→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۶۲ · نقشهٔ جلسات

ادامهٔ هامون

۱۶,۳۳۳ واژه · ۲۳ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او جلسه را با پاسخ به این پرسش آغاز می‌کند که هدف نقد روان‌کاوانهٔ اثر هنری فهمیدن روان مؤلف است یا خود اثر. سپس چند نکته دربارهٔ سبک کارگردانی و برداشت‌های نادرست از صحنه‌ها و ادعاهای هامون و مهشید را مرور می‌کند. بعد هامون را آدمی می‌داند که کتاب خوانده ولی راه را نرفته و از دید بحران میان‌سالی و یونگ نگاه می‌کند؛ و رویای اول، پایان فیلم و تعبیر سیاسی را می‌آورد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

ادامه بحث فیلم هامون

بگذارید اول — باز یک نفر برای چندمین بار از من سؤال کرده — مختصر توضیح بدهم که وقتی به اصطلاح نقد روان‌کاوانه‌ای بر یک اثر هنری می‌کنیم، هدفمان فهمیدن اوضاع و احوال روانی مؤلف اثر است یا یک‌جوری درک خودِ اثر هنری؟

هدف نقد روان‌کاوانه اثر هنری

فکر می‌کنم جوابش واضح است که ما خیلی کاری به اوضاع و احوال روانی مؤلف نداریم. اگر هم بحثی در این مورد پیش می‌آید برای این است که میل داریم لایه‌های ناخودآگاهی را که در اثر هست تشخیص بدهیم؛ بنابراین حرف از خودآگاه و ناخودآگاه مؤلف می‌زنیم. حالا به مناسبت این فیلم — که از جلسه قبل درباره‌اش صحبت را شروع کرده‌ایم و می‌دانیم آدمی که این فیلم را ساخته روان‌کاوی بلد است — می‌خواهم فرض کنیم همهٔ تحلیل‌های روان‌کاوانه‌ای را که می‌کنیم و وقتی تمام شد، آقای مهرجویی بیاید ادعا کند که همهٔ این چیزهایی که گفتید، من همه را همان موقع که داشتم می‌ساختم می‌دانستم. یعنی مثلاً دربارهٔ آن چیزی که شما به آن می‌گویید ناخودآگاه جمعی: «من می‌دانستم دریا چنین نمادی است و این چیزها را آوردم.» فرض کنید کل اثر را بر این اساس نوشته باشد که بخش‌هایی از آن — نمی‌دانم چگونه بگویم — به‌عنوان داستان نوشته شده، بعد خودش نشسته آن را از نظر روان‌کاوانه تحلیل کرده و تشخیص داده کجایش ناخودآگاه شخصی‌اش است و کجایش جمعی، و یک روتوشی کرده و با علم به اینکه همهٔ این چیزها در آن هست، اثر را منتشر کرده. حالا اگر کسی بیاید ادعا کند این‌جا ناخودآگاه است و آن‌جا نیست، من می‌توانم ادعا کنم نه، همه‌اش خودآگاه بود؛ همه را می‌دانستم؛ آن قسمتی که تو می‌گویی ناخودآگاه جمعی است، من دقیقاً — به نظرم — وقتی داشتم این کار را می‌کردم آگاه بودم که این‌گونه چیزها را شما ناخودآگاه جمعی می‌نامید و من کاملاً چنین چیده‌ام. می‌خواهم بگویم این چه فرقی می‌کند که نفوذ آگاهی مؤلف تا کجا باشد؛ چیزی