خیلی خوب روی آن تأکید شده این است که قدرت سازمان برمیگردد به میزان تواناییای که آن سازمان در مطیعکردن افراد داخل سازمان دارد: هرچه اطاعت درونی را بیشتر کنید، طبعاً آن قدرت بیرونیتان بیشتر میشود. و باز اینجا طبیعی است که بحثهایی بشود کند: خلاصه منشأ سازمان چیست؟ آدمی است که دیگران را سازماندهی کرده؛ شاید به دلایل کاریزماتیک جاذبه و شخصیتی داشته، یا به هر طریق دیگری پول داشته و با استفاده از ثروتش سازمان ایجاد کرده و الی آخر. اینکه اصل قدرت به چی برمیگردد موضوع فلسفی جالبی است که قرار نیست به آن بپردازیم؛ ولی مسئله این است که منشأ قدرت در جامعهٔ انسانی واقعاً چیست و چه چیزی اصله؟ قدرت جسمانی به نظر میرسد اصله: جزو قدرتهای اصلی است — حالا کسی میتواند بگوید اگر قدرت جسمانی است باید غذا بخورد تا قدرت جسمانی به دست بیاورد، پس باید پول داشته باشد که غذا بخرد؛ ولی واقعاً چنین نیست؛ بهنحوی به نظر میرسد قدرت جسمانی اصالت دارد به این معنا که طرف میتواند کار بکند، کار جسمانی انجام بدهد؛ و کار جسمانی همچنان جایگاه خودش را دارد.
قدرت جسمانی و کار
نمیخواهم دربارهٔ محتوای این کتاب بحث کنم که مثلاً این تصمیم — شخصیت، مالکیت، سازمان — چقدر خوب یا بد است. فقط همین اشارهای که کردم: فکر میکنم در دنیای مدرن نمیشود دانش و تکنولوژی را بهعنوان منبع مهم قدرت نادیده گرفت؛ یعنی یا باید آن را در شخصیت ببرید و بگویید از فردی نشأت میگیرد. جلوتر که برویم روشن میشود تکنولوژی منبع قدرت خیلی عظیمی است: همانطور که سازمان میتواند تعدادی آدم ضعیف را با سازماندهی خوب به سازمانی قوی تبدیل کند، تکنولوژی هم مستقل از اینکه کسی که در اختیارش دارد چه منابع قدرتی دارد خودش میتواند منبع قدرت باشد. و تکنولوژی را هم خیلی لازم نیست در چیزهای مدرن جستوجو کنیم؛ حتی در زمان غارنشینی هم تکنولوژی باعث افزایش قدرت میشد: اگر سنگی را خوب بتراشید، با افزودنش به قدرت جسمانی خودتان میتوانید کارهای جالبی انجام دهید؛ در دورههای ماقبل تاریخ هم سنگ و همهٔ ابزارها همینگونه بوده؛ در دورههای باستان هم ممکن بوده از همین ابزارها استفاده شده باشد. کافی است تکنولوژیای جایی به وجود بیاید. تکنولوژی شامل رامکردن اسب هم میشود — دانشی دیگر بههرحال. مثلاً یونانیها اسب نداشتند و ایرانیها اسب داشتند؛ ایرانیها جنگ را میبردند. هر چیزی که بتوانید به قدرت خودتان ضمیمه کنید از اجسام — و واضحترین تکنولوژی اهرم است که قدرت شما را چند برابر میکند: آن چیز معروف یونانی که با اهرم میشود کرهٔ زمین را تکاند؛ دنیا را میشود با یک اهرم تکاند؛ یا آدمی با قدرت سادهای، اگر اهرم اینقدر بزرگ باشد، میتواند چنین کاری بکند. حالا وارد بحثهایی بشویم که به نظر من بهنحوی تحلیلهای روانکاوانه حساب میشوند دربارهٔ قدرت. میخواهم نوعی تفکیک کنم بین مفهوم قدرت به معنای مردانه و زنانه؛ یعنی هویت جنسیتیای که اینجا هست را روشن کنیم و ببینیم اگر بتوانیم این مفهوم جنسیت را وارد تحلیل قدرت کنیم — کاری که طبعاً در این کتاب نباید انتظار داشته باشید انجام شده باشد — ممکن است به تحلیلهای جالبی نسبت به مفهوم قدرت برسیم. سعی میکنم این جلسه این کار را انجام دهم؛ مقدماتش را جلسهٔ قبل تا حدودی فراهم کردم. و برای اینکه مفاهیم را خوب بفهمیم — چون در دنیای پیشرفتهٔ کنونی قدرت منابع خیلی پیچیدهای ممکن است پیدا کرده باشد و چیزهایی خیلی واضح دیده نشود — بیاییم به دوران مثلاً غارنشینی، از ابتدای تمدن بشر برگردیم.
قدرت و جنسیت در جوامع ساده
آنجا منابع قدرت خیلی ساده و واضحاند و خیلی مشخص است که قدرت دست کیست و جنسیت آنجا قدرت را بهنحوی تعیین میکند، خیلی واضح است. بعد بیاییم ببینیم در طول تاریخ این توازن قوا چگونه به هم میخورد یا حفظ میشود و چه تأثیری روی مفهوم قدرت دارد و بر رفتارهای سیاسی-اجتماعی آدمها چگونه اثر میگذارد. کل موضوع را فکر میکنم میتوان اینگونه گفت — همانطور که قول داده بودم، بعد از اینکه از مفاهیمی مثل پرسونا و — نمیدانم — سلف و این آرکیتایپها در تحلیل مفاهیم سیاسی-اجتماعی استفاده کردیم — این نوعی تحلیل است که به آرکیتایپ آنیما و آنیموس برمیگردد و جای این نوع تحلیل در آن کتاب «یونگ و سیاست» خالی است: چیزی یادم نمیآید آنجا نوشته باشد که از مفاهیم آنیما و آنیموس یا جنسیت بهطور کلی استفاده کرده باشد. از الان تأکید میکنم خیلی انتظار جلسهٔ یونگی خالص نداشته باشید: نه همهٔ مفاهیم آنیما و آنیموسِ یونگی؛ خیلی جاها صراحتاً از فروید و آخر کار ممکن است اشارهای به لکان هم بکشم. تأکید زیادی ندارم بر اینکه «در جلسهٔ یونگی هستیم». اگر لکان را کنار بگذاریم، کلاً آزادی عمل دارم که از یونگ و فروید با هم استفاده کنم — فروید را قبلاً گفتیم و لکان را قرار است استفاده نکنیم؛ دستکم در حد معرفی یک اصطلاح شاید اشارهای به لکان بکنم؛ نه چیزی که برای فهم مطلب خیلی لازم باشد. ولی واقعیت این است که اگر لکان خوانده بودیم، در همین جلسه شاید بیشتر اسم لکان میآمد تا یونگ و فروید؛ چون مفاهیم لکانی با این چیزهایی که میگویم خیلی خوب مچ میشود. برویم سراغ دوران غارنشینی. واضح است هرچه در تاریخ به عقب برگردید، یک نکتهٔ خیلی ساده این است که زندگی انسان — فردی و اجتماعی — بیشتر معطوف به بقا به معنای ادامهٔ حیات است: فعالیتهای روزانه، حتی میخواهم بگویم در آن هرم مازلو، نیازهای فیزیولوژیکی که کف هرم و پایینترین سطحاند — مثل غذا خوردن، نیازهای اساسی — بیشترین وقت را از بشر میگیرند. شما در دوران مدرن اصلاً با چنین چیزی طرف نیستید. فکر میکنم معنایش این نیست که اهمیت زیستی غذا خوردن برای ما کم شده؛ موضوع این است که میزان وقتی که برای تهیهٔ غذا و خوردن میگذارید ممکن است درصدی بسیار کم باشد و حتی وقتی غذا میخورید ممکن است اخبار گوش میدهید و توجهی به غذا خوردن ندارید؛ ولی غذا خوردن یعنی اعمال فیزیولوژیک ابتدایی؛ هرچه در تاریخ به عقب برگردید — بروید در جامعهای مثلاً غارنشینِ شکارچی.
تنازع بقا در زندگی بدوی
تقریباً میشود گفت فعالیت اصلیشان پیدا کردن غذاست: موسیقی گوش نمیدهند، سینما نمیروند، فرهنگی اصولاً نیست که بخواهند وقت خودشان را بگذرانند؛ مسائل سیاسی-اجتماعی ندارند که بخواهند در انتخابات شرکت کنند و مسائلی بعد از انتخابات داشته باشند. کارشان این است که شکارشان را میکنند، مقداریاش را ذخیره میکنند، فردا اگر غذا نداشته باشند باز شکار میکنند و الی آخر؛ زندگی به این شکل میگذرد. هر دفعه که از این حرفها میزنم — دربارهٔ دورانهای قدیم — خیلی دوست دارم از رابرت فلاهرتی تشکر کنم برای آن دو فیلم مستندی که ساخت: بقایای این نوع زندگیکردن هنوز در اوایل قرن بیستم، بعد از اختراع سینما، جایی وجود داشت و خوشبختانه این آدم این سختی را تحمل کرد و رفت زندگی اسکیموها را — با وضعی تقریباً همینگونه که توصیف میکنم — فیلمبرداری کرد. این فیلم بسیار جالب است: «نانوک شمالی». واقعاً وقتی این فیلم را میبینید — فکر میکنم اشتباه نیست — این احساس به شما دست میدهد که چیزی از دوهزار سال قبل را میبینید. واقعاً ابتداییبودنِ همهچیز خیلی جالب است؛ لباسها فقط پوست همان حیواناتی است که شکار شدهاند و دقیقاً زندگی مبتنی بر شکار دارند.
