→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۶۱ · نقشهٔ جلسات

تحلیلِ هامون — ۱

۱۳,۸۵۹ واژه · ۳۲ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

جلسه با دو نکته دربارهٔ ریتم و جزئیات فیلم هامون و دشواری خوانش روان‌کاوانهٔ آن آغاز می‌شود. سپس ساختار فیلم و صحنهٔ دادگاه، شخصیت علی عابدینی، خودکشی هامون و رابطهٔ او با مهشید بررسی می‌شود. در پایان چند پرسش دربارهٔ آنیما و بعد سیاسی-اجتماعی فیلم باز می‌ماند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

مقدمه: جزئیات و ریتم فیلم هامون

من اول به‌عنوان مقدمه دو نکته را می‌گویم که پیش‌تر به آن‌ها اشاره کرده‌ام؛ در مورد خود این فیلم و مشکلاتی که احتمالاً نسبت به فیلم‌هایی که تا حالا درباره‌شان صحبت کردیم وجود دارد. احتمالاً حالا متوجه شده‌اید که این فیلم خیلی خوراکِ جزئیات است: اولاً ریتم خیلی سریعی دارد؛ بیشتر یک ساعت و مثلاً پنجاه دقیقه طول می‌کشد و به اندازهٔ سه چهار ساعت در آن جزئیات گنجانده شده، با ریتم خیلی سریع. این‌ها در واقع به همدیگر مربوط می‌شوند: اگر نمی‌خواستید ریتم این‌قدر سریع بگیرد شاید راحت می‌شد آن را سه چهار ساعت کرد، و اگر یک ذره از ریتم می‌خواست شاید می‌توانستید با صدا و سیما رابطه بزنید و یک سریالی سیزده‌ساعته از آن دربیاورید. داستان جا برای این دارد که شما در واقع همهٔ زندگی خانوادگی یک آدم را همراه با مسائل شغلی و مسائل اعتقادی‌اش در فیلم مرور می‌کنید؛ خیلی جا داشت شخصیت‌های دیگر هم — اگر خودش می‌خواست — به چیزی شبیه سریال تبدیل شود. در هر حال ریتم سریع است و جزئیات زیاد است و برای همین شاید با دقت خیلی زیاد باید فیلم را نگاه کرد.

یک نکته‌ای که من قبلاً هم به آن اشاره کرده‌ام این است که این فیلم از جهاتی برای کار کردن با شیوه‌های روان‌کاوی به نظر می‌رسد انتخاب مناسبی نیست؛ به این دلیل که با آدمی در روبه‌رویی هستیم که خودِ کارگردان و نویسندهٔ فیلم آدم خیلی خودآگاه و باسوادی است و در مورد یک نکتهٔ خطرناک: روان‌کاوی بلد است؛ مترجم مثلاً کارهای یونگ در ایران بوده و همیشه در مصاحبه‌هایش می‌گوید آشنایی‌اش با یونگ در زندگی‌اش خیلی مهم بوده. بنابراین نه فقط روان‌کاوی را خوب بلد است، یونگ را به‌طور خاص هم بلد است. و بنابراین راه راحتی نیست که بلافاصله چند نماد در این فیلم ببینید و فکر کنید این‌ها از ناخودآگاه مهرجویی درآمده. نه؛ اتفاقاً خیلی از این نمادها از خودآگاهش درآمده. به‌عنوان مثال کارد آشپزخانه را در این فیلم می‌بینید و بعد یک مرحله جلوتر — بسته به اینکه هر کسی از آن استفاده کند — تفنگ پدربزرگ؛ این‌ها به‌وضوح نمادهایی هستند؛ نماد جنسیتی‌اند و به نظر می‌رسد مهرجویی کاملاً متوجه این نکته است.

ناخودآگاه و تکنیک در سینمای مهرجویی

یا اصلاً بگویم تکنیکِ کار با ناخودآگاه را، که می‌دانید در روان‌کاوی از همین‌جا شروع می‌شود: وقتی کسی کاری را فراموش می‌کند معنایش این است که در ناخودآگاهش فشارهایی هست که نمی‌خواهد آن کار را انجام دهد. اینکه هامون مدام یادش می‌رود که رفته زیرزمین دنبال تفنگ بگردد؛ یادش می‌رود وقتی دارد پیش مادربزرگش می‌رود تفنگ را جا می‌گذارد — این‌گونه نیست که مهرجویی نداند؛ او ابزارهای بیانی‌ای دارد و از آن‌ها استفاده می‌کند تا شما بفهمید که در درونش همچنان به دلیل علاقه‌ای که به همسرش دارد، میل ندارد این کار را انجام دهد. و چیزهای خیلی واضحی هم هست؛ مخصوصاً در این فیلم خاص مهرجویی تأکید بر این است که مهرجویی خودش آدمی است که یک‌جور نگاه روان‌کاوانه دارد: مثلاً حضور روان‌کاوها در فیلم؛ جلسات روان‌کاوی در آن وجود دارد. خود هامون را می‌بینید که با خودش یک‌جور رابطهٔ روان‌کاوانه دارد؛ به اصطلاح حالت خودکاوی دارد و رویاهای خودش را یادداشت می‌کند؛ دقیقاً مثل خاطره‌های آدم‌هایی که یک‌جوری روان‌کاوی خوانده‌اند یا علایق روان‌کاوانه دارند. خود فیلم رویا دارد؛ تقریباً با یک رویا شروع می‌شود، با یک رویا تمام می‌شود، و بخش‌هایی از فیلم هم رویایی‌ای است که هامون یادداشت می‌کند و مجموعه‌ای از نمادها در آن رویا ظاهر می‌شود، و واضح است که مهرجویی تا حدودی آگاهانه چیزهایی را انتخاب می‌کند. مثلاً اولین نمای فیلم: قهرمان فیلم دارد از سمت دریا به سمت شام می‌آید؛ شما فوری مثلاً می‌خواستید یادداشت کنید که دریا احتمالاً نماد ناخودآگاه جمعی و این‌گونه چیزهاست. یونگ خیلی روی این تأکید می‌کرد که بهترین نماد برای ناخودآگاه جمعی دریاست. باز فکر نکنید که من نمی‌دانم این‌جا استفاده‌ای که از دریا می‌کند تصادفی است که فیلم در دریا شروع می‌شود و در دریا خاتمه پیدا می‌کند؛ مطمئن باشید که چنین آگاهی‌ای هست. یک قسمتی از این یادداشت — به نقد این موقع نمایش‌تان در این جشنواره — را برایتان بخوانم که دربارهٔ فیلم می‌گوید؛ می‌گوید دربارهٔ این آثارِ بسیار عمیق شدن این و گودیا بسیار کمک هم کردند؛ این گذار را هم من خودم به‌نوعی طی کردم.

هامون به‌مثابه جلوه ناخودآگاه جمعی

شاید بشود گفت که این‌جا جبهه در واقع ما آگاه جمعی است و در حال گذار از این پله به پلهٔ دیگر، از این بحران به بحران دیگری. خودِ نقد در مطلبی که نوشته دارد می‌گوید هامون خودش انگار یک‌جور جلوهٔ ناخودآگاه جمعی ملت ایران می‌تواند باشد. اینکه این کار چقدر موفق شده باشد بحث جداست. ولی اینکه ما با آدمی طرفیم که همهٔ این چیزهایی را که ما می‌دانیم احتمالاً او هم می‌داند، بنابراین اگر دیدگاه‌های روان‌کاوانه داشته باشد مشکلی که پیش می‌آید این است که راحت نمی‌توانید بگویید این‌جا خودآگاه بود، این نماد ناخودآگاه بود و الی آخر؛ باید سعی کنید نقدتان را بر اساس این حرف‌ها خیلی پیش نبرید. بنابراین من از این جهت استقبال می‌کنم که دربارهٔ چیزهایی صحبت کنیم که خیلی ناخودآگاه نیستند؛ برای اینکه نشان بدهم نوع نگاه روان‌کاوانه به این وابسته نیست که طرف واقعاً ناخودآگاه باشد؛ اگر بخشی از نمادها هم خودآگاهانه به کار رفته باشد خیلی فرق نمی‌کند. امیدوارم دربارهٔ این‌ها به جاهایی برسیم. با چنین آدمی سروکار داریم. نکتهٔ دیگری هست: به جای آن جزئیات زیاد، واقعاً الان مطمئن نیستم که بتوانم همهٔ چیزهایی را که دربارهٔ این فیلم هست در همین جلسه بگویم؛ سعی می‌کنم ادامه بدهم. خیلی امیدوارم که کمی همکاری کنید؛ یعنی در جاهایی نظر خودتان را بگویید و فقط متکی به نقد من نباشید. قبول دارید که اصلاً نمی‌شود صحنه‌به‌صحنه فیلم را نگاه کرد و درباره‌اش حرف زد؛ نه تقطیع زمانی دارد و نه روایتش برای این‌گونه چیزها مرتب است؛ کل فیلم — قرار ما در این فیلم تقریباً بیست‌وچهار ساعت آخر زندگی یک آدم را ببینیم که به انواع مختلف دچار آشفتگی شده، و اتفاق‌های مهمی که قرار است در این بیست‌وچهار ساعت بیفتد این است که به دلیل اختلاف‌هایی که با همسرش دارد باید در دادگاه حاضر شود — صحنهٔ دادگاه را بعداً می‌بینیم.

بیست‌وچهار ساعت آخر زندگی

شاید نزدیک همان وسط‌های خود فیلم هم هست که صحنهٔ دادگاه را از نظر زمانی می‌بینیم؛ و بعداً بر اثر همان فشارهایی که از مسائل خانوادگی به او آمده نهایتاً به این ایده می‌رسد که نیمه‌شب به همسرش سوءقصد کند و صبح روز بعد — در همان بیست‌وچهار ساعت، بعد از اینکه فیلم از نظر زمانی شروع شده — اقدام به خودکشی می‌کند. اینکه موفق می‌شود یا نه دیگر مهم نیست؛ مهم این است که بیست‌وچهار ساعت از زندگی آدمی را می‌بینید که داستان به‌نوعی به خودکشی ختم می‌شود. خیلی واضح است که مهم‌ترین کشمکشی که در زندگی‌اش — دست‌کم در آن بیست‌وچهار ساعت آخر و به نظر می‌رسد در ماه‌های آخر زندگی‌اش — با آن روبه‌روست مشکل خانوادگی است که با همسرش دارد؛ همچنان ادعا می‌کند که همسرش را دوست دارد ولی همسرش می‌خواهد به هر ترتیب از او جدا شود. به‌اضافهٔ اینکه همین مشکلات یک‌جوری منجر به مشکلات مالی و چیزهای دیگر هم در زندگی‌اش شده: از خانه انداختنش بیرون — نمی‌دانم — وسایلش را گذاشتن سر کوچه که نتواند آن‌جا برود، و مشکلات جانبی زیادی دارد، به غیر از صرفِ اینکه طلاق مطرح باشد. منتها همان‌طور که از مهرجویی انتظار می‌رود، این صرفاً بیان روابط زن و شوهر و اختلافات خانوادگی نیست. یعنی کنار این ماجرا — که به گمان من به اصطلاح هستهٔ مرکزی فیلم است و بیشترین حجم زمانی فیلم به بررسی همین روابط و خرج شدنش و رسیدن به مسئلهٔ طلاق اختصاص دارد — دست‌کم دو تم خیلی روشن دیگر هم می‌بینید. یکی وضعیت در واقعِ انفعالی خود هامون است که بیشتر صورتِ ارتباطش با آن آدمی است که اسمش در فیلم علی عابدینی است. یعنی به غیر از خاطرات زندگی زناشویی هامون، یک مرحله دست‌کم یکی دو خاطرهٔ مجزا و بعد یک سری خاطره از رابطه‌اش با علی عابدینی هم می‌بینید.

هامون و گرایش عرفانی

که کسی است که یک‌جوری به هر حال تفکرات خاصی را در هامون ایجاد کرده یا تربیت کرده؛ به‌نوعی نشان‌دهندهٔ یک تفکر عرفانی است که هامون به آن علاقه دارد. بنابراین بخشی از فیلم هم کلاً به خود هامون، اعتقاداتش و ارتباطش با مضامین عرفان در سایهٔ ارتباطش با علی عابدینی می‌پردازد. یعنی به غیر از هامون که شخصیت اصلی فیلم است، بخشی را دنبال حرف‌هایش هستیم و شخصیت سوم علی عابدینی است که ارتباط فکری با هامون دارد؛ بعد آدم‌های دیگری هم هستند که در ارتباطش با همسر و خانواده‌اش واسطه‌اند و تعداد زیادی همکار اداری و شغلی هامون را می‌بینید. تم دیگر — به غیر از اعتقادات هامون و ارتباطش با علی عابدینی — مسائل اجتماعی است که ما از مهرجویی معمولاً انتظار داریم در هر فیلمش یک‌جوری مطرح شود. شما به غیر از مسائل شخصی و خانوادگی هامون، مسائل شغلی‌اش را هم می‌بینید؛ این بیست‌وچهار ساعت آخر روز خاصی نیست که هامون سر کار نرود: هم صبح اداره می‌رود، بعدازظهر در شرکتی دیگر کار می‌کند و بخشی از فیلم که خیلی هم کوتاه نیست به آن‌ها می‌پردازد؛ به چیزهای محیط کار، ارتباطش با رقیبش که ارتباط خیلی جالبی است. در سایهٔ این اتفاق‌هایی که در محیط‌های کاری می‌افتد، چیزی از اواخر دههٔ شصت این کشور را هم می‌بینید که به گمان من خیلی جالب است و شایستهٔ ثبت شدن. کلاً ویژگی کارهای مهرجویی این است که در هر زمانی که فیلم می‌سازد چیزی از آن زمان در فیلم باقی می‌ماند که بعداً جای بررسی دارد. کمتر فیلمی می‌شناسم که بتوانم معرفی کنم و بگویم اگر اواخر دههٔ شصت را می‌خواهید، فیلمی ببینید که این‌قدر خوب انعکاس فضای جامعه‌اش باشد مثل هامون؛ چیزی از خیابان‌های تهران و نوع روابط کاری را ببینید. پس یک تم اصلی ارتباطش با همسر و مسائل خانوادگی و اختلافات است، یک تم مربوط به ارتباطش با علی عابدینی و اعتقاداتش، و یک تم مسائل اجتماعی و محیط کار است که این‌ها کنار هم یک‌جوری درهم‌وبرهم روایت می‌شوند: در مقطع‌هایی سری خاطرات گفته می‌شود و هم‌زمان سری صحنه‌هایی از زمان حال را می‌بینید — چون آن بیست‌وچهار ساعتی که می‌بینید.

