این جلسه به پرسشهای کتبی پاسخ میدهد؛ نخست پرسشی دربارهٔ دیدگاههای سیاسی یونگ و جنگ جهانی دوم و بعد پرسشی دربارهٔ انجمن شاعران مرده. او نخست میگوید نقد روانکاوانه رقیب نقدهای دیگر نیست. سپس توضیح میدهد چگونه بین خودآگاه و ناخودآگاه در اثر تمایز میگذارند و نگاه یونگی چه امکانی میدهد. در پایان دربارهٔ نبود قهرمان در هنر مدرن بحث میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
جلسه خاص: نامه و کوییز
سؤالی نوشتهاند که دو قسمت دارد که یکی مربوط به دیدگاههای سیاسی یونگ است و بهطور شگفتانگیزی یکی — که شاید مهمتر هم باشد — مربوط به انجمن شاعران مرده است.
دربارهٔ بحثهای سیاسی یونگ دو نقطه پرسیدهاند. نقطهٔ اول این است که میگویند هر چقدر گوش کردم آخرش نفهمیدم در نظریهٔ یونگ خلاصه چگونه توجیه میشود که چرا آلمان شروعکنندهٔ جنگ بود و این دیوانهبازیها را آلمان و ایتالیا درآوردند و مثلاً فرانسه و انگلیس و شوروی درنیاوردند. بعد خودشان میگویند شاید تنها جوابی که یونگ میدهد دربارهٔ اینکه چرا جنگ جهانی مثلاً شروع شد این است که مدرنیسم را تحلیل میکند و اینکه مدرنیسم چگونه زمینههایی ایجاد کرد که به جنگ بینجامد و مثلاً اینکه وقتی خدا را از جامعه میگیریم طبعاً نوعی خدایِ سایه جایش را میگیرد — و اصلاً تأیید میکنند که این منطقی است — ولی میگویند این استدلال توجیه نمیکند که چرا آلمان و ایتالیا این کار را کردند و مثلاً انگلیس نکرد؛ چون مدرنیسم در تمام اروپا کموبیش بوده؛ دستکم انگلیس و فرانسه از آلمان و ایتالیا از نظر مدرنشدن عقب نیستند؛ بنابراین اگر مدرنیسم زمینههای جنگ را فراهم میکند، آنها هم باید نوعی این زمینهها را داشته باشند. سؤالشان این است که آیا این به دلیل اسطورههایی است که در آلمان بوده و مثلاً فرانسه و شوروی و یونان اسطورههای اینگونه نداشتهاند — که برایشان مثلاً خدای جنگ نداشته که بگوییم یونانیان رفتند سراغ اسطورههای خودشان — یا باز به همان دلایل اجتماعی؟ ببینید، مثلاً انگلیس را از معادلاتمان حذف میکنیم. سؤال روشن است؛ چیست؟ سؤال این است که از طریق ایدئولوژی واقعاً توجیههایی برای شروع جنگ و این دیوانهبازیهایی که مثلاً آلمانها و ایتالیا در جنگ درآوردند پیدا میکنیم؛ چگونه میشود توجیه کرد که این اتفاقها به این شکل در این دو کشور افتاده و دیگران نیفتاده؟ فکر میکنم دقیقاً این سؤال در کلاس پرسیده شد ولی خیلی گذرا مثلاً جوابش را دادیم؛ به نظرم بد نیست دربارهاش کمی بحث کنیم، بهشرط اینکه البته این قسمتِ بحثهای ایدئولوژی و سیاسی آنقدر طولانی نشود که جلوی بحثکردن دربارهٔ انجمن شاعران مرده را بگیرد.
ببینید، نکتهٔ اصلی این است: حرف یونگ این نیست که دارد توجیه میکند مثلاً چرا جنگ جهانی دوم اصلاً شروع شد. بگذارید دقیقاً بگویم: کمتر در آثار یونگ و آثار دیگران میبینید که برای توجیه جنگ جهانی اول رفته باشند سراغ بحثهای روانکاوانه؛ ولی دربارهٔ مسائلی که در جنگ جهانی دوم پیش آمد نهفقط یونگ بلکه روانکاوان تحلیلهای روانکاوانه ارائه کردند؛ چون حتی آدمی مثل آدورنو که یکی از بزرگان مکتب فرانکفورت است — از او انتظار دارید بحثهای مارکسیستی بکند — میبینید او هم دربارهٔ آلمان بحثهای روانکاوانه میکند. یعنی فضای جنگ جهانی دوم طوری است که اتفاقهایی در آن افتاده که اصلاً مسئلهٔ اقتصادی و اجتماعی و این حرفها برای این نوع رفتارهایی که آلمانها کردند یا تا حدودی ایتالیاییها جواب نمیدهد. آلمانها در جنگ جهانی اول هم بهنحوی شروعکننده بودند ولی در آنجا خیلی معقول جنگیدند. ببینید، جنگ اصولاً شاید نامعقول باشد؛ معمولاً چنین است؛ دستکم جنگهای بیپایانی مثل مثلاً جنگ جهانی دوم و تا حدودی جنگ جهانی اول واضح است که آدمهای خوردهای به نظر میرسند که در حالت عادی نیستند. ولی جنگ جهانی اول جنگی است که انگیزههای اقتصادی روشنی دارد: یعنی آلمانها دقیقاً این مشکل را دارند که اقتصادشان پیشرفت کرده و مستعمره ندارند؛ انگلیسیها و مثلاً کشورهای دیگری هستند که زودتر رفتهاند دنیا را تسخیر کردهاند؛ نوعی حالت سهمخواهی و گسترش مثلاً قلمرو دارد. ما در طول تاریخ خیلی جهانگشایی و جنگ داشتهایم که لزوماً جنگهای نامعقولی نیستند: یعنی گسترشدادن یک کشور ممکن است در لایههای بهاصطلاح معادلات قدرت دلایل معقولی داشته باشد.
مثلاً شما در همان جلسات، یکی از بچههایی که اینجا بود و به نظریهٔ بازیها علاقه داشت حرف از این میزد که اینها را میشود با نظریهٔ بازیها توجیه کرد؛ جنگ جهانی اول را تا حد زیادی میشود با نظریهٔ بازیها توجیه کرد: یعنی منافعی وجود دارد، استراتژیهایی وجود دارد؛ حالا کشوری تصمیم میگیرد از استراتژی جنگ استفاده کند، کارهای عجیبوغریبی هم نمیکند: یهودیها را نمیسوزاند، مثلاً سخنرانیهایش — سخنرانی دیوانهوار نیست.
شما مثلاً بیسمارک آدمی است که هنوز مثل چرچیل از آنها کلمات قصار نقل میشود؛ آدمهای بسیار معقول و متفکری بودند و در عین حال داشتند میجنگیدند؛ فضای جنگ جهانی دوم فضایی است که حتی مارکسیستها را هم میکشاند به سمت اینکه حرفهای اضافهای بزنند. نکتهٔ من این است؛ فکر میکنم اشتباهی که اینجا وجود دارد این است که فرض میشود نقد روانکاوانه رقیب مثلاً نقد مارکسیستی یا انواع نقدهای دیگر است، در حالی که — این را سعی کردم در جلسات، فکر میکنم با صراحت هم، بگویم — شما ممکن است از دیدگاههای مثلاً مارکسیستی انتظار داشته باشید و این انتظارتان برآورده شود که خطوط کلیِ سری جریانها را نشانتان بدهند: فکر میکنم جریانهای نقد مارکسیستی میتوانند به شما بگویند چرا در اروپای نیمهٔ نخست قرن بیستم اینقدر جنگ رخ داده؛ اقتصادها در حال مثلاً پیشرفتاند، سرمایهداری آن دوران مثلاً نیاز دارد قلمرو خودش را گسترش دهد و طبعاً تضادهایی ایجاد میشود و جنگ میشود. منتها بعضی از اتفاقهای درون این جنگها که غیرعادیاند دیگر با آن توجیههای کلی معقولِ اقتصادی و نظریهٔ بازی و اینها قابل توجیه نیستند — که در جنگ جهانی دوم خیلی غلیظ است — آنوقت نقد روانکاوانه میتواند مکمل این باشد: ممکن است کشوری در آن بحرانهایی از لحاظ فرهنگی پیش آمده باشد که نوعی بازگشت — مثلاً به دلیل مدرنیسم یا هر چیز دیگری — به اسطورههای کهن خودشان باشد. ولی ممکن است این اتفاق بیفتد و نجنگند: یعنی آن انگیزههای کافی مثلاً سیاسی-اقتصادی-اجتماعی برای جنگ وجود نداشته باشد. میشود چنین حرف زد: زمینههایی که توسط مدرنیسم آماده شده — مثلاً اینکه مسیحیت در ملت آلمان تضعیف شده، سایهٔ خدا از سر مردم برداشته شده — حالا میخواهند خدایان اسطورهای خودشان را زنده کنند؛ انگیزههایی به وجود آمده، شرایطی به وجود آمده؛ چرا سراغ خدای جنگ خودشان میروند؟ ممکن است در شرایط دیگری یونانیها به اسطورههای خودشان برگردند؛ مثلاً چرا به ونوس برگردند؟ چرا به آپولو؟ چرا به دیونیزوس برنمیگردند؟ پس من در محض اینکه شرایط اقتصادی-اجتماعی-فرهنگی که پیش آمده چیست ممکن است بتوانم در واقع بگویم اینها باعث بازگشت به اسطوره شده؛ چون آلمانیها در جنگ جهانی اول شکست خوردند و تحقیر شدند و میخواهند انتقام بگیرند؛ شرایط اقتصادی وحشتناکی پیدا کردهاند؛ بیش از اندازه به آنها تحمیل شده و سری شرایط فراهم بوده. حالا چون میخواهند انتقام بگیرند، زمینهها توسط آن چیزهایی که یونگ میگوید — توسط مدرنیسم — برای رفتن به اسطورههای هزارساله آماده شده؛ حالا اینها میروند سراغ آن اسطورههایی که آنها را برای جنگیدن و انتقامگرفتن تهییج میکند و الی آخر.
توجیه تاریخی جنگها
حرف من این نیست که کل جریانهای اروپا را با روانکاوی توجیه کنیم؛ این سؤالها پیش میآید؛ توجیههایی داریم: میدانیم جنگ جهانی اول چگونه شکل گرفته، جنگ جهانی دوم چگونه شکل گرفته؛ دیوانهبازیهایی که پیش میآید، فرمهای خاصی که این جنگ میگیرد و از کنترل خارج میشود — اینها دیگر نقد روانکاوانه را میبرد: تا وقتی مردم نوعی معقول جنگیدن دارند برای بهدستآوردن منافع اقتصادی، نوعی جنگِ دیوانهوار داریم مثل همان اتفاقی که در آلمان مثلاً در قرن بیستم، در جنگ جهانی دوم افتاد؛ و فکر میکنم ایدهٔ یونگ این است که این چیزها را با روانکاوی توجیه میکند. و نکتهٔ اصلی که میخواهم بگویم این است: اشتباه نکنید که نقد روانکاوانه رقیب نقدهای دیگر است؛ از تمام این انواع ایدههای نقدی میتوانم کنار هم استفاده کنم. نقد روانکاوانه جاهایی ممکن است — ببینید، به نظر من — خطوط کلیای را هم تشخیص میدهد که مارکسیستها تشخیص نمیدهند؛ آن مسائل کلیای که دربارهٔ مدرنیسم بهطور کلی است: یعنی فضای اینکه اتفاقی در سیصد-چهارصد سال اخیر در دنیا افتاده — که یونگ خیلی خوب توجیهش میکند و خیلی خوب پیشبینی میکند مدرنیسم چه عواقب سوئی ممکن است داشته باشد — مارکسیستها اصلاً چنین نگاهی ندارند: مارکسیسم به معنای واقعی کلمه نهضتی فکری درون همین مدرنیسم است؛ بنابراین خیلی نسبت به فضای مدرنیسم آگاه نیست؛ مارکسیستهای متأخری که به خودشان مثلاً میگویند پسامارکسیست دقیقاً در زمان پسامدرنیسماند و حالا نسبت به محدودیتهای مارکسیسمی که در مدرنیسم است آگاهی دارند.
مدرنیسم را در قرن نوزدهم مردم اصلاً نمیدیدند؛ در آن شناور بودند، غوطهور بودند. بنابراین یونگ هم به نظر من نوعی پیشتاز است — همراه با آدمهایی مثل نیچه و شاید تا حدودی کییرکگور؛ کسانی که بهنحوی مدرنیسم را نقد کردند که شاید مهمترینشان همان نیچه است — یونگ جزو پیشتازهای کسانی است که مدرنیسم را بهعنوان یک کل میبیند، خصوصیات کلیاش را تشخیص میدهد و حتی ایدههای خوبی دارد که چرا مدرنیسم به دیوانگیهایی مثل جنگهای قرن بیستم ممکن است بینجامد و برایش کاملاً طبیعی است که این اتفاقها بیفتد؛ یعنی در یونگ تشخیص داده میشود که زیر ظاهر معقول مدرنیسم نوعی بیعقلانی هست: محدودکردن عقل به معنایی خاص و ازدستدادن خیلی چیزهای دیگری که در واقع معقولاند؛ نامعقولشمردن بعضی از جنبههای عقلانیت. هم این کلیات را بهتر از نقد مارکسیستی تشخیص میدهد و هم آن جزئیات مربوط به رفتار یک ملت را.
ببینید تأکید کردهام: در نقد مارکسیستی این ملت و آن ملت را ندارید؛ آلمان برایتان با فرانسه فرق نمیکند، ایران با آمریکا فرق نمیکند؛ ولی در نقد روانکاوانه جزئیاتی هست که ملتها با هم فرق میکنند و واقعاً میبینید در رفتار ملتها تفاوتهایی هست. یعنی دقیقاً یونگ میتواند بگوید چرا آلمانیها ملتیاند که بیشتر مهاجماند: سابقهٔ حمله به روم را هم دارند؛ از بازماندههای همان فرهنگ و همان قبایلیاند که یکموقعی کارهای اینشکلی کردهاند؛ یعنی با امپراتوری بزرگی جنگیدهاند. در حالی که مثلاً هندیها کی چنین کاری کردند؟ انتظار دارید اگر مدرنیسم وارد هندوستان میشد هندیها حتماً میجنگیدند؟ فکر میکنم اولاً در مقابل چیزی مثل مدرنیسم شاید هیچ ملتی بهاندازهٔ هند مقاومت نکند؛ یعنی نمیشود واردش کرد؛ هنوز هم به معنایی وارد نشده؛ در هندوستان مشکل دارد از نظر فرهنگی این مدرنیته را بپذیرد. از طرف دیگر اگر وارد هم بشود واقعاً انتظار دارید در شرایط اقتصادی قرار بگیرند و بجنگند؟ بهزحمت میجنگند؛ و بههرحال یک بار با پاکستانیها جنگیدند موقع جداشدن پاکستان از هند که آن هم نوعی جنگِ دینی است بین مثلاً هندوئیسم و اسلام، نه جنگ اقتصادی به معنای واقعی کلمه. ما شرایط را اینگونه تحلیل میکنیم که آلمان و ایتالیا به دلایل اقتصادی و اجتماعی و سیاسی — اتفاقهایی که مثلاً در جنگ جهانی اول برایشان افتاده بود — زمینهٔ جنگیدن و انتقامگرفتن داشتند و شروع جنگ مثلاً برایشان معقول است؛ ولی رفتارهایی که در جنگ نشان دادند، ایدههایی که پیدا کردند، آن فرهنگی که ایجاد شد که چرا دارند میجنگند — آن فرهنگ از جای دیگری آمد که میتوانیم با رفتن به اسطورهها توجیهش کنیم.