مرد، زن و بقا در قبیله
این مرد از خانه بیرون میآید و زنان هم در خانه منتظرند. فیلم دوم — که شاید از این فیلم زیباتر هم هست و اینقدر از نظر تاریخی عقب نمیرویم ولی چیز خیلی جالبی از مفهوم خانواده فکر میکنم در آن ضبط شده — فیلمی است به اسم «نردی از آرام». هر دو فیلم را خوشبختانه تلویزیون ایران در یکیدو سال اخیر پخش کرده؛ تابستان سال گذشته بود اگر اشتباه نکنم که شبکهٔ چهار مجموعه فیلم مستند تاریخی معروفی پخش میکرد و غیر از این دو تا فیلم معروف کلاسیک را هم پخش کرد. این دو فیلم خیلی معروفاند و خیلی مستندند؛ به این معنا که سندهای واقعاً جالبی از نحوهٔ زندگی بشرند. الان بین اسکیموها فروشگاه هست؛ ماهیِ یخزده میخرند و میروند میخورند؛ یعنی آن حالت بدویِ مثلاً چند هزار سال قبل دیگر را ندارند و هیچ جای دنیا هم دیگر این اتفاق نمیافتد؛ اصلاً کارگردان معروف دیگری که از این روزها فیلم بسازد طبعاً آن حالت اوایل قرن را ندارد جایی که فیلمبرداری میکند؛ ولی بههرحال نوعی حالت نوستالژیک نسبت به این نوع زندگیهای بدوی در بعضی فیلمهایش هست: کارگردانی آلمانی به اسم هرتزوگ — مثلاً دربارهٔ بومیهای استرالیا — فیلمهایی ساخته؛ مستند نیستند معمولاً؛ کارش اینگونه است که چیزی داستانیمستند میسازد: آدمها ممکن است واقعی باشند ولی داستانی سر هم میکنند. حالا بههرحال فرض کنید در دوران «نانوک شمالی» هستیم: واضح است که تنها مسئلهٔ بشر تنازع بقاست؛ میخواهد غذا بخورد و قدرت دست مرد است — مردی که میتواند شکار کند و شرایط سخت بیرون را تحمل کند — و بهطور طبیعی جامعه بر اساس قدرتِ مرد ادامهٔ حیات میدهد. ولی زن چگونه ادامهٔ حیات میدهد؟ در چنین دورانی زن هم به نظر میرسد نوعی قدرت دارد: قدرتش در نوعی جاذبهای است که برای مرد دارد؛ و اینکه این جاذبه چیست — جاذبه از نظر جنسی است و از نظر اینکه تشکیل خانواده خودش میتواند منشأ قدرت باشد برای آن مرد — زن این ارزش را هم دارد. بنابراین تنازع بقای زن به این بستگی پیدا میکند که انگار نظر مردی را جلب کند که به او کمک کند به حیات ادامه دهد؛ این هم بهنحوی منشأ تشکیل خانواده است: چرا خانواده تشکیل میشود و مرد به خانواده تن میدهد در حالی که به نظر میرسد سود اصلی را زن از تشکیل خانواده میبرد؟ چرا مرد بهجای اینکه مثلاً زن را به زور تصرف کند، در آیینی بهاصطلاح قانونی زن خاصی را بهعنوان همسر خودش انتخاب میکند و تقبل میکند که مثلاً تغذیهاش کند؟ — مسائل عاطفی را فعلاً کنار بگذارید؛ فقط از دیدگاه قدرت بحث میکنیم — خودِ خانواده منشأ قدرت برای مرد است: در جهان بدوی فرزندان ذکورِ زیاد داشتن منشأ اصلی برای قدرت اجتماعی است؛ مردی که مثلاً صد پسر دارد، معنایش این است که لشکری در اختیار دارد که از او تبعیت میکند؛ پدربودن منبع قدرت بزرگی برای یک آدم است. همینگونه قبایل اصلاً اینگونه تشکیل میشوند: مردی — ممکن است احتمالاً با زنهای متعدد — مردی قدرتمند که شکار زیاد میتواند بکند، خیلیها را میتواند غذا بدهد، میتواند زنهای متعدد داشته باشد، فرزندان متعددی به وجود بیاورد و اینها هم همینطور که بزرگ میشوند منبع قدرتاند؛ یکدفعه میبینید چیزی مثل قبایل مغول به وجود آمده: کافی است چند قبیله هم با هم متحد شوند و همه دنیا را بهنحوی تصرف کنند. زندگی قبیلهای اصلاً از همین خانوادههای گستردهای به وجود میآید که مثلاً نسل در نسل تولیدمثل میکنند؛ بنابراین تشکیل خانواده از لحاظ اینکه منبع جدیدی برای قدرت به وجود بیاید کاملاً قابل توجیه است. نکتهٔ اساسی این است که زن نمیتواند مستقیماً در چنین جهانی اعمال قدرت کند؛ یعنی مثلاً شکار انجام دهد — نوع قدرت زن، که دفعهٔ پیش سعی کردم توضیح دهم، از نوع جذبکردن است.
رابطه غیرمستقیم زن با قدرت
میتواند مثلاً عواطف دیگران را به خودش جذب کند، توجه کسی را به خود جذب کند، تعهد اخلاقی به وجود بیاورد، و در عین حال فرزندانی به وجود بیاورد. میخواهم بهنحوی بگویم رابطهٔ زن با قدرت غیرمستقیمتر از مرد است: مرد مستقیماً انگار قدرت اعمال میکند؛ زن میتواند مادر پسرانی قدرتمند باشد و قدرت آنها را بهنحوی غیرمستقیم به خودش ضمیمه کند؛ میتواند مردی را به خود علاقهمند کند، خانوادهای تشکیل دهد و آن مرد بهنحوی برای این زن کار کند. زن نمیتواند مستقیماً با جذابیت خودش به شکار برود: مثلاً برود وسط جنگل بنشیند و حیوانات جذبش شوند — اگر هم این اتفاق بیفتد، آن حیوانها هستند که او را میخورند نه او آن حیوان را. خلاصه، برای اینکه غذا از طریق شکار به دست بیاورید باید خونی بریزید؛ باید این قدرت را اعمال کنید؛ هرچند مقدماتش را اینگونه فراهم کنید، آخرش انگار به قدرتی نابودکننده نیاز هست. میخواهم اصرار کنم — نه اینکه زمان زیادی بگذارم — که این را بپذیرید که نوع قدرت مرد با آنچه فروید بهعنوان غریزهٔ مرگ و تخریب میگوید نوعی تناسب دارد و زن با زندگی و حیات. زن انگار تألیف میکند، چیزهایی را گرد میآورد؛ و مرد — اگر قرار است سری از بدن حیوانی جدا شود، از نوع تخریبِ مرد است. و در خوردن هم فروید این حرف را میزند؛ دقت کنید حتی خوردن که از نوع حیات است — چیزی جذب بدن میشود — ولی با خرد کردن و دندانزدن و جویدن و تخریبکردن مقدماتش همراه است. یعنی فروید سعی میکرد در آخر عمرش بگوید همهجا این غریزهٔ مرگ و زندگی را کنار هم میبینید؛ هر عملی انگار بخشی تخریب و بخشی بازسازی دارد. بهنحوی این حرفم فکر کنم تکراری است: در زبان فارسی مرد و مرد از یک ریشهاند و زن و زندگی ریشهٔ دیگری دارند؛ از نظر لغوی — و این بینش درستی است که با همین حرف من سازگار است. حرف اساسیام این است: در دنیای خشن، بدون تکنولوژی و بدون قانون، مرد است که قدرت اعمال میکند؛ قدرت دست مرد است بهطور درجهٔ اول و زن باید بهنحوی با ترفندهایی انگار زندگی خودش را ادامه دهد. همین الان هم وقتی جنگ میشود وضعیت مردها نسبت به زنها فرق میکند: آمادگی روانی و جسمانی بیشتری برای درگیرشدن در جنگ دارند. اینها ویژگیهای ذاتی مرد و زن است؛ و زن به دلیل اینکه اصولاً وظیفهٔ بارداری به عهدهٔ اوست، جسم و روانش این مسئلهٔ قدرتمندشدن را بهنحوی انگار به حالت درجهٔ دوم برایش تبدیل کرده؛ حداقلش این است که زن به دلیل بارداری دورهٔ ناتوانیِ مفرطی دارد که احتیاج به مراقبت دارد؛ برای امنیت خودش احتیاج دارد کسی باشد که از او حمایت کند.