زمان حال، خاطره، رویا و تخیل

همزمان با اتفاق‌هایی که در آن بیست‌وچهار ساعت می‌افتد، لحظه‌هایی دارید که خاطرات، رویاها یا تخیلات اوست. تخیلاتشون — صحنه‌ای که رئیس اداره خودش را به صورت سامورایی می‌بیند و چند دقیقه‌ای از فیلم را می‌بیند — این‌ها یک‌جوری آن هم‌زمانی زمانیِ بیست‌وچهار ساعت را قطع می‌کنند و شما با چیزهای زیادی از گذشتهٔ این آدم آشنا می‌شوید. نکتهٔ دیگر که فعلاً خیلی روی آن تأکید نمی‌کنم این است که این صحنه‌ها به‌طور مداوم با صحنه‌های رانندگی هامون یک‌جوری به همدیگر می‌چسبند. این چسبِ فیلم، این صحنهٔ تکراری، ساختاری در فیلم می‌سازد: خیلی زیاد بین این صحنه‌ها خاطراتی هستند که تمام می‌شوند؛ شاید بیشتر از ده صحنه در فیلم هست که هامون را در اتومبیلش در حال رانندگی می‌بینید که همهٔ آن‌ها به‌نوعی قابل حذف‌اند، ولی در بعضی‌هایشان اتفاق‌هایی می‌افتد که جزو روایت‌اند؛ مثل اینکه در یکی از این رانندگی‌ها علی عابدینی را می‌بیند. خلاصه این علی عابدینی یک مجهول است که هیچ‌وقت در این بیست‌وچهار ساعت نمی‌بینیمش و الان که یک‌جور تلاشِ ادایِ برآورده کردن با او و ناموفق بودنش در واقع هست، از کنار اتومبیل این آدم رد می‌شود و این آدم سعی می‌کند دنبالش برود — یکی از وقایع فیلم در همین رانندگی پیش می‌آید — و خیلی جاها فقط می‌بینید که دارد رانندگی می‌کند؛ نکتهٔ خاصی در رانندگی نیست و این صحنه‌های تکراری برای فیلمی که خیلی پراکنده است، برای اینکه ساختاری از نظر تصویری به فیلم بدهد خوب است؛ نوعی تعمق است که لابه‌لای این صحنه‌های پراکنده و خاطرات به فیلم نظمی بدهد. نه فقط رانندگی‌ها؛ بعضی از خاطرات هم اتفاق می‌افتند، نه در زمان حال، بیشترش در آن فضاهای واقعیِ بیست‌وچهار ساعت نیست. این کلیات فیلم بود. ما دربارهٔ یک فیلمِ منتقدِ خودکشی صحبت می‌کنیم — اصلاً مهم نیست که خودکشی‌اش موفق است یا ناموفق — و شما قرار نیست وقتی این فیلم را می‌بینید به‌نوعی درک کنید که این آدم چرا دارد خودکشی می‌کند؛ و عجیب‌تر از خودکشی، تصمیمش برای ترور همسرش است. راحت نیست فیلمی ببینید که آدمی در آن در حالی که ادعا می‌کند عاشق زنش است تصمیم می‌گیرد به سمت همسرش تیراندازی کند.

آغاز بحران و تیراندازی

به هر حال بیست‌وچهار ساعت عجیب‌وغریبی است که اولش شروع می‌شود و همهٔ اتفاق‌های عجیب در آن می‌افتد. می‌خواهم برای اینکه راهی به محتوای فیلم باز کنیم — فکر می‌کنم دیدگاه‌های مختلفی برای فهمیدن این فیلم دیده‌اید — از آن‌جا شروع کنم. دیشب به ذهنم رسید که آن مجلهٔ فیلمی که نقد هامون در آن چاپ شده بود — مال همان سال شصت‌ونه که فیلم نمایش داده شد — احتمالاً در انبار داشته باشم. همین‌طور که داشتم فکر می‌کردم و این یادداشت‌های پراکنده‌ای را که هیچ‌وقت فرصت نمی‌شد بنویسم، به ذهنم رسید بروم و آن را پیدا کنم؛ چیزی از آن‌جا پیدا کردم؛ یک فیش — حالا مال چیست، نمی‌دانم. رفتم در انبار و دیدم مجلهٔ فیلم نیست، یک شمارهٔ بعدش در انبار بود، و یک‌دفعه یادم افتاد که کتابی در این موضوع دارم که در انبار نیست، در کتابخانه‌ام است. آمدم و پیدا کردم و خوشبختانه نه فقط نقد فیلم در آن چاپ شده بود، یک عالمه نقد دیگر دربارهٔ هامون هم در این کتاب هست به‌اضافهٔ بخشی از حرف‌های خودِ هامون، و من همان یکی دو نقدی را که می‌خواستم از مجلهٔ فیلم بخوانم شب و صبح یک‌جوری مرور کردم. بعد یادم افتاد این‌هایی که الان به آن اشاره کردم — اینکه چقدر دیدگاه‌های مختلف برای فهمیدن فیلم.

خیالات و نقدهای پیرامون فیلم

مستلزم این است که تفکر و ذهنیتِ آدمی است و حتی یک سری خیالات عجیب‌وغریبی هم به ذهنش می‌رسد که مثلاً در این نمایش داده می‌شود. این نقدها را دارم؛ حالا من دارم این را مرور می‌کنم، می‌بینم اکثریت نقدها به‌شدت حالت منفی و حتی پرخاشگرانه دارند. با این تصرف آرا می‌خواهم از جایی شروع کنم — خیلی هم چیز ندارم که دقیقاً از کجا شروع شود — و چند نکته بگویم؛ کلیاتی که در خود فیلم منعکس است. در مورد بعضی مسائل خاص — مثل شخصیت‌ها، چیزهایی که مورد اختلاف است، شخصیت علی عابدینی، اینکه خودکشی چه معنایی دارد یا مسائل خانوادگی — کم‌کم جلو برویم و سعی کنیم پای‌مان را جای سختی بگذاریم که در فهمیدن این‌ها اشتباه نکنیم. ببینید، مشکل این فیلم این است که ما معمولاً — یادتان باشد — این فیلم را در عرض سی ثانیه، حالا یک دقیقه، می‌آوردم و می‌گفتم محتوای خودآگاهش چیست. موضوع این است که الان محتوای خودآگاه این فیلم چیست؟ مهرجویی می‌خواهد چه بگوید؟ من خودم یک جلسه طول می‌کشد که کم‌کم از راهی برویم بفهمیم اصولاً این فیلم دربارهٔ چیست و چه می‌خواهد بگوید. می‌خواهد بگوید زن و شوهرها خوب است با هم اختلاف نداشته باشند؟ داشته باشند؟ سر ازدواج با هم نکنید؟ به قول درویش، من دارم خیالبافی می‌کنم. هر نقد چه می‌خواسته بگوید؟ چیزی در ذهن خودآگاه این فیلم ساخته شده و چیزی هم در خودآگاهش هست؛ حالا ممکن است به دلیل پیچیدگی‌های ذهنش خیلی چیزها در آن باشد. لذا من اتفاقاً از دادگاه شروع می‌کنم. من کلاً فکر می‌کنم دادگاه خیلی جالب است؛ این اجرا شده و شخصاً به نظرم چیزی در آن هست که خیلی دیدنی است. «چرا من نمی‌توانم طلاق بگیرم؟» حالا این دیالوگ، یک دیالوگی است که در فیلم می‌زنند — «من طلاق نمی‌دهم.»

سینمای مهرجویی فراتر از هامون

می‌خواهم همان صحنه را — دقیقاً همان‌جوری که آمده — نشان بدهم. جدای از خود فیلم هامون، واقعاً اگر کسی از من بپرسد سینمای مهرجویی و نوع نگاهش به سینما در کدام صحنه به‌روشنی معلوم است که مهرجویی وقتی فیلم می‌سازد چه می‌خواهد بکند، فکر می‌کنم همین صحنهٔ دادگاه فوق‌العاده صحنهٔ مهمی است. مهم نیست که چقدر ماهرانه ساخته شده؛ نهایت سعیم این است که در این جلسه — اگر دو جلسه هم شد — یک‌جوری قانع شوید که خیلی مهم نیست که الان چیزی که می‌گویم فکرشده و درآورده است یا همین‌جوری درآمده. به هر حال این هیچ‌چیزی در سینمای مهرجویی — به نظر من این صحنه مشخص نمی‌کند که فیلم‌سازی از نظر مهرجویی یعنی چه؟ وقتی مهرجویی دارد فیلم می‌سازد، دست‌کم در این دورهٔ هامون به بعد. هامون یک نقطهٔ عطف است؛ ویژگی‌ای در کارهای مهرجویی از هامون به بعد وجود دارد — دست‌کم در چهار پنج فیلم بعدش — که به‌شدت گرایش دارد به یک‌جور رئالیسم، به یک معنایی حتی نمایش روزمرگی؛ آدم‌ها عین آن چیز واقعی که در زندگی هستند به نظر بیایند، نه این‌طوری. شاید در فیلم‌های قبلی‌اش به این شدت نباشد. اتفاقی که در این صحنه می‌افتد این است که ماجرای فیلم به اوج خودش رسیده؛ خلاصه هامون و مهشید را یک‌جا در فیلم کنار هم می‌بینید و دیگر حتی با هم حرف نمی‌زنند؛ غیرمستقیم. این صحنهٔ دادگاه است، بعد از اینکه بالاخره تصمیم می‌گیرد همسرش را از دست بدهد. بحث آمدن مستندسازهاست که صحنه را به‌شدت از نظر سینمایی معنادار می‌کند. وقتی هامون می‌رود، این فیلم‌سازها — که مستندسازند — دارند سعی می‌کنند صحنه را بگیرند ولی موفق نمی‌شوند؛ دیرتر از مستند صحنه را می‌گیرند.

مهشید، چهره و مستندسازان

یعنی بعد از اینکه دعوا شروع می‌شود و صدا بالا می‌رود، مستندسازها که در راهرو وارد می‌شوند موفق نمی‌شوند با هامون حرف بزنند چون حوصلهٔ حرف‌زدن با آن‌ها را ندارد، و موفق نمی‌شوند حتی چهرهٔ مهشید را بگیرند؛ چهرهٔ خودش را پنهان می‌کند. مستندساز آن‌ور است و این دستش را گذاشته و بعد کات می‌شود به این صحنه. این عکس اصلاً عکس معروفی از این فیلم است. چه چیزی در این صحنه می‌بینید؟ به نظر می‌رسد که مستند، مهشید است؛ شاید اگر می‌توانست مستندساز می‌شد؛ دوست دارد یک‌جوری مستند بسازد. منتها مردم زندگی خصوصی خودشان را که به مستندساز نشان نمی‌دهند. بنابراین چه می‌شود کرد؟ اگر بخواهید واقعیت‌هایی را به غیر از آن چیزی که در خیابان می‌گذرد و در عرصهٔ عمومی است — دربارهٔ عرصهٔ خصوصی — مستند بسازید، ناچارید فیلم بسازید؛ نمی‌توانید مستندی دربارهٔ اختلافات خانوادگی دو آدم بسازید. این حس واقع‌گرایی، علاقهٔ مهشید به واقعیت — انگار فیلم می‌سازد. شما اگر بگویید فیلم هامون چیست: فیلم هامون تلاشی است برای اینکه عمیق‌ترین زوایای زندگی خصوصی دو آدم را، یک‌جوری که واقعاً ممکن است اتفاق بیفتد، تبدیل به فیلم کنید؛ و این همان قسمتی از چهرهٔ آدم‌هاست که مردم جلوی مستند نشان نمی‌دهند. فیلم معروفی برگمان دارد به نام «صحنه‌هایی از یک زندگی زناشویی» که قرار است گروهی از تلویزیون بیایند با یک زن و شوهر مصاحبه کنند؛ شما اول زندگی این آدم‌ها را می‌بینید که چطور با هم رفتار می‌کنند و بعد وقتی تلویزیون می‌آید چطور جلوی دوربین رفتار می‌کنند و حرف می‌زنند؛ واقعیت‌ها را نمی‌گویند. این شاید جالب‌ترین نما و صحنه در کل فیلم‌های مهرجویی است که دست‌کم بتوان گفت در این دورهٔ کار مهرجویی چه می‌کند: سعی می‌کند عین واقعیت را از جاهایی که نمی‌شود با آن مستند ساخت منعکس کند. بنابراین اینکه بعضی‌ها فکر می‌کنند این فیلم خیلی تعبیرهای عرفانی دارد — چون کتابی هست، یادم هست در مجله‌ای نقدی نوشته بودند که داستان فیلم را به علوم عرفانی و هفت شهر عشق ربط داده بودند — این‌گونه نیست: هامون در این بیست‌وچهار ساعت متحول نمی‌شود، ولی زندگی زناشویی‌اش و خیلی از ماجراهای فیلم واقعاً مهم‌اند.

شخصیت هامون و موضوع اصلی

یعنی این‌جا تأکید می‌کنم که خود ارتباط هامون با مهشید و این اختلافات و نوع ارتباطی که وجود دارد جزو موضوع‌های اصلی فیلم است. به‌اضافهٔ اینکه خود شخصیت هامون هم به‌عنوان شخصیت اصلی فیلم موضوع اصلی است. ولی بیشترین چیزی که رویش تأکید می‌شود همین ارتباط واقعی زناشویی هم هست؛ چیز حاشیه‌ای نیست یا بهانه‌ای برای گفتن مسائل دیگری. مثل این کتاب «ترس و لرز» که در فیلم دست‌به‌دست می‌شود و درباره‌اش صحبت می‌شود و چند بار می‌بینیم — بعضی‌ها به خاطر همین فکر کرده‌اند موضوع فیلم تبدیل به ایده‌هایی شده که در «ترس و لرز» هست؛ به نظر من تأکید من از نکتهٔ اول این است که خود زندگی زناشویی‌شان واقعاً به‌عنوان یک موضوع اهمیت دارد. این صحنه صحنهٔ خیلی جالبی است؛ فکر می‌کنم اگر فکر شده — یعنی مهرجویی عمداً نشسته برای معرفی سینمای خودش این صحنه را ساخته یا از این الهام گرفته — خوب است؛ اگر نه، همین‌جوری درآمده که بهتر است. نکتهٔ دیگری هست: این چیزهایی که می‌گویم در مورد جزئیات این فیلم است، نه سینمای مهرجویی به‌طور عام. جاهایی در این فیلم وقتی در اداره با دستیارش کار می‌کند — همکار اداری‌اش مامان جعفر — از او سؤالی می‌پرسد دربارهٔ اصل عدم قطعیت. فکر می‌کنم آن چیزی که در این فیلم خیلی شاخص است این است. شما این‌گونه فکر می‌کنید که مهرجویی دارد دربارهٔ چیزهایی حرف می‌زند در فیلمش؛ به نظر من نمی‌خواهد یک حکم نهایی صادر کند؛ اشاره‌ای می‌کند — اشاره‌ای آشکار — و خرج کردن این اشاره دربارهٔ اصل عدم قطعیت این است که این فیلم به‌شدت آن حالت عدم قطعیت را شرح می‌دهد. مثلاً قرار نیست به فیلم این‌گونه نگاه کنید که علی عابدینی نماد مثلاً یک انسان کامل یا عارف واصل هست یا نه؛ شاید هست، شاید هم نیست. شما در زندگی امروزتان واقعاً آدمی را می‌بینید که مطمئن باشید حتماً آدم خیلی خوبی است؟ جنبه‌های مختلفی ممکن است داشته باشد؛ ابعاد مختلفی شخصیتش داشته باشد.