شواهدی هم آوردهام: مثلاً در زمان جنگ جهانی دوم، همزمان با ظهور نازیسم در آلمان، نوعی دین آلمانی هم رسماً تأسیس شد؛ یعنی چیزی که تبلیغ کند جانشین مسیحیت بشود. این نشان میدهد تحلیلهای یونگ بهنحوی درستاند: چگونه میخواهید تحلیل اقتصادی بکنید که چرا این حرفهای عجیبوغریب زده شده؟ یعنی دینی که بیاید مسیحیت را کنار بگذارد و برگردد به دین مثلاً هزارسالهٔ خودش یا چیزی شبیه این بسازد؟
نقد روانکاوانه در کنار نقدهای دیگر
این هم روشن است؛ همان جواب. فکر میکنم اشتباه این است که یا نقد مارکسیستی کنیم یا نمیدانم فلانجور نقد کنیم یا نقد روانکاوانه؛ نقد روانکاوانه کنار اینها کار میکند. و فقط پرانتزی باز کنم: این نوع نگاهِ رقیبفرضکردنِ مکتبهای مختلف متأسفانه نگاه خیلی متداولی است. همهجا نوعی با تأسف این را میبینم که انگار وقتی چند مکتب وجود دارد بهجای اینکه آنها را کنار هم بگذاریم، همان حرفهایی که ما اینجا میزنیم و همهٔ کاری که سعی میکنم بکنم این است که فروید و یونگ و لکان را کنار هم بگذاریم و از هر کدام چیزی یاد بگیریم — در حالی که اینها به نظر میرسد تا مکتبِ متعارضاند. از آن خندهدارتر به نظر من مکتببندیهای هنری است: مثلاً کلاسیک داریم، رمانتیک داریم، بعد نمیدانم مثلاً رئالیسم داریم، سوررئالیسم داریم؛ و شما کتابهایی میخوانید که طرف طرفدار رئالیسم است و با بقیهٔ مکتبها مخالف است؛ یکی طرفدار سوررئالیسم است.
فکر میکنم هنرمندِ خیلی برجسته ممکن است اثری سوررئالیستی خلق کند و اثر رئالیستی هم خلق کند: میخواهد دربارهٔ جامعهٔ خودش فکتهایی بیان کند، در قالب رئالیسم میتواند بیان کند؛ میخواهد رؤیاهایش را بیان کند، چیزی سوررئالیستی ابداع میکند. درست است که هنرمندان معمولاً چنیناند که در قالبی، مکتبی کار میکنند — ولی اینکه نوع برخوردشان با جهان چنین است: مثلاً نقاشیهای سالوادور دالی سوررئالیستی است یا فلان نویسنده اصولاً نویسندهای است که در رئالیسم کار میکند. ولی چنین نیست که من بگویم شما نمیتوانید کاری را که مثلاً گوستاو فلوبر میکند در قالب دیگری انجام دهید. آن کار فقط در قالب رئالیسم قابل انجام است. ویکتور هوگو احساساتش رمانتیک است و در آن قالب بیان میکند. به نظر من کمی این اینکه مدام مکاتبی ایجاد کنیم، اسم بگذاریم و بعد انگار اینها دارند با هم میجنگند — این یا آن و اگر این میشد دیگر بقیه چیزها.
کتابی در دورهٔ دبیرستان خواندم — یک بار هم فکر میکنم به آن اشاره کردم — یکی از اولین کتابهایی که دربارهٔ مکاتب مثلاً هنری و ادبی خواندم و برای اولین بار آشنا شدم: خدا رحمتش کند آقای سیدرضا سیدحسینی — اگر درست میدانم، و اگر اشتباه میکنم کسی که میشناسدش تصحیح کند — کتاب معروفی نوشته بود تحت عنوان «مکتبهای ادبی»؛ اولین چیزی که خواندم همین بود و خیلی برایم جالب بود که همهٔ مکاتب ادبی را معرفی میکرد و بعد از هر کدام سری مثال هم آورده بود که خیلی جالب بود. دومین کتابی که خواندم کتابی بود که اسمش خیلی بامزه است — منظورم اشاره به این کتاب است — اسمش «رئالیسم و ضد رئالیسم در ادبیات» است؛ کلاً کتاب چنین است که مکاتب را میگوید، اصولاً طرفدار رئالیسم است و همهٔ چیزهای دیگر هم در مقولهٔ «ضد رئالیسم» میگنجد: مکملِ رئالیسماند. رئالیسم خوب است و ضد رئالیسم چیز بدی است. حالا این ضد رئالیسم شامل رمانتیسیسم میشود، شامل سوررئالیسم میشود، شامل هر چیز دیگری غیر از مکتب رئالیسم.
طبعاً هم واضح است که طرف مارکسیست است: کسی که چنین نگاه میکند که همهٔ مکاتب غیررئالیستی توسط بورژوازی و فئودالیسم به وجود آمدهاند و مکتب رئالیسمِ سوسیالیستی مثلاً مکتبی است که به درد انقلاب میخورد و الی آخر. این نکتهٔ اول: اینکه جنگ جهانی دوم ویژگیهایی دارد که مجبور میشویم سراغ روانکاوی برویم معنایش این نیست که بخواهیم نقدهای نوع دیگر را کنار بگذاریم. فقط روی این نکته تأکید میکنم و اینکه چند بار در طول این جلسه سؤال شد که اصلاً به جور دیگر هم میشود به مسئله نگاه کرد و این حرفها را با نظریهٔ بازی و مارکسیستی و الی آخر.
فکر میکنم نکتهٔ اساسی این است که شاید اکثر شما با فضای مثلاً آلمانِ زمان جنگ آشنا نیستید و این صورتمسئله برایتان بدیهی نیست که اینجا احتیاج به نقد روانکاوانه داریم. فکر میکنم اکثر آدمهایی که — برای یونگ، اریک فروم، حتی آدورنو — بدیهی است که اینجا باید از ماجرایی غیر از اقتصاد و اجتماع بحث کنند: فضای آلمان در زمان جنگ جهانی دوم بیش از اندازه غیرعادی است. وضع ایتالیاییها خیلی بهتر است: ایتالیاییها در زمان جنگ جهانی دوم ناسیونالیسمی افراطی دارند و واقعاً آن مقدار که آلمانیها بهنحوی دچار ترومای روانی شدند و دچار نوعی روانپریشی شدند در ایتالیا کمتر میبینید. اسپانیاییهای زمان جنگ داخلی هم پدیدههای اینشکلی داشتند: شعاری که فاشیستهای اسپانیایی داشتند میگفتند «زنده باد مرگ»؛ که این از اقتصاد اجتماعی نیامده.
آلمان و نیاز جمعی
گروهی که شعار «زنده باد مرگ» میدهد؛ یا آنارشیستهای مثلاً اسپانیایی — جنگ داخلی اسپانیا بیش از اندازه از عرفِ مثلاً جنگهای داخلی معمولی بیرون بوده — ولی باز میگویم چیزی که خیلی احتیاج دارد و همه این احتیاج را احساس میکنند آلمانِ زمان جنگ جهانی دوم است، نه آلمانِ زمان جنگ جهانی اول. بنابراین در این جوابِ اینکه چرا آلمان و ایتالیا و انگلیس نه — میتواند مارکسیستی باشد، میتواند تاریخی باشد، میتوانیم بگوییم این نتیجهٔ واقعاً جنگ جهانی اول است؛ این اتفاق آنجا میافتد. ادامهٔ سؤالشان این است: نکتهٔ دوم اینکه همهجا به نظر میرسد قدرت تحلیلهای یونگ به تحلیلی برمیگردد که دربارهٔ مدرنیسم دارد؛ سؤالشان این است که آیا چیز دیگری بهغیر از مدرنیسم هم هست که یونگ خوب تحلیلش کرده باشد یا نه؟ کمی بیانصافی است؛ در همین جلساتی که حرف زدهام غیر از مدرنیسم هم چیزهایی را تحلیل کردهایم. بهاضافهٔ اینکه جواب اصلی به این سؤال این است: مدرنیسم همهچیز است. یعنی اگر بخواهم دو سه قرن اخیر را تحلیل کنم و تحلیل خوبی از مدرنیسم داشته باشم یعنی کاری که میکنم خیلی مهم است؛ چون همهٔ عوارضی که ما در دو سه قرن اخیر میبینیم در فضای مدرنیسم اتفاق افتاده. بنابراین این سؤال که «آیا فقط مدرنیسم؟» مثل این است که مدرنیسم را چیزی مثل سوررئالیسم بگیریم؛ مکتبی که بیست سال جایی به وجود آمده. مدرنیسم همهٔ فرهنگ اروپا در دو سه قرن اخیر است؛ یعنی پدیدههای سهچهار قرن اخیر — شاید هم بیشتر — تحت پدیدهای است که به آن میگوییم مدرنیسم. ولی واقعاً یونگ بهغیر از مدرنیسم هم — فکر میکنم در جلساتی که صحبت کردیم دربارهٔ چیزهای دیگر هم حرفهای خوبی میزند: مثلاً فرض کنید مسئلهٔ تورم روانی؛ خیلی چیزهایی که در آن کتاب هست واقعاً صرفاً برنمیگردد به تحلیل مدرنیسم. این سؤالهایشان دربارهٔ دو سؤالِ موضوعِ بحثهای سیاسی یونگ بود؛ حالا خوشبختانه سؤالهایشان دربارهٔ انجمن شاعران مرده است.
قسمتهایی از این سؤال را میخوانم و فکر میکنم مدخل خوبی است که برگردیم به حرفزدن دربارهٔ فیلم و این حرفها و انشاءالله وقت میماند و دستکم این نیمساعته دربارهٔ خود فیلم بحثهایی بکنم. بخشی از این سؤال را میخواهم عیناً بخوانم: میگوید همانطور که خودتان گفتید گاهی به نظرم این نوع نقد — منظور نقد روانکاوانه — برای مواقعی بهتر کار میکند که فیلم ناخودآگاهتر باشد؛ مثل مثلاً فیلمهای مخملباف. سؤال من این است که مثلاً این فیلم یا حتی فیلم جدید جادهٔ انقلابی چقدر پتانسیل نقد روانکاوانه دارند؟ وقتی نمیدانیم خیلی از فکتهایی که داریم میآوریم واقعاً حاصل خودآگاهِ نویسنده و کارگردان و تیم فیلمساز نبوده. سؤالشان این است که اصلاً فیلم انجمن شاعران مرده چقدر ناخودآگاه است؟ چقدرش اینگونه است که — به نظر فیلمِ فکرشدهای میآید؛ مثلاً فیلم رنگ انار به نظرتان فیلم فکرشدهای نمیآید؛ اصلاً همینگونه نگاهش کنید معلوم نیست چی به چی است — ولی انجمن شاعران مرده مثل خیلی فیلمهای دیگر، مثلاً فیلم جدیدی که مثال زدهاند — Revolutionary Road — یا به این فیلم علاقه دارند یا به نظرشان خیلی خودآگاه میآید: Revolutionary Road. اینها سؤالشان این است که این فیلمها اصلاً جا دارند برای نقد روانکاوانه؟ به نظرتان اینها فکرشدهای میآیند؟ از طرف دیگر مسئلهشان این است: میگویند ما اصولاً نمیدانیم این حرفهایی که دربارهٔ موضوعی در فیلم داریم میزنیم واقعاً طرف میداند دارد چه میکند و این نکته را اینجا گذاشته یا نه. یکی اینکه آیا مثلاً این فیلمهایی که انتخاب کردیم — نه این فیلم خاص — به درد نقد روانکاوانه میخورند یا نه؟ مشکلشان هم این است که چگونه تشخیص میدهیم چیزی که دربارهاش بحث میکنیم واقعاً ناخودآگاه است یا خودآگاه؟ مثالشان این است — میگوید مثالی که در ذهنم هست اشاره به صحنههای خوردن در فیلم است: اگر یادتان باشد اواخر بحث گفتم ویژگی این فیلم این است که زیاد در آن خوردن هست: در غار مینشینند، شعر میگویند، حتی همان اولش سفره پهن میکنند؛ یا مثلاً در یکی از نقاط اوج فیلم که آن شخصیت ناکس که عاشق شده برای دختر موردعلاقهاش شعری میخواند در کلاس و وقتی از آنجا بیرون میآید هم با دوربین برمیداریم دارند میخورند — که خیلی شاخص است — یا بچهها در کلاس دارند چیزی میخورند. گفتم اینها به نظر میآید نوعی نشانهٔ نوعی فیکسیشن مثلاً دورهٔ دهانی. منتها این بحث اگر یادتان باشد اواخر جلسه بود؛ نه فکت نبود — فکتی که از آن نتیجه بگیرم — بلکه جزو نتایج چیزهایی بود که گفتیم. بگذارید این متن را بخوانم، قسمتهایش را: «اشاره به صحنههای خوردن که بهنحوی فیکسیشنِ محتملِ فیلمساز مثلاً رفته باشد؛ در حالی که من با سواد کمِ فیلمبودنم هم میدانم گاهی استفاده از بعضی نمادهای اجتماعی کاملاً جنبهٔ خودآگاه و بهاصطلاح کلیشهای و سمبلیک پیدا میکند».
نماد خوردن در فیلم لیلا
یعنی طرف نشسته و فکر کرده خوردن را به دلیلی در فیلمش گذاشته. خیلی فیلمها هست که طرف از اول ایدهٔ فیلمش این است که در این فیلم زیاد از خوردن استفاده کنم. بگذارید نمونهٔ مشخص ایرانیِ خیلی خوبش را بگویم: فیلم «لیلا»ی مهرجویی؛ چقدر در آن میخورند. همهاش یا دارند جوجهکباب درست میکنند یا دارند میخورند یا حرف غذا میزنند یا رفتهاند رستوران چینی مثلاً. شما مرتب در فیلم مهرجویی غذا میبینید؛ مخصوصاً فیلم «لیلا»: کلاً در فیلمهای مهرجویی غذاخوردن زیاد است؛ سفره پهن میشود. صحنهٔ بسیار شگفتانگیز و جالبی در فیلم مهرجویی هست — اگر کسی دیده باشد — که شخصیت اول فیلم — علی مصفا هم بازی میکند — میرود وسط سفرهای که در آن یک دوساله، مثلاً بره، یا چیزی شبیه آن هست و شروع میکند آن را بریدن و تعارفکردن برای آدمهایی که اطراف سفرهاند. صحنهٔ شاخصی است؛ اگر کسی فیلم را دیده باشد در ذهنش میماند که این چه طرز برخوردی است؛ چون میرود وسط سفره میایستد و این کار را میکند.
فیلم «لیلا» کاملاً فکرشده است؛ بهوضوح به نظر من این تمهیدی است که مهرجویی به دلیلی کرده که فیلم پر از خوردن باشد. خیلی در ذهنم مانده به این دلیل که در این فیلم خیلی خوردن زیاد است: یکی از دوستان من اصولاً وقتی که با راستش هست ویژگیاش این است که بیتاب میشود و هی مثلاً؛ من تا وقتی که با هم رفتوآمد داشتیم عادت کرده بودیم سر ساعت دوازده برویم ناهار بخوریم؛ مثل اینکه دیگر ساعت دوازده شد، الان وقت ناهار است، و چیز هم نمیکند مثلاً؛ تأخیر نمیاندازد. بعضیها چنیناند؛ خیلی منظماند و باید غذایشان سر وقت باشد. این دفعه فیلم «لیلا» را دید و آمد؛ همه وقتی فیلم «لیلا» را آن موقع میدیدند بحثشان این بود که خلاصه تقصیر با لیلا بوده یا تقصیر با رضا. اولین جملهای که فکر میکنم به من گفت این بود: «خدا این کارگردان را لعنت کند؛ من مردم در این سینما که نشسته بودم از بس که اینها خوردند.» و نشسته بود و میگفت معدهام سوراخ شد. و بعد واقعاً وقتی این حرف را زد راست میگفت: من دوباره که فیلم را دیدم — چقدر در این فیلم دارند میخورند. حالا مثلاً من فیلم مهرجویی را نگاه میکنم میگویم نه، این اصلاً فیلم ربطی به فیکسیشن ندارد ولی اینجا نگاه میکنم میگویم فیکسیشن.