نیاز به مراقبت و تفاوت روانی
بنابراین — در حالی که مرد اصولاً از نظر روانی لازم نیست این حالت در او به وجود آمده باشد که کوچکترین احتیاجی حس کند و زمانی پیدا کند که کسی از او مراقبت کند — اصولاً موجودی مستقلتر است. بنابراین برای شروع تاریخ خیلی طبیعی است که کلمهٔ «مردسالاری» را — مثلاً پدرسالاری — به کار نبرم؛ نوعی مردسالاری به معنای عامش، نه به معنای فرهنگیاش. آن زمان فرهنگی به آن صورت وجود ندارد. مردها قدرت را در دست دارند و زنها بهنحوی تابع قدرت مردند: یعنی باید به خواستههای مرد عمل کنند تا مثلاً بتوانند ادامهٔ حیات بدهند. این تقریباً شمای کلی یک زندگی بدوی است؛ و همین الان هم هرچه از نظر جغرافیایی به مناطقی بروید که تمدن در آنها ضعیفتر است احتمالاً چیزهایی شبیه این بیشتر میبینید. این مربوط به دورهای است که نوعی قدرت جسمانی اهمیت اساسی دارد و تکنولوژی مهم نیست. بگذارید کمی جلوتر بیاییم: مهمترین تحولاتی که فکر میکنم در تاریخِ در واقعِ تمدن هست — و فکر میکنم درست است این نقاط عطف را به زنها نسبت میدهند — یکی آوردنِ کشاورزی و دامداری است که مرحلهٔ مهمی در سادهشدن زندگی و کمشدن خشونت زندگی نسبت به دورهٔ مثلاً شکارچیبودن یا جمعآوری — نمیدانم — میوهها در جنگل است؛ و همراه با کشاورزی، سکنیگرفتن و بهاصطلاح شهرنشینشدن — که این هم بهوضوح با خصلتهای زن هماهنگی دارد. اینکه اصولاً به نظر میآید پایهگذار این — بهاصطلاح — تمدن را زنها میگویند که زنها کشاورزی را مثلاً شروع کردند؛ این حرف گمانهزنی است — خیلی طبیعی است و سند تاریخی برایش نداریم — ولی از نظر عقلی معقول است چنین فرض کنیم: آن که بیشتر نیاز داشته زندگیاش سادهتر شود تا بتواند سهم بیشتری در تنازع بقا داشته باشد، زنها بودند؛ و اصولاً سکون با خصلتهای زنانه سازگار است: مردها اصولاً زندگی کوچنشینی شاید برایشان نهتنها سخت نباشد بلکه جذابیت داشته باشد؛ ولی زن — بهخصوص باز به دلیل مسئلهٔ بارداری — نیاز به آشیانه و سکون و خانه و منزل دارد؛ و مرد هم اصولاً وقتی خانواده تشکیل میدهد پایبند چنین چیزهایی میشود و جایی مستقر میشود؛ و طبعاً همین خصلت زنانه بشر را بهنحوی به سمت تشکیل شهر و آن چیزها میبرد. وقتی وارد این دوره میشویم، اتفاق مهمی که میافتد این است که امنیت بیشتری در محیط شهری وجود دارد: ببینید، زن در دورانی خشن — و در دوران مدرن هم وقتی جنگ میشود همین اتفاق میافتد — وقتی خشونت غالب میشود، برای حفظ جان خودش و اینکه کسی به او تعرض نکند احتیاج به حامی دارد. هرچه متمدنتر شوید، نیاز زن به مرد برای حفظ امنیتش طبعاً کمتر میشود. اتفاق اولیهای که در دوران کشاورزی و دامداری و شهرنشینی میافتد این است که اصولاً آن تنازع بقا سادهتر میشود؛ بنابراین زنها سهم بیشتری اینجا دارند.
زن در اقتصاد خانواده و شهر
سهم بیشتری میتوانند در اقتصاد مثلاً خانواده داشته باشند. شهر هم به همین ترتیب: زن میتواند منبع ثروت هم باشد؛ میتواند پارچههایی ببافد و مثلاً معاوضه کند و جایش غذا بگیرد؛ وقتی مبادله به وجود بیاید، زن میتواند از چیزهای سادهای که میتواند انجام دهد غذا به دست بیاورد و این بهنحوی منبع قدرت برایش میشود. از پدیدههای ثانویهای که در پیدایش تمدن هست این است که وقتی انسانها در جمعیتی کنار هم زندگی میکنند، سازماندهی اجتماعی به وجود میآید؛ قراردادهای اجتماعی به وجود میآید که در مورد ثروت و توزیع قدرت بهنحوی چیزهایی را تحمیل میکند؛ نیروهای امنیتی به وجود میآید که این قراردادها را اجرا کند — حتی الان هم روش نیروی نظامی هست؛ نیروی نظامی قوانین را به زور اجرا میکند. حالا اگر بگویند مثلاً تعرض به زنی قانوناً خلاف است، لازم نیست مردی از او حمایت کند؛ سازمانی هست که از او حمایت میکند. الان خیلی واضح است: در جامعهٔ مدرن چقدر دختر به پدر یا شوهرش وابسته است برای تأمین امنیت؟ در جامعهٔ مدرن همان کسی که امنیت زن را تأمین میکند امنیت مرد را هم تأمین میکند: یعنی اگر مثلاً مردها عموماً از خودشان در مقابل دیگران دفاع نمیکنند، شکایت میکنند مثلاً؛ دادگستری و قوانین و مقرراتی هست و تشکیلاتی که از حقوق همهٔ شهروندان — وقتی میگویند حقوق شهروندان دیگر نمیگویند حقوق زن یا مرد — در مقابل دزد و در مقابل تعرض به یک خانواده حمایت میکند؛ اگر قبلاً مرد اصلاً اقدام میکرد، الان مثلاً تلفن میزند به ۱۱۰ که یکی بیاید — آنهایی که مسئول این امنیتاند. بهطور ابتدایی از همان اولی که شهرنشینی شروع میشود نوعی سازمانهای اجتماعی به وجود میآید؛ بنابراین منابع قدرت از حالت فردی خارج میشود. مردهایی که در محیطی متمدن زندگی میکنند دیگر آن آزادیِ عملِ اعمال قدرتشان را از دست میدهند؛ نه از اینکه تمدن امنیتشان را تأمین میکند و خیلی چیزها را تأمین میکند — چیزی از آن آزادی مرد برای اعمال قدرت از بین میرود؛ یعنی محدودیتهای قانونی را باید بپذیرد. مثلاً مردی غارنشین که با خانوادهاش زندگی میکرد و قدرتمند بود و هیچکس نبود که قدرتش را به او تحمیل کند — بهجز شاید نیروهای طبیعی — وادار میشد کارهایی بکند که نمیخواست. حالا در شهر همهٔ آدمها وقتی زندگی میکنند، آن سازمانی که تمدن بر اساسش پایهریزی شده — شاید سلطنتی باشد که قوانینی وضع کرده — به همهٔ افراد جامعه از جمله مردها تحمیل میشود.