عرفان، پناه یا حکم صادرنشده

مهرجویی الان هم که فیلم می‌سازد نمی‌تواند بگوید من به این نتیجه رسیدم که عرفان چیز خیلی خوبی است و راه نجات مثلاً روشن‌فکران ایرانی پناه بردن به عرفان است. نه؛ نمی‌خواهد این حکم را صادر کند. به نظر من اصلاً چنین حکمی در کار نیست. تمام محتوای این فیلم همان حالت عدم قطعیت را به‌وضوح دارد. قرار نیست به این نتیجه برسید که این شخصیت خوب است، آن شخصیت بد است، تقصیر این بود، تقصیر آن یکی بود؛ قرار است فیلمی ببینید که همان‌طور که دربارهٔ واقعیت ممکن است تردید داشته باشید که حق با کیست، دربارهٔ این فیلم هم ممکن است چنین باشد. مهرجویی هم فکر می‌کنم روی این تأکید دارد. این‌گونه نیست که مهرجویی دربارهٔ علی عابدینی دیدگاهی دارد ولی نتوانسته در فیلم دربیاورد؛ من فکر می‌کنم خود مهرجویی دربارهٔ آدم‌هایی مثل علی عابدینی دچار تردیدهایی است، چون آن تردیدها را هم در فیلم می‌بینید. و مشخصاً این موضوع عدم قطعیت طول می‌کشد. به‌عنوان نشانهٔ واضح: همین عکسی که از هامون می‌بینید — تصویر هامون در برابر دیوار سفیدی که پشتش است — این قطعهٔ فیلم حالتی آبستره به او می‌دهد؛ انگار در فضایی خالی این حرف زده می‌شود؛ جدا می‌شود از فضای کنش جمعی. به نظر من خود مهرجویی کاملاً آگاهانه می‌داند که فیلمی می‌سازد که عدم قطعیت‌هایی در آن هست. حالا من نمی‌خواهم توضیحات مشخصهٔ هامون دربارهٔ اصل عدم قطعیت — یک مسئلهٔ ترجمه کردن در یک کتاب است — ولی به هر حال مناسبتی وجود داشته با نوع کار، همان‌طور که در نکتهٔ اولی که گفتم؛ می‌گوید نوع کار مهرجویی کلاً در این تیپ آثارش دستتان بیاید. کمتر قضاوت قطعی می‌کند؛ مثل مستندسازی: اگر مستندسازی برود صحنه‌هایی در خیابان بگیرد خیلی چیزها در عدم قطعیت می‌ماند؛ معلوم نمی‌شود مستندساز می‌خواهد قبل از شما یا بعد از شما با این آدم حرف بزند؛ خودتان قضاوت می‌کنید. ممکن است کسی این فیلم را ببیند و به نظرش برسد هامون آدم خیلی خوبی بود و یکی دیگر ببیند و بگوید عجب آدم مزخرفی بود؛ و آدمی که به واقعیت توجه می‌کند طبیعی است وقتی فیلم می‌سازد طوری این کار را بکند که همان‌طور که آدم‌ها دربارهٔ واقعیت دیدگاه‌های پراکنده و مختلف و متضاد دارند — من فکر می‌کنم این فیلم — همان‌طور که مصاحبهٔ طالبی‌نژاد را می‌خواندم خیلی جالب است که در صحنهٔ بعد از فیلم، وقتی هامون می‌رود پیش رئیسش و بحثی با هم می‌کنند دربارهٔ اینکه آیا کرونا — نمی‌دانم — از نظر آن‌ها به سمت خوب دارند می‌روند یا به سمت بد می‌روند، طالبی‌نژاد حرفش این بود که رئیس دارد درست می‌گوید و نگاهش این است که نه، هامون یک‌جوری دارد حرف درست را می‌زند.

خوانش‌های متضاد از فیلم

خیلی خوب است که طوری اجرا شده که بایاس واضحی وجود نداشته باشد. من فکر می‌کنم واضح است که حرف مهرجویی نزدیک‌تر به حرف هامون است؛ خودش این‌گونه فکر می‌کند. ولی این‌گونه نیست که حرف طرف مقابل را نرم کرده باشد که تو سرش بخورد. ممکن است آدمی که در عالم واقع این‌گونه بیشتر فکر می‌کند به تکنولوژی دید مثبتی داشته باشد؛ کاملاً آقای طالبی‌نژاد احساسش این است که رئیس دارد حرف درست را می‌زند. خوب است؛ شما فیلمی بسازید که تضاد مردم در برخورد با واقعیت در برخوردشان با فیلم هم انعکاس پیدا کند؛ نشان می‌دهد نهایت سعی‌تان این بوده که بایاس نداشته باشید؛ منصفانه، مثل یک فیلم مستند کار کنید. بنابراین همان‌طور که فیلم مستند عدم قطعیت دارد، این فیلم هم عدم قطعیت دارد. این دو نقطهٔ کلی دربارهٔ این فیلم و سینمای مهرجویی می‌تواند خیلی روشن‌کننده باشد. آقای طالبی‌نژاد منظورشان این نبود که فیلم، منظورشان این بود که طالبی‌نژاد این‌گونه می‌گوید. گفت که من نمی‌فهمم مهرجویی مخالف است. مهرجویی دارد می‌گوید — ولی من می‌گویم که نه، حقیقتِ — در واقع — فیلم دارد ناهنجاری‌اش را، مثلاً، مسخره می‌کند. حالا چون بعدش موقع‌هایی خیلی، در واقع، شروع می‌کند توضیح دادن که نه، فیلم طرفِ هامون است، من این را در ذهنم می‌آید که اختلاف سرِ این است که فیلم طرفِ کیست؟ آره، توضیحی که طالبی‌نژاد می‌دهد و توضیح درستی هم هست این است که فیلم گرایش دارد به دیدگاه هامون بیشتر؛ دیدگاه هامون مشخص است و هامون است که آن آدم را مسخره می‌بیند و مسخره می‌کند.

جمله رئیس و تفکر تاریخی

ولی جمله‌ای که رئیس می‌گوید ببینید چقدر قشنگ است؛ می‌گوید «دست از این تفکر تاریخی بردار، بدبخت.» «تفکر تاریخی» اصطلاح جالبی است که به کار می‌برد و ممکن است آدم‌هایی که خیلی مدرنیست‌طور فکر می‌کنند تحت تأثیر قرار بگیرد. فکر می‌کنم خیلی آدم‌ها این فیلم را می‌بینند و از هامون متنفر می‌شوند؛ از این شخصیت. این‌گونه هم می‌توانند ببینند. ممکن است خیلی از آن‌ها آن طرفِ بحث باشند: «این چه مرد مزخرفی است و حق دارد که می‌خواهد از او جدا شود.» کمی فضای فیلم باز است به سمت اینکه شما زشتی‌هایی را هم در هامون ببینید: صحبت‌کاری می‌کند؛ با پای — مثلاً — که روی ماسک دارد رفته، دارد روی پارکت‌ها می‌رود و فیلم روی لکهٔ پای این آدم تأکید می‌کند؛ دستی که ماهی در آن بوده را با پرده پاک می‌کند و چیزهای دیگری. آدم خیلی شسته‌رفته و تمیزی نیست؛ یا وقتی می‌بینید همسرش را کتک می‌زند و همسرش بعداً در شرایط عاطفی این را تعریف می‌کند و گریه‌اش می‌گیرد، خود هامون را می‌بینید که پشیمان است از کاری که کرده. این‌گونه نیست که فیلم‌ساز به هامون حالت یک‌دست هوادارانه‌ای داده باشد. مثلاً زنی که نسبت به تنبیه جسمانی مرد حساسیت دارد از همین یک سیلی از هامون متنفر می‌شود؛ همان‌طور که مهرجویی می‌گوید «من از همین سیلی فهمیدم که این آدم خطرناکی است.» تأکید من این است که این جا بازگذاشتن برای قضاوت‌ها جزو کاری است که این فیلم می‌کند؛ این تأکید بر عدم قطعیت — که سی ثانیه، شاید یک دقیقه درباره‌اش حرف می‌زنند — یک‌جور تأکید بر خدایگونه بودن این عدم قطعیت است. از این‌جا می‌خواهم بروم سراغ شخصیت پردرس‌برانگیز علی عابدینی. اولاً می‌خواهم بگویم که به‌وضوح در فیلم علی عابدینی نماد مثبتی از یک‌جور تفکر مذهبی-عرفانی است، حتی از آن گرایشِ مذهبیِ این‌گونه دیدن که این آدم دارد در این فیلم مسخره می‌شود.

علی عابدینی و توتولوژی

مثلاً حرف‌هایی که علی عابدینی می‌زند — توضیحی که به آن‌ها می‌داد که چرا به او می‌گفتند «پدر» این‌جور چیزها — خیلی به نظر می‌رسد که حالت توتولوژی دارد؛ که اگر این کار را نمی‌کرد به او نمی‌گفتند. واقعاً وقتی این صحنه را نگاه می‌کنم احساس نمی‌کنم علی عابدینی جوابی به آن‌ها نداشته باشد. و اگر از دید نقایصی نگاه کنید که در وجود علی عابدینی هست، ممکن است واقعاً این تداوم برایتان ایجاد شود که چون اصلاً نگاه مثبتی به عرفان ندارند — و من می‌خواهم از جایی شروع کنم که بدیهی است یک‌جور نگاه مثبت نسبت به علی عابدینی در آن وجود دارد. صحنهٔ فوق‌العادهٔ دیگری که در این فیلم هست — و فکر می‌کنم جسورانه است و یک‌ذره عجیب است که از دید ممیزی و این‌ها پنهان مانده و به‌نوعی حتی جایزه گرفته — صحنهٔ مراسم عزاداری است. فکر می‌کنم بدتر از آن این است که مراسم عزاداری را نشان داده. یک‌جور قضاوت درونی است؛ چرا؟ برای اینکه — ببخشید، اشتباهی دارم آن تکهٔ کوچک را می‌برم؛ پس‌کشی. بعد از اینکه شروع می‌کند سعی می‌کند این پراکندگی‌ها را یک‌جوری — مثلاً فرض کنید خون را — با یاد یک خاطره می‌آورد؛ خاطرهٔ قمه‌زنی. آن موقع که این فیلم ساخته می‌شد قمه‌زنی هنوز ممنوع نشده بود؛ الان چند سالی است که رسماً گفته‌اند این کار را نکنید. و من نمی‌دانم چقدر جدی این موضوع است؛ ولی برای این فیلم، نسبت به زمان خودش، یک تصویر منفی از یک نوع مراسم می‌سازد. چرا تشویق می‌شود؟ ممکن است کسی این صحنه‌ها را ببیند و بگوید چه چیز مسخره‌ای؛ این‌ها برای امام حسین قمه‌زنی می‌کنند. موضوع این است که شما ترسِ بچه را در این صحنه‌ها می‌بینید؛ یعنی به‌طور طبیعی زاویهٔ دید در این صحنه‌های وحشتناک، دیدِ بچه‌ای است که از ترس می‌لرزد؛ وقتی آن‌ها قمه‌زنی می‌کنند و خون سرشان می‌آید و بر سرشان می‌زنند، شلوغ‌شلوغ، این بچه‌ای که بین آدم‌بزرگ‌هایی که کمی خشونت در رفتارشان هست گیر کرده، و بعد کمی می‌رود آن‌ورتر و به او می‌گویند آن‌جا دارند قرص درست می‌کنند، «این‌جا نیا»، می‌شنوید؛ بچه می‌رود آن‌ورتر، سرِ یک سر بریده که خونش روی زمین ریخته. این صحنه‌ها صحنه‌هایی‌اند که چون از زاویهٔ دید بچه نگاه می‌کنید نمی‌توانید مثبت نگاه کنید؛ دیگر نمی‌توانید آن‌جا یک صحنهٔ زیبا از عزاداری ببینید؛ عین همان ماجرای بدی‌اش را می‌بینید. تا آن موقع — اگر یادتان نرود، بعضی‌ها واقعاً در نقدهایی که می‌خوانید متوجه هستند — ولی می‌ترسند که اگر بگویند، حالا جایزه‌های ملی را پس می‌گیرند؛ بلکه بگویند که دیگر برای خاطرِ این کاری که — به نظر من این صحنه یک‌جورهایی — خیلی متوجه نشدند که چه تأثیری نسبت به این مراسم دارد. حالا دیگر بیست سال گذشته، فکر می‌کنم کسی کاری به کارش نداشته باشد. بدتر از این، فیلم «اربعین» ناصر تقوایی را هم ببینید که همیشه در صدا و سیما گاهی پخشش می‌کنند، به‌عنوان ثبت یک سوگ. این صحنهٔ مراسم حالت خاصی دارد: این‌گونه نیست که مراسم مذهبی سبک جالبی داشته باشد؛ کاملاً تأکید دارد که این‌جا چیزهای جنسی هم وجود دارد؛ این‌ها لخت شدن. «اربعینِ» ناصر تقوایی فیلمی است دربارهٔ مراسم اربعین در جنوب — احتمالاً بوشهر — با یک‌جور خاص سینه‌زنی؛ خیلی خوب به‌طور مشخص ثبت کرده؛ ولی صحنه‌های لگن‌های نیمه‌برهنهٔ مردهایی که سینه می‌زنند، از آن دور جمع شده‌اند، هی کات می‌شود به زن‌های چادری که با بچه‌ها دارند می‌آیند و می‌روند؛ یک‌جوری فضای این مستند و معناهای دیگری به آن می‌دهد. یعنی اصلاً این‌گونه نیست که با دیدی خیلی مثبت به مراسم نگاه می‌کنیم؛ سعی می‌کند چیزهای حاشیه‌ای را هم که معمولاً به آن دقت نمی‌شود در مستند نشان بدهد؛ می‌گوید فقط مسئله عزاداری نیست؛ چیزهای دیگری هم در مراسم هست به غیر از عزاداری. بگذارید این صحنه‌ها را کمی تشریح کنم: نگاه کنید به حرکات و بعد دقت کنید به خورش قیمه؛ ترکیبی که — این‌ها دارند چه می‌کنند؟ این‌جا مسجد نیست؛ این‌ها آمده‌اند غذا بخورند. مراسم عزاداری این‌گونه است: دور راه می‌افتند و خلاصه می‌رسند به خانه‌هایی که در آن سفره می‌اندازند. این سر یک ظهر مثلاً عزاداری است و این آدم‌هایی که جمع شده‌اند سینه می‌زنند و می‌گویند «چه کربلاست» — نمی‌دانم چه فلان — و این‌ها؛ و منتظرند در کنارش ببینید که ظرف‌های غذا هم دارد پر می‌شود، و دوربین روی خورش قیمه و کشیدن آن حتی بیشتر از خود عزاداری مکث می‌کند؛ ببینید چه قیمه‌ای بار گذاشته‌اند. بنابراین این قطعه را نمی‌شود مثبت نگاه کرد: چه معنایی دارد که وسط عزاداری — اگر عزاداری خالصانه باشد — این‌قدر خورش قیمه ببینیم و از دید بچه نگاه کنیم. من مخصوصاً می‌خواهم از این‌جا نتیجه بگیرم که علی عابدینی در این فیلم چه‌کاره است؛ این موضوع را می‌خواهم کمی بکشم بیرون. آن صحنه‌ها را یادتان هست: ببینید بچه از آن هیاهو و قیمه‌خوران و عزاداری می‌آید بیرون؛ علم امام حسین را گذاشته‌اند در کوچه. تنهاست. ببینید حالت مکثی‌ای که بچه وقتی می‌آید بیرون دارد — یک علم جالب است، علم خیلی بزرگی است؛ علم را پارک کرده‌اند و رفته‌اند داخل غذا بخورند. این علم — همان آدم‌هایی که آن‌تو دارند سینه می‌زنند — و این نگاه این بچه به این علم، این سکوتی که بیرون هست؛ و مخصوصاً نکته این است که علی عابدینی کیست در این فیلم؟ علی عابدینی آن جنبهٔ مثبت مذهب است؛ حالتی عرفانی دارد. علی عابدینی در این مراسم نیست؛ علی عابدینی جایی است که در سکوت صدایش هست. این بچه را می‌بینید — متوجه هستید؟ این‌ها خاطره نیست؛ حالش همان‌گونه است که خوب از آن می‌گوید؛ یک‌جوری قاطی‌پاتی شده اوضاع. مثلاً در آن صحنه می‌بینید که دارد دنبال علی عابدینی در مراسم می‌گردد؛ علی عابدینی مثلاً دوست بزرگسالش است، هم‌محله‌ای‌اش. و بعد بچه به کوچه می‌آید و علی عابدینی را در زمان حال خودش، در جایی مثل سربازخانه پیدا می‌کند؛ عکس شهدای مقدس آن‌جاست، عکس علی، شمع روشن می‌کند؛ و مخصوصاً ببینید حالت آرامش‌بخش این صحنه را: رسیدن این بچه به علی عابدینی بعد از آن شور و غوغای خطرناک آن جنبهٔ عوامانه و سنتی مذهب، در مقابل یک مذهب متفکرانه که علی عابدینی می‌تواند نمادش باشد. و اینکه فکر کنید این صحنه را نمی‌توانید منفی نگاه کنید به علی عابدینی؛ بچه از آن ترس انگار پناه به او می‌برد و مخصوصاً این حالت قطع صدا و بغل کردن، همه به‌شدت جنبهٔ مثبت دارد. علی عابدینی پناهگاه هامون است؛ هر وقت اوضاعش خیلی خراب می‌شود یاد علی عابدینی می‌افتد. بنابراین نقش علی عابدینی در زندگی هامون مثبت است و قرار است آن وجه از نظر مهرجویی جنبهٔ مثبت مذهب باشد؛ مذهبِ آرامش‌بخش در مقابل آن چیزی که از نظر مهرجویی جنبهٔ مثبت مذهب نیست.