که ماهیتاً ناخودآگاه جمعی حساب می‌شود، ناخودآگاه جمعی است. یعنی با فرض اینکه طرف می‌داند ناخودآگاه جمعی چیست و شخصی چیست، ماهیت این‌ها فرق نمی‌کند؛ وقتی ما واقعاً به لایه‌های ناخودآگاه اثر اشاره می‌کنیم لزوماً معنایش این نیست که مؤلف اثر نباید بداند و حتماً این باید در ناخودآگاهش باشد. شاید به خودش چنین اجازه داده باشد: مثلاً اول ناخودآگاهش فعال شده و چیزهایی به وجود آورده، بعد برای تقویت آن بخش‌های ناخودآگاه جمعی‌اش از ساختارهای اسطوره‌ای استفاده کرده و روتوشش کرده. من وقتی نقد می‌کنم به همان قسمت‌ها می‌گویم ناخودآگاه جمعی، ولو اینکه مؤلف به همهٔ کارهایی که می‌کند آگاه باشد. حرف من این است که وقتی از لایه‌های ناخودآگاه اثر صحبت می‌کنیم، این الزاماً معنایش این نیست که مؤلفش نسبت به این چیزهایی که ما به آن می‌گوییم ناخودآگاه دقیقاً ناآگاه است. نمی‌دانم چقدر حرفی که زدم مفهوم بود. نمونه‌اش این فیلم است: من کلاً کمی تردید دارم که کجایش را بگویم مهرجویی می‌داند و کجایش را نمی‌داند؛ چون آدم خیلی آگاهی است و آدمی است که یونگ بلد است؛ شاید خیلی چیزهایی که به نظر ما می‌رسد نمادهای ناخودآگاه جمعی‌اند، رسماً خودش آگاهانه از آن‌ها استفاده کرده باشد. نمونه‌اش نماد دریاست: کسی نیست که یونگ را خوانده باشد و نداند که دریا نماد ناخودآگاه جمعی است. دفعه قبل این مثال را زدم که خود مهرجویی در مصاحبه‌اش — همان اولین باری که فیلم در جشنواره نمایش داده می‌شد — حرف از این زده که هامون یک نماد از ناخودآگاه جمعی انسان ایرانی است. اگر چنین چیزی در آگاهی‌اش هست، شاید خیلی چیزها را چیده باشد. بنابراین لزوماً وقتی ما حرف از ناخودآگاه جمعی می‌زنیم این نیست که طرف حتماً باید غافل باشد. به هر حال هدف نقد روان‌کاوانه این است که لایه‌های مختلف اثر هنری را شناسایی کند و هدف نهایی این است که به یک‌جور تئوری برسد که بتواند اثر هنری را بهتر فهمید. این‌گونه نیست که فقط سرگرمی باشد که بگوییم چند نماد دیگر این‌جا پیدا کردیم. کلیت — بگذارید این‌گونه بگویم: وقتی کاملاً خودآگاهانه به منظوری خاص حرف می‌زنید یا مقاله‌ای می‌نویسید، خیلی راحت می‌شود در همان حیطهٔ خودآگاه همه چیز را تحلیل کرد — احتمالاً — و محتوای مقاله را خوب فهمید. مثلاً یک مقالهٔ ریاضی نیازی به نقد روان‌کاوانه ندارد: طرف می‌خواست آن حدس را حل کند و حل کرده. ممکن است کسی فقط بتواند در بخش مقدمه‌اش بعضی از الفاظ را کمی تحلیل کند، ولی محتوای مقاله کاملاً خودآگاه است. اثر هنری آن نظم منطقی را که یک مقالهٔ ریاضی دارد به‌طور طبیعی ندارد.