سؤال ایشان این است که گاهی طرف ممکن است به دلایل کلیشهای تصمیم گرفته باشد خوردن را در فیلم خودش بگذارد؛ من از کجا میگویم خوردنهای این فیلم جنبههای ناخودآگاه دارد؟ سؤال از این جهت جالب است که خیلی کلی است: من چگونه میخواهم بگویم این مربوط به فیکسیشن است؟ کارگردان میتواند بیاید بگوید — همینطور که ایشان نوشته — مثلاً ممکن است ادای دینی به مثلاً آثار هیچکاک باشد. ایدهٔ ایشان این است که آدمهایی هم به این دلیل در فیلمشان خوردن گذاشتهاند که میخواهند به کارگردانی که به او علاقه دارند ادای دین کنند؛ بنابراین کاملاً میتواند برآمده از خودآگاه باشد.
میگوید سؤالم این است: یعنی همانطور که گاهی آدمهایی مثل تروفو میروند با هیچکاک مصاحبه میکنند و شروع میکنند تحلیل پیچیدهای دربارهٔ فیلم مثلاً «پنجرهٔ رو به حیاط» هیچکاک میدهند و هیچکاک که روحش خبر ندارد از اینکه این چیزهایی که این میگوید اصلاً در خودآگاهش چنین چیزهایی نیست — میگویند این نقدها ممکن است برعکس باشند؛ یعنی درست معکوسِ آن: من بیایم کلی از ناخودآگاه بگویم و بعد طرف بگوید ببین من اینها را به این دلیل گذاشته بودم. این فیکسیشن چه باشد؟
من چون مثلاً این را اینگونه حساب کردهام که مثلاً مهرجویی حساب کرده خوردن به این دلیل در فیلمش لازم است. هر فیلمی که در آن خوردن زیاد است نمیتوانم بگویم ناخودآگاه است؛ آن حرف را. سؤال ایشان در واقع — اولین نکتهای که دربارهاش بحث میکنند — این است که آیا همهٔ فیلمها جا دارد دربارهٔ ناخودآگاهشان بنویسیم یا نه؟ باید فیلمهای خاصی را انتخاب کنیم؟ بعداً وقتی دربارهٔ ناخودآگاه بحث میکنیم از کجا بدانم این الان از ناخودآگاه آمده یا از خودآگاه؟ اگر طرف فردا ادعا کرد همهٔ اینها از خودآگاه بود یا کل این نقد مثلاً مهرجویی حرفه؟ سؤالش سخت است یا راحت؟ این دقیقاً نمونهٔ سؤالی است که به نظر من ذهنیتی که خیلی در بهاصطلاح ناخودآگاه و روانکاوی نیست. فکر میکنم سؤالهای طبیعیاند؛ علت اینکه این سؤالها را مطرح میکنم این است که فکر میکنم سؤالهای طبیعیاند: ممکن است هر کس دیگری این جلسات را گوش بدهد و از اول شروع نکند و مثلاً ذهنش آشنا نشده باشد دقیقاً همین سؤال برایش پیش بیاید.
ادعای ناخودآگاه در نقد فیلم
قبول دارید که اینها را نمیشود حتماً جواب داد؛ در واقع بهنحوی هم مچ بود با حرفهایی که میخواهیم در این جلسات بزنیم. بگذارید مشخصاً این تکه را سعی کنم عیناً بخوانم: «مثالهای بیشماری بود در همین فیلم که ادعا شده بود — در پرانتز بدون هیچ دلیلی — که از ناخودآگاهاند و قضاوتهایی بر مبنای ادعایی ثابتنشده مثلاً ارائه شده. تنها توجیهی که میشود برایش آورد این است که صرفاً داشتیم نقد روانکاوانه را امتحان میکردیم و ادعای مکاشفهٔ حقایقی از ناخودآگاه کارگردان را نداشتیم.» مثل اینکه من دارم میگویم این فیلم اگر این چیزها ناخودآگاه باشند چنین است؛ نه اینکه دارم ادعا میکنم واقعاً در این فیلم. و الا سؤال ایشان این است که از کجا میدانید که ناخودآگاه مینویسند مثلاً این نقد را؟ ادعای مکاشفه نداشتیم؛ بیشتر کلاس تمرینی بود تا مبانی را بشناسیم. سؤالش این است که آیا این درست است، اینگونه برداشتی که من میکنم؟ نه؛ ما ادعا داریم؛ اصلاً چنین نیست. و بعداً گفتهاند — پیشنهاد کردهاند — که مثلاً فیلمهای آدمی مثل دیوید لینچ خیلی نقد ناخودآگاه بهترند؛ حداقل آثار قابلطرحتریاند. بله؛ دیوید لینچ جزو آدمهایی است که اگر نقد روانکاوانه نکنید هیچی از فیلمهایش نمیفهمید. ولی، نمیدانم، سؤالها روشناند: آیا همهٔ فیلمها را میشود نقد ناخودآگاه کرد؟ آیا مثلاً سؤال این است که آیا انجمن شاعران مرده برای اینجور نقدی مناسب است یا نه؟ و اینکه چگونه تشخیص میدهیم داریم درست قضاوت میکنیم؟ که چی از خودآگاه آمده و چی از ناخودآگاه؟ تازه حالا وقتی آن موقع فرویدی بود، الان که در زندگی است، میگوییم این از ناخودآگاه شخصی است، آن از ناخودآگاه جمعی؛ سهچهار لایه است؛ همه را هم میخواهیم مثلاً بهنحوی تفکیک کنیم. فیلمساز هم ممکن است بعد جنسی بکند و نقد ما را بخواند و بگوید نه، این تکههایی که این گفته ناخودآگاه است؛ اینها خودآگاه بودند و آنهایی که او گفته خودآگاه بود اینها ناخودآگاه بودند — که مثلاً حالِ منتقد روانکاو را بگیرد. اول این سؤال را جواب بدهید که این سؤال فکر میکنم ساده است: آیا فیلم «انجمن شاعران مرده» برای اینجور نقد مناسب است یا نه؟ یا مثلاً چیزهای دیگری به درد نقد روانکاوانه میخورند؟ شما سؤال دوم را دارید جواب میدهید که چگونه میفهمیم چیزی خودآگاه است یا ناخودآگاه؟ بگذارید — سؤالش خیلی مشخص است: فیلمهای سوررئالیستی داریم اصولاً؛ بدیهی است که به درد میخورند؛ اصلاً سوررئالیسم مکتبی است که سعی میکند آثار را با ناخودآگاه بسازد.
اگر به فیلمسازی سوررئالیست یا نقاشی سوررئالیست بگویید این قسمتهای اثرت خودآگاهانه است ناراحت میشود؛ دوست دارد. در دورانی — قبلاً یک بار گفتهام — مثلاً دههٔ سی که اوج سوررئالیسم در پاریس بود و مثل حزبی بودند، آدمی مثل آندره برتون بود که همه را اداره میکرد و قبول نمیکرد اثری که ساخته شده سوررئالیستی است؛ میگفت همین مثلاً لایههای خودآگاه در آن هست و خوب نیست؛ و تا مثلاً «سگ آندلسی» را که دالی و بونوئل با هم ساخته بودند برتون نهایتاً مهر تأیید زد که این اثری سوررئالیستی است؛ بهعنوان اولین کار سینمایی تأیید کرد. نقاشیهای دالی را قبول داشت، اشعار خودش را، اطرافیانش را که چند شاعر بزرگ فرانسوی بودند قبول داشت که اینها سوررئالیستاند. بههرحال سؤال این است که ما طیفی از آثار داریم از چیزهایی مثل رنگ انار — سوررئالیستی و اینها — شروع میشود تا آثار مثلاً سیاسی-اجتماعی خیلی سادهای که رئالیستیاند. سؤالشان این است که آیا اصلاً موجه است که بردارم کاری رئالیستی را نقد کنم؟ به نظرم انجمن شاعران مرده تا حد زیادی اثری رئالیستی است؛ خیلی اثر سوررئالیستی حساب نمیشود: نه در آن یک رؤیا هست، نه نوعی نمادپردازی خاصی در آن میبینید. نه، آیا اینها مناسباند؟ جواب من خیلی روشن است؛ تعمد دارم که مرتب این را بگویم که این عادت ذهنی — این پیشداوری — را کنار بگذاریم که آثاری که طرف میخواهد ناخودآگاهش دخالت کند ناخودآگاه است و آن آدمی که نمیخواهد نیست. تعمد من این است که بگویم نهفقط هر اثر هنری، هر چیزی را میشود نقد روانکاوانه کرد. بنابراین دوست دارم حتی مثلاً وظیفهای دشوار مثل بحثکردن دربارهٔ فیلم هامون را — که نمیدانم با آن چه کار باید کرد چون خیلی فیلم ناخودآگاه است — پذیرفتهام؛ روزی دربارهاش باید بحث کنیم. میخواهم نشانتان بدهم در هر کاری که بردارید رگههای ناخودآگاه هست که میتواند خیلی مؤثر باشد در فهمیدن محتوای اثر. بنابراین اینکه مثلاً مناسبترند یا نامناسبتر از نظر من همه مناسباند؛ فقط نکته این است: بعضی آثار را به دلیل اینکه سراسرش اصلاً از ناخودآگاه آمده اصلاً نمیتوانید بهغیر از نقد روانکاوانه بهنحوی بفهمید؛ ولی بعضی آثار دستکم لایههایش را میتوانید بفهمید؛ فقط لایههای زیرینی دارند که برملاشدنشان نیازمند نقد روانکاوانه است.
انجمن شاعران مرده
بنابراین تعمد دارم که هر پدیدهای را سعی کنم بگویم میشود دربارهاش چیزی گفت؛ نمونهاش انجمن شاعران مرده — فیلمی که ظاهراً رئالیستی است مثلاً با موضوعی خیلی روشنِ خودآگاهانه — و دارم سعی میکنم لایههایی را که جنبهٔ ناخودآگاه دارد — چه نویسنده خواسته اینها را بگذارد چه نخواسته اصلاً مهم نیست — سعی کنم بیرون بکشم؛ و ادعای ما هم این نیست که داریم تمرینی حل میکنیم؛ اگر چنین باشد ادعایمان این است که کموبیش داریم چیزهای ناخودآگاهی را در اثر کشف میکنیم. حالا سؤال دوم؛ سؤال دوم فنیتر است: من چگونه میفهمم خوردن من نتیجهٔ فیکسیشن است، نشانهٔ فیکسیشن هست یا نیست؛ خودآگاه است، خودآگاه نیست؟ طرف ممکن است هیچ اظهارنظری نکند یا بیاید دروغ بگوید. من باید منتظر بمانم که نویسنده به من بگوید کجایش خودآگاه است و کجایش نیست، یا ملاکهایی دارم که در اثر میگردم و سعی میکنم نشان بدهم؟ در مورد این چیزها بحث شده؛ شاید این خیلی منسجم نبوده، پراکنده بوده. اگر هر کسی هر چه دوست دارد بگوید چه؟ جواب این سؤال حولوحوشِ آن ممکن است مستقیماً جواب این سؤال نباشد. ببینید، نکته این است: در واقع ما تقریباً همیشه چنین است که وقتی میخواهیم نقدی را شروع کنیم فرضیهای میگذاریم که این جنبهٔ خودآگاهش چیست. مثلاً فرض کنید دربارهٔ انجمن شاعران مرده از اینجا شروع میکنم که به نظر خیلی واضح میرسد این طرف میخواهد بحثی بکند، چیزی را بیان کند دربارهٔ تضادی که هست بین مثلاً رشد فردی و استقلال یا بهاصطلاح خودشکوفایی یک فرد و نظم اجتماعیای که به او تحمیل میشود؛ و کلاً نمایشی است که قرار است چنین چیزی را برای ما بیان کند. حالا معلمی میآید وارد مثلاً مدرسهای میشود و دارد سعی میکند بچهها را از این نظمِ موجودی که به آنها تحمیل شده بهنحوی رها کند و چیزهای درونیشان را سعی کند بیرون بکشد: همهٔ ما در درونمان نوعی استعداد شعر داریم؛ استایل رمانتیکتری دارد و واقعیت اجتماعی نمیگذارد این چیزها بروز کند.