شهر و سرکوب آزادی عمل
بنابراین مردی که در تمدنی زندگی میکند، در شهر زندگی میکند، بهنحوی از بعضی از آزادیهای عمل و جاهایی که میتوانسته اعمال قدرت کند سرکوب میشود. این توضیح را میدهم تا از الان روشن باشد که سازماندهی مثلاً شهری و تمدن بهنحوی با اصطلاحات فرویدی و لاکانی اخذکننده است برای اینها: هرچه قدرت بیشتر به لایههای مثلاً قانون و سازمان برود، مرد بهعنوان موجودی — یک واحد مثلاً جسمانی و روانی، موجود زنده — از قدرت فردی خودش کمتر میتواند استفاده کند؛ اخذکننده به این معنای کلی که اعمال قدرت و میزان مثلاً نفوذ ارادهاش در زندگیاش تهدید میشود و محدود میشود توسط سری قدرتهایی که خارجیاند؛ قدرتی که قانون وضع کرده. پس سعی میکنم بگویم که تمدن بهنحوی مرد را محدود میکند و زن را کمی از وضعیت اولیهاش درمیآورد: یعنی بهنحوی آن روشهای اعمال قدرت برای زن به وجود میآید. چیزی که میبینید این است که در طول تاریخِ تمدن نهایتاً تقریباً بهطور خطی به سمتی میرویم که روشهای اعمال قدرت به چیزهایی تبدیل میشوند که دیگر نسبت به زن و مرد حالت تقارن دارند: مثلاً وقتی پول به وجود میآید — ثروت در سازمانی اجتماعی بهصورت سکه ضرب شده، پولی چاپ شده که توسط قدرتهای سازمانیافته کاملاً ارزشش حفاظت میشود — حالا این پول دستِ مرد باشد یا زن، میزان قدرت خرید و استخدام دیگران دارد؛ بنابراین قدرت دارد. الان دیگر فرقی نمیکند برایتان که پولی را دستِ زن ببینید یا دست یک مرد؛ مثلاً ارزشش فرق کند: در بازار بگویند این سکه را اگر زن بیاورد اینقدر میخریم و اگر مرد بیاورد آنقدر — این چیزی کاملاً ارزشگذاریشدهٔ ثابت است که توسط سازمانی انگار ارزشگذاری میشود و هر کس دستش باشد به همان مقدار قدرت خرید و قدرت استخدام و قدرت به معنای کلی میدهد. چنین چیزی اصلاً در دوران بدوی وجود ندارد: زن هم اگر نیزهای دستش بگیرد همچنان ضعیف است؛ نهایتاً موجودی ضعیفِ نیزهدار است؛ یعنی نیزه فرق میکند وقتی در دست زن باشد یا دست مردی که مثلاً دو برابر هیکل زن است؛ قدرتش مثلاً چند برابر است. هرچه به دوران بدوی بروید به این نکته دقت کنید: همانگونه که نیازهای بشر در دوران بدوی در کف هرم مازلو و جمعِ فیزیولوژیک است، اصولاً بشر انگار از نظر تاریخی در دورانِ کودکی، در دورانِ جسمانیت است. کودک را هم چقدر این احساس را دارید که خیلی با جسمش یکی است؛ نزدیک است: آدمی میانسال شاید خیلی بهسادگی اگر بلایی سر جسمش بیاید احساس کند این بلایی که سر جسمم آمده — انگار من چیزی هستم، این جسمِ من است — ولی به کودک نمیتوانید بگویید آقا مثلاً گریه نکن، ناراحت نباش؛ این جسمت بود که آسیب دید؛ این جسمِ من است، من همان جسمم: کودک بیشتر این احساسِ جسمبودن را دارد. کلاً تاریخ بشر هم چنین است: مثل اینکه در لایههای اولیهٔ خودش، مثل دورهٔ کودکی که جسمانیت نقش اصلی دارد، آدمها با جسم خودشان کار میکنند، با جسم خودشان تغذیه میکنند و آن لایههای فرهنگی و سطح بالاتر هنوز رشد نکرده و به وجود نیامده. این مقدمهٔ تاریخی را گفتم برای اینکه این نکته روشن شود که پیشرفت تمدن همراه با پیدایش مکانیسمهای جدیدی از قدرت است که روزبهروز به نظر میرسد نقش زن و مرد را در تعامل با قدرت بیشتر به سمت یکسانی میبرد؛ هرچند کاملاً این کار را نمیکند — همچنان جنبههای روانی خاصی در مرد و زن هست که مثلاً جایی به مرد برتری میدهد، یا اگر مثلاً محیطِ تمدن آشفته شود، قوانین زیر سؤال برود و هرجومرج به وجود بیاید، باز آن چیزی که در مرد هست میتواند آرامشدهندهٔ زن باشد — ولی اصولاً ما در شرایط عادی بهطور مداوم میرویم به سمت جهانی نرمتر که زن میتواند در آن بهنحوی مساوی با مرد اعمال قدرت کند. و خیلی واضح است که تکنولوژی اینجا نقش خیلی اساسی دارد: آن چیزی که جهان را خیلی نرم میکند، زندگی را ساده کرده و تنازع بقا به معنای واقعی — که اصلاً شما ممکن است در طول زندگیتان خیلی احساس نکنید در حال تنازع بقایید: احساس اینکه باید غذا گیر بیاورید، مگر اینکه اتفاقی بیفتد، هواپیمایی سوار شوید و سقوط کنید در بیابانی و بعد دوباره تبدیل شوید به موجودات بدوی که باید چیزی برای خوردن گیر بیاورند — ما در شرایط روزمرهمان اصلاً چنین احساسی نداریم. تکنولوژی و صنعتیشدن بهنحوی زندگی را ملایمتر و نرمتر کردهاند؛ و همزمان قوانین هم بیشتر به این سمت میروند که هم محیط را نرم کنند و هم بهطور مداوم به نظر میرسد قوانین هم نرم میشوند. بگذارید به نکتهای اشاره کنم که فوکو بر آن تأکید کرده در کتابی که دربارهٔ زندان نوشته: فوکو خیلی موافق نیست که بگوییم مجازاتها نرم شدهاند — مثلاً قدیم میگرفتند آدمها را شکنجه میکردند و میکشتند و سرشان را از بدن جدا میکردند و الان اصلاً آن چیزها را نمیبینیم — و ایدهٔ فوکو این است که خشونت نسبت به جسم برطرف میشود و اعمال خشونت نسبت به روح — به هر معنایی که بخواهید بگویید — وجود دارد؛ و ایدهٔ فوکو مثلاً این است که زندان نوعی شبیه شکنجهٔ روحی است: به جسم طرف اصلاً کاری ندارید ولی این محدودیتی که برایش ایجاد میکنید، آزاری است که به او میرسانید؛ آزادیهایش را میگیرید و به نظر میرسد جسمش سالم است و کاری با جسمش نکردید؛ ولی ممکن است آدمی در شرایط زندان از شلاقخوردن راحتتر باشد: بهجای دو سال مثلاً زندان کشیدن، صد ضربه شلاق بخورد و کلکش کنده شود و برود دنبال زندگی خودش.
فوکو و مجازات جسمانی
اینکه بگوییم مجازاتها مثلاً دارند از بین میروند یا نرم میشوند از دیدگاه فوکو این است که ما مرتب مجازاتهای جسمانی را کم میکنیم و معنایش این نیست که مجازاتها ساده میشوند؛ بستگی دارد به اینکه آدمها چگونه واکنش در مقابل مجازات جسمانی یا روانی نشان میدهند. بنابراین هرچه تکنولوژی پیشرفت میکند، علم باعث میشود غذا بهراحتی به دست بیاید و فراوان باشد؛ سازماندهی اجتماعی و توزیع مثلاً کالاها در جامعه پیشرفت میکند: شما هر جا که زندگی میکنید در کوچهٔ مثلاً محل زندگیتان حداکثر تا سر خیابان سوپرمارکتی هست که همهجور احتیاجات فیزیولوژیک شما را میتواند برطرف کند؛ هر جور غذا بخواهید آنجا هست؛ خیلی چیزهایی که برای یک زندگی ساده نیاز دارید را میتوانید از فروشگاه تهیه کنید. اینها پدیدههاییاند که طبعاً باعث میشوند در دنیایی آرامتر و نرمتر زندگی کنیم: اگر در دوران باستانی زن اصلاً نمیتوانست از محدودهٔ غار یا چادرش خیلی دور شود به دلیل اینکه امنیت نبود، اصولاً این مسئله در جهان فعلی ما نیست؛ امنیت توسط سازمانهایی در داخل شهر تأمین شده و حتی الان طوری است که آدمها در جنگل هم تا حد زیادی احساس امنیت میکنند: احتمال اینکه در جنگلی راهزنی یا آدمهایی باشند که کاری بکنند کم است به خاطر اینکه نوعی سیستم نظارتی هست که آن آدم را بالاخره پیدا میکند؛ یعنی دررفتن مثلاً از چنگ قانون ساده نیست. دقت کنید همهٔ این چیزها به نظر میرسد نوعی تسبیتشدهاند؛ ولی همان قدرت جسمانی و قدرتهای فردی که بودند تسبیت میشوند و در سازمانهایی شکل میگیرند و دوباره به همان افرادی که به نوعی تشکیلدهندهٔ آنها بودند اعمال میشوند. این جنبهٔ پارادوکسیکال جامعهٔ متمدن است: قدرت میرود در نهادها؛ اصلاً انسان نیستند: نمیتوانید بگویید الان در جامعهٔ آمریکا کی قدرتمند است؟ به نظر میرسد نهادهای قدرت وجود دارند که طبق قانونی عمل میکنند؛ شخصیتِ آدمی که آن پست را اشغال میکند اهمیت اساسی ندارد در رفتاری که در آن پوزیشن انجام میدهد؛ به نظر میرسد آن قرارداد و توافق اجتماعی کلی که صورت گرفته، بر اساس قانون و سازماندهیای که صورت گرفته، مبنای واقعی قدرت شده. این از جهاتی بیمعنی است، برای اینکه خلاصه این سازمانِ قدرت خلاصه همان مردم است و سازمان که چیزی انتزاعی است قدرت ندارد؛ ولی به نظر میرسد هرچه تمدن پیش میرود انگار همان موجودِ انتزاعی قدرت دستش است؛ و این هم مضراتی دارد هم خوبیهایی. و هرچه جلو میآییم این حالت بهاصطلاح اختهکننده بودن این قدرتهای کیفدار — آن چیزی که دست مردم بود — دیگر اصلاً در دست مردم نیست: ممکن است در دست نیروی پلیس باشد ولی حتی آن پلیسها هم خودشان دیگر قدرت ندارند؛ قوانین چیزی دیگر است که انگار قدرت دارد؛ توافقی جمعی صورت گرفته و اینها جنبههای جالبی دارند و از جهاتی خیلی خوباند.