اثر خودآگاهانه و آزمون تئوری

یعنی اگر فرض کنید اثر هنری را کاملاً کسی خودآگاهانه خلق کرده، ممکن است صدها سؤال پیش بیاید: پس اگر منظورش بوده که این را بگوید — تئوری‌ات این است که این طرف اثر را خلق کرده و می‌خواهد این را بیان کند — حالا باید جواب این سؤال را بدهد: اگر می‌خواست این را بگوید، چرا این‌جا را این‌گونه ساخت؟ آن صحنه چه می‌کند؟ این — نمی‌دانم — شخصیت این‌جا چه‌کاره است و الی آخر. تئوری خوب تئوری‌ای است که همهٔ این سؤال‌ها را جواب بدهد. بنابراین نکته‌ای که می‌خواستم اضافه کنم اولاً همین است که وقتی از لایه‌های ناخودآگاه اثر صحبت می‌کنیم لزوماً منطبق بر لایه‌های ناخودآگاه واقعاً مؤلف نیست؛ ممکن است مؤلف همه چیز را بداند. ثانیاً اینکه بعضی از چراهای مربوط به درک اثر هنری به تأثیرش روی مخاطب مربوط است. این مقدمه را از این جهت می‌گویم که در این دو هفته اولاً وقتی گذاشتم و فیلم‌نامه را یک بار خواندم و کمی هم دربارهٔ فیلم هامون در اینترنت جست‌وجو کردم و پدیده‌های کمی عجیب‌وغریبی دیدم. این فیلم بعد از مثلاً بیست سال خیلی فیلم خاصی شده است. چیز جالبی که دیدم این است که مستندی ساخته‌اند به اسم «هامون‌بازها» دربارهٔ آدم‌هایی که رسماً هامون‌بازند: مثلاً صد بار فیلم را دیده‌اند، دیالوگ‌هایش را حفظند و الی آخر. شما نمی‌توانید راحت در ایران مثلاً بگویید فلان فیلم معروف — فرض کنید «شب‌های زاینده‌رود» را دیده‌اید — باز نداریم؛ هنرپیشهٔ باز نداریم. هامون فیلمی است که طرفدارهای مخصوص خودش را دارد؛ ارتباط‌شان با این فیلم عجیب‌وغریب است. این فیلم خاصیتی دارد که همین الان آدم‌هایی پیدا می‌کنید که به‌شدت از آن متنفرند و آدم‌هایی هم که عاشق‌اند؛ همهٔ فیلم‌ها چنین نیست که واکنش‌های شدیدی به وجود بیاورد. من در همین دو هفته با یکی از همکارانم صحبت کردم و گفتم این فیلم را دیده‌ای؟ همان روزی که موضوع هامون‌بازها را دیدم و جاهایی وصل شدم به همین افرادی که برای خودشان در وبلاگ‌شان چیزهایی نوشته بودند که خیلی شگفت‌انگیز بود: یکی ادعا کرده بود که تحت تأثیر فیلم هامون در دوران نوجوانی سعی کرده با تفنگ بادی دختر همسایه را که عاشقش بوده بزند و وقتی موفق نشده پسرخالهٔ دختر را که در کوچه می‌رفته زده و کار به دادگاه کشیده و این حرف‌ها؛ این یکی از همین هامون‌بازهاست که انگار در آن فیلم هم نقشی دارد. می‌خواهم بگویم حیطهٔ نقد یک اثر هنری تا این‌جا هم پیش می‌رود که شما سعی کنید بفهمید این واکنش‌ها از کجا می‌آید؛ یعنی یک نقد خوب علاوه بر اینکه متن اثر هنری را فهم‌پذیرتر کند و به آن انسجامی ببخشد و چراهای مربوط به خود متن را جواب بدهد، حتی می‌توان توقع داشت جواب بدهد که چرا مردم چنین عکس‌العملی نشان می‌دهند و چه کسانی آن‌گونه عکس‌العمل نشان می‌دهند. اصلاً فکر می‌کنم این سؤال خیلی جالبی است که رویش فکر شود: چطور ممکن است یک نوجوان از این فیلم خوشش آمده باشد. من می‌توانم همین امروز به جایی برسم که بگویم چرا آدم‌هایی در سنین بالاتر ممکن است خیلی بدشان بیاید و خیلی خوششان بیاید؛ ولی اینکه نوجوان‌ها چرا باید از این فیلم خوششان بیاید و سعی کنند حتی یک‌جور شبیه‌سازی از آن بکنند، یکی از منتقدان مجلهٔ فیلم — که ظاهراً منتقد شناخته‌شده‌ای است چون مصاحبهٔ خیلی طولانی هم با خسرو شکیبایی دربارهٔ این فیلم انجام داده — ظاهراً خودش هم جزو همین هامون‌بازهاست؛ حرف از ده‌ها بار و صد بار دیدن فیلم می‌زند و در آن مصاحبه کاملاً نشان می‌دهد که همهٔ دیالوگ‌های فیلم را حفظ است: هر جا که خسرو شکیبایی به چیزی اشاره می‌کند، دیالوگش را می‌گوید؛ می‌گوید «اصلاً آن‌جایی که در دادگاه گفتم» و طرف مصاحبه‌کننده دقیقاً کلمه‌به‌کلمه دیالوگ را گفته و بعد شکیبایی ادامه داده؛ احتمالاً دیالوگ‌ها را بهتر از خود شکیبایی بلد است. یادم می‌آید جایی در متنی نوشته که «من و فلانی — که او هم هامون‌باز است — در مجلهٔ فیلم یکی از تفریحاتمان این است که ریویو می‌کنیم»: یعنی جمله‌ها را — من چیزی می‌گویم، او دقیقاً عین جمله را جواب می‌دهد — یا وسط صحبت‌هایمان اگر مناسبتی باشد جمله‌ای از دیالوگ هامون می‌گوییم. خلاصه در این دو هفته کشف کردم که دربارهٔ فیلمی بحث می‌کنیم که خیلی فیلم خاصی شده؛ بعد از بیست سال به یک پدیده در سینمای ایران تبدیل شده و به نظر من جالب و کنجکاوی‌برانگیز است که اصلاً چرا در این حد تأثیرگذار بوده. اگر فرصت شد کمی دربارهٔ تأثیرش بر آدم‌ها با توجه به محتوایش صحبت می‌کنم؛ ولی فکر می‌کنم جای ابهام زیادی هنوز هست که چگونه ممکن است عده‌ای در این حد علاقه‌مند شوند. چند نکته به حرف‌های جلسه قبل اضافه می‌کنم و می‌روم ادامهٔ بحث را از جایی دنبال کنم. اشاره‌ای کردم که این حرف‌هایی که می‌زنم مقدار زیادی تحت تأثیر همین مطالعهٔ این یکی دو هفته است: متوجه شدم سوءتفاهم‌هایی دربارهٔ بعضی از قسمت‌های فیلم وجود دارد — این صحنه چه معنایی دارد، آن صحنه چیست — و جایی ادعاهایی شده که فکر می‌کنم اگر درست باشد یا غلط، سعی می‌کنم چیزی درباره‌اش بگویم.