فرضم بر این است — فرضیه این است — که فیلم اصلاً اینجایش کاملاً خودآگاه است. دقیقاً همانطور که ایشان دارند میگویند؛ برای من هم سؤال بود، شما هم همین را داشتید میگفتید. حالا با این فرضیه میشود بحث کرد که آیا این فرض درست است یا نه. میتوانم دلایلی بیاورم که خیلی واضح است اینها مثلاً کاملاً خودآگاهانه چیده شدهاند: یعنی روال منطقی داستان را میتوانید دنبال کنید؛ نحوهٔ تمامشدنش، شروعش؛ منطقی در داستان هست و خلاصه به نظر میآید حرفی میزند. گاهی اوقات فیلمها حتی آن حرفی را که میخواهند بزنند به زبان یکی از شخصیتهایشان میآورند. شروع فیلم را یادتان هست چهگونه است؟ این دانشآموزها در مراسم ابتدای سال تحصیلی میآیند، چیزهایی، پرچممانندهایی را — از شعار tradition و اینها — دستشان هست؛ میآیند اصلاً نمایشی از traditional در وصف مثلاً قدمت مدرسه و سنتهایی که آنجا هست. نمیتوانید بگویید فلانی نمیدانسته چگونه شروع میکند. پایان فیلم هم خیلی روشن است که چه میگوید: بهنحوی واقعیت در واقع شکست میدهد این پروژهٔ این معلم را؛ ولی بههرحال اثری روی بچهها گذاشته که در فیلم اثری مطلوب حساب میشود. منتها اگر آخرین لحظهٔ فیلم اینگونه تمام نمیشد — بچهها بلند نمیشدند، روی میزهایشان نمیایستادند — این فیلم به نظر میآمد جنبهٔ خودآگاهش این است که نمیشود و صلاح نیست مثلاً شما با سنت چنین درگیر شوید؛ واقعیتهای اجتماعی مثلاً قدرتمندند و الی آخر؛ ممکن بود یک نفری برداشتش این باشد که در ضدیت با یک چنین جریانی پیش میرود. به نظر میرسد این شروع و پایان — اینکه چگونه شروع میکند — اینها کاملاً تکرار است. توالی صحنهها: مثلاً وقتی فیلم دارد به اوج میرسد صحنهای هست که کاملاً — واضح است — طرف آنجا کاشته: صحنهٔ بیربطی که مردی را نشان میدهد که کنار دریاچهای ایستاده و سازی سنتی اسکاتلندی میزند؛ دیگر چیزی واضحتر از این برای اشارهکردن به سنت نیست. بههرحال در همهٔ این حرفهایی که میزنیم میشود مناقشه کرد؛ ولی اینکه دلیل داریم یا نداریم، دلیل داریم؛ تا دلایلی که هر کسی میتواند مناقشه کند — میگویم این مناقشهها چگونه قابلحلاند. فرضیهای میگذاریم که منطق خودآگاه داستان چیست؛ حالا میرویم نگاه میکنیم — دستکم در دوران فرویدیمان چنین بحث میکردیم — نگاه میکنیم ببینیم چیزهایی مثل لغزشهای زبانی فرویدی نمیخوانَد؛ یعنی سؤال برایمان پیش میآید: اگر منطق داستان این است، چرا اینگونه شد؟
خودکشی نیل و ناسازگاری
یادتان هست — امروز واقعاً کمی فکر کردم سعی کنم یادم بیاید چگونه مسئله را گفتم — به نظرم میآید سؤال اصلیای که مطرح کردم این بود: چیزی متناقضآمیزی در این فیلم هست که به هیچ وجه نمیخورَد که آن شخصیتِ نیل خودکشی کند — اگر اسمش را درست بگویم؛ تاد مناسبتر برای خودکشی است؛ آن شخصیت کمی مستقلتر و قدیمیتر است و اصلاً خودکشی آن آدم در این فیلم نمیچسبد؛ انتظارش را ندارید؛ فکر میکنم هر کی این فیلم را دارد میبیند شگفتزده میشود. برای همین است که فیلمساز مجبور شده چند دقیقه را برای آمادهکردن ذهن شما صرف کند: میبینیدش، میرود اتاقش، میآید لباسش را درمیآورد، تاج را میگذارد، پنجره را باز میکند؛ اینها همه میخواهد شما را آماده کند که اتفاق عجیبی برایش افتاده. اگر روند طبیعی فیلم به اینجا رسیده بود و انتظار خودکشی داشتید اینهمه زحمت نمیکشیدید. اینها بهنحوی نشان میدهد که خود فیلمساز هم وقتی دارد میسازد بهنحوی حس میکند اینجا خیلی نمیچسبد؛ مدام سعی میکند شما را — لااقل اگر از نظر منطقی نمیتواند آماده کند — بهنحوی از نظر عاطفی و احساسی آماده کند برای اینکه چنین خبری را بشنوید که این خودش را کشت. یا نکتهٔ دیگری که فکر میکنم مبنای نقدِ نیلسون این است که واقعاً بهطرز شگفتانگیزی این معلم از نیمهٔ دوم فیلم منفعل است. چگونه میخواهم این را توجیه کنم؟ بهاضافهٔ چیزهای دیگری. صحنهٔ بیش از اندازه ترسناکِ کتکخوردن آن پسر. آدم وقتی این را میبیند شگفتزده میشود که چه وضعی است؛ کتکخوردن خیلی ساده است و بعد کلی طول میکشد در این فیلم؛ بچهها مثلاً دورش جمع میشوند انگار چه اتفاقی افتاده. بعد یا مثلاً نکتههای کمی عجیبوغریبی که در این فیلم هست — یادم میآید به آنها اشاره کردم — مثلاً اینکه اصلاً در این فیلم نمیبینید که جریان شعرگفتن و شعرخواندن شکل بگیرد؛ این نمایشِ مسخره — یعنی کمی مثلاً منطقیتر نیست که بیاید به آنها تعلیماتی بدهد؟ — اینها واقعاً دستکم در آن غاری که میروند چیزی شبیه همان توصیفی است که معلم میکند که ما وقتی جوان بودیم چه شور و هیجانی داشتیم؛ ببینید؛ فقط به نظر میآید یکیشان واقعاً بهنحوی شور و هیجان شعر دارد. حالا این نکتهٔ خیلی فرعی است. و برای نقد روانکاوی چنین است: من تئوری منطقی دارم، سعی میکنم — در مورد آدمها یا هر چیزی — فرض کنم همهچیز خودآگاه است؛ بعد فکر میکنم اگر همهچیز خودآگاه است پس روال چنین است؛ بعد نگاه میکنم میبینم کلی نکته در این فیلم هست که با این چیزِ خودآگاهی که فرض کردم نمیخوانَد؛ یا تئوری خودآگاهم را عوض میکنم — بعد فهمیدم فیلم میخواست دربارهٔ تکنیکهای شعر چیزی به من بگوید؛ فکر کردم علیه سنت است مثلاً؛ میگویم چیزهایی به تئوریام اضافه میکنم، کم میکنم، تا جایی میبینم که اصلاً نمیشود این چیزهای پراکنده را جمع کرد: هیچ تئوریای نمیتوانم بسازم که چرا نیل دارد خودکشی میکند؛ هیچ تئوریای نمیتوانم بسازم که چرا معلم یکدفعه منفعل میشود. بعد تئوری خودآگاه را — بهترین تئوری خودآگاه مثلاً اپتیمم، ماکسیمال خودم را — قرار میدهم، سعی میکنم چالشها و چولههایش را بگویم که اینها دیگر از دست مؤلف در رفته؛ اینها احتیاج به نقد دارد. این دقیقاً مثل این است که من این سخنرانی را گوش میدهم؛ آن سخنرانی متنی دارد و جایی طرف لغزشهای کلامی و زبانی دارد؛ کلمهای را جور دیگری گفته.
برای اینکه توجیه کنم آن لغزشها چگونه به وجود آمده، میروم سراغ ناخودآگاه؛ این ایدهٔ فروید بوده. من تا وقتی چیزی منطقی و خودآگاه به نظر میرسد کاری به روانکاوی ندارم؛ ولی آثار هنری اصولاً چنین نیستند؛ یعنی لایهٔ خودآگاهشان واقعاً هیچوقت همه را جمع نمیکند؛ همیشه سؤالهایی هست که جواب ندارد؛ و برای اینکه آنها را جواب بدهم — حتی اگر کاری خیلی خودآگاهانه و پیشرفته هم باشد — وقتی میپرسم کیفیت اجرای این صحنه چرا چنین است؟ چرا چنین اجرا نشده؟ چرا آنگونه اجرا شده؟ واقعاً خود کارگردان هم نمیتواند به شما جواب بدهد چرا این کار را کرده؛ نویسنده نمیتواند جواب بدهد. بگذارید مثالی را که قبلاً زدم تکرار کنم. کاملاً این مسائل میتواند باعث سوء — یعنی این حساسیتهایی که ایشان نشان میدهد، منطقی است؛ من کاملاً ممکن است به اشتباه بیفتم. مثالی زدم: این فیلم داستان بسیار معروف «سرخ و سیاه» استاندال است — داستانی که شاید از سنگبناهای مثلاً رئالیسم حساب شود؛ حالا چه رئالیسم خالص نباشد ولی بههرحال استاندال یکی از آدمهای مهم دوران رئالیسم است — با اتفاقی عجیبوغریب پایان مییابد: قهرمان اصلی بهنحوی که اصلاً منطقی نیست زنی را میکشد، محکوم به اعدام میشود و داستان تمام میشود.
استاندال و سرخ و سیاه
حالا ممکن است آدمی گول بخورد و بگوید هر کاری میکنم این منطقی نیست، پس باید بروم سراغ ناخودآگاه استاندال؛ در حالی که ماجرا این است که مجلهای که «سرخ و سیاه» را بهعنوان پاورقی چاپ میکرد از نظر مالی با استاندال اختلاف پیدا کرد و دیگر در این شماره باید تمامش میکرد؛ استاندال هم سرکش بود؛ چیزی خیلی خودآگاهانه است. از خود استاندال هم بپرسی میگوید آره نمیخواستم چنین تمام شود؛ شمارهٔ آخر بود، نمیدانم چه کنم که بهنحوی از شر این قهرمان داستان خلاص شوم. مثلاً. آره بههرحال اگر نکتههایی دربارهٔ فیلم ندانم ممکن است قضاوتهای اشتباه بکنم؛ ولی اگر وارد کار خودم باشم خیلی اشتباه نمیکنم. برای اینکه برای قسمت ناخودآگاه هم تئوریها را میچینم: اگر مثلاً فرض کنم بگویم آره اینجا نشاندهندهٔ نوعی نفرت استاندارد از زن است، باید در بقیهٔ فیلم هم چیزهایی پیدا کنم؛ وگرنه بیایم این تکهٔ غیرمنطقی را برای خودم بیجهت تئوری ناخودآگاه درست کنم و به هیچوجه وصلش نکنم به بقیهٔ ماجرای فیلم، آنوقت این نقد روانکاوانه خیلی ضعیف است. نکته این است که در آن غیرمنطقیها منطقی پیدا کنم؛ منطقی که به چیزهای عمیق ناخودآگاه اشاره میکند؛ وقتی که آن را ببینم. نکته این است که با نوعی تئوریِ فرضهای ناخودآگاهِ مینیمال بتوانم همهٔ آن چیزها را کنار هم بچینم؛ آن چیزهای غیرمنطقی را بهگونهای که مثلاً مثل این است که آدمی در سخنرانیاش کتاب رفته بگوید «کباب»؛ بعد من میگویم بله این نوعی نشاندهندهٔ فیکساسیون دهانی است؛ بعد مثلاً لغزش زبانی دیگرش نشاندهندهٔ فیکساسیونی از جنس دیگر است. اگر نه — حالا من ده تا فیکسه، ده تا لغزش دارد که همهشان یکجوری جای کتاب گفته «کباب»، جای پرنده گفته مثلاً «برازنده»، همهاش سر میز غذاست؛ مثلاً بهنحوی دارد چیزی میبرد که بخورد و الی آخر — این نقد روانکاوانهٔ خوبی است: یعنی ایدهای دارم که این آدم هر وقت چیز غیرمنطقیای انجام میدهد بهنحوی به وضعیت خاص ناخودآگاهش برمیگردد. حالا این ایدهٔ ناخودآگاه را کنار آن ایدهٔ خودآگاه که میگذارم همهچیز قشنگ جستوجو میشود؛ سؤالها جواب داده میشود. و نکتهٔ نهایی را بگویم: ببینید وقتی حرف از این زده میشود — تأکیدم روی این است — جایی در نامهشان نوشتهاند «بدون آوردن دلیل به ادعاها شده».
ما دلایل را اول نمیآوریم: تئوریمان را درست میکنیم؛ تئوریای که بهترین انسجام را به کل اثر بدهد برنده است؛ آخرش؛ و اگر کسی بیاید بگوید نه، این فیلم خودآگاه بود و تو بیخود دست به سراغ ناخودآگاه بردی، بیاید بگوید تئوریاش چیست. فرض کنیم آره نویسنده آدمی با هزار چشم است، همهچیز هم مثلاً خودآگاهانه دارد میبیند — مثلاً به فرضِ محال هیچچیز ناخودآگاهی هم اینجا اتفاق نیفتاده — بیاید بگوید منطقش چیست؟ این سؤالهای ما را بهطور خودآگاه جواب بدهد: بگوید اصلاً شما بد فهمیدید فیلم را؛ فیلم مسئلهٔ تظاهر مثلاً سنت و شکوفایی فردی و اینها نیست؛ اصلاً موضوعش چیز دیگری است؛ مربوط به ماجرای انجمن مثلاً فلانچیز در آمریکاست؛ سفارشی داده بوده، اینگونه شده، اینطور شده و این فیلم شکل گرفته. تا اینکه اینجا را نمیدانید و فکر میکنید اینجا مثلاً چیز غیرمنطقیای وجود دارد. باشد؛ خوشحال میشویم. در نقد روانکاوانه ما حریصیم نسبت به اینکه قسمت خودآگاه را بزرگ بگیریم: هرچه تعداد چیزهایی که باید برای قسمت ناخودآگاه بماند کمتر میشود راحتتر میشود توجیهش کرد. مثلاً فیلمی مثل فیلمهای سوررئالیست که همهاش ناخودآگاهاند، خیلی کار میبرد که آن قطعات پراکنده و عجیبوغریب را کنار هم بچینید؛ همه را باید بهنحوی احاله داد به ناخودآگاهی که کمی لغزندهتر و غیرقابلکنترلتر است. بنابراین چنین نیست که ما خیلی شوق داشته باشیم از منطق اثر صرفنظر کنیم و بیایم مثلاً وارد قسمت ناخودآگاه شویم. بههرحال هر کس تئوریاش — به تعبیری — جامعهتر باشد و بهتر اثر را توجیه کند قبول میکنیم؛ مثل تئوریهای علمی. اگر فکتهایی از بیرون اثر هم بیاورد که آره کارگردان در مصاحبهاش چنین گفته، نمیدانم تاریخچهٔ ساختن فیلم چنین بوده است. الان نویسنده — یادتان باشد سر این فیلم رفتم فیلمنامه را هم خواندم؛ خود داستان و اینها را کمی با هم مقایسه کردم برای اینکه سعی کنیم خیلی اشتباه نکنیم: اگر من دربارهٔ فیکساسیون دهانی و ارتباط آن با مسئلهٔ خوردن — هیچکدام در داستان نیست — اینها را باید کارگردان اضافه کرده باشد. شما مجموعهای از چیزها میبینید؛ حالا میخواهید بگویید این برای تحلیل از هیچکاک بوده یا از کس دیگر، من فعلاً جوابش را نمیدهم؛ میتواند گاهی اوقات چنین باشد؛ میتواند چیزی بیربط جایی ظاهر شود برای اینکه میخواهد نقطهٔ خاصی را بهصورت کلیشهای بهاصطلاح بیان کند.
از فروید به یونگ در نقد
تا اینجا باید روشن باشد ما چگونه دلیل میآوریم: روالی داریم که از کجا شروع کنیم؛ چیزهای غیرمنطقی که در روالِ خودآگاه نیست پیدا کنیم، برویم مثلاً ناخودآگاه توجیه کنیم و الی آخر. تا وقتی فرویدی هستیم اینها را برمیگردانیم به ناخودآگاه؛ در یونگی کمی بحثهایمان باز میشود و کارهای دیگری هم ممکن است بکنیم که انشاءالله امروز میخواهیم بکنیم. پیش از اینکه ادامه بدهم بگذارید نکتهای خارج از موضوع این فیلم بگویم؛ آن هم این که آن چیزی که به نظر من واقعاً مسئلهٔ اساسی است — میگویم آدمی ممکن است فضای ذهنیاش فضای روانکاوی نباشد، مخصوصاً حالا که یونگ خواندهایم — واقعاً دلم میخواهد از آدمی که مثلاً اعتراض دارد به اینکه چرا این اثر را دارید به ناخودآگاه نقد میکنید بپرسم از چنین آدمی که در یک چیزِ خودآگاه به من بگو: یک کاری بگو که آدمها کردهاند، به خودت میکنی و فکر میکنی این کاملاً خودآگاه است.
ببین، نکته این است که اصلاً ما هیچ کاری نمیکنیم که در آن ناخودآگاهی نقشی نداشته باشد: ایدهٔ روانکاوی این است که اصلاً در خودآگاهترین کارهایی که انجام میدهید پشتِ آن چیزهایی هست که قابل کشفاند؛ و این را باید ذهنتان به آن عادت کند. چرا دوست دارم مثلاً حتی دربارهٔ اینها هم حرفِ نقد روانکاوی بزنم؟ که همین عادت را به شما منتقل کنم؛ اینکه مثلاً مهدی آدم بسیار متفکری است و همهچیز و اصلاً روانکاوی بلد است، بنابراین گاهی ممکن است از روانکاوی استفادهٔ خودآگاه بکند؛ بنابراین اگر من بگویم این نماد مثلاً اینجا به کار رفته از ناخودآگاهش آمده، غلط است؛ برای اینکه او میداند این نماد معنایش چیست و خودآگاهانه آنجا گذاشته.
وقتی اثری آدمی روانکاوی بلد است، پیچیدگیای که پیدا میشود این است که ممکن است ایدهای که شما فکر میکنید پریده وسط از ناخودآگاه — نه؛ طرف کاملاً همهچیز را خودآگاه آنجا چیده و دارد اثرهای ناخودآگاه را میگیرد. با این حال حرف من این است که حتی اثرِ خودآگاهِ سیاسی-اجتماعی را هم میشود در آن رگههای ناخودآگاه پیدا کرد؛ برای اینکه همهٔ رفتارهای ما، همهٔ حرفهایی که میزنیم، همهچیز رگههای ناخودآگاه در آن هست: یعنی ما هیچ فعالیت خودآگاهِ خالص نداریم. یادتان باشد مخصوصاً بعد از خواندن یونگ تصور ما از خودآگاهی بهاندازهٔ جزیرهای در اقیانوس است؛ بنابراین چیزی که ناخودآگاه است کنترلکنندهٔ اصلی است. سعی میکنم در این جلسه کمی دربارهٔ همین فیلمی که با هم صحبت میکنیم چیزهایی اضافه کنم و به همان توضیحهایی که دادم در واقع آن تکنیکهای قبلیمان را داریم سعی میکنیم بسط دهیم.