جنبه‌های متقابل دین در فیلم

همین الان هم در کشور خودمان می‌توانید این تقابل بین این جنبه‌های مختلف دین را ببینید. این صحنه‌ها را فکر کنم خیلی روشن است. و حالا نکته این است: بالاخره علی عابدینی — مسئله این است که اگر به این نتیجه رسیده باشیم که علی عابدینی نهایتاً قانون نجات می‌دهد و قانون آخرش را یاد می‌دهد، زیادی است رفتن به این سمت که علی عابدینی یک آدم انسان کامل و مثلاً نجات‌دهندهٔ فرهنگ است و مهرجویی با این فیلم می‌خواهد بگوید راه نجات فرهنگی ایران و روشن‌فکران از طریق عرفان است. من می‌خواهم بگویم مهرجویی نسبت به علی عابدینی تردیدهایی دارد. علی عابدینی وقتی که هامون دارد دنبالش می‌گردد، یادداشتی برایش نوشته — اصلاً هامون نمی‌فهمد از کجا فهمیده که می‌آید و یادداشت را برایش گذاشته — خودش می‌گوید «نکند واقعاً علم غیب دارد.» من فکر می‌کنم مسئله این است: مهرجویی مطمئن نیست که این‌جور آدم‌ها علم غیب دارند یا نه؛ شاید داشته باشند؛ تردیدهایی دارد، و در حد همان چیزی — یعنی در فیلم هم به این نتیجه نمی‌رسید که علی عابدینی علم غیب دارد؛ شاید در ماشینی که دنبالش بود هامون را دیده باشد. همان مقدار که در ذهن مهرجویی همراه با تردید هست، شما هم می‌توانید همان تردید را ببینید. در صحنهٔ ستایش‌خواندن علی عابدینی دیدید که هامون کنارش نشسته؛ نقشه‌های ایران را دارد نگاه می‌کند؛ دارد از خانه می‌آید، یک‌دفعه می‌رسد به نقشهٔ قاجاریه و می‌گوید «این چقدر کوچک شد.» این صحنه چیزی به شما می‌گوید؛ یک‌جورایی مهرجویی — یکی می‌گوید همین عرفان باجی و این‌ها، از زندگی روزمره و این‌ها، به اصطلاح آن گوشهٔ عزلت و ستایش زدن و این‌ها؛ کشور کوچک شد؛ یعنی یک‌جوری مثل اینکه چه شد که ایران به این بزرگی یک‌دفعه این‌قدر کوچک شد؟ در اینکه عرفان — آن جنبه‌ای که علی عابدینی نمادش است — خیلی به مسائل دنیوی کاری ندارد؛ بنابراین نتیجه‌اش هم همین است. علی عابدینی مجموعه‌ای از کارهای مثبتی است که مهرجویی نسبت به نگاه عرفانی دارد و قطعاً آن را ترجیح می‌دهد به راه اسکندری و امثالهم؛ ولی من هنوز تردیدهایی دارم: نمی‌دانم این آدم‌ها واقعاً به کرامات می‌رسند یا نه؛ شاید برسند؛ نمی‌دانم از لحاظ سیاسی اگر مثلاً این فرهنگ غالب شود کشور ما از این که هست کوچک‌تر می‌شود یا نه. برای این تردیدها هم این فضای کلی بیان مهرجویی در این فیلم است: علی عابدینی مطلق نیست؛ برای اینکه مهرجویی نگاه مطلقی نسبت به این جنبه از فرهنگ دینی هنوز ندارد؛ تردیدهایی دارد.

تردید درباره کرامات و علم غیب

شما سؤال کنید: «آره، علم غیب دارد؟» نه؛ بچه‌ای که قبلاً کنار ویلا دیدید به هامون می‌گوید او کجاست؛ حالا دارند در نقشه نگاه می‌کنند؛ و نه — من فکر می‌کنم چند نفر وقتی داشتند نگاه می‌کردند احساس کردند علی عابدینی با حیوانی دارد هامون را پیدا می‌کند. به هر حال حضور بچه در قایق دقیقاً برای این است که دچار این تصور نشوید که از علم غیبش آمده دنبالش؛ بچه خبر داده گفته او آن‌جاست؛ حالا دارند می‌گردند. شاید هم علم غیب دارد؛ همان‌طور که ممکن است آن یادداشت را با علم غیب نوشته باشد. من فکر کنم مهرجویی هم نمی‌داند خلاصه این آدم‌ها دارند یا ندارند؛ ولی کارهایی می‌کنند که آدم ممکن است شک کند واقعاً شاید چیزی شبیه علم غیب دارند؛ چیزی بهشان الهام می‌شود. این تذکر را گاهی می‌دهم: الان خیلی احساس کمبود وقت می‌کنم؛ اگر در جهت محتوایی سؤال نکنید مهم نیست که نظرتان دربارهٔ واجارچی چیست؛ مهم این است که این صحنه — حالا این سایه‌ها را هم می‌گویم — این معنا را به آن داد: «تو آدم نشسته‌ای و در این فیلم این‌قدر کوچک شد.» یعنی یک چیز منفی این‌جا برقرار است: در این لذت‌گزینی به اصطلاح عرفانی فاصله‌ای هست. یعنی آن حالت — اینکه یک عارف انسان کامل و واصل را خیلی نشانش نداده — برای اینکه اصلاً مهرجویی به چنین چیزی واقعاً نرسیده؛ فقط حس خوبی نسبت به عرفان دارد در مقابل سایر جنبه‌های دین که در کشور ما هست. و مهرجویی هم این‌گونه این فیلم را ساخته: اگر تردیدی هم دارد، تردید هم هست. منتها نه آن‌گونه که شما فرض کنید شاید واقعاً با علم غیب عالم را پیدا می‌کند در دریا؛ ولی طوری نساخته که شما به این نتیجه برسید؛ همان شایعه در ذهنتان می‌ماند. این‌جا هم نمی‌خواهد نتیجه بگیرد که حتماً این‌گونه بوده. ولی خود مهرجویی فکر کنم در تردید است. این نوع نگاه مذهبی این ایراد را هم دارد که مسائل سیاسی-اجتماعی به کارش نمی‌آید؛ آدم‌ها خیلی فردی می‌شوند و نتیجه‌اش همین چیزهایی است که در طول تاریخ بوده: کشور هم کوچک می‌شود. علی عابدینی عارف کامل نیست و اینکه مهرجویی چنین اعتقادی ندارد وقتی این فیلم را می‌سازد — ولی فکر می‌کنم دست‌کم این را بهتر از بقیهٔ عوام و این‌ها می‌تواند. بیایید حالا کمی از شما استفاده کنم. من تا این‌جا سعی کردم آن فضای کلی فیلم‌سازی را بگویم که یک‌جور مثل مستندسازی همراه با عدم قطعیت است. علی عابدینی قطعاً جنبهٔ مثبتی دارد، به‌علاوهٔ اینکه تردیدهایی هم دربارهٔ او وجود دارد. بیایید سر سؤال‌های اصلی فیلم که باید سعی کنیم جواب بدهیم: دربارهٔ رابطهٔ هامون و مهشید — که چرا با هم اختلاف دارند؛ همان جادهٔ اصلی که در واقع باعث عدم تعادل روحی خود هامون هم شده واقعاً به چه شکلی است؟ مهرجویی چه دارد در این مورد می‌گوید؟ مسائل سیاسی-اجتماعی هم که چیز خیلی روشنی در فیلم است؛ این‌ها چیزهایی است که سعی می‌کنم به آن جواب بدهم؛ امیدوارم همکاری کنید. و اینکه خودکشی هامون خودکشی است؟ خودکشی نیست. اگر خودکشی است منفی است؟ بعضی‌ها می‌گویند نه، مثبت است؛ یعنی یک‌جور رها شدن عرفانی از تعلقات که بعد از سال‌ها پا در گل بودن، خلاصه کار به جایی رسیده که دیگر طاقت پیدا می‌کند از زندگی خودش بگذرد. به هر حال بخش عمده‌ای از قضاوت ما دربارهٔ محتوای فیلم برمی‌گردد به قضاوت‌مان دربارهٔ خودکشی، انگیزه‌هایش برای خودکشی. این‌ها سؤال‌های اصلی خودش است: چرا اختلاف دارند؟ چرا سرقت می‌کند؟ چرا خودکشی می‌کند — اگر خودکشی است؟ کسی در مورد این یک صحنه‌ای که وقتِ توی دریا را چطور می‌بیند؟

رها شدن از تعلقات و قضاوت عرفانی

خودکشی می‌بیند یا نه و اگر خودکشی است در فیلم جنبهٔ مثبتی دارد یا جنبهٔ منفی؟ ببینید؛ یک قضاوت این است که رها شدن از تعلقات دنیوی هامون مثل طی کردن یک راه عرفانی است؛ خلاصه به جایی رسیده که وقتی تصمیم می‌گیرد همسرش را — مثل همان ماجرای ابراهیم و اسماعیل که در فیلم پررنگ می‌شود، به‌عنوان تسلیم اعتقادی هامون — همان‌طور که ابراهیم از اسماعیل گذشت، از همسری که دوست دارد بگذرد و سعی می‌کند بکشدش؛ همان‌طور که ابراهیم سعی کرد اسماعیل را قربانی کند و از این طریق از تعلقات دنیوی‌اش گذشت، هامون به جایی رسیده که آمادهٔ مرگ به یک معنای مثبت شده؛ ترس‌هایش را کنار گذاشته. این ایده تقویت می‌شود با اینکه همهٔ تعلقات خودش را، حتی حلقه را، درمی‌آورد و ترک می‌کند. ممکن است افرادی این‌گونه بگویند که خودکشی این‌جا منفی نیست و یک رها شدن از دنیا و تعلقات دنیوی است. آیا هامون فکر نمی‌کند که در یک‌جور پروسهٔ عروج عرفانی است یا نه؟ آن‌جایی که با مادر مهشید صحبت می‌کند، خودش می‌گوید آره، آدم باید بتواند از تعلقات خودش بگذرد؛ و بعد این ایده به سراغش می‌آید، می‌رود تفنگ را برمی‌دارد تا بزند، همان‌طور که در داستان ابراهیم و اسماعیل؛ و انتظار دارد که مثل ابراهیم به عروج عرفانی برسد، از تعلقات. و بعد از اینکه این عمل را انجام می‌دهد سعی‌اش را همچنان در جاده ادامه می‌دهد؛ گذشتن از تعلقات؛ دیگر چه برای او مانده؟ مثلاً بزن و برو؛ و این کلنجاری که با خودش دارد می‌دهد که همین به دنیا وابسته است و باید از وابستگی رها بشود، همهٔ این دیوانگی‌ها را دارد انجام می‌دهد. ایشان نمی‌گویند که این‌ها واقعاً یک پروسهٔ عرفانی باشد، ولی هامون این‌گونه دارد فکر می‌کند؛ و حالا که از تأثیر داستان ابراهیم و اسماعیل — یا هرچی که هست، اشاره‌هایی که به آن داریم — به این‌جا کشیده می‌شود. من کاملاً با این حرفی که ایشان می‌زنند موافقم: خودآگاهی هامون به سمت عروج عرفانی است؛ ولی اتفاقی که این‌جا می‌افتد این است که چیست؟ ایشان داستان را خیلی خلاصه می‌گویند — تسلیم شدن. من می‌خواهم سعی کنم بگویم فیلم چه می‌گوید دربارهٔ اینکه این اتفاقی که واقعاً دارد می‌افتد چیست. با اینکه این جکسن یا آدم‌های دیگری که دنبال علی عابدینی هستند هم همین کار را می‌کنند.