توسعه تمدن و تأثیر روانی
نهادگرایی و اصالت نهاد پدیدهٔ خیلی خوبی است اگر قوانین خوب باشند و نهادها خوب تنظیم شده باشند؛ از طرف دیگر تأثیرهای روانی هم روی آحاد مردم میگذارد. سعی میکنم بگویم تأثیرات روانی این توسعهٔ تمدن چه چیزهایی بوده: تا اینجا همهاش سعی کردم بگویم چگونه از حالتی که عدم تعادل کامل جنسیتی در قدرت بود، تمدن به سمتی میرود که قدرت حالت تقریباً متقارن پیدا میکند میان زن و مرد. نظام سرمایهداری هم اینجا تکلیفش روشن است که در چه جهتی حرکت میکند: این نظام تأکید فراوان دارد بر ثروت بهعنوان منبع اصلی قدرت، و اصولاً تولید ثروت، تولید ثروتِ انبوه، تولید کالا از طرفی در نرمشدن جهان خیلی کمک کرده. واقعاً اگر بخواهید بگویید نهایتاً چه پدیدهٔ تاریخیای باعث شد تمدن بشری به جایی برسد که این سهولتها به وجود بیاید، قطعاً نظام سرمایهداری نقطهٔ عطف است — مخصوصاً پیدایش نظام سرمایهداریِ صنعتی: اینکه بشر از آن حالت بهاصطلاح نظام اشرافی و فئودالی درآمد و وارد دورهٔ سرمایهداری شد بهنحوی باعث شد همهٔ مردم منابع ثروت و قدرت و اصلاً چیزهای لازم برای زندگی عمومیشان در دسترسشان قرار گیرد. و نظام سرمایهداری از طرفی دقیقاً روی جنبههای اعتباری ثروت هم تأکید دارد: یعنی پول در این نظام و همهچیزهایی که مدام — ممکن است حالا کارت اعتباری، چیزهای اعتباریای که جایگزین ثروت میشوند — در این نظام سرمایهداری، مالکیت به این معنای غربیاش نقش اصلی را بازی میکند. بنابراین میتوانیم نظام سرمایهداری را مسئول این بدانیم که جزو عوامل مؤثر در این است که کمتر از قدرت کیفدهنده و بیشتر از قدرت پاداشدهنده استفاده کنید؛ برای اینکه مالکیت و ثروت دقیقاً همان چیزی است که با پاداشدادن مناسبت خیلی خوبی دارد، در حالی که کیفدادن با ثروت خیلی کاری ندارد. اینها عوامل عمومیای هستند که ما را از دنیاهای قدیم — دنیایی که مثلاً در آن بردهداری بود و کیف نقش اساسی بازی میکرد — وارد دنیای جدید کردهاند که پاداشدادن و سازماندادن در آن منابع اصلی قدرتاند. اینها چه رابطهٔ مشخصی با وضعیت زن و مرد دارند؟ اینجا دیگر کمی مسئله یونگی است: روان آدمها، آنیما و آنیموس از دیدگاه خود یونگ منشأ مثلاً چندمیلیونساله دارند: در طی فرایند مثلاً تکامل حیات، همانطور که جسمِ حیوانات شکلهای مختلف پیدا کرده، همراه با این تشکیل جسم نوعی مکانیسمهای روانی هم به وجود آمده؛ و همانقدر که تغییرشکل دادن جسم انسان به نظر کار غیرممکن و دشواری میآید — حالا با دستکاری ژنها ممکن است تغییراتی به وجود بیاورند — به همان ترتیب از نظر یونگ، و نگاه یونگی که اینجا مهم است، مکانیسمهای روانی انسان هم ثبات دارد. چه مشکلی پیش میآید؟
ناهماهنگی روان با شتاب مدرن
مشکلی که همیشه یونگ به انواع مختلف هر جا نگاه میکند سعی میکند بیانش کند: به نظر میرسد ویژگیهای روانی انسان با نوعی زندگی بدویتر — با آن مکانیسمهای قدیمیتر — هماهنگتر است؛ و این شتابی که در تغییرات جوامع و زندگی بشری در قرنهای اخیر به وجود آمده، خیلی بدیهی است که روان انسان نمیتواند خودش را راحت با این چیزها هماهنگ کند. بنابراین نقطهٔ خیلی سادهای که اینجا هست این است: وقتی مرد از آن حالت اعمال قدرت و صلابت مردانهای که در دوران قدیم داشت دور میشود و وارد زندگیای میشود، این نوع زندگیِ فعلی با مکانیسمهای روانی مرد خیلی هماهنگ نیست؛ این جهان مدرن با جنسیت مردانه هماهنگ نیست. از آنور، زن — که مکانیسمهای روانیاش شکل گرفته که آن فانکشنهای قدیمی خودش را خوب تولید و اعمال کند — در دنیای مدرن که میتواند بهاصطلاح مستقیماً همپای مرد قدرت را به دست بیاورد، این هم با مکانیسمهای روانیاش خیلی سازگار نیست. در واقع یونگی که نگاه میکنی، مثل اینکه زنِ مدرن الان در بیرون از خودش دنبال منبع قدرتی میگردد که پیدا نمیکند؛ نه اینکه این مردها همه مردانِ اخته شدهاند؛ بنابراین نوعی احساس نارضایتی است. مرد هم احساس نارضایتی میکند از مناسباتش با قدرت، برای اینکه محروم شده از آن نوع بهاصطلاح زندگیِ مردانهای که برایش بهنحوی انگار خلق شده؛ و از آن طرف زنی هم پیدا نمیکند که آن ویژگیها را داشته باشد و متناسب با این باشد. یعنی دیگر در این سازماندهی جدید — مثلاً جهانی سرمایهداری — مرد و زن فانکشنهای طبیعی خودشان را که در قدیم داشتند ندارند؛ بهنحوی در بعضی از پوزیشنهای متقارن و مشابه از نظر اجتماعی قرار میگیرند: شما الان واقعاً نحوهٔ مسئولیتپذیری زن و مرد را در جوامعی که نگاه میکنید تقریباً فرقی ندارد از نظر نقش اجتماعی؛ همهشان تحصیل برایشان اجباری است، میروند مدرسه، بسته به اینکه چه دوست دارند در رشتههایی که محدودیت ندارند میروند و توزیع میشوند؛ در مشاغل هم همینطور. اگر زنها الان برتری نداشته باشند در بهدستآوردن مشاغل اجتماعی — که بعضی جاها به دلایلی سعی میکنند بیشتر زن استخدام کنند چون فکر میکنند تبعیضهای جنسیتی هست که باید برطرف شود — الان در دنیای جدید مردبودن از نظر اشغال پوزیشنهای اجتماعی چندان تفاوتی ندارد و اگر تفاوتی هست در حال از بین رفتن است؛ بهطور مداوم میبینیم دنیا به این سمت میرود که حضور اجتماعی مرد و زن بهنحوی مشابه هم باشد. و از آنور — من بارها به این نکته اشاره کردهام — وقتی در روابط خانواده نگاه میکنید، مرد و زن بهطور مستقل کار میکنند و معیشت خانواده را تأمین میکنند؛ بنابراین زن دیگر اصولاً آن حالت درجهٔ دوم نسبت به قدرت را ندارد؛ بنابراین نیازی به آن فانکشنهای زنانهای که در طبیعتش هست ندارد. ببینید، الان زنها بهاصطلاح خیلی زنانه رفتار نمیکنند.