پس جواب این سؤال دوم این است که ما بهنحوی دلیل داریم برای حرفهایی که میزنیم و روالی داریم برای اینکه نقد ناخودآگاه را خودمان بسازیم؛ چنین نیست که همینشکلی چیزی ببینم و حرفی بزنم. همیشه این احتیاط را میکنیم که ممکن است این نمادی که اینجا دارم تعبیر ناخودآگاه میکنم اتفاقاً طرف خودآگاهانه اینجا گذاشته باشد؛ ولی فراتر از آن خودآگاهیای هم که طرف دارد باز عوامل ناخودآگاهی هست. مثل این است که خودم را مجاز بدانم بپرسم که خیلی این طرف میخواست از هیچکاک تقلید کند؛ چرا چنین تقلید کرد؟ میتوانست آدمی کچلِ شکمگنده را آنجا بگذارد که از هیچکاک تقلید کند؛ چرا از خوردن استفاده میکند؟ چرا خوردن اینقدر زیاد است؟ چرا در آن مقاطع خاص میگذارد؟ یعنی نه اینکه چرا این کلیشه را استفاده کرد — چرا آن را نکرد؟
چرا چنین اجرا کرد؟ کمی که جلو بروید از خود کارگردان هم بپرسید دیگر توضیح به شما نمیدهد: در حدی خطوط کلیاش خودآگاه است ولی جزئیات معمولاً ناخودآگاه است؛ نحوهٔ اجرا، خیلی چیزها ناخودآگاه است. انتظار دارید از کارگردانی بپرسید آقا چرا این هنرپیشهای که برای این نقش انتخاب کردی این قیافه را دارد؟ چرا آن را نداشتی جای این؟ فکر میکنید برای همهٔ این چیزها جواب دارد بدهد؟ خودآگاهترینش هم میگوید حسم این بود که این به این نقش میخورَد. سؤالم این است که چرا حست این بود؟ آن حست از کجا میآید؟ از جایی میآید؛ منطقش را که به تو نگفته؛ این حست چیزی ناخودآگاه است. فکر میکنی این آدم باید چاق باشد، آن آدم باید لاغر باشد، این باید کوتاهقد باشد، آن باید بلندقد باشد. چیزهایی وجود دارد که اتفاقاً من خیلی احتیاط میکنم در اینکه الکی نروم سراغ تعبیر و تفسیر؛ یعنی خیلی در محدودهای سعی میکنم خودم را نگه دارم. حالا نکته دربارهٔ این فیکساسیون دهانی: این فیکساسیون دهانی در فیلم — سعی کردم نشانتان بدهم — با مضمون فیلم سازگار است؛ یعنی نوعی عقبافتادگی؛ و اینجور چیزها در جریان فیلم دارید میبینید؛ نهفقط خوردن، مثلاً فرض کنید نوعی وسواس جنسی نسبت به بالاتنهٔ زن در فیلم هست؛ همهاش نمادهای جنسی که اصلاً شمایلی که دارند ظاهر میشوند چنیناند.
فیکساسیون دهانی در اثر
این به دهانیبودن ربط دارد؛ خودِ متوقفشدن آن معلم، متوقفشدن مثلاً جریان رشد، با آن فیکساسیون میخوانَد: یعنی فضای کلیای از فیکساسیون دهانی در اثر هست. اتفاقاً کارگردان کار خوبی کرده که این چیزها را در اثر اضافه کرده. حالا اگر کسی بیاید به من بگوید آقا کارگردان متوجه این فضای فیکساسیون در فیلمنامه شده و اینها را خودآگاهانه اضافه کرده، مشکل چیست؟ من با اینکه شما میگویید اینها خودآگاهاند؛ کارگردان اینها را به همین منظور گذاشته باشد؛ چون فضای این فیلم بهنحوی مثلاً آدمی خیلی روانکاوی بوده — کارگردان و اینها را نه — یک حسِ ناخودآگاه، خودآگاه. من نقد هم به آن نمیکنم: من چه کاری دارم که این الان خودآگاه آنجا هست یا نه؛ من میخواهم بگویم این نوعی فیکساسیون دهانی است. بنابراین وقتی من تئوریای میآورم که اینجا فیکساسیون دهانی وجود دارد، نکتهاش این است که با بقیهٔ المانهایی که در فیلم هست سازگار است یا نه؛ جای دیگری از طریق این فیکساسیون میتوانم پیدا کنم یا نه. مثلاً آن ماجرای کباب: فلانی یک بار گفت «کباب»؛ میگویم این فیکساسیون دهانی؛ من دیگر نه محتوای سخنرانیاش و نه بقیهٔ توپوقهایی که زده هیچکدام با این توجیه نمیشوند؛ یعنی فقط تئوریای است که — بعضیها تئوریهایشان چنین است — برای هر فکتی تئوری دارند و بعد تئوریشان اجتماع همهٔ این تئوریها کنار همدیگر است؛ من تئوریِ خوب این است که چیزی بگویید، چیزی مینیمال که همهٔ اینها را کنار هم جمع کند. فکر میکنم سعی کردیم در آن جلسه تا جای ممکن — حالا در قاموس فرویدی — تئوری نسبتاً منسجمی بگذاریم؛ حالا شاید نتوانم بگویم تئوری فرویدی بوده ولی بههرحال بخش ناخودآگاه را بهنحوی مینیمال سعی کردیم نگه داریم. این مجموعه حرفها — در عین حالی که تأیید میکنم همیشه احتمالِ اشتباه هست — حرف این است که کی بالاخره تئوری بهتری میسازد: یعنی اگر کسی بیاید تئوری دیگری بسازد و جور دیگری اصلاً به فیلم نگاه کند که خیلی بهتر بتواند المانهای تکرارشونده را جمع کند، ما میگوییم تسلیم؛ این نقد روانکاوانه است؛ ممکن است یکی نقد روانکاوانه بهتری بیاورد؛ ولی نکته این است که نقد روانکاوانه همیشه وجود دارد؛ همیشه ناخودآگاه وجود دارد، حتی مسلط است. این چیزی است که فکر میکنم سؤالهای ایشان به نظرم این است که ذهنیتشان هنوز این است که خیلی چیزها خودآگاه است؛ من مخالفم که خیلی چیزها ناخودآگاه است: همهچیز ناخودآگاه است؛ یعنی همهچیز جنبههای ناخودآگاه دارد؛ یا خالص است اصلاً — طرف هیچی نمیداند از خودش — یا اگر آگاهی هم دارد زیرش اقیانوسی ناخودآگاه خالی است.
امیدوارم همین بحثی که دارد دیر میشود نشان بدهد یعنی چی. دیگر سؤالشان این بود که آقا چیزهایی هم گفته بودند مثلاً دیوید لینچ؛ دیوید لینچ فیلمی دارد به اسم Rabbits؛ خودتان ببینید، سعی کنید ببینید چه از آن میفهمید. به نظر من — حالا کسانی که دیوید لینچ برایشان متأسفانه مد است، دانشجوها — خیلی دیدهام که سرش حرف میزنند و اینها؛ پیچیده درست میکند؛ بعضیها چیزهای پیچیدهای را دوست دارند که بنشینند رویش فکر کنند — من به همه بهشدت توصیه میکنم حتماً Rabbits را ببینند: فیلم کوتاهی است عروسکی که مقدمهٔ خوبی است برای فیلمِ قابلنمایش دیوید لینچ که میشود دربارهاش بحث کرد. فیلم چه بود؟ Razorhead. یعنی چی؟ یک پاککن مثلاً: Razorhead یعنی چیزی که سرش — مدادی که سرش پاککن دارد. و واقعاً بروید چند بار فیلم را ببینید؛ ببینید اصلاً میتوانید خط خودآگاهی در آن بگویید که موضوع فیلم چیست تا بعد برویم سراغ ناخودآگاهش: مجموعهای از چیزهای عجیبوغریب و معمولاً چندشآور. بگذریم؛ بههرحال اتفاقاً علاقهٔ من این است که به شما این منتقل شود که فیلمِ خیلی روتین و سادهای که الان میبینید — همین الان مثلاً میبینید مثلاً چه میدانم تبلیغاتیِ مهندس موسوی را میبینید — آنجا دنبال المانهای ناخودآگاه باشید؛ نه لزوماً در کاری که خیلی سوررئالیستی است؛ همه دنبال این چیزها هستند. بیایید کمی دربارهٔ این موضوعی که دفعهٔ قبل صحبت کردیم — اصلاً وقت کم است ولی کمی — یونگی نگاه کنیم: اثر — ببینید — امکاناتی به ما میدهد یونگ؛ یونگ امکانی میدهد که سری نمادهایی را که در مثلاً اثر هنری هست بیاییم سعی کنیم ببینیم اینها معنیهای ناخودآگاه دارند یا ندارند.
حکم یونگ درباره اثر و تم
فروید معمولاً — نقد فرویدی چنین نیست که فرضش بر این باشد که نمادها بهطور ثابت مثلاً ظاهر میشوند. ایدهای که دفعهٔ قبل گفتم میخواهم تغییرش بدهم؛ آن این است که یونگ امکانی که به شما میدهد این است که وقتی داستانی میشنوید — تمی، تم اصلیِ داستان دارد — میتوانید بروید سراغ اسطورههایی که تم مشابه دارند و بعد نگاه کنید ببینید — انگار اسطورهای را پیدا کنید، آن را بگذارید بهعنوان تم اصلی، این اثر را با آن مقایسه کنید و ببینید و کشف کنید کجاهایش با آن چیز نمیخوانَد. مثل اینکه یونگ چنین حکمی صادر میکند که اگر این اثر تمش این است — اگر تمش مثلاً رابطهٔ مراد و مریدی در جهت خودشکوفایی است — آنوقت این تم، این اثر، میشود یک تم خیلی مشهور اسطورهای ساختهشده؛ حالا من از اسطورهای با همین تم پیدا میکنم و حالا سری سؤال میپرسم که چرا این منحرف شده نسبت به آن تم اصلی؟ در نقد فرویدی از کجا شروع میکردیم؟ از منحرفشدن از منطق به معنای روزمرهاش. یونگ امکان جدیدی به شما اضافه میکند: منطق روزمره را هم میتوانید استفاده کنید — کما اینکه مثلاً فرض کنید من در بحثی که دربارهٔ رنگ انار داشتیم از عدم انسجام استفاده میکنم؛ میگویم اینجا ناسازگاریهایی درون متن هست، ناسازگاریهای منطقی، و اینجا جایی است که من باید دنبال ناخودآگاهش تقصیر بگویم — ولی یونگ به شما میگوید اصلاً الگوهایی وجود دارند، الگوهای اسطورهای که اینها مثل منطقاند در واقع؛ ممکن است منطق روزمرهٔ شما نباشند؛ اینها منطقِ ماوراء، منطق ناخودآگاه جمعی ماست؛ ممکن است اصلاً اینها را نفهمید ولی رمانس منطق دارد: اگر آدمی میخواهد وارد دورهٔ رشدی بشود، تم اسطورهای مشخصی در انواعواقسام داستانها داریم؛ روابط مثلاً فرض کنید مرد با زن سری تمهای کلی دارد بر اساس آنیماهایی که در اسطورهها ظاهر شدهاند. و وقتی مثلاً پدیدهای — ژانری سینمایی مثل فیلم نوآر — فیلم نوآر ژانری سینمایی است که در دههٔ سی و اواخر سی و چهل مخصوصاً در سینمای هالیوود خیلی متداول بود؛ معروفترین آثار نوآر مثلاً فیلم «شاهین مالت» که هفتصد بار تلویزیون تا حالا پخش کرده.
در آثار نوآر شخصیت زنی وجود دارد که بهاصطلاح — به زبان فرانسه؛ در آثار انگلیسی هم چنین مینویسند — میگویند فم فتال، یعنی زنِ مرگبار. معمولاً در ژانر نوآر زن مرگبار است: یعنی حیلهگر است، تله میگذارد، مرد را بهنحوی به گمراهی میکشاند. ما در اسطورهها دقیقاً مثلاً سیرن داریم؛ زنهای مرگبار داریم. بنابراین وقتی دارم کاری نوآر میبینم خیلی خوب است مقایسه کنم — حالا این مثل واریاسیونی است روی زنهای مرگبار اسطورهای — ببینم این ویژگی با مقایسه با اسطوره چه چیزی میگیرم، یا چیزی شبیه آن غیرمنطقیبودن به معنای فرویدی، جایی که میتوانم دنبال ناخودآگاه شخصیاش بگردم: یعنی اگر طرف از ناخودآگاه جمعی — از آن محضِ زنِ اصلی — پیروی میکرد داستان را چنین پیش نمیبرد، آنگونه پیش میبرد؛ پس اینجا مشکلی هست که این داستان به این سمت رفته. این ایدهای کاملاً یونگی است که اصولاً میشود خیلی از آن چیز درآورد. من تا حالا اکثراً استفادههایی که از یونگ در کارهای هنری کردهام چنین بود که از آن جنبهها استفاده کنم. مثلاً در آن انیمیشنی که با هم دیدیم خیلی بیشتر از تم سیلند به معنای کلی استفادهکردن: اتومبیل مسابقه، اتومبیلرانی دارید میبینید؛ این معنی رقابت شغلی میدهد. آنجایی که من چیزهایی فیکس اینگونه سعی کنم بگویم که اصلاً در ناخودآگاه جمعی رقابتهای اینشکلیِ شغلی مثلاً میتوانند نمادین شوند؛ و وقتی هم ناخودآگاه شخصی طرف ندارد باید سری ضرایبی که پیش آمده به این برمیگردد که این آدم اصولاً چگونه دارد به مسائل شغلی نگاه میکند و الی آخر. بیایید برگردیم سر اینکه تم اصلی — اگر به دنبال اسطورهای بگردیم که شما بتوانید این فیلم را بهنحوی واریاسیونی مثلاً روی تمِ آن اسطوره حسابش کنید — دفعهٔ قبل دربارهاش صحبت کردم که آن تمی که خیلی زیاد هم در اساطیر هست تم مثلاً مراد و مریدی است؛ ما در اسطورهها پر از این هستیم که شاگردی هست و استادی هست و استاد و شاگردانی هستند و نوعی قرار هم هست که اینها از استاد چیزی یاد بگیرند. ما در قرآن داستان موسی و خضر را داریم که یکی از جنجالبرانگیزترین داستانهای قرآن است؛ کمتر داستانی در قرآن هست که عرفا اینقدر به آن علاقه داشته باشند و دربارهاش مطلب نوشته باشند و دقیقاً به دلیل اینکه آنجا نوعی رابطهٔ مرید و مرادی را میبینید خارج از عرفِ معمول، خارج از قواعد شریعت و الی آخر؛ طبعاً عرفا — عرفایی که خودشان شیطنت درشان هست — این داستان خیلی برای شیطنتکردن جای خوبی است. بههرحال کلی داستان داریم؛ میتوانیم مخزنی پیدا کنیم از داستانهای اینشکل؛ من واقعاً اگر داستانی به ذهنم میرسید میآوردم و این متن را برایتان میخواندم و بعد از رویش مقایسههایی میکردیم.