تفکر خودآگاه هامون

یعنی آن تأویل واقعی چیست. مثلاً من بیشتر منتظر چیزهایی بودم دربارهٔ اینکه از تفکر خودآگاهِ هامون — بگذریم — واقعاً چه اتفاقی دارد برایش می‌افتد. شما خیلی کلی گفتید که یک‌جور تسلیم شدن است. من می‌خواهم بگویم اشاره‌هایی هست که خیلی واضح است و پروسهٔ واقعی این‌جاست؛ یعنی چیزهایی از خودش دارد فعال می‌کند که از آن راه هم بازی می‌کند. — خودش فکر می‌کند برای ابراهیم است؟ یعنی — نه، یک لحظه ببینید — از هامون اگر بپرسیم وقتی آن بالا نشسته و برمی‌گردد که «تو می‌گویی چیکار داری می‌کنی و چرا؟» جوابی که به شما می‌دهد قطعاً همین است: «دارد از عشق زندگی‌اش می‌گذرد؛ همان‌طور که ابراهیم از اسماعیل گذشت» و امیدش هم این است که دست‌کم به عروج عرفانی برسد. ولی شما دارید می‌گویید انگیزه‌اش برای سوءقصد مسیح — یک‌جور — آها، نه نه، عصبانی نیست؛ حتی آن‌جا که از او می‌گیرد، یک نه، اصلاً دوست ندارد؛ و به محض اینکه صدایش می‌کند، بعد آن تأثیر مثلاً صدای مسیح با حالتی آشفتگی دارد و بعد نمی‌تواند تیراندازی کند. من فکر می‌کنم همهٔ این‌ها و همهٔ موضوع ابراهیم در فیلم همان جنبهٔ خودآگاهی هامون را بیان می‌کند؛ آن چیزی که هامون در اصل دارد فکر می‌کند انجام می‌دهد. در همین راستا از یک ستارهٔ «ترس و لرز» — درگیری هامون با مسئلهٔ ابراهیم و اسماعیل — این خیلی نکتهٔ مهمی است: در فیلم هامون با یک دیدگاه، با یک بهانهٔ عرفانی دارد این کار را انجام می‌دهد و خودش را قانع می‌کند که این کار را بکند، در حالی که اصلش، علت این کار واقعاً این حرف‌ها نیست. من فکر می‌کنم در فیلم بیان می‌شود که ایده اصلاً از داستان ابراهیم و اسماعیل می‌آید: یعنی آن‌جایی که تصمیم می‌گیرد این کار را بکند دقیقاً جایی است که دارد از ابراهیم و اسماعیل حرف می‌زند و بعد می‌گوید آدم باید بتواند از عزیزترین کس خودش بگذرد، و بعد می‌بینید که می‌رود سراغ خودش؛ یعنی این‌جا یک‌جوری روند برعکس است.

تذکر و ادامه مشاهده

یعنی تأثیر داستان ابراهیم — و آن دیدگاه‌هایی که دربارهٔ ابراهیم یک‌جوری به این نتیجه می‌رسد که مهم است آدم بتواند از عزیزترین کس خودش بگذرد — و این مسئله یک‌جوری قدم بزرگی در راه عروج عرفانی است. بنابراین سعی کنید این‌ها را هم مشاهده کنید؛ چیزهایی که می‌شنوید و می‌خوانید. حالا ببینید، من اول یک تذکری بدهم — نه؛ بگذارید آخرش همه‌چیز روشن شد. مثبت نیست. آره، چرا؟ این را بعداً می‌توانیم توضیح بدهیم: نشانه‌هایی وجود دارد که این ورود عرفانی نیست. و به این صورت — آقا ببینید، من از این صحنه این‌گونه برایتان توصیف کنم. من می‌خواهم این صحنه را بسازم: یک آدمی از تلاطمات دنیوی خودش می‌گذرد و می‌رود در دریا. خوب، این صحنه آرام و عارفانه‌ای می‌سازم که در نهایت آرامش می‌آید؛ مثلاً تلاطمات دنیوی‌اش را از خودش دور می‌کند، جایی می‌گذارد یا به آدمی می‌بخشد، به فقیری می‌بخشد، بعد در نهایت آرامش راه می‌افتد و خیلی آرام می‌رود توی دریا. نه، این‌گونه نیست. ببینید، اصلاً آدمی نشسته آن‌جا، دقیقاً همان‌گونه که او می‌گوید؛ دیدید، آن بچه را می‌بیند؛ آن‌جا چیزی کنده؛ بعد پارو را برمی‌دارد، دارد قبر را می‌کند؛ آن‌ها می‌آیند می‌گویند چرا این کار را می‌کند؛ عصبانی می‌شود، می‌رود؛ نه، ولی رفتنش — آخرین لحظه هم که دارد می‌گیرد، مثلاً برمی‌گردد، هی می‌گوید «چی می‌خوای؟» — هیچ‌چیز عرفانی‌ای نیست؛ آدمی که بیشتر دارد فرار می‌کند تا اینکه به سمت چیز مثبتی برود. به‌وضوح واقعیت این عمل، اصلاً ربطی به نکشتن همسرش، و سوءقصد به همسرش، نه خودکشی، هیچ‌چیز عرفانی در آن نیست؛ این حرف فریب ذهنی خودش است. مثل همهٔ ما: ما خیلی وقت‌ها چیزهایی را که می‌خواهیم باید برایشان در خودآگاهی خودمان دلیل‌تراشی کنیم که بتوانیم به انجامشان برسانیم. تمام این توهمات مربوط به ورود عرفانی، دلایلی است که برای خودش می‌تراشد. مثلاً همان‌طور که او می‌گوید، فرض کنید از روی حسادت دارد همسرش را می‌کشد؛ مرد دیگری دارد زنش را تصاحب می‌کند و این نمی‌تواند تحمل کند؛ مثلاً این شاید انگیزه‌ای است که در دلش هست؛ ولی نمی‌خواهد به خودش بگوید من حسودم و دارم مرتکب قتل نفس می‌شوم، چون خلاصه موانع بازدارنده‌ای برایش وجود دارد.

ابراهیم، قربانی و تصمیم هامون

چرندیاتی برای خودش سر هم می‌کند و ربطش داده به داستان اینکه خدا به ابراهیم گفت پسرت را بکش. کی؟ خودش دارد تصمیم می‌گیرد زن خودش را مثلاً بکشد. و خیلی چیزها؛ به هر حال این دیدگاه نسبت به این ماجراها به‌وضوح مثبت نیست. شما مشخصاً مدام در این فیلم می‌بینید که صحنه‌هایی وجود دارد که خام و خل‌بازی درمی‌آید و یک‌جوری نیمه‌دیوانه به نظر می‌رسد. اوج، صحنه‌ای است که همین چرندیات مربوط به ابراهیم را در حضور مادر مهشید — که اصلاً باسواد نیست؛ زنی به یک معنا ساده، در حالی که در لحاف مثلاً آمده پایین — برایش توضیح می‌دهد که در تزِ او، نمی‌دانم، آدم باید بفهمد که ابراهیم جلو رفت؛ ولی می‌ترسد که این فاطمه‌خانم دارو بیاورد؛ برای اینکه این حالت که این آدم نمی‌فهمد این حرف‌ها جای آن‌جا نیست — خل‌وضع — در همان لحظه تصمیم می‌گیرد زنش را بکشد؛ جایی است که بیش از هر صحنهٔ دیگری خل‌بودن را به نظر می‌رساند. بنابراین اصولاً فیلم این‌گونه نگاه می‌کند: کل این ماجرا از این به بعد یک‌جور خل‌دیوانه‌بازی است، نه یک چیز عرفانی. من منتظرم که شما بگویید نمی‌بینید و بگذارید خودم بگویم: به‌وضوح اشاره‌های روشنی در آن هست که این خودکشی یک‌جور خسته شدن و میل به برگشتن به دوران کودکی است. درست، واکنشِ رفتن است؛ مثل آدمی که وقتی خیلی به او فشار می‌آید — مثل آن پادشاه در «راه‌آهن» — خیلی که تحت فشار قرار می‌گیرد شست خودش را می‌مکد. همهٔ ما یک گرایشی این‌گونه داریم: زندگی وقتی خیلی فشار می‌آورد برمی‌گردیم به چیزهای کودکانه. شما این گرایش را — بهانهٔ فیلمی‌اش — وقتی از دادگاه می‌آید بیرون می‌بینید که خاطرات کودکی برای خودش — بهانهٔ فیلمی‌اش دراماتیکش این است که در زیرزمین عکس‌های دوران کودکی خودش را می‌بیند، در فضایی نوستالژیک که دوران کودکی‌اش را یادآوری می‌کند — ولی فیلم ما را به این سمت می‌برد که این آدم به‌نوعی رفتارش در واقع کودکانه دارد می‌شود؛ دارد یک‌جوری از این زندگی که نتوانسته اداره‌اش کند می‌خواهد فرار کند؛ مثل آدمی که — در «عقاب» کار می‌کرد؛ خیلی روی این تأکید دارد — همهٔ ما یک‌جور میل به بازگشت به رحم داریم.

ده نشانه در فیلم و صحنه پایانی

بازگشت، نه به آغوش مادر — به دوران جنینی در واقع. بگذارید ده تا نشانه‌ای که در فیلم هست و بعضی‌هایش را بگویم. مشخصاً تقارنی وجود دارد بین تایید در حوض و رفتن در حوض. یعنی اینکه فانکشنِ — اینکه می‌پرد در حوض که مادربزرگش را به یک کار بچگانه دلخور کند — عین همان کار را آخرش دارد می‌کند؛ یک‌جوری در رویای بعدش هم امیدواری که همه بیایند بگویند مثلاً «عزیز جان چرا این کار را کردی؟ قربانت بروم.» متوجه هستید؟ آن رویای آخر یک رویای کودکانه است: چه می‌شود که مثلاً آن یارو عظیمی بیاید بگوید «چه کاری؟ نمی‌خواستی هر وقت داشتی بده»؛ آن یکی هم بیاید بگوید همه چیز خوب شود. آدمی که نتوانست زندگی را اداره کند و دیگر اصلاً امیدی هم ندارد، حالا مثلاً در تخیلات خودش می‌خواهم بگویم این فانکشن در دریا رفتن یک‌جور اصلاً به این امید است که یکی او را از دریا دربیاورد و همه بیایند بگویند «عزیزم چرا این کار را کردی؟» نه، آن بخشی که می‌آید می‌گوید «من دوستت دارم»؛ وکیل می‌آید می‌گوید بابا طلاق — من می‌گویم طلاق؟ کلی نروید؛ اصلاً طلاق نروید؛ می‌دانید باز زندگی بکنید؛ همهٔ حرف‌ها همان چیزهایی می‌شود؛ آن یارو می‌آید می‌گوید آن دست‌ها را — هر پنجاه تا را — دکتر سروش خریده؛ بعد می‌گوید غیرت‌ها را که می‌آید یعنی چیزهایی که ما نمی‌بینیم آن‌جا معلوم می‌شود؛ غیرت‌ها را بالا آورده بود؛ سوءاستفاده‌هایی هم داشته که او هم با آن برای خودش می‌کرد. به هر حال این مسئلهٔ خاطرات دوران کودکی‌اش — این‌جا جایی که تصمیم می‌گیرد زنش را با خودش، برای اینکه ابراهیم چه کرده بود — این خاطرهٔ حوض، زیاد ماندن در حوض و این احساس اینکه همه نگرانش بشوند، آن چیزی است که واقعاً بعداً در بزرگسالی هم دارد انجام می‌دهد. و نمی‌دانم، از این جای فیلم به بعد این تم اصلی فیلم است که همهٔ این حالت‌ها حالت‌های کودکانه‌اند: چرا وقتی از صحنهٔ عزا می‌آید بیرون می‌رود در بغل علی آقا؟ این بچه است که دارد می‌رود در بغل علی آقا؛ ولی گرایش این آدم به علی آقا در زندگی واقعی‌اش هم این‌گونه است: یک‌جوری پناه می‌برد به علی آقا، انگار آغوش گرمش دیگر باز نیست که به بن‌بست برسد. یعنی آن حس — شما از آن صحنهٔ انتهایی، آن چیز، در عین اینکه علی آقا را مستقیماً می‌بینید — این احساس به شما دست می‌دهد که علی آقا حالت پدرانه‌ای نسبت به او دارد؛ یک‌جور پناهگاهش است. در فیلم هر جا که هامون به بن‌بست می‌رسد — اولین بار علی آقا کجا در فیلم ظاهر می‌شود؛ دست‌کم اسمش می‌آید؟ بعد از آن دعوایی که می‌آید و طرف اعلام می‌کند که من دیگر نمی‌توانم با او زندگی کنم؛ می‌گوید من — کاش آن‌جا؛ این دعوا که می‌شود، یک‌جوری زندگی‌اش به بن‌بست می‌رسد، جایی که می‌رود مثلاً با یکی بنشیند حرف بزند و پناهگاهش رفتن پیش علی آقاست. از دادگاه که وقتی دیگر همه‌چیز به بن‌بست می‌رسد می‌آید بیرون، خوشبختانه علی آقا را می‌بیند و دنبالش می‌کند؛ و بعد هم برای سوءقصد می‌رود سراغ محل کار علی آقا که شمال کشور است. بگذارید آن نشانهٔ خیلی واضح‌تر را بگویم که دیگر انتهای فیلم است: جایی که می‌آید کنار دریا، ببینید حرف‌هایی که می‌زند و اشیایی که می‌بینید؛ اصلاً عین بچهٔ کوچولو شده؛ کاملاً دارد یک‌جوری می‌گوید «چی می‌شد؟ همه چیز آن چیزی که من می‌خواستم می‌شد؟ همه جا عشق و — نمی‌دانم — صفا.» این حرف‌هایی که واقعاً دیگر بریده است؛ کلاً با دنیا نتوانسته خودش را سازگار کند. ببینید اشیایی که — همان جایی که آن‌ها با بیل کاری کرده‌اند — با پارو مثلاً دارد بازی می‌کند؛ واقعاً به نظر می‌آید که خاک‌بازی می‌کند. آن‌ها که می‌آیند به او اعتراض می‌کنند، او می‌گوید این مثل قبله است؛ می‌گوید که نمی‌دانم، بعداً شروع می‌کند که فکر می‌کنید من می‌خواهم الکی خودم را آن‌جا چال کنم؛ به نظر می‌آید که بازی می‌کند. نکتهٔ جالب صحنه این است: عجیب است، آدم حتی با بادبادک می‌بیند؛ یک‌جوری یعنی حالت بچه‌گانه؛ کلاً این خیلی صحنهٔ عجیبی است. این چیست که در تخیلش علی عابدینی با این بادبادک رنگارنگ دارد رد می‌شود؟ فکر کنم دیالوگش را نگفتم: «چی می‌شد اگر همه‌چی آن‌طوری که من می‌خواستم می‌شد؟ همه‌چیز سر جایش بود.» دیالوگی که دارد می‌گوید روی مسائل بازی بچه‌هاست که با او مثلاً شن‌بازی کرده.