سوءتفاهم‌های صحنه‌ها

یک نکته را جلسه قبل دربارهٔ همان صحنهٔ دادگاه گفتم: صحنهٔ خیلی جالبی است به این دلیل که ایدهٔ کارگردانی مهرجویی را نشان می‌دهد که سعی می‌کند به یک‌جور مستندسازی از چیزهایی نزدیک شود که مردم به‌طور عادی حاضر نیستند جلوی دوربین نشان بدهند. می‌خواهم این را اضافه کنم که تصور من این است که سبک خاص کارگردانی این فیلم هم این را تأیید می‌کند. اصولاً نمی‌خواهم در این جلسات خیلی بحث فنی سینمایی شود چون قرار است بحث روان‌کاوانه دربارهٔ محتوا باشد؛ ولی یک ویژگی دارد کارگردانی این فیلم: دوربین خیلی متحرکی دارد. یعنی اگر به فیلم دقت کنید تقریباً همیشه دوربین یک‌جوری حرکت می‌کند یا زوم می‌زند؛ خلاصه فیلم دوربینِ ناآرامِ کمی دارد؛ منتها شاید خیلی احساسش نکنید برای اینکه کاری که دوربین می‌کند حرکت‌هایش در جهت همراهی با تغییر جای شخصیت اصلی صحنه است: هر جا که هامون می‌آید و می‌رود، دوربین بایستاده که او را بگیرد؛ دوربین او را گرفته و همراه با حرکتش تراولینگ می‌کند یا به اصطلاح پن می‌کند. حتی بار دیگر که فیلم را دیدم نظرم را جلب کرد که گاهی کوچک‌ترین حرکت‌هایی که هنرپیشه‌ها می‌کنند — مثلاً از روی صندلی بلند می‌شود — دوربین هم یک‌جوری با او بلند می‌شود، کمی عقب می‌آید و زاویه را تصحیح می‌کند. حتی جایی حالت غیرعادی‌تری برای من داشت: جایی که می‌خواهد با تفنگ به مهشید بزند، یک حرکت جزئی می‌کند — اصلاً این لازم نیست که دوربین خودش را بگیرد — و بعد می‌نشیند؛ دوربین هم می‌نشیند؛ دوربین همراه با نشستن او پایین می‌آید. جایی دیگر خیلی اغراق‌آمیز است: یعنی دقیقاً همان‌جا در کادر است، فقط کمی جابه‌جا می‌شود ولی دوربین هم همان جابه‌جایی را انگار هماهنگ می‌کند. پیش از اینکه این صحنه را ببینیم بگذارید این نکته را بگویم: یک دلیل این کار می‌تواند این باشد که حالتی مستندتر به فیلم می‌دهد؛ چون معمولاً در فیلم‌های مستند که اتفاق‌های صحنه پیش‌بینی‌شده نیست چنین چیزهایی می‌بینیم: کسی نمی‌تواند دوربین را جایی بگذارد به امید اینکه همهٔ اتفاق‌ها در این کادر بیفتد؛ بنابراین مستندساز وقتی از حوادثی فیلم می‌گیرد طبعاً سوژهٔ خودش را تعقیب می‌کند؛ و الان برای اینکه حس مستند ایجاد کنند خیلی سینماگران این کار را می‌کنند که از دوربین روی دست استفاده کنند، برای اینکه خودبه‌خود فیلم حال‌وهوای مستند پیدا می‌کند: آن لرزش‌هایی که دوربین روی دست دارد حالت خیلی پیش‌بینی‌نشده و کنترل‌نشده می‌دهد در حالی که ممکن است همه چیز کاملاً کنترل‌شده باشد. نمونهٔ خوب و قدیمی‌اش فیلم «انجیل به روایت متی» پازولینی است که فیلمی تاریخی است ولی خیلی از دوربین روی دست استفاده کرده و حالت مستند پیدا کرده؛ من به شوخی می‌گویم یک فیلم مستند دربارهٔ مسیح ساخته؛ چون یک‌جوری اصلاً عمد دارد که کادربندی‌ها تصادفی به نظر برسد. شما در فیلم می‌بینید آدمی می‌آید جلو کادر می‌ایستد و کمی مانع دیدن بقیهٔ آدم‌ها می‌شود؛ ولی در «انجیل به روایت متی» کلاً این کمپوزیسیون‌ها حالت‌های رندوم پیدا می‌کنند و به نظر می‌آید که واقعاً این‌ها دارند زندگی خودشان را می‌کنند و این هم دارد از آن‌ها فیلم‌برداری می‌کند. یک دلیل این است؛ یک دلیل هم بحث کنترل ریتم در این فیلم است: ریتم فیلم فوق‌العاده سریع است؛ حوادث آن‌قدر سریع اتفاق می‌افتند و روایت می‌شوند که جاهایی که ممکن است حتی یک لحظه مکثی پیش بیاید و تماشاگر برخورد احساسی با صحنه بکند، مهرجویی اجازه نمی‌دهد؛ فوراً کات می‌شود به واقعهٔ دیگری. مثلاً صحنهٔ برخوردش با مادربزرگش — که جنبهٔ عاطفی قوی‌ای دارد — می‌شد از نظر عاطفی کار کرد ولی این‌گونه نیست؛ همان‌جا هم خلاصه یک جمله‌ای می‌گوید و بلافاصله موضوع عوض می‌شود، تفنگش را جا می‌گذارد و شما حوادث را دارید تعقیب می‌کنید. علت این توضیح این است که صحنهٔ تیراندازی شاید کندترین جای فیلم است؛ چون مهم‌ترین نقطهٔ اوج حوادث فیلم است. همین چند دقیقه‌ای که با هم دیدیم تنها جایی است — شاید یک دقیقه — که ریتم فیلم آرام به نظر می‌رسد؛ اتفاق خیلی خاصی در صحنه نمی‌افتد و ما منتظریم؛ نگاه کنید: دوربین — متوجه هستید — کمی به سمت راست پن می‌کند؛ این جابه‌جایی که می‌شود دوربین هم با آن حرکت خیلی جزئی می‌کند؛ متوجه هستید؟ هیچ نیازی نیست؛ یعنی اصلاً مسئله خارج شدن از کادر نیست. تصمیمی که از نظر کارگردانی مهرجویی گرفته — فکر می‌کنم حالت متهورانه‌ترش استفاده از دوربین روی دست است که آن‌قدر این کار این‌جا انجام نشده به‌عنوان یک ترفند کارگردانی — ولی به هر حال این مسئلهٔ متحرک بودن دوربین، زیاد زوم کردن، تراولینگ خیلی زیاد، جاهایی که آدم‌ها دارند حرکت می‌کنند و مشخصاً دوربین هم دارد حرکت می‌کند با آن‌ها.