خطوط کلی اسطوره و فردانیت
ولی خیلی داستان خاصی به ذهنم نرسید؛ فقط سعی میکنم بگویم خطوط کلی اینجور داستانها در اسطورهها چگونه است و حالا اینجا چه تفاوتهایی هست؛ و میخواهم در واقع راهی باز کنم به اینکه مضمون فیلم چیست از جنبههای ناخودآگاهش. پیش از آن بگذارید خیلی مختصر بگویم خلاصه از بحثهای فرویدی که کردیم چه از تو این کین درآوردیم؛ ایده، نکتهٔ اصلی چی بود؟ اصولاً دربارهٔ این شخصیتها، آن معلم، نوع رابطهشان، جواب آن چیزهایی «چرا آن که خودکشی میکند»؛ کلیتش چنین بود که نکتهٔ اصلی فیلم در واقع این است که شما اینجا نمایشی میبینید — مثل یک فرویدی چنین است — مثل آرزویی که تحقق پیدا کرده؛ مثل اینکه نویسنده آرزو میکند ایکاش وقتی نوجوان بودم چنین معلمی داشتم. خیلی از ما — خیلی آدمها وقتی به میانسالی میرسند و کمی پخته میشوند دقیقاً این احساس را دارند که اگر من این چیزهایی که الان میدانستم را در نوجوانی میدانستم آنگونه زندگی نمیکردم. من به دلایلی سعی کردم نشان بدهم شخصیت مرکزی فیلم نه معلم است نه نیل؛ بلکه تاد است — کسی که در واقع نویسنده بهنحوی با او همزادپنداری میکند؛ در واقع شبیهترین شخصیت به نوجوانیِ واقعی نویسنده تاد است — و آخرش هم تاد است که درسِ اسطوره را انگار گرفته؛ اولین کسی است که میرود؛ بیشتر از همه نیل که مرده؛ تاد که میماند و تحت تأثیر معلم قرار میگیرد؛ یعنی آن فانکشن اصلی، کنش اصلی معلم روی تاد صورت میگیرد. بقیهٔ شخصیتها چیاند؟ بقیهٔ شخصیتها مثل چیزهای دیگری که در وجود این نویسنده هستند. سعی کردم بگویم چیزی که به نظر میآید از فیلم نتیجه میشود — شاید خود نویسنده هم به هیچوجه خودآگاه این کار را نکرده — این است که نیل در واقع آن بخشی از علایق هنری این آدم است که به معنای واقعی کلمه در نوجوانی سرکوب شده و مرده؛ و بقیهٔ شخصیتهایی که در فیلم هستند — مثلاً فرض کنید شخصیت ناکس — شخصیتی است که این آرزوهای عشقیِ تحققنیافتهٔ این آدم است: این آدم واقعاً در نوجوانی عاشق نشده یا اگر شده جرأت نداشته برود ابراز عشق کند؛ حالا دارد تحت تأثیر این معلم از طریق آن ناکس این را انجام میدهد. در واقع همهٔ کنشهایی که — کنشهای مثبتی که انجام میشود — دقیقاً آن چیزهایی است که انگار نویسنده دارد با آن نوعی آرزو — رؤیایی که به معنای فرویدی آرزوها را برآورده میکند: هم شخصیتی گذاشته که بهنحوی از نظر جنسی مثلاً خیلی فعال است که قطعاً خود این آدم نبوده؛ آدمی که از نظر عشقی مثلاً به موفقیت میرسد، خلاصه نظر آن دختر را جلب میکند؛ و نهایتاً خودش تا جنبههای منفیِ شخصیت این آدم در آن شخصیتها ریخته شده مثل آن جنبهٔ محافظهکار این آدم در آن کسی که خیانت میکند؛ در واقع آن آدمی که خیانت میکند — که الان اسمش را یادم نیست — به نظر میرسد شخصیتی است که به معنای واقعی کلمه بخشی از تمایلات این آدم است که در نوجوانی کار خودش را کرده و باعث مرگ جنبهٔ هنری و اینها شده.
بههرحال این نمایشی است که در آن جنبههای مختلف زندگی و تمایلات نوجوانی این آدم را میبینید؛ و انگار این آرزو که اگر یکی آمده بود من میتوانستم دستکم به آگاهیهای اینشکلی برسم. حالا بیایید سعی کنید این داستان را با داستانی اسطورهای مقایسه کنید: چه تفاوتهایی میبینید؟ چه چیزهایی الان به ذهنتان میآید؟ اگر داستانی هم در ذهنتان هست — انواعواقسام داستانهایی که شنیدهاید: مثلاً هندیها، ژاپنیها، چینیها، ما، شیخی هست — چگونه این داستان معمولاً شروع میشود؟ چگونه تمام میشود؟ چه انتظاری دارید؟ چه تفاوتهایی با این فیلم دارد؟ بگذارید از داستانها — چگونه شروع میشود؟ — با طلب شروع میشود؛ شیخ نمیآید پیش شاگرد؛ شاگردی که میرود، باید برود بالای کوهی، بپرسد اینجا شیخی هست، این چیزی میداند. چون ببینید — این فعالبودن معلم را من چگونه توضیح دادم؟ اساس ماجرا در این داستانِ انجمن شاعران مرده این است که این آدم هنوز هم پخته نشده در میانسالیاش؛ یعنی شما دقیقاً میبینید معلم اصلاً پیر خردِ خوبی نیست؛ در واقع به معنای یونگی اگر آرکتایپی به اسم گروه یا پیر خرد در نظر بگیرید انعکاسش در وجودِ ناقصِ همین نویسنده همین است که میبینید: معلمی که در این فیلم میبینید ناقص است. چیزی که در این فیلم میبینید — اولین چیزی که میشود مقایسه کرد — این است که آیا این واقعاً شباهتی به پیر خرد به معنای اسطورهایاش دارد یا نه؟
غار بچهها در فیلم
موجودِ یک پیر خردِ کاریکاتوری از یک پیر خرد در واقع؛ که در نهایت کمی تحریک میکند که دنبال چیزهایی بروند و بعداً نمیتواند اینها را تا جایی پیش ببرد؛ مخصوصاً در داستان — من داستانی خواندهام — چیز شگفتانگیزی، صحنهٔ شگفتانگیزی در این داستان هست که این میرود در غار بچهها؛ در کلاس به آن اشاره کردهام، دیگر تکرار نمیکنم — دقیقاً از نیمهٔ فیلم به بعد اصلاً دیگر نقش خوبی بازی نمیکند. این دقیقاً به این دلیل است که خودِ این آدمی که الان این داستان را دارد مینویسد فکر میکند به پختگیای رسیده؛ خیلی کاری نکرده؛ مثل اینکه حتی احساس پختگیاش در حالت آرزوکردن است؛ اگر واقعاً به پختگی رسیده بود راهحل داشت برای مشکلاتی که پیش آمده بود؛ و هیچکس در این فیلم به هیچ کمالی نمیرسد وقتی فیلم تمام میشود. در داستانهای اسطورهای انتظار دارید پیر خردی ببینید با شخصیتی — شخصیتی که قطعاً در همهٔ اسطورهها خیلی شبیه همه است: نوعی حالت اعراض از جهان دارد، نوعی تسلط مطلق، مثلاً دانشِ قطعی دارد و خیلی خوب میداند چموخم همهچیز را. چنین نیست که موسی برود پیش خضر بگوید چرا این کار را کردی؟ او بگوید نمیدانم؛ همینطوری کردم. نه؛ جوابی میدهد که شما مثلاً تا اعماق وجودتان قانع میشوید که این چقدر دانش عجیبی دارد، چه آدم عجیبی است. معمولاً شخصیت پیر خرد هیچ نقصی از نظر دانش و اینها ندارد؛ اصول حرفش تمهیدِ انسان کامل است: آدمی ناقص را با خودش همراه میکند و به کمال میرساند. اولاً پیر خرد اینجا اصلاً انسان کامل نیست؛ در مقایسه با اسطورهها پیر خردی خیلی کاریکاتوری است در واقع؛ و دقیقاً از همینجاست که باید منفعل شود. پیر خرد هیچوقت منفعل نمیشود: پیر خردی که مثلاً همهچیز را میداند، راه را بلد است. بعد واقعاً کاری که میتواند بکند دیگر بچهها را تحریک کند؛ نمیتواند رهبری کند برای اینکه خودِ نویسنده راه نرفته؛ نویسنده تازه به اینجا رسیده که چیزهایی بود که من نفهمیدم، هنوز هم نفهمیدم؛ فقط الان میداند چیزهایی بود: مثلاً شعر و استقلال و خودشکوفایی اینها چیزهایی بود که در این خطها نیفتادم. بعد از آن طرف من همهٔ اینها را میخواهم ببینم؛ تفاوتها را ببینم.
من بعد از مقداری بحثکردن سعی کردم با همان شیوهای که کار میکردیم این را قانعتان کنم که اینجا مشکلِ داستان — انفعال معلم — دلیلش این است که این آدم واقعاً خودش به جایی نرسیده؛ برای همین است که فیلم افت میکند، شخصیت این آدم افت میکند و در واقع بهنحوی در مقابل مدرسه شکست میخورد و میرود. میخواهم بگویم اگر هیچ فیلمی ندیده بودیم و از آن تکنیکها استفاده نمیکردیم و سراغ نقطهضعفهای منطقی و ناسازگاریهای درونی فیلم نمیرفتیم، با مقایسه با اسطوره به همین نتیجه میرسیدیم: یعنی مستقیماً اولین واقعیتش این است — وقتی من دربارهٔ این فیلم دارم فکر میکنم وجود نرفتهام. اولین چیزی که نگاه میکنم همین است: نگاه میکنم میبینم این شخصیتی است که اصلاً نباید چنین باشد؛ یعنی تا با همین تمِ اسطوره تشخیص میدهید — تمی که میخورد مثلاً به اینجور اسطورهها — این شخصیت به آن شخصیت منطبق نیست؛ بنابراین اینجا مشکلی هست: اینجا اعوجاجی در چیزی ناخودآگاه جمعی صورت گرفته؛ پس این آدمی که دارد این داستان را مینویسد مشکل دارد. لازم نیست نگاه کنم ببینم — در حالی که این نتیجه را ممکن است از آنطرف هم بشود گرفت که خودش سخت است. بدیهیترین چیزی که میبینم اول این است که اینجا این آدم نتوانسته پیر خردی خلق کند در حالی که سعی کرده این کار را بکند؛ واضح است که حداکثر سعیاش را کرده که این آدم آدمِ جذابی باشد؛ شما هم تحت تأثیرش قرار بگیرید؛ شما هم آن فیلم را که دیدید — اگر نوجوان هستید یا جوان — بروید سراغ مثلاً ایدههایی مثل همین خودشکوفایی فردی و دوریکردن از کاپیتال؛ ناخودآگاهِ بچههاست: ناخودآگاه — مثل اینکه دقیقاً کلمهٔ گروه را دارند به کار میبرند — به زبان انگلیسی. پس اول این آدم وقتی با اسطوره مقایسه میشود این شرایط را ندارد. باز آن چیزی که ایشان اولش گفت: داستان باید با طلب شروع بشود؛ که نمیشود؛ معمولاً چنین نیست؛ نباید انتظار داشته باشید پیر خرد بیاید از بالای کوه سراغ آدمها؛ بلکه آدمها هستند که باید بروند. این باز نشانهٔ چیست؟ نشانهٔ این است که واقعاً این آدم طلب نکرده، راهی نرفته، راه دور نرفته؛ همهٔ اینها در حد تخیلات است؛ برای همین است که نمیخوانند؛ با تمِ اسطورهای، تمهای واقعیاند: این چیزهایی که واقعاً انگار میتواند اتفاق بیفتد و اتفاق افتاده، نوعی طبیعیاند، منطقیاند — اینها غیرمنطقیاند؛ منتها منطقی که نه منطقِ روزمرهٔ خودمان. تفاوتها یکیاش این است؛ تفاوت خیلی مهم؛ حتی در تمِ معمولِ اسطورهای رفتن و رسیدن به شیخ مراحلی دارد: چنین نیست که فلانی همینطوری آدرسش را پیدا کند، بغلخانهاش باشد؛ راه دور است؛ مثلاً تمام منطقالطیرِ عطار مسیری است که به سمتی مثلاً این آدمها میروند؛ تازه انگار دارند میروند موجودی را ببینند آنجا.
طلب در مسیر شیخ
حالا من شاید این تعبیر خوبی نباشد چون آن سیمرغ گروه نیست؛ ولی بههرحال چون خیلی از این داستانها چنین شروع میشود که بخشش اختصاص دارد به اینکه آدمها دارند این مسیر را طی میکنند تا مثلاً به شیخ برسند. دیگر تفاوت چی میبینید؟ و اینجا طلب وجود ندارد و این هم دالّ بر این است که واقعی نیست؛ یعنی نقطهضعفی در واقع نویسنده است که نباید انتظار داشته باشید خیلی داستانی ببینید که به نتایج مثبت برسد. مثلاً اختلافِ معمول — انتظارتان از داستانهای اسطورهای چیست؟ آخرش؟ بالاخره طرف به کمال میرسد؛ چنین نیست که فلانی برود آدرسش را پیدا نکند یا برود پیدا کند ببیند نه، این اصلاً هیچی بلد نیست و برگردد مثلاً خانهاش؛ معمولاً چنین است که میرود، آنطرف بههرحال راهنماییاش میکند و پایانی هست که این به جایی میرسد. نکتهٔ خیلی مهم: مراحل؛ همهٔ داستانهای اینتیپی مراحلی برای کمال وجود دارد؛ مثل فرایند فردانیت یا چیزی؛ چنین نیست که فلانی برود و شیخی را مثلاً پیدا کند و خیلی راحت به شیخ برسد. معمولاً مرحلههایی وجود دارد؛ مثلاً داستان موسی و خضر سه مرحله وجود دارد — تا اینکه البته داستان موسی و خضر داستانی نیست که به خودشکوفایی — مثلاً به این معنایی — به نوعی آگاهی در انسان بینجامد؛ نه به معنای خودشکوفایی روانی؛ انسان خودش آخرِ خط است؛ فقط چیزی از نظر علمی هست که اینجا قرار است یاد بگیرد. بنابراین مثال خیلی منطبق با داستانهای مشابه اسطورهای نیست؛ کمی سطح داستان از جایی — یعنی داستان دو ملاقات، دو گروه — شما کمتر چنین تم اسطورهای پیدا میکنید: یکی گروهِ همهٔ عالم، یکیش معلم خصوصی مثلاً؛ در سطح بالاتری قرار دارد؛ داستان عجیبی بههرحال. من قبلاً اشاره کردهام، دوباره هم اشاره میکنم: یونگ دربارهٔ این داستان مطلب نوشته؛ در مقالهای دربارهٔ این سه داستانِ سورهٔ کهف دارد. و مطمئنم هر کسی هر چقدر هم دربارهٔ این سه داستان فکر کرده باشد حتماً نقد یونگ را بخواند: چیزی یونگ برای گفتن دارد که شما توجه نکردهاید به آن.