بچگی، خاله و دنیای کودکانه

و اینکه این دیالوگ بچه‌گانه است. یعنی صحنه‌ای که — می‌خواهم بگویم این یک اصطلاح خیلی خوبی است که ما ایرانی‌ها داریم: خاله. بچگی‌ای که دنیا آن‌گونه که آدم دلش می‌خواهد همان‌گونه است: مثلاً غذا به تو می‌دهند؛ یعنی دقیقاً می‌شود انتزاعی، می‌شود عشق و صفا. می‌رود، ببینید، می‌رود بچه‌ها را می‌بیند؛ آن‌جا خاک‌بازی کرده، سقف را پر کرده، این‌ها؛ و می‌رود کوچک برایش پارو بیاورد؛ با بزرگ‌تر برگشته و دارد یک‌جوری مسخره خاک‌بازی می‌کند. و این‌ها نشانه‌های — نه یکی دو تا؛ نشانه‌های متعددی است که به ضابطه، در واقع خود فیلم در مورد ماجرا حکم می‌کند. مسئله را وا دادن است، نه آن‌گونه که می‌گوید. می‌خواهم بگویم این‌ها خودآگاهیِ در واقعِ کارانه‌ای است که هامون با استفاده از آن خودش را توجیه می‌کند، و کاملاً هم می‌بینید که خود هامون هم می‌فهمد به آن درجهٔ عرفانی نرسیده. بعد از آن عملی که قرار است مثل کشتن اسماعیل باشد، باز وقتی می‌بیند دارد می‌افتد در دره، متوجه این هست که دارد می‌لرزد؛ آن آمادگی مرگ را هیچ‌کدام ندارد و هیچ‌گونه عرفانی هم در کار نیست. فقط یک‌جور در واقع — بگذارید این هست؛ بحثی که با این انتهای فیلم روشن کنیم: اینکه خودش چیزی که در کله‌اش دارد مراحل عرفانی را طی می‌کند، ولی واقعیت یک چیز دیگر است؛ واقعیت آن‌جور وا دادن در مقابل مشکلات است و اسیر این جاذبهٔ نوستالژیک کودکی‌اش است که همهٔ ما درگیرش هستیم: همیشه در اوج فشارها آدم می‌تواند یاد خاطرات بچگی‌اش بیفتد. ممکن است من یک آدمی را می‌شناختم که دقیقاً این کار را انجام می‌داد: همین که به او فشار می‌آمد می‌رفت منطقه‌ای که دورهٔ نوجوانی و کودکی‌اش آن‌جا بوده؛ مثلاً خیلی بازی می‌کرد؛ جایی خوش‌آب‌وهوایی که بچگی‌شان را گذرانده بودند؛ آرامش‌بخش. و این دقیقاً آن کاری است که ما نباید بکنیم: این دام، در واقع پناه بردن به خاطرات کودکی — «چی می‌شد، همه‌چی این‌گونه که من دلم می‌خواست می‌شد» و نمی‌دانم، این عشق و صفا و این‌گونه چیزها — این‌ها در واقع می‌بینیم این‌گونه نیست. از دوران کودکی قرار نیست این‌گونه باشد. و بعد — آره، به هر حال — یک قضاوتی که در فیلم وجود دارد — حالا این از خودآگاه مهرجویی یا، فعلاً مهرجویی را بگذاریم کنار — فیلم از جایی به بعد به صورت منفی دارد به ماجرا نگاه می‌کند: برگشتن به کودکی، نه رسیدن به آن‌جا. بگذارید در مورد — خیلی — من فکر می‌کنم این چیزها را در مورد مسائل داخل خود فیلم — قضاوتی که باید بکنیم — یک سری سؤال نوشته بودم که اگر فرصت کم نشد مطرح کنم؛ چیزهایی کمی عمیق‌تر از فیلم — که پشت پرده هست — را بگویم.

سوال‌های آماده و مسائل داخل فیلم

یک نکته‌ای که یادم نوشته بودم و یادم رفت بگویم: این مادر در رویای اول فیلم نیست ولی در رویای آخر فیلم هست. این برگشتن به دوران کودکی — آدم‌های صبح روز اول که دارد خواب می‌بیند، آدم با همکارانش هست، در زندگی خانوادگی‌اش — ولی رویای انتهایی فیلم، وقتی از آب می‌آورندش بیرون، به حالت گندیده، این‌ها نشان‌دهندهٔ این است که خودآگاهی وجود دارد: این طولی که هست عین یک بچه در شکم مادرش است؛ از آب می‌آید بیرون. می‌آییم سراغ روابط مهشید و هامون. اگر بتوانم کمی این موضوع را بگویم فکر می‌کنم خوب است بعضی از این چیزها را درباره‌اش صحبت کنیم: اصلاً مشکل این دو رابطه چیست؟ یعنی رضایت شما چیست؟ رضایت فیلم چیست؟ این اختلافات چگونه به وجود آمده‌اند؟ منشأ اختلافات چیست؟ خیلی مهم است؛ به گمانم برای فهمیدن محتوایش خیلی مهم است که مهرجویی از چه زاویه‌ای دارد مسئلهٔ اختلافات هامون و مهشید را نگاه می‌کند. حالا کمی فضای کلی مهشید و هامون: دو آدمی هستند که به نظر می‌آید از دو طبقهٔ مختلف‌اند؛ هامون یک‌جور تحصیل‌کردهٔ سنتی و فقیرتر دارد؛ مهشید از یک خانوادهٔ مدرن‌تر. این را من — تازه دوران‌رسیده — عبارت خیلی خوبی دربارهٔ خانوادهٔ مهشید می‌گوید؛ می‌گوید «یک بورژوازی تازه‌دوران‌رسیده»؛ یک همچین عبارتی؛ توصیف خیلی خوبی از آن چیزی که قرار است ما از مهشید و خانواده‌اش ببینیم؛ نه مدرن به معنای خوبش؛ ادا و اطوار مدرن درآوردن. به هر حال منشأ این اختلاف همان‌طور که در فیلم به نظر می‌آید این است که یک‌جور اختلاف طبقاتی وجود دارد. و دیگر چه بگویم؟ مهشید با طبقهٔ خودش جدا شده؛ به چیزهایی که — ما هم می‌دانیم که این‌گونه است: مهشید دختر یک خانوادهٔ ثروتمند مثلاً مدرن است؛ عاشق چی شده؟ عاشق سواد و معلومات هامون شده. هامون از این خانواده سطح پایین‌تر است؛ درآمد زیادی ندارد، ولی با مطالعه و با تجربه. خود مهشید هم این را توصیف می‌کند.

رابطه طبقاتی و فکری دو شخصیت

چیزهایی که در فیلم می‌بینیم همه را تأیید می‌کند و چیزی مخالف این وجود ندارد که ما بخواهیم شک کنیم که یک همچین رابطه‌ای از نظر طبقاتی و یک همچین رابطه‌ای از نظر تفکر بین این دو هست. یک صحنهٔ جالب فیلم — مهشید کلاً خیلی محیط را فیلم می‌سازد؛ به گمانم به او فشار می‌آید — ولی این که واقع‌گرایی در سینمایی که خیلی چیزها هم از واقعیت‌های امروزی دارد گاهی کار را به جاهای ناجوری می‌کشاند. ولی به هر حال مهشید حق ندارد که حتی هامون و مهشید را در حالی که دست هم را گرفته‌اند نشان بدهد؛ ولی قرار است صحنه‌هایی بسازد که یک‌جور آن رابطهٔ عاشقانهٔ اولیه‌شان را ببینید. دو صحنه وجود دارد: یکی در تئاتر، دارند — دست به هم نمی‌زنند ولی مثلاً با کتاب یک‌جوری همدیگر را لمس می‌کنند؛ یک رابطهٔ مثلاً موازنه‌آمیزی آن‌جا وجود دارد، ولی همه‌ش دارند کتاب رد و بدل می‌کنند و در نهایتش مثلاً هامون یک شعر عاشقانه از شاملو را می‌خواند. و خنده‌دارترش — که بد نیست نشان بدهم — صحنهٔ امامزاده رفتن‌شان است: می‌روند آن‌جا و چقدر قشنگ است؛ ولی کنار از این ایستادن با این ضریح همدیگر را می‌بوسند و نگاه می‌کنند. این مثل یک‌جور دیگر — ماکسیمومِ درگیر شدن به این معنی که مثلاً زن و مرد همدیگر را — من می‌گویم ولی بازی‌شان را می‌دهند؛ ولی خدا را می‌دانند که چه فشاری دارند؛ دارند می‌سازند که این محدودیت‌ها را رعایت کنند در حالی که قبول ندارند که باید رعایت کنند. حالا اگر یکی قبول داشته باشد، واقعاً این‌گونه است. نه؛ یاد یک صحنهٔ کمدی، یک ایدهٔ خیلی جالبی، آخر فیلمی که عزیز هم‌صدا شو بازی می‌کرد: آخرین صحنه‌ای که می‌دیدم، دزدی کرده بود، خلاصه گیر افتاده بود، عاشق یک دختری بود؛ برای همان هم بود دزدی؛ در واقع آخرین صحنه این بود که دزدی کرده بود و برای دزدی گیر افتاده بود؛ عاشق یک دختری بود و برای همان هم دزدی کرده بود و خیلی خوب یادم هست: هامون دارد دستبند را می‌برد؛ دختره می‌آید می‌گوید — ما یک رمانتیک، اصلاً ملودرام دلش می‌خواهد — می‌گوید «من هم منتظر می‌مانم از این زندان در بیایی؛ اگر پنج سال هم باشد خوشحال می‌شوم که پای تو ایستاده‌ام.» در واقع دختره کنارش ایستاده ولی این که نمی‌تواند بپذیرد — پای ایستادن را مجبور است — و دقیقاً فیلم اینجا فریز می‌شود و فیلم تمام می‌شود. این صحنهٔ پایانی، همین صحنه‌ای که پنج سال پای ایستادن دارد؛ این هم به خودی خود یک صحنه است؛ مشابهش در هامون هست که می‌گوید «این‌جا می‌گذارم؛ عقب کشیدم دیگر»؛ یعنی یک‌جوری یک رابطهٔ شرعی دارند ولی تا حدی که می‌شد نزدیک به همدیگر، یک چیزی را می‌بوسند و همدیگر را نگاه می‌کنند؛ یک‌جور به‌نوعی ادای مثلاً بوسیدن. حالا بگذارید من کلاً به این بحث — یک صحنه می‌خواهم بگویم؛ یک ذره این صحنهٔ کلیدی که جدا از کارهایی که دارد زده می‌شود، روی این نکته تأکید می‌شود؛ فکر می‌کنم می‌شود قضاوت خود فیلم را از توی این صحنه درآورد. صحنه بسیار کوتاه است که هامون و مهشید به همدیگر هدیه می‌دهند: مهشید به هامون یک پلاک طلا می‌دهد؛ اول دست هامون می‌آید، مهشید در آن یک گردنبند طلا می‌گذارد؛ که حالا تا الان می‌شود مثل علی؛ او دستش را — آن حالت دستش را — نگه می‌دارد، یک انار خشک کوچولو می‌گذارد کف دستش. این که واضح است که انار در سینمای اواخر دههٔ شصت ایران نماد عرفان است. ولی این انار چرا این‌گونه است؟ یعنی این مبادله‌ای که مهشید و هامون دارند به‌طور نمادین با همدیگر می‌کنند: مهشید پول دارد، از یک خانوادهٔ پولدار است و جاذبه‌اش این است؛ هامون قرار است که انار داشته باشد. ولی اناری که هامون دارد و به مهشید می‌دهد، انار بیشتر شبیه اسباب‌بازی است؛ در آن صدا می‌کند. ببینید، یک‌جور قضاوت آگاهانه نسبت به آن وجود دارد: هامون آن چیزی نیست که در واقع باید باشد. یعنی اگر یک جاذبهٔ اولیه‌ای برای مهشید داشته — که خیلی اهل کتاب است و یک‌جور خیلی بامطالعه است و این‌ها — ولی بعد از جایی واقعیت هامون را به انار خشک می‌کند؛ چیزی که زرق و برقش — نمی‌دانم؛ از آن طرف یک‌جوری واقعی انگار: طلای واقعی هیچ تفاوت خاصی ندارد ولی از این ور یک‌جوری فیضی در چیزی که هامون به وجود می‌آورد وجود دارد؛ یک‌جور عرفان خوشبیده، خرد و داد. و این خیلی با شخصیت هامون جور درمی‌آید که به هر حال آدم عمیق به معنای واقعی خودش نیست؛ به هر حال چیزی نشده؛ یعنی یک‌جوری ممکن است خیلی کتاب‌خوان باشد ولی به جایی نرسیده. پس می‌شود کمی دربارهٔ منشأ این اختلاف قضاوتی داشت که هامون آن چیزی نیست که باید باشد؛ یک مشکلی از طرف هامون هست. از طرف مهشید چطور؟ مهشید خودش چه فکر می‌کند که چرا از هامون دارد جدا می‌شود؟