دوربین متحرک و ترفند کارگردانی

نه اینکه این حرکت‌هایی که این‌جا می‌بینید پن کردن و به اصطلاح تیلت کردن — حرکت‌های افقی و عمودی که دوربین در جایی مستقر می‌شود و انجام می‌دهد — تراولینگ یعنی ریل می‌گذارند و مثلاً شخصیت‌ها که دارند در راهروی دادگاه می‌روند، دوربین هم دنبالشان می‌رود؛ و زوم هم استفاده می‌کند — که زوم را کارگردانی امروزی خیلی کمتر از آن استفاده می‌کند — در این فیلم خیلی زوم داریم. این‌ها به‌نوعی حال‌وهوای مستند می‌دهد. این را به‌عنوان نکته‌ای در تأیید همین احساس مستند پیدا کردن می‌گویم. نمونهٔ خیلی واضحش نحوهٔ دیالوگ‌نویسی است — که شاید خیلی به آن دقت نکرده باشید — مهرجویی به دلیل همین حس واقع‌گرایی‌اش برایش سخت است که زن‌ها در خانه حجاب داشته باشند: غیرواقع‌گرایی است؛ زن و شوهر در خانه است و شما بنا به محدودیت‌های نمایشی نمی‌توانید صحنه را به‌طور طبیعی بگیرید. من واقعاً با این منظور فیلم را نگاه نکردم ولی فکر می‌کنم اگر یک دور با این قصد نگاه کنید، همیشه حجاب دلیل دارد: مثلاً اسباب‌کشی است و طرف دارد نظافت می‌کند و چیزی روی سرش گذاشته؛ همیشه مهشید یا دارد از بیرون می‌آید یا دارد بیرون می‌رود، بنابراین حجاب دارد؛ یا در محیط کارش است. واقعاً به نظر می‌رسد تلاش کرده هیچ صحنه‌ای نباشد که این سؤال برایتان پیش بیاید که «چرا این‌جا حجاب دارد؟» همیشه دلیل واقعی برای حجاب بودن آن صحنه وجود دارد. بعد از این فیلم بود که مهرجویی یک عملیات متهورانه انجام داد: می‌گویند ده دقیقه خانم بیتا فرهی در فیلم بدون حجاب بازی کرد که به هر حال تبعاتی داشت برایش و مجبور شد نهایتاً آن ده دقیقه را بگیرد؛ یک ده سالی هم فیلم توقیف بود. تا اینکه به نظر می‌آمد فضای آن موقع طوری بود که شاید بشود به این سمت رفت، چون فتواهایی هم گرفته بودند که اشکال ندارد؛ و به هر حال «بانو» تنها فیلم ایرانی است که ظاهراً چنین آزمایشی رویش انجام شد. نکات دیگری هم که دقت کردم — فکر می‌کنم جلسه قبل در این مورد صحبت کردم — در فیلم مثل همهٔ فیلم‌های مهرجویی نشانه‌هایی از شرایط خاص تاریخی، از لحاظ سیاسی-اجتماعی دوره، بازتاب پیدا می‌کند. این دفعه که نگاه می‌کردم خیلی نظرم را جلب کرد صحنهٔ خیلی کوتاهی که می‌رود در اداره می‌نشیند و روزنامه‌ای برمی‌دارد که از نظر دراماتیک منطقش این است که تیتری در آن روزنامه نظرش را جلب کند که به یاد رویایی بیفتد که قبلاً دیده؛ ولی روی روزنامه تیتر درشتی که به‌وضوح خوانده می‌شود مسئلهٔ ادامهٔ مذاکرات ایران و عراق است؛ و مخصوصاً در همان صفحه‌ای که آن تیتر را می‌بیند مسئلهٔ اتحاد دو آلمان و مذاکرات آمریکا و آلمان در پایان جنگ سرده. واقعاً همین چند ثانیهٔ فیلم — فکر می‌کنم — وضعیت خاص دنیا را در آن موقع خوب نشان می‌دهد: چند تیتر انتخاب شده که شما هم وضع ایران را دقیقاً می‌دانید — از نظر سیاسی وارد مرحلهٔ جدیدی شده، دوران بعد از پایان جنگ است، دوره‌ای که هنوز مذاکرات صلح انجام می‌شود، همان سال شصت‌وهفت و شصت‌وهشت — و به‌اضافهٔ اینکه دنیا هم در شرایط خیلی خاصی از نظر سیاست بین‌الملل است که هنوز هم تبعاتش را می‌بینیم: مسئلهٔ فروپاشی شوروی، اتحاد دو آلمان؛ همه در همان یک صفحهٔ روزنامه‌ای که در این فیلم هست این تیترها دیده می‌شود. یا نکته‌ای که شخصاً برایم جالب بود: اگر می‌پرسیدید که در سال شصت‌وهفت، شصت‌وهشت هنوز در ادارات دولتی وقتی آدم می‌خواست وارد شود بازرسی بدنی می‌کردند یا نه، یادم نبود؛ فکر می‌کردم دیگر نمی‌کردند چون اوضاع آن‌قدر آرام شده بود — چون از سال شصت تا چندین سال به دلیل آن ترورها و وضعیت خاصی که در ایران حکم‌فرما بود حتی ما در مدرسه بازرسی بدنی می‌شدیم؛ دانش‌آموزها وقتی می‌خواستند وارد مدرسه شوند بازرسی بدنی می‌شدند — ولی در این فیلم می‌بینید هامون وقتی وارد دادگستری می‌شود بازرسی بدنی می‌شود و این برای من جالب بود؛ باز یک نکته از فضای سیاسی. یا شما هیچ‌کدامتان نمی‌دانید که آن برنامهٔ رادیویی که صبح وقتِ رفتن به کار پخش می‌شد — برنامه‌ای به اسم «سلام صبح بخیر» فکر می‌کنم — چقدر برنامهٔ انقلابی‌ای بود از نظر تحولی که بعد از اتمام جنگ رخ داد؛ یک‌جور برنامهٔ شاد ساختن در آن دوران خاص بعد از انقلاب و بعد از ده سال. واقعاً این برنامه را اول در تهران ساختند و باید همهٔ شهرستان‌ها هم از آن کپی می‌کردند.