من خودم اولین باری که خواندم — خیلی وقتها خواندم، این از کتابهای قدیمی یونگ بود که خواندم — توجه نکرده بودم که در داستان ذوالقرنین دارد دیواری ساخته میشود و در داستان سوم هم دیواری دارد خراب میشود که این نمیگذارد؛ دو دیوار اینجا وجود دارد و یونگ روی این بحث میکند: که اینجا این نکتهٔ مشابه در داستان دوم و سوم از کجا میآید؟ یعنی همیشه برای یونگ — همیشه — چیزهایی در تجربهٔ ما هست که ممکن است در نظر اول دیده نشود. بههرحال این مقالهٔ یونگ مقالهٔ جالبی است. پس ببینید اولاً طلب باید وجود داشته باشد — این را بگویم؛ و این خودش یعنی اینکه الان میخواهم بگویم چرا این داستان به شکست بهنحوی تمام میشود: برای اینکه این داستان درست روایت نمیشود؛ اصلاً چنین اتفاقی در دنیا نمیافتد که معلمی بیاید سرِ کلاس بچهها را از نظم دربیاورد — این تأکید — بهراحتی میتوانید بفهمید نویسنده تخیلی از کمال به شما ارائه میکند که واقعی نیست؛ برای همین است که این زنده نیست؛ این بهنحوی از جایی دادنِ شما را شاید بیشتر ناامید کند بهجای اینکه — فیلم شما، داستان اسطورهایِ اینشکلی که میخوانید — اینکه بههرحال راهی طی شد، طرف رفت و به کمال رسید، حسی میگیرید؛ حسی مثلاً حتی ممکن است حماسی در آن باشد که شما هم ترغیب شوید و این کار را بکنید؛ ولی این داستان — این داستان بسیار محتاطانهای است که بیشتر دارد دربارهٔ مشکلات صحبت میکند؛ و این بهنحوی — چون تم اسطورهای که دربارهٔ شکستخوردن در راه کمال باشد کمتر پیدا میکنید؛ یعنی اگر حالا پیدا کردید خوب است؛ آن را مثلاً بگذاریم کنار این، باز مقایسه کنیم ببینیم چه تفاوتهایی میبینیم و به این تفاوتها فکر کنیم. و همهٔ اینها را میگویم که روی این تأکید کنم که آن نتیجهای که از آنطرف که آمدیم آخر به آن رسیدیم اگر از اینطرف بیایید همان اول میبینید: یعنی کافی است تمی اسطورهای مشابه پیدا کنید و ببینید این چقدر از آن قالب دور شده و بلافاصله به این نتیجه برسید که این داستانی خیلی در واقع تخیلی از آدمی است که این چیزها را بلد نیست و در درون خودش هم تحقق پیدا نکرده؛ آرزوی چنین چیزهایی را دارد. و نکاتش — بگذارید دوباره چیزهایی که الان گفتم — شروعش با طلب نیست؛ داستان به نتیجهٔ مثبت از نظر تعلیم و تعلم نمیانجامد؛ پیر خرد باید موجودِ انسانِ کاملی باشد که نیست؛ بهاضافهٔ اینکه مراحل هم ندارد؛ و معمولاً تمِ اصلی یک انسان در مقابل یک انسان است؛ در اسطورهها کمتر پیر خردی در مقابل جمعیتی است.
فردی بودن مسیر کمال
اگر جمعیتی از شاگردها هم هست، شاگردی مشخصاً اصلی وجود دارد؛ بقیه مثلاً بهنحوی انگار دارند زمینهها را آماده میکنند؛ غالباً فردی است. چرا اینجا فردی نیست؟ اگر این آدم به کمال برسد — آدمی که واقعاً مسیر را طی میکند و به کمال میرسد و حالا میخواهد جریان کمال را برای شما روایت کند — معمولاً فردی مینویسد؛ برای اینکه — بگذارید دقیقاً یونگی بگویم — برای اینکه بعد از اینکه به کمال رسیده حالا فردی است؛ انسجام پیدا کرده؛ بنابراین فردی را میبیند که این مراحل را طی کرده و به اینجا رسیده. دقیقاً پخششدن این شخصیتِ نویسنده در چندین نفر دقیقاً نشان میدهد که این آدم همین الان هم هنوز آرزو دارد. ببینید چه آرزوهایی برای نوجوانیاش هنوز دارد: هم سکس در آن هست، هم عشق در آن هست، هم شاعرشدن در آن هست؛ یعنی چنین نیست که این خودش الان موجودی یککاسه شده باشد؛ چارهای ندارد بهغیر از اینکه انواعواقسام آرزوهایی که در او مانده — سرکوبشده و غیره — بریزد در هفتهشت نفر؛ هنوز ترس از تنبیه در او هست؛ هنوز میل به خیانت بهنحوی انگار در او زنده است؛ اینها را نمیداند ولی واقعیتش این است که اگر مثلاً فرض کنید در داستانهای اسطورهای اگر چند نفر هم باشند آن که خائن است میمیرد؛ و آن که اصلیترین شاگرد است در اینجا خیلی تحت تأثیر قرار گرفته دارد شاعر میشود — که او هم بیچاره خودکشی میکند — دارد هنرمند میشود. ببینید چیزی که میخواهم بگویم این است: دارم از این ایده استفاده میکنم بگویم یونگ به ما چیزی دیگر میدهد؛ تکنیک دیگری میدهد برای اینکه ناخودآگاه شخصی را کشف کنیم: آن مقایسهکردن اثر با تمهای باستانی است؛ چون تمهای باستانی خیلی نزدیکاند به ناخودآگاه جمعی و شما هر انحرافی هم از آنجا ببینید — مثل انحراف از عدم انسجام و غیرمنطقیبودن و اینها — میتوانید؛ و این خیلی چیز غیربدیهی است: یعنی تکنیک فروید — همین الان به هر کسی بگویید نوعی منطقی — چیزی عمومی است که میتواند تشخیص بدهد؛ ولی اینجا احتیاج دارید به اینکه کمی تجربهٔ اسطورهشناسی داشته باشید؛ با تمثیلهای مثلاً باستانی، بهاصطلاح حکایتهای باستانی؛ هرچه بیشتر آشنایی داشته باشید بهتر میتوانید تم اصلی را در واقع تشخیص دهید.
من میگویم کمی دیر شده ولی بگذارید نکتهای بگویم که حیف است؛ الان دربارهاش صحبت نمیکنم: آن هم این است که به نظر میرسد ما مثلاً در دوران کلاسیک عالمی داستان داریم که اینها خیلی نزدیک به اسطورهها هستند: یعنی در قرون وسطی عالمی حکایت دارید — حکایتهای اخلاقی — که همانگونه شروع و پایان مییابند که انگار باید بشود؛ با اسطورهها خیلی قرابت دارند. آیا نتیجه این است که ما در دوران قرون وسطی آدمهای کمالیافتهتری داشتیم که آن قسمتهای اصیل ناخودآگاه جمعی درشان بروز میکرد، و علت اینکه مثلاً — نگاه کنید — این مشخصهٔ هنر مدرن، مخصوصاً پسامدرن، این است که اصلاً قهرمانی دیگر در آن نیست: حتی مثلاً در هالیوود نگاه کنید؛ هالیوود تا دههٔ پنجاه-شصت قهرمانهایی در آن با مثلاً معیارهای اخلاقی و اینها هست ولی هرچه جلوتر میآیید موجودات، شخصیتهای اصلی بیشتر از ضدقهرماناند تا قهرمان باشند: آدم خوب، آدم بد؛ این چیزها را در اسطورهها خیلی شفاف میبینید: آدمهای خوب و آدمهای بد، سیاهوسفید، خیلی چیزها را. اصلاً الان این چیزها نیست؛ قهرمانها نقطهضعفهای منفی هم دارند مثل همین شخصیت این معلم. آیا نتیجه این است که اگر آدمی قهرمانِ درونیاش — آرکتایپ مثلاً قهرمانش — فعال باشد میتواند قهرمانی به معنای اسطورهای خلق کند و لذت میبرد از این کار و وقتی که نیست، چنین چیزی در درونش نیست، طبیعی است که اگر هم بخواهد قهرمان خلق کند آخرش قهرمانش میلنگد؟ میتوانیم چنین نتیجه بگیریم که آدمهایی که اسطورهها را خلق کردند — آدمهایی که در دوران کلاسیک کار میکردند — بهنحوی از لحاظ طیکردن مثلاً فرایند فردانیت و کمال به جاهای بالاتری رسیده بودند؛ برای همین بازتابهایی که میدادند از درون خودشان بهنحوی بیشتر شبیه مؤلفهای اسطورهای بود و در آنها واضحتر؛ و الان چون آدمها موجودات ضعیفی شدند اصلاً نمیتوانند قهرمان خلق کنند، نمیتوانند پیر خرد خلق کنند؛ و حتی به نظر من چنین است که همهٔ این چیزهای قدیمی به نظرشان مسخره میآید؛ یعنی عالمی داستان داریم که قهرمان را مسخره میکنند.
انیمیشن و کشف جرم
حتی چیزی مثل جیمز باند: خودِ جیمز باند قهرمان مسخرهای است و فیلم درست میکنند که همان جیمز — چیزی شبیه جیمز باند — که مثلاً چیزهای بامزهای مثل این فیلمهای پلنگ صورتی، کارآگاه Clouseau، کاریکاتورِ یک کارآگاه، که همهچیزش خندهدار است؛ یا مثل در واقع واقعاً کاریکاتور، انیمیشن؛ در واقع میبینیم که بعداً هم که انیمیشناش هم به وجود آمد: همیشه بهنحوی ناموفق است، ولی حالا ممکن است آخرش شانسهایی بیاورد ولی کلاً آن روند کشف جرم و اینها خیلی غیرمنطقی و فاقد آن جنبههای قهرمانی است. این — میخواهم بگویم — نتیجه این است که آدمها از نظر روانی ضعیف شدهاند در دوران مدرن؛ دوران، اصلاً دوران پسامدرن دلیل دیگری دارد. — یعنی شما دوران قدیم و انسانها را کمالیافتهتر میبینید. جوابی میتواند این باشد — ایشان جوابش نوعی برعکس است — یعنی قدیمیها همین ضعفها را داشتند ولی ناخودآگاه بودند؛ الان ما به خودآگاهیهایی از ضعفهای خودمان رسیدهایم؛ بنابراین وقتی میخواهیم خلق کنیم میدانیم که چنین نیست مثلاً؛ این ضعف، اینها نتیجهٔ مثلاً واقعگراترشدن و این چیزهاست؛ درست برعکس است؛ یعنی الان آدمها در این پوزیشنِ برتری قرار ندارند. ببین این موضوع برای من خیلی موضوع جالبی است: اینکه دیگر قهرمان وجود ندارد، اینکه همهچیز خاکستری است، نمیدانم؛ هدیهٔ خیلی مهمی است؛ یعنی موضوع برای من جالب است که به این مثلاً چند بار بنشینم فکر کنم که واقعاً نکته چیست: تفاوت عمدهای بین هنر پسامدرن و مدرن با مثلاً هنر کلاسیک هست — شخصیتها آبکیترند، قهرمان نیستند، ضعف دارند — بلکه دوران جدید دورانی است که این نوع شخصیتپردازی را میپسندد: یعنی الان نهتنها نویسنده چنین قهرمانی را خلق نمیکند، اگر آدمِ ایدهآلی خلق کند مردم هم میخوانند خوششان نمیآید؛ مردم هم چنین دوست دارند.
فیلمهایی که موقعی که قرار بود فیلم انتخاب کنیم به آنها فکر کردم — یکیاش فیلم «بیخوابی» نسخهٔ آمریکاییاش بود؛ فکر میکنم یک بار دربارهاش صحبت هم کرده باشم در کلاس؛ یادم نیست — تلویزیون دو سه بار پخش کرده تا حالا؛ با تکرار، با تکرارش میشود مثلاً شش بار؛ نسخهٔ اصلیاش اروپایی است، سوئدی یا فنلاندی؛ و نسخهٔ آمریکاییاش. فیلم خیلی خوبی بود همین نسخهٔ اصلیاش؛ آن هم تلویزیون متأسفانه یک بار پخش کرده؛ ایکاش آن را سه بار پخش میکرد. نسخهٔ آمریکاییاش هم خیلی خوب است. میخواهم دقیقاً اشاره کنم به شخصیت — هم رابین ویلیامز و هم دو قهرمان — اینجا هستند که جفتشان درشان خنثیاند: رابین ویلیامز قاتلی است، اصلاً آدمی روانی است و آن یکی هم پلیسی است که بههرحال در زمینهٔ وظیفهاش کار خیلی بدی و عجیبی انجام داده برای گیرانداختن قاتلی و بعد آنجا هم آدم میکشد. میبینید اصلاً فیلمهای جدید چنیناند: شما فیلمِ مثبت، همه، همهٔ آدمها بدند و یک آدمِ خوب هم پیدا نمیشود؛ خاکستریاند الان و تعمد هست و مردم هم چنین میپسندند الان؛ پیچیده میکند مثلاً شخصیت را، کسی که دارد شخصیت را خلق میکند. ایدهٔ خیلی واضحی هست ها که انتظار داشتم اول این را بگویید: اصلاً چیزی خیلی سادهای هست که اصلاً آن هم این است که هنرمندِ کلاسیک یا قرونوسطایی آدمِ خیلی خاصی است؛ آدمِ نقطهای است؛ فرض کنید آدمهای کلاسیک — آدمهای بسیار — چند نفر سواد دارند در قرون وسطی؟ چند نفر نقاشی میکشند؟ الان که هنر پاپولار شده همه خلق میکنند و همه هم استفاده میکنند؛ بنابراین خیلی بدیهی است که در دوران قرون وسطی هم این در واقع خلق اثر هنری اگر همهٔ مردم خوب، کما اینکه وقتی آثار عوامانه و مثلاً پاپولار قرون وسطی را هم نگاه میکنید عالمی چیز در آن هست: «دکامرون» ایتالیایی یا مثلاً داستانهای کانتربری — اینها داستانهای قرونوسطاییِ مردمیاند؛ همهاش در آن فساد هست، همهاش در آن شخصیتهای منفی هست. بنابراین شما نقاش مثلاً قرونوسطایی آدمِ خیلی خاصی است؛ مثل اینکه اصلاً هنر قداست دارد؛ قلم به دست هر کسی نمیدهند. یعنی چیزی هست — آن هم این است که تولیدکنندههای هنر خیلی زیاد شدهاند در دوران مدرن؛ همانطور که تولیدکنندههای دانش زیاد شدهاند؛ این خیلی چیز سادهای است: اگر به این جنبه برسید بگویید سؤالی که از شما کردم این بود که آیا آدمهای آن موقع برتر بودند؟ نه؛ ولی نقطهایشان نقاشی میکردند، شعر میگفتند؛ این یک نقطه؛ و نقطهٔ دیگری هم هست که خیلی مهم است: هنر کلاسیک فرقش با هنر مدرن و هنر دورهٔ رمانتیک به بعد این است که اصلاً طرف وقتی در کار — در هنر کلاسیک — خودش نیست وقتی دارد اثر هنری خلق میکند؛ عواطف و احساسات خودش را بیان نمیکند؛ اصلاً حق ندارد این کار را بکند: حافظ وقتی دربارهٔ گل و بلبل صحبت میکند گلش گلِ باغچهٔ خودش که نیست؛ اصلاً شاید بلبل ندیده تا حالا در عمرش. یعنی هنر کلاسیک اصلاً همین است که الگوهایی برتر وجود دارند که میخواهید از آنها تقلید کنید.