کاهش رفتار زنانه سنتی
یکی از مشکلات — یا خوبی؛ من قضاوت ارزشی نمیکنم — این است که آن چیزی که به آن میگوییم رفتار زنانه در زنها روزبهروز به نظر میرسد کمتر میشود؛ در جامعهٔ مدرن — جوامع سنتی هم — همهجا این روند را میبینید. چرا باید رفتار زنانه بکنند؟ چرا مثلاً باید — فرض کنید بخشی از رفتار زنانه، رفتارهایی که نظر مردها را به خود جلب کنند — زن چنین رفتاری بکند؟ قبلاً این رفتار را نیاز داشت؛ درست است؟ اصلاً ممکن بود ادامهٔ حیاتش وابسته باشد به اینکه مردی از او حمایت کند؛ حالا که نیاز ندارد: نیاز واقعیای در زندگی زن وجود ندارد که باعث شود آنگونه رفتارهایی که قبلاً میکرد دوباره انجام دهد. چیز دیگر این است که در قدیم آموزش میدیدند برای اینکه زن باشند و مرد برای اینکه مرد باشد؛ الان برعکس است: آموزش میبینند که یکسان رفتار کنند؛ بنابراین تعجبآور باید باشد اگر الان زنی را ببینید که خیلی رفتارهای بهاصطلاح عریضی مثلاً زنانه دارد. البته چون چیزهای غریزی خیلی ثابت و پایدارند، طبعاً هر چقدر هم شرایط اجتماعی و آموزشی و فرهنگی را تنظیم کنید، چیزهایی باز از درون مرد و زن میجوشد که تفاوت میانشان ایجاد میکند؛ ولی نکته این است که جامعه و آموزش و فرهنگ در این سمت عمل نمیکند و خلافش عمل میکند. بنابراین در جوامعی زندگی میکنیم که هم زنانگی را از زن میگیرد و هم بهنحوی رفتارهای مردانه را از مرد، و بهنحوی اینها را با هم مشابه میکند. پس چیزی در دنیا گم شده. اینجا کمی مفهومی لاکانی — شاید لکان چیزی را بر چیزی تأکید میکند — اصطلاحی دارد: phallocentrism، یعنی مثلاً نرینگیِ مرکزی؛ همه — تمام جهان — انگار به دنبال چیزی میگردند که لکان اسمش را گذاشته phallus. چیزی در این دنیای نرمشده گم شده: مرد این ویژگی را که باید داشته باشد ندارد؛ این صلابت مردانهای که باید در مردی وجود داشته باشد — این مسئله قدرت جسمانی و اعمال قدرت جسمانی و این حرفها نیست — چیزی تحت عنوان مردانگی وجود داشت که در شرایط بدوی بهطور طبیعی به وجود میآمد: مردی موجودی با صلابت میشد، وگرنه آنهایی که با صلابت نبودند زودتر مُردند؛ آنکه میماند بهنحوی موجودی بود که از نظر جسمانی — فرض کنید — بتواند خودش را اداره کند؛ استقلال — مثلاً فرض کنید — در زندگیاش به جایی رسیده بود که چیزی داشت؛ صلابتی در او دیده میشد. این همان چیزی است که مرد میخواهد به آن برسد. زن بهطور غریزی دنبال همین در بیرون میگردد؛ و اگر پیدا نکند بههرحال میتواند بگوید این چیزی است. شما اگر یونگی نگاه کنید، این چیزی که لکان اسمش را میگذارد phallus — حالا من دوست دارم واژهٔ صلابت را به کار ببرم — این صلابت چیزی است که انگار منشأ واقعی قدرت است؛ منشأ درجهٔ یک قدرت. این از دیدگاه یونگی: مرد به دنبال آن است که در خودش ایجادش کند؛ زن به دنبال این است که چنین چیزی را خارج از خودش پیدا کند؛ یعنی آنیمای آنیموس زن انگار میخواهد پروجکتش را روی مردی بیندازد که این ویژگیها را داشته باشد. پس دنیای مدرن دنیایی است که این چیز در آن گم شده. اگر لکان اینقدر تأکید میکند که همه به دنبالش هستند، دلیلش این است که انگار فقدان است. این چیزی که حالا میخواهیم اسمش را بگذاریم قدرت، منشأ قدرت یا صلابت، بهنحوی در سازمانها توضیح داده شده؛ در چیزهایی که دست هیچ آدمی دیگر نیست. هنوز البته ثروت چیزی است که مثلاً به مرد صلابت میدهد؛ شأن اجتماعی به مرد همین حالت صلابت را میدهد؛ ولی این سلسلهمراتبی که بهاصطلاح صلابت باید در مردی داشته باشد بهنحوی انگار قطع شده. از نظر شخصیتی — ممکن است بگویید این مردِ قدرتمند الان این سرمایهدار است — ولی در زندگی خانوادگی وقتی زندگی عاطفی و خصوصی ایجاد میشود، چیزی روانی باید در این آدم باشد: آدمی سرمایهدار ممکن است در ذاتش وقتی با او برخورد میکنی موجودی ترسو و خیلی زبون باشد؛ و ممکن است از دور که زنی به او نگاه میکند خیلی چیز باشد، موجود مناسبی برای پروجکتشدن آنیما و آنیموس؛ ولی وقتی نزدیک میشود و زندگی میکند میبیند مثلاً این موجودی است که تا اینهمه ثروتمند شد: مثلاً حرفهای مامانش را گوش کرده بود و ثروتمند شد؛ خودش موجود مستقلی نیست؛ میدانید منظورم چیست؟ چیزی در دنیا به دلیل همین نرمشدن دنیا و همین چیزهایی که سعی کردم به منشأش اشاره کنم از بین رفته. بنابراین نباید انتظار داشته باشید آدمها طبیعی رفتار کنند؛ انتظار دارید چه چیزی غیرطبیعی در این دنیا به وجود بیاید؟ در دنیایی که با چنین فقدانی مواجه است چه اتفاقی، چه اتفاقهایی باید بیفتد؟ اگر بهعنوان صورت مسئله پیشبینی کنید چه رفتارهایی در چنین جامعهای رخ میدهد؟ اولاً مرد به دلیل فقدانش — فرض کنیم فقدان صلابت مردانه — نوعی مکانیسم جبرانی باید وجود داشته باشد؛ مرد چگونه میتواند اینها را جبران کند؟ یکیاش روآوردن به خشونت — به معنای کاملاً صریح نسبت به دیگران — یا خشونت جنسی یا هر چیزی؛ یا — مردی که حس میکند چیزی در او نیست — قبلاً یک بار این حرف را زدم که پرسیدید چرا اینقدر سکس و خشونت عنصر بارز فرهنگ و مثلاً تمدن جدید است — برای اینکه اینها راههای سردستیِ سادهای است که مرد میتواند با آن انگار بهنحوی آن قدرتِ ازدسترفته را اعمال کند، ولو اینکه درد را دوا نکند. از مردانگیاش چه میماند؟ سکس: همچنان آن جنبههای فیزیولوژیکی مردانه را اعمال میکند یا بهطور فیزیکی و جسمانی خودش را خیلی عضلانی کند و اعمال قدرت جسمانی کند.
آزادی صوری و کنترل واقعی
در حالی که موجودی زبون است در ساختاری اجتماعی که همهجور آزادیهای واقعی را ممکن است از او گرفته باشند و بهنحوی قدرت دست او نیست؛ تحت کنترل نیروهای امنیتی و هزار چیز دیگر زندگیاش را میکند؛ یعنی امنیت خودش را خودش فراهم نمیکند بلکه سازماندهی فراهم میکند. اینها نتایجش است؛ سادهتر از این چه کاری میتواند بکند؟ آن چیزی که میخواهم روی آن تأکید کنم: سادهترین راه برای این جبران — وقتی آدم به معنای واقعی کلمه کم میآورد — با نوعی بستدادن، نوعی خودآگاهیها، ممکن است بشود؛ نوعی ایجادِ فرهنگ. راحتتر از اعمال قدرت و زور این است که با ایجاد فرهنگ سعی کنید این کمبودها را جبران کنید. چه فرهنگی این کمبودها را جبران میکند؟ آن چیزی که اسمش را میگذارم مردسالاری به معنای فرهنگیاش: یعنی نوعی ستایشکردنِ چیزهایی. مرد — که دیگر در پوزیشن مردانهٔ واقعی خودش نیست — با اغراقکردن در ارزشگذاری مثلاً به جنبههای مردانه، مثل اینکه بهطور تخیلی دارد ارزشهای ازدسترفتهٔ خودش را پس میگیرد. و تأکیدم همهاش این است که چیزی که به آن میگوییم مردسالاری بیشتر جنبهٔ فرهنگی دارد: آن چیزی که در گذشته پدرسالاری یا مردسالاری به معنای واقعی اجتماعیاش بود، هرچه کمرنگتر میشود، چیزی میرود در فرهنگ و جایگزین میشود. و نکته این است که زن هم عکسالعملش — مثل اینکه نوعی عکسالعمل مردانه است — در مقابل این فقدانِ موجودیت در دنیا چیست؟ عکسالعمل غیرطبیعیای که زن انجام میدهد این است که خودش به دنبال قدرت است؛ یعنی اگر در بیرون پیدا نکند. مثل اینکه زنی که هیچ مردی پیدا نمیشود که امنیتش را حفظ کند، باید خودش امنیت خودش را حفظ کند؛ دیگر حالا میتواند یا نتواند، تا جایی که ممکن است. یعنی زن بهجای پیدا کردن مرد، از آن چیزی که جلسهٔ قبل گفتم استفاده میکنم: روند طبیعی ارتباط زن با فالوس — یا هر چیزی که میخواهید اسمش بگذارید: مردانگی، قدرت، نمیدانم، آن چیزی که سعی کردم توصیف کنم که از بین رفته — در افراد دیگر دیده نمیشود؛ تصعید شده بهنحوی در این نظام اجتماعی، آن منشأ قدرت. اگر زن بتواند خودش را — آنیموسش را — روی چنین موجودی پروجکت کند و بعد رابطهٔ عاطفیای مثلاً برقرار شود و با زندگی خانوادگیای تشکیل شود، این زندگی خانوادگی مثلاً به تولید کودک و این چیزها بینجامد، در این روند رابطهٔ عاشقانه و زندگی صمیمانهٔ زن و مرد اتفاقی که میافتد این است که واقعاً زن ویژگیهای آن فالوس را در خودش جذب میکند؛ یعنی به حالت تعادل زن و مرد با هم میرسند؛ آن چیزی که نتیجهٔ زندگی طبیعی مرد و زن با هم است. از این اصطلاحِ جلسهٔ قبل استفاده میکنم: اتفاقی که برای زن در دوران مدرن افتاده، چیزی است که اسمش را میگذارند تورم روانی.