پیام‌های ترافیکی و حساسیت مهرجویی

اگر اشتباه نکنم اول در مشهد این برنامه اجرا شد؛ استقبال شد از آن، خواستند همان آدم بیاید تهران و برنامه را اجرا کرد؛ بعداً همهٔ شهرستان‌ها صبح همین کار را کردند که پیام‌های ترافیکی بدهند. خیلی نوآوری بزرگی بود. اینکه مهرجویی این را هم جایی در فیلمش پخش می‌کند. می‌خواهم به این حساسیتی که دربارهٔ همین فیلم دارد اشاره کنم — مخصوصاً اینکه حال‌وهوای سیاسی-اجتماعی دوره‌ای که فیلم در آن ساخته می‌شود را با چیزهای خیلی کوچک در فیلم یک‌جوری منعکس می‌کند. بگذریم. یک نکتهٔ دیگر که حالت پیش‌گویانه دارد و اساس این فیلم هم هست: فکر می‌کنم آن زمان کسی متوجه نبود که چنین تغییرات عجیب‌وغریبی در ایران دارد پیش می‌آید؛ این مسئلهٔ فضای جدید مسائل مربوط به حقوق خانواده و اختلافات و مهریه و نفقه و این بحث‌ها واقعاً در آن ده سال اول انقلاب مطرح نبود؛ کم‌کم مسائل حقوق زنان و چیزهای حقوقی جدیدی پیش آمد که الان فکر می‌کنم همه متوجه‌اند به حالت بحرانی رسیده. کل این فیلم به‌نوعی اشاره‌ای است به اینکه عدم تعادلی در روابط زن و مرد پیش می‌آید و شده است؛ مخصوصاً در قسمت دادگاه، بحثی که مهشید با آن شخصی که در دادگاه نشسته می‌کند، یک‌جور اشاره به همین مسائل قوانین حقوقی ایران است. و نکته‌ای که نظر مرا جلب کرد یک‌جور حالت شوخی با جمع است — شما متوجه این هستید — جمع ادارات و جاهایی که می‌رود کار کند یک‌جور غیرعادی است؛ روابط کاری — کلاً ایران ویژگی‌هایش این است که روابط کاری اصلاً عادی نیست: مثلاً رئیسش او را می‌خواهد؛ نوع حرف‌هایی که به هم می‌زنند — او به این می‌گوید بدبخت، این هم به او می‌گوید بدبخت — و بعد می‌بینید آن آدم در بعضی از اجتماعات خانوادگی هم حضور دارد. چیزی که این دفعه نظرم را جلب کرد حالت شوخی دارد؛ اشاره کرد که این درنیامده باشد؛ بعید می‌دانم کسی را در سینما خندانده باشد؛ ولی شاید دو ثانیه طول نمی‌کشد که هامون وارد اتاق کارش می‌شود و طرف با چایی می‌آید در. اداره در ایران اصولاً دو کار در آن انجام می‌شود: چایی می‌خورند و روزنامه می‌خوانند. یعنی لحظهٔ ورود هامون به محل کارش این است که می‌آید می‌نشیند، هنوز جابه‌جا نشده طرف با سینی چایی می‌آید، چایی را می‌گذارد و روزنامه را برمی‌دارد؛ کلاً انگار کار را دارد شروع می‌کند. حالا با عجله سر پارکینگ — انگار مسابقه دارند، انگار چه خبر است — ولی وارد آن دادگاه می‌شوند و هیچ‌کدام کارهای اداری‌اش را انجام نداده؛ یکی را نخوانده؛ مثلاً سه هفته است که یک گزارش کوچکی به او داده‌اند. ولی آن چایی آوردن خیلی چیز است؛ یعنی تقریباً مثل این است که طرف آن‌جا نشسته که اگر کسی آمد، یک ثانیه هم طول نکشد؛ مسابقه است که بلافاصله. بگذریم. نکته‌ای دربارهٔ شخصیت علی عابدینی — چون جلسه قبل بحث دربارهٔ او بود — لازم است: در یکی دو تا از این نقدها چیزی دیدم که مضمونش این است که مهرجویی به‌نوعی دارد از این حرف می‌زند که حتی علی عابدینی هم آلوده شده به بسازوفروش و این‌گونه چیزها؛ بر این حساب که وقتی بعد از مدتی تصادفی در خیابان هامون علی عابدینی را می‌بیند ظاهراً دارند با او صحبت می‌کنند که این املاک را در شمال شهر نشان می‌دهند؛ و بعد هم وقتی می‌رود محل کارش در شمال می‌بیند همان آدمی که قبلاً با بیل برای کشاورزان چاه می‌زد و آب درمی‌آورد و کارهای خیلی ساده می‌کرد، حالا بالای برجی که دارد ساخته می‌شود دارد نظارت می‌کند. این را دلیل گرفته‌اند بر اینکه به‌نوعی مهرجویی دارد می‌گوید همین است و همین دیدنِ علی عابدینی مشغول به چنین کاری، این ایدهٔ این منتقدان بعضی‌هایشان است؛ که باعث می‌شود هامون احساس کند دیگر از این هم کاری برنمی‌آید و برود. من فکر می‌کنم فیلم این را نمی‌گوید؛ یعنی مطلقاً چنین نیست که کار کردن علی عابدینی روی ساختمان یا بازدیدش از بعضی زمین‌ها در شمال شهر جنبهٔ منفی داشته باشد و فاصله‌ای که افتاده و هامون نمی‌تواند با او ارتباط برقرار کند به‌نوعی مربوط به این ماجرا بشود؛ چون درست برعکس می‌بینید که اصلاً به یک‌جور حالت ماوراءطبیعی منتظرِ هامون است؛ حتی آن‌جا که روی ساختمان کار می‌کند. این دقت‌هایی که این دفعه کردم کمی بیش از چیزی است که قبلاً داشتیم. اگر این جلسات طول می‌کشید می‌توانستم به جمع خیلی از هامون‌بازها بپیوندم. شاید به این‌جا که وقتی هامون می‌آید، دیالوگ جالبی هست: طرف از او می‌پرسد تو از او طلبکاری یا نه؛ و هامون یک‌جوری می‌گوید «نه بابا» — که اصلاً خودش طلبکار است؛ خودش ادعا دارد؛ قرض و بدهی دارد. می‌خواهم بگویم وقتی خودش معرفی می‌کند کاملاً واضح است که حتی از قبل سپرده کرده — همان‌طور که نامه نوشته بود در خانه — که اگر آدمی به اسم هامون آمد بگویید باشه، من می‌آیم پایین. بنابراین اصلاً چنین نیست که عابدینی در این اتهام باشد که مشغول دنیا شده و هامون به این دلیل به او نمی‌رسد.