رمانتیسم و شاعر درباره خودش
بنابراین ممکن است یکی از هنرمندان موردعلاقهٔ شما در دوران کلاسیک — که خیلی شخصیتهای زیباییاند — طرف آدمی فاسد باشد؛ ولی وقتی دارد اثر هنری خلق میکند موظف است از روی الگوهای استاندارد خلق کند. آن چیزی که شکست خورد در دوران رمانتیک به بعد این است که شاعر دربارهٔ خودش دارد حرف میزند: یعنی اگر نیما یوشیج دربارهٔ یک غولواقه دارد صحبت میکند، این واقعاً این غولواقه یک کمی الان اینجاست؛ داروکهایی هستند که میبیند و به آنها حسی دارد؛ نه داروکی مثالی. این هنرمند — مثلاً — در مثلِ افلاطونی زندگی میکرد؛ در عالمِ مثال وقتی اثر هنریاش را خلق میکرد؛ نه واقعاً. یعنی اصلاً هنرمند کلاسیک لزوماً آدمِ برجستهای از نظر روانی نیست ولی ادای آدمهای برجسته را درمیآورد؛ قرار است آدمِ برجستهای باشد. الان قرار نیست هنرمندان آدمهای برجستهای باشند؛ همه آزادند؛ افتخار هم میکنند که هر کی هر مزخرفی — ببخشید از کلمهٔ مزخرف — واقعاً هر احساس کثیفی هم در وجودش هست بیاید بیان کند؛ هیچ دروپیکری نیست؛ خلاصه آدمهای کثیفی مثل خودش با همان احساسات که خوششان میآید. ولی موسیقی دوران ما را نگاه کنید، چه میدانم داستان، شعر، همهچیز مبتذلترین: طرف مثلاً بیمار روانی است، دوست دارد شکنجه کند، سادیست است؛ خلاصه میرود اثر هنری زیرزمینی خلق میکند، آدمی را میگیرد مثلاً تکهپارهاش میکند، بعد هم زیرزمینی پخش میکند؛ عدهای آدمِ سادیست مثل خودش هستند که خوششان میآید، میخرند، ممکن است خیلی هم پرفروش بشود. بنابراین دو اتفاق مهم افتاده: یکی اینکه دیگر هنرمندان افراد خاصی نیستند و اصلاً قبول ندارند که از الگوهایی باید پیروی کنند؛ بنابراین اصلاً دوران کلاسیک چنین نیست که آدمها آدمهای برتری باشند در قرون وسطی؛ همان آدمهایی هستند همانطور که آدم میخوردند و مثلاً تفتیش عقاید میکردند؛ شاید از جهاتی از موجوداتِ مدرن رامترند، از جهاتی وحشیترند؛ بههرحال هیچ نتیجه چنین نمیشود گرفت.
کیپفیر قدیم و جدید
آن نکتهای که ایشان گفت — حالا چیزی که شما گفتید که پوشش داده شد با این حرفی که من زدم — نکتهای که ایشان گفتند به معنایی درست بوده: یعنی طرف اصلاً دنبال این است که اگر قهرمانی در درون او زندگی نمیکند صادقانه قهرمان خلق نمیکند؛ ولی در دوران قرون وسطی طرف حتی — من میخواهم بگویم اگر آگاهی هم داشته «من چنین قهرمانی در درونم ندارم» ولی خلقش میکرد؛ برای اینکه هدفش از هنر مثلاً بیان چیزی متعالی است که باعث تعالی بشود؛ دیگر شأن هنرِ دوران مدرن تغییر کرده. هر وقت برسم به جایی که بتوانم این مقاله را معرفی کنم میکنم: مقالهٔ والتر بنیامین دربارهٔ تکثیر مکانیکی را بخوانید — فکر میکنم مقاله نقطهٔ عطفی است در نقد هنری که سعی میکند نشان دهد امکان تکثیر مکانیکی آثار هنری نقطهٔ عطف مهمی در کار هنر است؛ خود این مقاله هم نقطهٔ عطفی است در نقد هنری که متوجه شد وارد دوران جدیدی شدهایم؛ دورانی که میشود آثار هنری را به هر تعداد دلخواه با کیفیتی خیلی خوب تکثیر کرد: یعنی دیگر برای موسیقی لازم نیست منتظر باشید یکی بیاید برایتان موسیقی اجرا کند؛ نواری میخرید، سیدی، دیویدی میخرید؛ دیسکوگرافی مثلاً — حالا هر کسی، خلاصه در دیویدی جا میشود؛ طرف هر چقدر هم کار کرده باشد — و بعد هر لحظه دلتان بخواهد گوش میدهید؛ اینکه چیزی از هنر حذف شده و حالا وارد دورهٔ جدیدی میشویم. من فکر میکنم بههرحال دورشدن آثار هنری از اسطورهها و جنبههای کلی که در همهٔ آثار هنری قبلی بود مقداریاش نتیجهٔ صداقت است؛ نه نتیجهٔ چیز منفی؛ نتیجه — به قول ایشان — یک آگاهی است: «من اینطور نیستم» و روادانستن اینکه من هر چه در درونم هست را — این جنبهٔ منفی هم دارد — بیانش کنم؛ که طرف اگر بیمار روانی هم باشد؛ واقعاً هنرمندان در آنها تکوتوک نیستند. حالا شاید اکثر بیماران روانی در حد بستریشدن در آنها باشد؛ حالا اسم نمیبرم چون هر کی اسم ببرم ممکن است دوست داشته باشد.
قبلاً رومان پولانسکی را اسم بردم: رومان پولانسکی واقعاً یکی باید بگیرد جلبش کند؛ نه اینکه این آدم کاملاً مریض است؛ دچار هزار جور مشکل روانی واقعاً است؛ فیلمهایش هم واقعاً منکر آن نیست؛ یعنی از او بپرسید؛ وودی آلن مثلاً تمام عمرش دارد روانکاوی میشود؛ همیشه هم در فیلمهایش این را دارد میگوید که مدام میرود، در عکس خیلی فیلمهایش جلسه دارد با روانکاوش حرف میزند یا حالا یکی از شخصیتهایش مثلاً چنین است یا دارد دربارهٔ روانکاوش صحبت میکند؛ عمری رفته پیش روانکاو و بههرحال مشکلاتی داشته؛ حالا بگذریم از زندگی خصوصیاش. بههرحال این پدیدهٔ جدیدی است که هر کسی هر کارش میزند، هر چه هم دلش بخواهد میگوید؛ فقط ملاک بیشتر روی صداقت است؛ حرفِ جدید زدن؛ و بگذریم. حالا من نمیخواهم خیلی — فکر میکنم به موضوع این جلسه مربوط است: ما الان تقریباً این دفتر هنری که از الگوهای اسطورهای خیلی دورند نداریم؛ و اگر چنین چیزی تولید شود اثری کلاسیکِ بیروح است. با نمک؛ ایشان سؤالی داشت — فیلمهایی که همه سیاهوسفیدند؛ به همه؛ تعجب کردم. این بخش خدا و شیطان را بگذاریم کنار؛ چون چیز مهمتری گفتید که به نظرم جالبتر بود برای بحثکردن: اینکه خدا و شیطان بههرحال همچنان هم بهنحوی چیزهایی هستند. ممکن است بگویید در قرون وسطی جورِ سیاهوسفیدتر بود؛ که دلیل اینکه مذهب دقیقاً جنبهٔ سیاهوسفیدِ درون ما را جایی پروجکت کرد؛ وقتی چیزی پروجکت میشود تقویت میشود و به آگاهی مثلاً میرسد و ما در دورانی زندگی میکنیم که دورانِ مدرن است و این پروجکشنها دیگر نیست؛ طبعاً درون ما هم تقویتی صورت نمیگیرد: یعنی درون آدمها الان سیاهوسفید نیست. این میخواهید بگویید؟ نمیخواهید این را بگویید؟ صورتمسئلهتان چیست؟ چه چیزی را میخواهید توجیه کنید؟ چرا الان قهرمان نداریم؟ — من نمیدانم منظورتان از هنرمند چیست. بین این هنرمندان خوب هم هست؛ مثلاً تارکوفسکی. — نه؛ تارکوفسکی؛ که اختلافات سلیقهای.
من فکر میکنم دقیقاً نکته این است که مثلاً آدمی مثل تارکوفسکی هم قهرمانش نقطهضعف دارد؛ برای اینکه خودش هم به کمال نرسیده؛ آگاه هم هست که به کمال نرسیده؛ ادایش هم درمیآورد؛ ممکن است میان هنرمندان موجود هنرمندِ بسیار برجستهای باشد نسبت به دیگران ولی بههرحال انسان کامل نیست: یعنی قهرمان دارد تارکوفسکی؛ بعضیها اصلاً — ببینید مسئله فیلمهایی میبینید که همهشان سیاهاند اصلاً؛ همه منفیاند؛ این خیلی پدیدهای است — تارکوفسکی چنین نیست: مثلاً آخرین فیلمش «ایثار» قهرمانِ مشخص دارد که نوعی مسیحِ مدرن است که از خودش مثلاً میگذرد؛ یا «نوستالژیا»یاش همان هنرپیشه قهرمان آن فیلم است به معنایی که کسی را هم هدایت میکند و خودش هم نابود میشود؛ همه؛ آنجا همیشه همهٔ قهرمانها نابود میشوند به دلیل نگاهِ مسیحی. — آره ولی شما میخواهید بگویید آن خلوص قرونوسطایی را ندارد تارکوفسکی؛ برای اینکه خیلی آدمِ صادقی است؛ ولی هنوز برای وجودش قهرمان هست؛ قهرمانی که سفیدِ سفید نیست ولی روشن است. — بله؛ میگویم این جنبهٔ مثبت هنر مدرن است از آن دورهٔ رمانتیک به بعد که آدمها صادقانه حرف میزنند: اگر چیزی در وجودشان واقعاً نیست، حسش نمیکنند نمیگویند؛ در حالی که در قرون وسطی میگفتند. — شما نکتهٔ دیگری داشتید؛ میگفتید دربارهٔ خدا و شیطان. — من سعی کردم بگویم؛ گفتید آره من که گفتم و گفتم؛ حالا منظورتان نبود. پروجکشن عملی است که آن چیزهای درونی را تقویت میکند: یعنی یونگ چه میگوید دربارهٔ اینکه مذهب را وقتی حذف میکنید اتفاقهای بدی ممکن است بیفتد؟ مذهب به شما چیزهایی میدهد: من یک Shadow دارم؛ مذهب به من چیزی به اسم شیطان میدهد و من این Shadow خودم را میتوانم در نهایت قدرت پروجکت کنم روی موجودی خبیث که در بیرون واقعاً هست؛ بنابراین بهنحوی این Shadow من چیز میشود؛ مثلاً پنهان نمیشود؛ جایی در بیرون رزونانس پیدا میکند یعنی اینکه این مالِ روانِ من بیرون میآید.
مثل اینکه آدمهای مذهبی خیلی راحت از فریبِ نفس خودشان حرف میزنند؛ میگویند شیطان دارد گولشان میزند؛ بهنحوی با جنبهٔ منفی درون خودشان مانوساند؛ در حالی که آدمی که اصلاً فضای ذهنیاش اجازه نمیدهد ممکن است عمری زندگی کند و نبیند که در تمام مدت درونش فریبکاریهایی وجود دارد. خدا را میتوانید Self را روی مسیح مثلاً پروجکت کنید الی آخر. بعد این نظام وقتی به هم میریزد — نظام خودآگاه به هم میریزد — شما دیگر نه شیطانی جایی پروجکت کردهاید؛ در درونتان هم اینها از هم تمایز نمییابند؛ قاطیاند و بهنحوی در واقع درونتان آن آرامشی که پیدا میکردید با پروجکتکردن اینها به بیرون را ممکن است از دست بدهید؛ این نکتهای است که بههرحال در دنیای مدرن هست: یعنی ما به معنایی صداقت را به دست آوردیم ولی آدمها نقطهضعفهایی هم پیدا کردند: مثلاً در این سیاست دیدن و ندیدن اصلاً قبول ندارند که چیزی سیاست؛ مذهب قرون وسطی به مردم میگفت واقعاً سفیدی وجود دارد و سیاهی وجود دارد؛ تو در درون خودت هم این را میدیدی؛ اصلاً در شکلِ سفید و سیاه میدیدید؛ نگاه کنید مثلاً اتلو؛ شخصیتی در آن هست؛ اسمش چیست؟ یاگو؛ شیطانِ مجسم است؛ هر چقدر بخواهید این آدم فریبکار و منفی است؛ یک ذره سفیدی در وجودش انگار نیست؛ در حالی که مثلاً دزدمونا سفید است؛ اتلو بیچاره علیرغم آن چهرهٔ سیاهی که دارد قلب پاکی دارد. شما اصلاً در دوران مدرن معمولاً چنین است. من یک بار — این مثال فکر میکنم — تجربهای؛ کسی به من دو فیلم همزمان داد من دیدم: نسخهٔ قدیمی کیپفیر؛ «تنگهٔ وحشت»؛ «تنگهٔ وحشت» فیلمی است که پانزده-بیست سال پیش ساختهاند؛ بازسازیکردن؛ نسخهٔ اولش مثلاً اواخر پنجاه ساخته شده. آن قلاده؛ در سینما همان روند — انگار از کلاسیک به مدرن رسیدن — را ما در ظرف مدت کوتاهی طی کردیم: هالیوود مثلاً در دههٔ چهل-پنجاه خیلی کارهای کلاسیک میساخت؛ سیاهوسفید به معنای اینکه شخصیتهای خوب و بد دارد. حالا شما همین کیپفیر قدیمی را کنار جدید ببینید؛ ببینید اوضاع چگونه است: آنجا آدمی خیلی خوب، خانوادهای خیلی بیگناه، آدمی بیمار روان که اینها را آزار میدهد.
شما این جدید را که میبینید اصلاً تا مدتی هنوز رضایتتان این است که آنها آدمهای بدیاند و این آدم خوب است؛ اینقدر شخصیتها خاکستریاند: این بهنحوی حق دارد که دارد اینها را آزار میدهد؛ اینها هم هیچکدامشان آدمهای سفیدی نیستند؛ همهشان بهنحوی خاکستریاند: مرده در خانواده به زنش خیانت میکند، دختره بهنحوی مثلاً این موضوع در این نوجوانهاست. بههرحال این پیچیدهکردن فضای دنیا دستکم پسامدرن است و مردم هم آنگونه لذت میبرند؛ مردم الان اگر در هالیوود همان کیپفیر را همانشکلی بازسازی کنید — یا آدمِ خیلی بد، یا آدمِ خیلی خوب را آزار میدهد — و بازی جالبی که کارگردان این نسخهٔ جدید کرده این است که آنجا رابرت میچم آدم بد است و گریگوری پک آدم خوب؛ اینجا طبیعی است که آنها پیرند؛ زمانی که بازسازی انجام میشود آدمهای جدیدی نقشبازی میکنند که اتفاقاً آدمِ بد رابرت دنیرو است — که طبعاً بیننده نسبت به او ترحم بیشتری دارد — تا مثلاً کسبوکتی نقش مثبت را مثلاً دارد بازی میکند — نقش گریگوری پکِ قدیمی را. جایی کار به دادگاه میرسد: گریگوری پک بهعنوان هنرپیشه الان وکیل مدافع رابرت دنیرو است؛ رابرت میچم وکیل مدافع نیک نولتی است که آدم خوب است مثلاً؛ یعنی تعمداً این دو را آمده ضربدر جایشان را عوض کرده: آنجا گریگوری پکی که خیلی آدم خوبی بود اینجا دقیقاً مدافع آدمِ بد مثلاً در این فیلم. آخر فیلم بههرحال این آدم اینقدر جنایت میکند و کارهای زشت انجام میدهد که بهعنوان آدم منفی میشناسیاش ولی همچنان اینها آدمخوبها نیستند؛ آنها آدمِ منفی، بد، بد نیستند: نوعی دیوانه است؛ مثلاً دیوانهبازی درمیآورد؛ نسبت به او حساسیت پیدا میکنید. بههرحال این نمیخواهم این موضوع را ببندم؛ از آن قسمتی که مربوط به بحثهای امروز بود دوست داشتم اشاره کنم: فکر میکنم این نابودشدن این تفسیرهای خالص و اسطورهای نقطهٔ مهمی در چیز مدرن است. — آره؛ ولی بههرحال هنوز مثلاً آدمهای مذهبی در جاهایی در جوامع که قرونوسطاییِ آن گسست برایشان کامل اتفاق نیفتاده؛ این مجموعه از مدرنیسم و مثلاً مذهب و اینها که خودشان دارند.
این موضوع جالبی است.