فردانیت و ویژگیهای آنیموس
یعنی مثل اینکه زن بهطور مصنوعی میخواهد خودش را با آنیموسش یکی کند؛ اتفاقی که باید در روند طبیعی بیفتد — مثل آن فرایند فردانیت — اتفاق روانیای است که باید در جسم و روح — و نه ذات — بیفتد تا آن ویژگیهای آنیموس بهطور طبیعی در او ظاهر شود. همهٔ زنهایی که الان میبینید رفتارهای نچسبِ مردانه پیدا کردهاند به این خاطر که انگار آن آنیموس ایدهآلشان که دیگر در بیرون وجود ندارد را برای خودشان دارند و سعی میکنند انگار نوعی کپی کنند و مطابق آن رفتارهایی انجام دهند. مثل همهٔ انواع تورمهای روانی، هیچگونه به حالت پایدار نمیرسد؛ وضعیت طبیعی پیدا نمیکند؛ انگار در وجود زن نمینشیند. ببینید، اتفاقاً دفعهٔ قبل روی این خیلی صحبت نکردم؛ الان فکر میکنم چون یک نفر هم این سؤال را کرد که بهطور مصنوعی یا طبیعی — ببینید با آنیما و آنیموس خیلی خوب میشود این را توصیف کرد: وقتی زنی آنیموسش را روی مردی پروجکت میکند و بهنحوی رابطهٔ واقعی مثلاً عاشقانه با این مرد پیدا میکند، زندگی میکند و دستکم طی چند سال به زندگی عاطفی موفقیتآمیزی دارد، بهراحتی میتوانید نشان دهید که از نظر زیستشناختی و فیزیولوژیک نوعی تعادل هورمونی بدن زن تغییراتی میکند؛ ویژگیهایی — نمیخواهم بگویم طبیعی یا غیرطبیعی — جدیدی حتی در جسم زن ظاهر میشود: بارداری، تولد کودک، تغییرات واقعی که مثلاً در حد درصد — نمیدانم — ترشح هورمونها و اینها در زن میبینید. این جاافتادن ویژگیهای آنیموس در وجود زن و به تعادل رسیدن زن بهعنوان یک انسان اتفاقی است که واقعاً برایش میافتد؛ اینگونه نیست که بر اساس تخیلاتی یا بر اساس برنامهریزیهایی مثلاً رفتارهایی را آموزش دیده باشد و کپی کرده باشد و ادایش را درآورده باشد. ولی واقعیت این است که وقتی این اتفاق نمیافتد — یعنی زن همان حالت خام زنانهٔ خودش را از نظر روانی و جسمانی دارد و فقط در اثر فرهنگی که ناشی از اجتماع است سعی میکند در پوزیشنهای مردانه رفتارهای مردانه نشان دهد — این بهنحوی مثل ادا درآوردن است. این شکلی نیست که بگوییم زنها به کمال رسیدهاند برای اینکه علاوه بر اینکه زن هستند، فانکشنهای مردانه را هم دارند. این چیزی که الان این همجنسگراها میگویند این است که هم آن مردی که رفتارهای زنانه هم دارد بهنحوی کمالیافته است و زن هم همینطور؛ وقتی رفتارهای مردانه از او سر میزند بهنحوی به کمال رسیده و دوجنسیتی شده؛ و از قدیم هم کمال انسان را رسیدن به همین حالت دوجنسی میدانستند. این حقیقتی است که جذبکردن آنیما و آنیموس جزو مراحل بهکمالرسیدن واقعی انسان است: یعنی مرد باید ویژگیهای زنانهٔ خودش را بشناسد و فانکشنهای زنانهاش را هم تقویت کند؛ زن هم همینطور. ولی دقیقاً نکته این است که این نوع اتفاقی که در اثر فشار فرهنگ و اجتماع میافتد از آن نوع تورم است که اسمش را گذاشتهایم تورم روانی.
معنای مردسالاری
این حقیقت ندارد؛ بهطور طبیعی اتفاق نمیافتد. برای همین بحث را اینگونه پیش بردم که چیزی را که قبلاً نگفته بودم تأکید کنم: وقتی حرف از مردسالاری میزنیم، مردسالاری معنایش این نیست که مثلاً همهچیز مردانه شده و مردانگی زیاد شده؛ اتفاقاً درست برعکس: فرهنگ مردسالار نشانهٔ فقدان چیزهای مردانهای است که باید واقعاً وجود داشته باشد. حالا اجازه دهید مثالی بیاورم که برای خودم مطرح است — نمیدانم شما چقدر این موضوع را دیدهاید: هر اندازه خانوادههایی را بررسی کنید که یا پدر در آنها حضور ندارد یا فقدانِ معنوی دارد — یعنی بهنحوی مؤثر نیست؛ پدر قدرتمند، پدری که در خانواده نقشبازی نمیکند — هر اندازه خانوادهای غیرتِ پدر در آن جدیتر باشد، یعنی آن عنصر مردانه در آن کمتر ظاهر شود، دخترها بیشتر رفتارهای پسرانه پیدا میکنند و پسرها رفتارهای دخترانه. فروید دقیقاً به همین نکته اشاره میکرد که منشأ همجنسگرایی غیبت پدر است، فقدان پدر. در واقع اگر دنیای جدید پر از تمایلات همجنسگرایانه است، برای اینکه آن — اصولاً در خانوادهها — غیبش زده، کمرنگ شده است؛ آن چیزی که باعث زنشدن دختر و مردشدن پسر میشود — الان خانوادهها به این سمت رفتهاند که منشأ درآمد ممکن است زن باشد یا بیشتر از مرد درآمد داشته باشد؛ عملاً در خانواده هم نقش مرد بهشدت تضعیف شده است. بنابراین بچههایی که در چنین خانوادههایی بزرگ میشوند استریت نمیشوند. فکر میکنم همین الان میتوانید این را در یک خانواده تشخیص بدهید؛ در کل جمعیت بشر هم این اتفاق دارد میافتد. و وقتی زنی نمیتواند آنیموسش را بیرون پروجکت کند و خودش مشغول نوعی رفتارهای مردانه است، اسیر فرهنگ مردسالاری است؛ مثل اینکه ارزشِ مردبودن شده هدفش؛ انگار دارد میگوید من اینطور که هستم خوب نیستم، باید طور دیگری باشم؛ چطور باید باشم؟ آن چیزی که مثلاً فقدانش احساس میشود و در فرهنگ بهصورت جبرانی پروجکت و ستایش شده است. بنابراین این پدیدهها — پدیدههایی مثل همجنسگرایی، مردسالاری — همه را میتوانید تحت این مسئله تحلیل کنید که ما وارد دنیایی شدیم که چیزی مردانه در آن غیبش زده یا تضعیف شده و آن منشأ قدرت در سازمان و نمیدانم جاهای دور از دسترس انسان نگه داشته شده است. فکر میکنم این را در جلسهای فرویدی سعی کردم شرح دهم — ببینید، سادهترین توضیحش که بعضیها برای رفع مسئولیت میدهند و خیلیها هم قانع میشوند — شاید شما هم قانع شوید — این است که اصلاً اگر مرد وجود نداشته باشد، پسرها با مادر همزادپنداری میکنند؛ اصلاً این سادهترین توجیهش است. ولی سادهترین چیزی که خیلی ملموس است این است که واقعاً در پسرهایی که اصلاً پدر ندارند — این را بهوضوح میبینید — رفتارهای خیلی سادهٔ مثلاً علنیِ زنانه ممکن است داشته باشند.