جدایی مهشید و تعارض خودآگاهی

من فکر می‌کنم آن‌جا تعارض‌هایی در خودآگاهی مهشید هست. اگر از مهشید بپرسید مشکل هامون چیست، چه به شما می‌گوید؟ ولی واقعاً این‌گونه است؛ فکر می‌کنم این نقطه‌ای است که باید کمی رویش دقت کنیم: مهشید تصورش از مشکلش با هامون چیست؟ لاابالی‌بودن؛ آره، لاابالی است دیگر — لاابالی که هست. برای اینکه — شما شاید به این دلیل می‌گویید که لحظه‌ای که اعلام می‌کند «ما نمی‌توانیم با هم زندگی کنیم» بعد از آن قضاوت مثلاً ریختن ماست و نمی‌دانم و فلان و این‌ها. پس — نه؛ من فعلاً می‌گویم مهشید خودش چه فکر می‌کند. از این‌جا هامون یک خشونت — خب؟ خشونت — کاملاً به این نتیجه رسیده که هامون آن‌یکی که حرف می‌زند نیست؛ اصلاً مدرن نیست. این‌گونه همهٔ قدمی هم می‌کند. یعنی واقعاً اینکه هامون ریشه‌های سنتی‌اش — که در کتاب‌سرا اصلاً به نظر نمی‌آمد یک همچین ریشه‌هایی وجود دارد — خیلی آدم را آفت‌زده در برابر غرب می‌کند و این‌گونه می‌شود: آدم خیلی روشن‌فکر های‌لولی است ولی عملاً همان مرد سنتی در درامش دارد زندگی می‌کند. خیلی به این مورد توصیف با صراحت اشاره می‌شود که هامون واقعاً یک مرد سنتی است: یعنی مثل یک پوستهٔ روشن‌فکری دارد ولی هر جایی که یک ذره عاطفی می‌شود، عصبانی می‌شود، از آن ظاهر به اصطلاح پرسونای خودش را کنار می‌گذارد، زیرش همان مرد سنتی است. و این لب مرز است؛ فکر می‌کنم در فیلم تعمدی وجود دارد که شما در خاطرات بیست‌وچهار ساعت این را روی رشد ببینید: برگشتن به آن دیدگاه‌های سنتی. چون اولین قدمی که در فیلم می‌بینیم که سیلی است — یک موقعی هامون سیلی می‌زند — بعد کتک‌کاری با او در پشت‌بوم می‌رسد که دیگر کار به مشت و لگد کشیده؛ همسایه‌ها نیایند، همین‌جوری می‌زند؛ این یک سیلی ساده نیست؛ همان‌جا می‌بینید که به فکر برداشتن چاقو و کارد آشپزخانه هم هست. این‌ها نمادهای به اصطلاح نوین هستند و کاملاً یک‌جوری تداعی یک‌جور خشونت قوم‌گرایانه در مورد زن از طرف مرد؛ آخرش تفنگ پدربزرگش را — تأکیدم این است که تفنگ مال پدربزرگ است؛ چیزی از غرور قبل مثلاً می‌ماند — می‌آورد که مشت را با آن بزند. می‌گوید یک‌جور برگشتن به فضای ذهنی سنتی در رفتار هامون دیده می‌شود و کاملاً مهشید آگاهانه نسبت به این عکس‌العمل نشان می‌دهد. یعنی وقتی می‌پرسند مشکل هامون چیست، یادتان می‌آید به دکتر سروش چه گفت؟ مشکلش با هامون چیست؟ «من دلم می‌خواهد این را بروم بسازم، بریزم، بپاشم، نقاشی بکشم، مثلاً این کارها را بکنم؛ از آن‌ور هامون هیچ کمکی نمی‌کند، بلکه مثلاً یک تو زن‌های سیاهی هم دارد؛ فکر می‌کند با دیگران رابطه دارد؛ به هر حال این آن چیزی نیست که من می‌خواستم.» هامون یک‌جوری در زندگی مهشید الان مزاحم است. مهشید انگار هی یک‌جوری مدرن‌تر شده؛ نقاشی‌هایش — نقاشی‌های آبسترهٔ مثلاً به قول معروف کسی که در نمایشگاه هست — نقاشی‌های حالت فانتزی دارند؛ و از آن‌ور هامون به نظر می‌آید گرایش به عرفان، گرایش‌ش به خشونت، این‌ها همه یک‌جور برگشتن هامون به سمت سنت است در حالی که مهشید اصلاً چنین گرایشی ندارد. پس یک تم مهم فیلم که کاملاً خودآگاهانه است — و فقط هم در رابطهٔ مهشید و هامون نیست — تقابل مدرنیسم و سنت است. و این در آگاهی‌های مهشید هم هست که این‌جا یک‌جور رویکرد سنتی، یک‌جور از حق‌کشی سنتی بین هامون و مهشید می‌بیند. به نظر می‌رسد هامون از موفقیت‌های کاری مهشید نه تنها راضی نیست — شما نمایشگاهی می‌بینید که در آن خوب دارند تابلوهای مهشید را می‌خرند؛ انصافاً من شخصاً نظر خودم: تابلوهای قشنگی‌اند؛ من دنبال روش‌های عجیب‌وغریب کشیده‌شدن، ولی تابلوها، تابلوهایی که می‌بینید، حالا به غیر از آن امتداد نور عالی که در واقع نیست، بقیهٔ تابلوها تابلوهای جالبی‌اند و تابلوهای نقاش واقعی هم هستند، نه تابلوهایی که برای فیلم کشیده شده باشد؛ فکر می‌کنم و خیلی خوب هم دارند می‌خرند — ولی هامون نه تنها از درآمدی که مهشید از این طریق دارد راضی نیست، کاملاً به نظر می‌رسد با چشمی مثلاً نگاه می‌کند که اصلاً خریدی در کار است یا ارزشی ندارد. بگذارید کمی با صراحت در مورد این تقابل سنت و مدرنیسم صحبت کنم. اخیراً یک گروه موسیقی‌ای، بازیگرای موسیقی‌ای به اسم تنیز، یک ترانه‌ای خوانده؛ نمی‌دانم اسمش چیست ولی محتوایش تقابل سنت و مدرنیسم در جامعه است؛ اسمش تیتراژ با ترانه — من در ذهن خودم این ترانه را به اسم تیتراژ می‌شناسم برای اینکه جالب‌تر است؛ عبارتی که ساخته، تیتراژ — ولی این فیلم در واقع اسمش یک مجموعه‌ای از علامت‌های فکاهی جالب است چون تقابل سنت و مدرنیته در جامعهٔ ایران یا مثلاً بیست سال که از خانم گذشته دیگر واقعاً به حالت کمیک رسیده؛ و آن زمانی که مهمونی که دارد می‌سازد در واقع تیزبینی دارد نشان می‌دهد که یک ورژن‌های کمیک‌وار از این تقابل را — مثلاً می‌خواهند به سنت هامون برگردند؛ مثلاً نه با آفتابه دارد نقاشی مدرن می‌کشد.

سنت، آفتابه و نقاشی مدرن

در واقع این دقیقاً چیزی است مثلاً مال یک قرن قبل است و به‌وضوح خنده‌دار است؛ با مسائل مثلاً سنتی-مذهبی چارچوب که هست‌اند که بیایند نقاشی مدرن هم چی دارند می‌گویند. پر از این نشانه‌هاست. این فیلم کلاً این تم — جدای از مسئلهٔ — این‌ها که به نظر می‌رسد به‌وضوح اختلافاتشان یک منشأ به اصطلاح تقابل سنت و مدرنیته دارد؛ در این فیلم موج می‌زند؛ روابط سنتی دارد. با اینکه کار را بلد نیست، او را به‌عنوان دلال و فروشنده می‌فرستند چیزی بفروشد؛ بعد اسم این روش‌های فروش را گذاشته‌اند «مقامات عرفانی». این مقامات عرفانی مثلاً مقامات هفتگانه — حالا چیزی که شما اسم چیزهای عرفانی را در این فیلم می‌بینید روی روش‌های مزورانهٔ فروش؛ ببینید چیزی را توضیح می‌دهد و گوش می‌دهد و وقتی حرفش تمام شد بگوید «نه این پرست» — این‌ها هم همین حرف را می‌زنند؛ این مزخرفات را اسمش را گذاشته‌اند مقامات عرفانی. یک اتفاق جالب این است که وقتی از او می‌پرسند مقامات عرفانی چیست، می‌گوید «این فروش» — نمی‌دانم در جهت فروش — چیزهای مزخرفی می‌گوید که بیشتر آن ذهنیت مثلاً مسخره دارد می‌کند عکس را. یا مثلاً جایی در این فیلم — حالا به این اشاره کنم — مهرجویی همیشه آدم حساسی است؛ برای این‌جور آگاهی‌های اجتماعی خوب دارد. شما در سال شصت‌وهفت، شصت‌وهشت شاید فیلمی پیدا نکنید یا اثر هنری که این‌قدر از تأثیرگذاری داشته باشد روی یک‌جور هجوم ژاپنی‌ها و آلمانی‌ها به بازار ایران: یک سد شکسته، جنگ تمام شده مثلاً و یک اتفاق جدیدی در ایران افتاده. شما همهٔ محل‌های کار هامون — چه آن‌جا که اداره است چه آن‌جا که شرکت خصوصی — یا ژاپنی‌ها دارند می‌آیند یا هر کسی که باید بیاید: یارو رئیس اداره به ژاپنی حرف می‌زند. وقتی که این بحث می‌کند، اینکه آن حالت تمسخرآمیزی که در خیالاتشان پیش می‌آید که به صورت یک سامورایی مهاجم ظاهر می‌شود، کلاً چیزی است که شما در این محل‌های کار و اجتماعی ایران می‌بینید: حملهٔ ژاپنی‌هاست؛ مثل اینکه از هر جایی انگار این‌ها دارند می‌آیند به اقتصاد ایران؛ یارو رئیس اداره به آلمانی یا ژاپنی حرف می‌زند.

اقتصاد، آمریکا و جای خالی

کلاً یک‌جور در واقع — البته مشمول این‌ها نمی‌شود ولی به هر حال گرایشی دارد به اینکه اقتصاد ما مثلاً یک‌جور این جای خالی آمریکاست بعد از انقلاب، یک مدت: اصولاً اقتصاد ایران در حال رکود بود؛ بعد از اینکه جنگ تمام شد ما رفت‌وآمد و فروش، هزینهٔ جنگ هم نداشتیم، هزینه‌های خیلی زیادی — و یک مقدار پول دستمان بود که می‌توانستیم برویم تکنولوژی وارد کنیم؛ آمریکایی هم دیگر در کار نبود — آمریکایی که قبل از انقلاب بازار ایران دستش بود؛ نتیجه‌اش این است فضای خوب آن موقع برای ژاپنی‌ها و آلمانی‌ها پیش آمد؛ و الان هم که می‌بینیم چینی‌ها جای ژاپنی‌ها را در ایران و کم‌کم اروپا و چه می‌دانم حتی در آمریکا هم دارند می‌گیرند که این یک پدیدهٔ جهانی است. ولی یک به هر حال اشارهٔ واضحی به یک‌جور فضای خاص سیاسی-اجتماعی و اینکه انگار در این فیلم به‌نوعی دارد این را ربط می‌دهد به اینکه چرا این‌قدر ما در تلویزیونمان فیلم ژاپنی پخش داریم می‌شود: فرهنگ ژاپنی هم انگار تهاجم انجام می‌دهد. تخیلات فانتزی هامون بعد از بحثش با رئیسش — که انگار دوست دارد فرهنگ سنتی ایران در قالب آن مرد با لباس عربی ظاهر بشود و این سامورایی را بکشد؛ دوست دارد این اتفاق بیفتد یعنی فرهنگ سنتی خودمان غلبه کند. من می‌خواهم بگویم آن — باز زمان استاد که در فیلم سنت و این‌ها — این منفی‌اش نیست؛ که این چیزی است که شاید در تخیلات آدم می‌تواند جلوی تهاجم فرهنگ‌های بیگانه را بگیرد. نه؛ علت اینکه این‌ها را دارد نقد می‌کند این است که همان موجود نماد سنت، اسکیت‌باز است: یعنی باز یک ملغمه‌ای از پیتزای قورمه‌سبزی این‌جا وجود دارد؛ یک سردارِ مثلاً ایرانیِ چند قرن قبل که دارد اسکیت‌بازی می‌کند و مثلاً می‌چرخد و حالت عجیب‌وغریبی این‌شکلی دارد. هر جایی که نگاه کنید این را می‌بینید: یک‌جور نوسانِ سنت و مدرنیته در جامعهٔ ایران، در روابط خانوادگی، همه‌جا هست؛ در نمی‌دانم نقاشی، سینما، موسیقی. مشکلات مالی هم که شک نیست: مشکلات مالی در اثر این که با یک خانواده‌ای ازدواج کرده که پولدار بودند — آن‌گونه که بعداً وکیل‌مان اطلاع داد که خانوادهٔ پولدار ساپورت نکردند چون مخالف این ازدواج بودند — بنابراین هامون مانده و یک زن پرخرجی که حالا می‌خواهد همان‌گونه زندگی کند که قبلاً در خانهٔ باباش زندگی می‌کرده، و هامون صبح می‌رود اداره، بعدازظهر می‌رود شرکت، هر کاری می‌کند باز هم پول کم می‌آید؛ زیر بار قسط و قرض و ول‌خرجی‌های منفی دارد خرد می‌شود. و این بازه‌ای است که باعث اختلال شده. نمی‌دانم؛ من می‌گویم یک چیز دیگری هست که من فکر می‌کنم باز مهرجویی چیزی را دارد می‌بیند — باز مهم نیست که خودآگاه یا ناخودآگاه: یک بحرانی در روابط خانوادگی ایران دارد پیش می‌آید. فکر نمی‌کنم هیچ آدمی در سال شصت‌وهفت، شصت‌وهشت اشاره کرده باشد که یک ماجرایی دارد پیش می‌آید؛ من فکر می‌کنم با نطفهٔ این ماجرایی که الان دیگر از هر طرفش دمیده در فیلم هامون داریم: مسئلهٔ غرور زن؛ آوانس‌هایی که کم‌کم از نظر قانونی داده می‌شود به زن، تحت فشار اینکه حقوق زن باید رعایت شود؛ و یک فشار مدرن در جامعهٔ سنتی ایران وجود دارد که نمی‌شود رابطهٔ زن و شوهر را آن‌گونه که بوده نگه داشت. از آن‌ور مهریه هست، نفقه هست؛ همه را باید شوهر بدهد؛ حق طلاق هم می‌گویند اگر فلان‌گونه شود می‌دهند؛ یک‌جور فضا دارد تعادل سنتی خودش را از دست می‌دهد، مدرنِ مدرن هم نیست و ایدهٔ ماجراهایی دارد پیش می‌آید. در صحنهٔ دادگاه می‌خواهم به نقطه‌ای اشاره کنم که فکر می‌کنم نقطهٔ مهمی است: به این دقت کنید که رفتاری که با هامون شده از طرف همسرش وحشتناک است. این فکر کنم روشِ ترکیب نمی‌شود، شاید به این دلیل که مهرجویی لازم نمی‌بیند ترکیب کند؛ یعنی همین فکر می‌کنم آن احساسی که باید به وجود بیاید از همین نوعِ اینفورمیشنی که دستِ شماست به وجود آمده. ببینید، هامون رفته ماه، قرض کرده، خانه‌ای به اسم مهشید خریده در حالی که پول نداشته. مهشید او را از خانه انداخته بیرون در حالی که هنوز قرض خانه را باید بدهد. حالا چون خانه به اسم مهشید است، انداخته‌اش بیرون؛ پاسپورت گذاشته سر راه که اصلاً نتواند بیاید خانه. هامون الان خانه ندارد ولی قرض خانه را به آقای عظیمی باید بدهد؛ از آن طرف نفقه را باید بدهد؛ وکیل می‌گوید نمی‌شود، باید نفقه را بدهی؛ فقط می‌گوید می‌توانم کاری بکنم: می‌توانم مهریه را — که مال زن است — مهریه را باز اسکیپ با آن بکند؛ باید دوباره قرض هم بکند، لابد، مهریه را بدهد. دارم — کاملاً واضح است که یک روابط پنهانی بین وکیل و خانوادهٔ مهشید وجود دارد که سر هامون دارند کلاه می‌گذارند؛ آن‌طرفِ آن‌هاست. شما در لایه‌ها می‌بینید که همیشه دلیلش کنار مادر هامون، مادر مهشید ایستاده.