الگوی مادری و گرایش دخترانه
مثلاً فرض کنید به آشپزی علاقهمند باشند؛ فعالیتهایی که دخترانه حساب میشود انجام میدهند؛ برای اینکه تنها موجودی که بالای سر خودشان دیدهاند مادرشان بوده؛ طبیعی است نوعی گرایش اینگونه داشته باشند. ولی مسئله عمیقتر از این حرفهاست؛ فکر میکنم در آن جلسه سعی کردم کمی عمیقتر بگویم. — میگویید منشأ قدرت، آن منشأ قدرت جنسیتی شکل میگیرد؛ نه؛ منظورتان از قدرت جنسیتی چیست؟ — توضیحی که دادم این است: آن تصوری که سعی کردم به شما بدهم از زندگی انسان در شرایط بدوی از این جهت مهم است که خیلی از سازوکارهای روانی انسان — نکته این است که در چنین شرایطی قدرت زن حالت درجهٔ دوم دارد؛ غیرمستقیم است: مردی را به خودش جذب میکند، فرزندانی تولید میکند؛ بالاخره آن که امنیت را ایجاد میکند مرد است، آن که شکار میکند مرد است؛ یعنی در مرد نوعی قدرت انگار بهصورت طبیعی وجود دارد و زن از این قدرت بهصورت غیرمستقیم استفاده میکند. — آره، ولی پس مسئلهٔ چیزی مثل مذهب که ریشهٔ اصلاً انسانی ندارد از کجا آمده؟ این چه تصوری از قدرت دارد؟ — من خیلی نمیفهمم ارتباط سؤالتان با موضوعی که دربارهاش صحبت میکنیم چیست. مثلاً میخواهید بگویید دین بهعنوان فرض کنید منبع قدرت؛ دین که دستِ انسان نیست، منشأ انسانی ندارد که شما در معادلات اجتماعی برایش قدرت محاسبه نمیکنید؛ دین وقتی قدرتمند است — بهعنوان قدرت اجتماعی، چون ما بحثهای سیاسی-اجتماعی میکنیم — تبدیل به نهاد اجتماعی میشود و بعد قدرت پیدا میکند: مثلاً در تمام قرون وسطی قدرت اصلاً دست نهادهای دینی بود؛ نمیگوییم دین قدرت دارد، میگوییم نهاد دینی قدرت دارد به دلیل سازماندهیای که بر اساس دین میکند؛ بههرحال نهاد میشود و قدرت ایجاد میکند؛ و چرا دین بهشدت قدرت ایجاد کرد؟ برای اینکه آن قدرت شرطیکننده را بهشدت در اختیار دارد: ایدئولوژی به شما جهانبینی میدهد که طوری عمل کنید که باید عمل کنید؛ مثلاً کلیسا اصلاً لازم نبود نسبت به اکثریت آدمهایی که تابعش بودند اعمال قدرت کیفدهنده کند یا پاداشدهنده؛ ولی وعدهٔ پاداش و کیف میداد؛ یعنی کاملاً بهطور ذهنی همهچیز را کنترل میکرد: اگر به دین باور داشته باشید رفتار خاصی میکنید؛ وقتی استاندارد رفتار کردید میشود شما را سازماندهی کرد؛ این اتفاقی است که همهجا که دین تبدیل به نهاد قدرتمند اجتماعی شده. منتها حرفی که شما زدید — آن بحثی است که نمیخواهم واردش شوم: اگر نگاه دینی بخواهید داشته باشید باید بگویید مثلاً از لحاظ فلسفی اصلاً منشأ قدرت را خارج از انسان قرار بدهید و این حرفها؛ که ربطی به چیزی که من دارم ندارد: من سعی میکنم از سطحی پایینتر نروم و در تحلیلکردنِ محتوای قدرت، آن را در حدی نگه داریم که مسائل اجتماعی را هم بتوانیم روزمره دربارهٔ آن صحبت کنیم. ببینید، نکتهٔ خیلی مهمی هست که قبلاً یکیدو جلسه مستقیماً دربارهاش صحبت کردهام — چه آن موقعی که دربارهٔ مقالهٔ زن اروپایی صحبت میکردم — که چه عوامل متعددی از دیدگاه یونگی میشود پیدا کرد که تضعیف نهاد خانواده در دنیای مدرن رخ داده است. من میخواهم بگویم تضعیف نهاد خانواده چه ارتباطی دارد با پدیدهای که یونگ سعی میکند توجیه کند — حداقل در آن کتابی که معرفی کردم ندیدم چنین رویکردی نقل شود که من الان میخواهم به آن اشاره کنم: یونگ چیزی را که میخواهد توجیه کند این است که چرا اینقدر مردم در قرن بیستم سیاسی شدند؛ چرا اینقدر توجه دارند به مسائل سیاسی-اجتماعی؛ قبلاً چنین نبود. یک عامل خیلی واضحش به نظر من تضعیف نهاد خانواده است: در نهاد خانواده مثل اینکه مکانیسم طبیعیای دارید که تمام قدرت مرد جذب میشود؛ یعنی همهٔ زندگیاش، تواناییهایش بهنحوی سازمان داده میشود در جهت حفظ خانواده؛ اولاً در خانوادهٔ سالم مرد قدرتمند میشود و بعد اینکه هدفی برای قدرت خودش دارد. فکر میکنم در مردان خیلی واضح این دیده میشود که وقتی خانوادهدار و اهل عیالاند نوعی کارشان و زندگیشان معطوف به خانوادهشان است؛ هرچه خانواده بهتر باشد و روابط بهتری برقرار باشد این حالت بیشتر میشود؛ و هرچه خانواده را تضعیف کنید، این انرژی و قدرتی که از مرد متصاعد میشود طبعاً به بیرون از خانواده متوجه میشود. یعنی اصلاً فکر میکنم رابطهٔ دیالکتیکیای وجود دارد بین تقویت جامعه و پیدایش مفاهیمی مثل ملت و بشریت. انسانها الان احساس میکنند زندگی خودشان را صرف جامعهٔ بشری میکنند: چیزی بیرون از فرد و خانواده هست که انگار ما برایش کار میکنیم؛ همان نظامِ مجهول که همهچیز را انگار در خودش حل میکند؛ تاریخ بشر هم میرود به سمتی که آن نظام اجتماعی قدرتمندتر شود و ظرافت بیشتری پیدا کند؛ و از طرفی هرچه آن نظام قویتر میشود انگار خانواده بیشتر منکوب میشود.
قهرمان، آیین تشرف و پادزهر فرهنگی
میخواهم بگویم از اینور هم بازخورد مثبتی وجود دارد: هرچه خانواده از همگسیختهتر باشد، آدمها انرژی و رفتارهای اجتماعی بیشتری از خودشان نشان میدهند؛ مردی که اعمال قدرتش مثلاً برای خانوادهاش نیست، خیلی طبیعی است کجا قدرت — مثلاً بهطور دیوانهواری — ممکن است جذب ارتقای شغلی خودش شود، یعنی بالا رفتن در هرم ثروت مثلاً، یا بهطور دیوانهواری جذب قدرتگرفتن در جنبههای سیاسی بشود. آدمهایی که از خانوادهای بهاصطلاح طبیعی برخوردارند این حالتِ شیکتری نسبت به قدرت اجتماعی-سیاسی کمتر در آنها دیده میشود؛ و در همهٔ آدمها بهصورت اپیدمی — فکر میکنم، چون سقوط خانواده و متلاشیشدن خانواده اپیدمی است — باید انتظار داشته باشید این تبدیل شود به نوعی اپیدمی قدرتنمایی و قدرتطلبی سیاسی-اجتماعی. این هم یکی از پدیدههایی است که فکر میکنم توجیه یونگی خوبی برایش وجود دارد با همان استفاده از مفاهیم جنسیتی: که چرا دنیا به چنین سمتی رفته. فکر میکنم این جلسه را تمام کنیم. حیفم میآمد که اولاً از این مفاهیم آنیما و آنیموس و جنسیت و اینجور چیزها در بحث سیاسی استفاده نکنم: سیاست به نظر من بهشدت جنسیتی است؛ یعنی نوعی وارد سیاستشدن اصلاً معمولاً ممکن است با نوعی عدمتعادلهای جنسیتی آدمها جذب سیاست شوند، بهطور کاملاً مخرب؛ و این دیوانگیها و لیوانبازیهای سیاسی-اجتماعی را خیلی وقتها میتوانید ردِّ این کمبودهای مربوط به خانواده را ببینید. بهاضافهٔ اینکه خیلی این فرصت را مغتنم میشمارم که به این نکته اشاره کنم که مردسالاری نتیجهٔ تقویت مردانگی نیست؛ نتیجهٔ تضعیف مردانگی است: یعنی پدیدهای که در دنیا میبینیم اینگونه نیست که بگوییم آقا مردها مثلاً حاکم شدند و فلان شدند؛ برعکس است در واقع: این مردانگی که نزول کرده، این فرهنگ نوعی فرهنگِ جبرانی است که شما زن هم حتی جذبش میشوید: زن وقتی آن چیزی که باید — آن آنیموسی که بیرون باید باشد — را نمیبیند، بهنحوی دوست دارد فیلمی ببیند که در آن چنین موجودی ستایش میشود، شعری بخواند که چنین چیزی در آن هست؛ خلاصه اینکه همه انگار دنبال چیز گمشدهای هستند. و من همیشه روی این نکته — نهایتاً در تحلیلهای اینشکلی که میدهم — تأکید میکنم که از این حرفها دستورالعملهای عملی درنیاورید؛ حالا چه؟ چون اکثر چیزهایی که سعی کردم به آنها اشاره کنم — قبول کنید — روندهای طبیعیاند: تمدنی چنین چیزهایی با خودش آورده، تکنولوژی چنین چیزهایی با خودش آورده؛ و معنی این حرفها این نیست که برگردیم مثلاً در غار زندگی کنیم. تأکید من همهاش این است که آگاهی به اینکه چه آسیبهایی در اثر سرمایهداری و پیشرفت تکنولوژی و پیدایش تمدنهای پیچیدهتر، آسیبهایی که به وجود میآیند و شناختن مکانیسمهایشان؛ آنوقت ممکن است بتوانید پادزهرهای فرهنگی برایش درست کنید: یعنی اصلاً یونگ میگفت چیزی شبیه دورهٔ سربازی، آموزش سربازی برای مردها بگذارید — واقعاً این پیشنهاد واقعی او بود — میگفت همه را ببرید کمی شکار، نه اینکه بگویید آقا ببرید در چیزی شبیه — میگفت بازسازی آیینهای تشرف باستانی داشته باشیم به شکلی که مدرن باشد. این نکتهٔ خیلی مهمی است: اگر منشأ آسیبی را بشناسم ممکن است بتوانم راهحلهایی پیشنهاد کنم؛ حالا ممکن است خیلی عملی نباشد یا نتیجه ندهد، بههرحال میشود به آن فکر کرد. تأکید من این است که مخالفت با سرمایهداری و تمدن معنایش برگشتن به غارنشینی نیست؛ این پیشرفتها این آسیبها را هم در واقع به بار آوردهاند.