امضا، طلاق و مهریه

و تمام تیر را دارد به این سمت می‌برد که یک‌جوری این امضا را از او بگیرد؛ راضی‌شان کند، طلاق بدهد، مهریه را بدهد، نفقه را هم بدهد، خانه را هم داده. این‌گونه قرض، نابودش کردند؛ این هر چیزی که هامون می‌زند که این‌ها را دست‌به‌دست هم بدهند نابودش کنند — هامون را از نظر زندگی شخصی و مالی‌اش نابود کرده‌اند. یعنی رفتاری که با هامون شده وحشتناک است؛ هیچ توجیهی ندارد؛ خیلی سبعانه است. حالا به یک معنایی همهٔ این‌ها سر این است که حق طلاق وجود ندارد. اگر آن‌شکلی بود که مثلاً خیلی وقت‌ها همهٔ این‌ها را از او بگیرند — مثلاً خانوادهٔ زن این چیزها را نخواهد، فقط طلاق بگیرد — حالا یک‌جوری می‌شود گفت مثلاً خیلی حاد می‌شود. ولی اینکه همه چیز را دارند می‌گیرند و طلاق را هم دارند این‌گونه با فریب، سعی می‌کنند از او بگیرند؛ زاری‌ش بکنند، با آن وکیلی که فرستاده‌اند آن‌جا؛ بعد باز می‌بینید مهریه طلب کنند. می‌شود بحث کرد؛ می‌بینیم از آن‌ها بحث مثلاً حقوق زن: چرا امضای مثلاً طلاق را من نمی‌توانم بکنم، او باید بکند. من فکر می‌کنم این نکته، ماجرایی است که در این زمان‌ها کم‌کم بسته شده و ما الان آثارش را داریم می‌بینیم؛ یعنی فروپاشی زندگی زناشویی در ایران این‌گونه می‌شود به نظر من؛ مصاحبه‌اش دارد نمایش داده می‌شود. همان مسئلهٔ سنت و مدرنیته به‌طور خاص در این فیلم دارد ترسیم می‌شود و انعکاس آن قاطی شدن — این فیلم‌های قورمه‌سبزی: شما الان در قوانین زناشویی ایران و خانوادهٔ ایران بروید مثلاً بگیرید بخوانید، دقیقاً یک پیتزای قورمه‌سبزی است. خلاصه سنت بعد از هزاران سال یک روالی داشت: مهریه‌ای بود، نمی‌دانم یک حق‌نفقه‌ای بود، چیزهایی که به جایی رسیده بود؛ آدم‌ها با آن داشتند زندگی می‌کردند. از آن‌ور یک مدرنی به ثبات رسیده در دنیای خارج از ما وجود دارد؛ ما هیچ‌کدامش را رعایت نمی‌کنیم؛ نصف از این، نصف از آن، و این‌ها با هم سازگار نیستند. مثلاً من — چیزی که قبلاً اشاره کردم — وقتی مهر شد مثلاً هزار سکه، کسی نمی‌داد؛ نمی‌گوید. وقتی قانون گذاشتند که مهر زن می‌تواند به اجرا گذاشته شود، مرد که هزار سکه ندارد، چگونه می‌رود مهریه را پرداخت کند؟ این‌همه مردها که الان در زندان‌اند! اصلاً این پدیده که یک سری مردها در زندان هستند برای اینکه زنشان مهریه را گذاشته به اجرا، جزو سنت‌های آن پیتزای قورمه‌سبزی است؛ یعنی اصلاً این چیزها نبوده: مهریه چیزی بود که یک نفر یک هدیهٔ اول زندگی می‌رفت و به زن می‌داد؛ چیزی که داشت؛ بعد این‌گونه شد که دیگر نمی‌داد چون با هم داشتند زندگی می‌کردند؛ بعد برای همین زیاد شد؛ حالت فرمالیته پیدا کرد. حالا یک قانون گذرانده‌اند تحت فشارهایی که می‌شود گذاشتش به اجرا، ولی همان‌طور که گفتم زیاد؛ هزار سکه مثلاً؛ یارو می‌گوید نمی‌کنم؛ اصلاً یک بدبختی به وجود آمده است. یعنی زندگی خانوادگی ایرانی به دلایل قانونی — بخشی‌اش به دلیل این قانونی است: هی تبصره گذاشته‌اند؛ هی گفته‌اند چرا حق طلاق نیست؟ این‌گونه بکنید طلاق هم می‌شود داد؛ این‌گونه مهر و نمی‌دانم چه‌چه به اجرا بگذارید. آخرش شد چیزی که تعادل در واقع روابط زن و مرد را ندارد و برقرار نمی‌کند. یعنی الان زن و مردی بخواهند در این جنگل با هم زندگی کنند، به کسی قانونی دخالت نکند، فکر می‌کنم خیلی راحت‌تر می‌آیند با این تفاهم می‌سازند تا این بدبختی که مثلاً عده‌ای دارند سعی می‌کنند این‌ها را با همدیگر صلح برقرار کنند. و خود آن قوانینی که به وجود آمده باعث در واقع جنگیدن زن و مرد شده. نه؛ بگذارید بحث تمام شود؛ من فکر می‌کنم بیشتر از این نمی‌شود. حرف را — و متأسفانه یک ذره بیشتر از آن‌که من فکر می‌کردم طول کشید؛ دو جلسه برایم تعیین بود ولی سه جلسه یک مقدار فکر می‌کنم دیگر غیرقابل‌تحمل است؛ برای خودم برنامه‌ام، نه شما. حالا بگذارید این‌جا تمامش کنیم. من فقط چند نکته — که می‌خواستم بپرسم. و چه توضیحی داریم که چرا از رونای اول پردیس سینماها، با این تفاوت؟ یک ذره چیزتر است؛ یعنی چیزهای درشت‌تر و این‌ها فکر می‌کنم تمام می‌کنم که خودآگاهانه‌تر است؛ حالا چیزهایی در این هست که ممکن است ناخودآگاه‌تر باشد. قرار ما خلاصه به نقد روان‌کاوانه برسد، نه فقط همین‌گونه تعریف کردنِ ظاهریِ سرنوشت. اولش که می‌گوییم رونای پردیس سینماها، پردیس سینماها را چه کنیم؟ کلاً از این وسط اگر بخواهید می‌توانید — بگذارید این‌گونه سؤال کنم: می‌توانید این فیلم را، شخصیت‌هایش را — مثل مثلاً فیلمی که از فیلم‌های اجباری شاهنامه مورد داشتیم — به اجزای داخلی، حافظه مثبت داد؟ اگر می‌شود کدام‌هایشان می‌شود، کدام‌هایشان نمی‌شود؟ یک فعالیت روان‌کاوانه این است که من بگویم مؤلف؛ یعنی من این‌گونه بگویم که مثلاً این‌ها جنبه‌های مختلف زندگی مؤلف‌اند که به صورت شخصیت ظاهر می‌شوند. چرا این‌گونه کار می‌کند؟

روان‌کاو در فیلم

می‌توانیم بگوییم نه، اصلاً ما به این چیزها نمی‌پردازیم. این بحث ظاهر شدن روان‌کاو به صورت حی و حاضر که همه‌چیز را له می‌کند — این در فیلم چه می‌کند؟ این اصلاً چه می‌کند؟ اولاً آخرش فراست است و در دورهٔ آخرش یک بادی می‌آید و همه‌چیز را با خودش می‌برد که به‌وضوح روی آن — همان باد با همان صدا پخش می‌شود که دارد تجلی می‌کند. می‌خواهیم فکر کنیم این باد چیست. قبل از اینکه صحنهٔ ریختن ماست اتفاق بیفتد یک گفت‌وگوی شاعرانه می‌آید و یک سری روایات را مثلاً می‌گذارد که — نمی‌توانم بگویم؛ می‌گویند که. اگر دقت کنید، به‌طور غیرقابل‌تصوری، مطب دکتر سماواتی روان‌کاو، یک خانهٔ بسیار سنتی است؛ تابلو خط نستعلیق و — جای این‌جور ندارد که روان‌پزشک حالت مدرن کند مطبش را، جایی باشد و این‌گونه تابلو داشته باشد. خیلی عجیب است؛ مثلاً نمی‌شود گفت این‌گونه است، اما باید گفت از نظر — هنوز در مورد این مهشید انگیزه‌هایی که فکر می‌کند با انگیزه‌هایی که واقعاً دارد اختلافش سر چیست — به همان هرچی دل‌تان می‌خواهد گفتید — ولی در مورد مهشید، چیزی بد نگفتید: مهشید واقعاً انگیزه‌های واقعی‌اش برای جدا شدن از همه‌چی چیست؟ این‌گونه که او خودش می‌گوید؟ می‌گوید لحظه‌ای در واقع — این چیزها خوش‌آمدنی؛ چیزهای بدی که از خودش هم می‌ترسد؛ این‌گونه است. یک رویای سردار وسط فیلم هست؛ چه می‌کند؟ من در این نقدها شنیده‌ام می‌گفتند دو نفر، مثلاً در همان مصاحبهٔ طالبی‌نژاد و آن‌جا، یکی‌شان ایده‌آل گرفته، می‌گوید این اصلاً برداری است و این‌گونه جابه‌جا می‌شود؛ برای اینکه همهٔ این‌گونه — سردار این موضوع را قبلاً هم در فیلم دیدیم؛ این تکراری است؛ بنابراین این‌گونه نبود؛ این رویا ساختارِ فیلمِ مجموعه‌اش چیست؟ ترسیمِ ما واقعاً این‌گونه است. آن سه تا نام‌سخنی که می‌آیند، این رویاها، این‌ها همه‌جا ظاهر می‌شوند با لباس عجیب‌وغریب. ترسیم دریا باعث روشن می‌کند: دریا تعمداً اول و آخر فیلم است؛ رویای اول و آخر فیلم دریاست. این‌گونه است. این‌گونه روان‌کاویش کنیم، بگویید دریا چیست، قرار است چه باشد، چه شده، خلاصه‌اش؛ خودتان می‌دانید. من واقعاً دربارهٔ مسائل — متأسفانه، حالا بگذارید یک چیز دیگری — سعی می‌کنم ساعت اول این چیزهایی که می‌بینید را تمام کنم. بگذارید چیزی بگویم که یک ذره — این چیزهایی که امید دارم به عمیق‌تر برسد، فکر می‌کنم این‌ها دیگر ناخودآگاه است؛ این‌ها که همه‌اش تا حالا هرچه گفتید به نظر من — به نظر من سعی کنید چیزی را اول بگویید؛ نمی‌توانید یا ادعا کنید که نمی‌دانید.

آنیما، زن و طبیعت

یک از نگاهی به این چیزها، بین آنیما — یک مفهوم خیلی وسیع و کلی: یعنی احساس مرد نسبت به زن، احساس مرد نسبت به طبیعت؛ این لول‌هایی دارد. یکی از چیزهایی که در آنیما احساس مرد نسبت به مردم است؛ یعنی مثلاً یک سیاست‌مداری که اعمال قدرت می‌کند — مثلاً در واقع خیلی از این دیکتاتورهای دیوانه آدم‌هایی هستند که همهٔ آن حسِ نفوذی که نسبت به زن باید داشته باشند دست‌خوش شده یا نتوانسته انجام دهد و نسبت به مردمِ بیچاره‌ای که مثلاً در جامعه هستند اعمال می‌کنند. چون احساس مرد نسبت به زن یک حسِ قدرت نسبت به زیبایی است. آیا شما به این فکر کرده‌اید که — در واقع هر نوع رابطهٔ عاشقانه‌ای که در فیلم یا اثر هنری هست، وقتی مرد احساسات عاشقانه‌اش را بیان می‌کند، احساسی که نسبت به زن ایده‌آل بیان می‌کند، به‌نوعی احساسات سیاسی‌اش هم مربوط می‌شود؟ نمی‌دانم؛ من این را می‌توانم بگویم: این پیوندی است بین رابطهٔ مرد با زن و رابطهٔ مرد با جامعه و خودش؛ این‌ها یک‌جوری با همدیگر تعادل‌هایی ایجاد می‌کنند. بنابراین هر فیلمی که شما می‌بینید — یعنی خیلی وقت‌ها یک مرد ممکن است واقعیت زندگی‌اش این باشد که آلوده در آرزوهای مثلاً به قدرت رسیدنش در زمینه‌های سیاسی-اجتماعی شکست خورده؛ یک هنرمند؛ ولی داستانی که دارد می‌نویسد دربارهٔ یک رابطهٔ عشقی است که در ذهنش جانشین آن شکست اجتماعی‌اش شده. مثلاً معلوم است که فیلمی که به شما معرفی می‌کنم دربارهٔ روابط عشقی در ایران ساخته شده ولی مربوط به شکست اصلاح‌طلبان در دوم خرداد است؛ ماجرای دوم خرداد؛ این به‌وضوح این‌گونه است. در دوران اصلاحات، در دوران دوم اصلاحات، شما — فیلم؛ من فیلمی را دارم در ذهنم؛ با اینکه به‌طور طبیعی آدم نمی‌بیند ولی چون گهگاه در هواپیما مسافرت می‌کنم خلاصه فیلم می‌گذارند و من هم ابایی ندارم از این فیلم‌های سرد و پلو می‌بینم — این خیلی بدساختِ ایرانی است که الان اسمش هم یادم نیست؛ که آن‌قدر این ماجرا — اصلاً آن مردی که این دخترِ مورد علاقه‌اش، این پسر دانشجو را از دستش درمی‌آورد، یک‌جوری اطلاعاتی است؛ یعنی آدم‌هایی‌اند که دانشجو است و یک امکانی با وصلتش به یک سیاسی دارد؛ یک عقده؛ یعنی این آدمی که این داستان را نوشته — متأسفانه عقده‌های اینکه نتوانست انگار ملت را در واقع به چنگ بگیرد را به‌طور تمثیلی ناخودآگاه دارد به صورت اینکه دختره را دوست دارد و یک نیروی سیاسی مخالف می‌آید. کاملاً فضای این طرف اصلاحات است؛ موضوع اصلاً هیچ سیاسی نیست؛ اصلاً فیلم مثلاً عاشقانه است.

فضای دانشجویی و پایان جلسه

ولی در فضای دانشجویی می‌گذرد و یک همچین دیده‌کاری‌هایی که طرف یک‌جوری به جاهایی وصله در شخص؛ یا اطلاعاتی است. این آدم‌هایی که یک‌دفعه پولدار می‌شوند به نظر می‌رسد نمایندهٔ کسانی هستند که خودشان پشت پرده به سیاست وصل‌اند. حالا می‌گویم اطلاعاتی؛ نه نشانهٔ خاصی از اطلاعاتی بودن در آن نیست. به هر حال می‌خواهم نظرتان را جلب کنم که یک همچین چیزهایی در این فیلم‌ها هست؛ یعنی یک‌جوری این روابط هامون و مهشید ابعاد بزرگ‌تر سیاسی-اجتماعی می‌تواند داشته باشد یا نه؛ من امیدوارم این‌گونه به آن نگاه کنید. آیا یک سؤال یادم افتاد: برای چی علی عابدینی هشت ده سالی غیب شده و دوباره پیدا شده؟ یعنی چی؟ حالا من چون این را بعد از مسائل سیاسی-اجتماعی گفتم شاید این باشد؛ شاید این باشد. از این بحث نمی‌خواهم زیاد وارد بحث شوم. ولی یک سؤال دیگر هم هست: علی عابدینی یک فکتی دربارهٔ خودش دارد؛ یک هفته آمده، بعدش نیست؛ حالا می‌خواهم — پیدا نکردم؛ این چیزی است که به هر حال دسترسی زیاد به آن ندارم؛ می‌بینید یک چیز عجیب‌وغریبی که یک‌جوری باید گولی — حالا خودآگاه یا ناخودآگاه — در فیلم پیدا بکنید. این نقطه‌ای است که به آن کمی این‌گونه نگاه کنید که ببینید این مسائل سیاسی-اجتماعی به‌طور ناخودآگاه یا حالا برای این شاعر خودآگاه وجود دارد.