شناخت هامون از نام

کمی دقت کنید؛ این آدم را نگاه کنید؛ متوجه هستید؟ اسم را که می‌شنود یک‌دفعه یک‌جوری «آ، این همان حمید هامونی است که گفته» — و دقیقاً نیست که چیزی نگاه می‌کند؛ چون به این می‌گویند حمید هامون آمده، منتظر ایستاده. بنابراین ادامهٔ همان نامه‌ای که برایش نوشته را می‌داند که حمید هامون کاری با او دارد. و این‌جا مقداری از شبههٔ اینکه علم غیب دارد یا ندارد انگار تأیید می‌شود. البته این‌جا دیگر طبیعی است چون آن نامهٔ اولی که نوشته آدرس این‌جا را به او داده؛ گفته من کجا هستم؛ هامون روی همان آدرس محل کارش را پیدا کرده و این‌جا هم به این‌ها سپرده که هر وقت آمد بگویید. بنابراین اتهامی که مهرجویی قصدش از نشان‌دادن عابدینی بالای این آسمان‌خراش این است که او الان آلوده به دنیا شده، فکر می‌کنم مخصوصاً این زوم شاید برای بعضی‌ها خودش گویاست؛ فکر می‌کند ناامید است: «تو در این شرایط چه می‌خواهی به او بگویی؟» از طرف عابدینی به هر حال این رابطه قطع نشده. نکته‌ای دربارهٔ این شبهه در مورد شخصیت علی عابدینی در این فیلم فکر می‌کنم ادامهٔ همان نکته‌ای است که بعداً در فیلم «پری» هم خیلی رویش تأکید می‌شود: آدم‌های ایده‌آلی که حالت‌های عرفانی دارند ولی سرشان به کارهای دنیایی‌شان هم هست. اصطلاحی در فیلم «پری» به کار می‌رود: «دل با یار، دست در کار» — که مانعی نیست که کسی به جایی رسیده باشد و خودش را به مشغولیت‌های دنیوی داشته باشد ولی دلش با یار باشد. به نظر می‌آید شاید حتی نشان‌دادن اینکه علی عابدینی از این انزوا درآمده به‌نوعی نشان‌دهندهٔ پیشرفت او هم باشد؛ اینکه حالا می‌تواند کار کند و در عین حال می‌بینید هیچ مشکلی در ارتباطش نیست؛ و نهایتاً هم آن تصویر نجات دادن پیش می‌آید؛ چیزی به نفع علی عابدینی می‌شود. این‌ها چیزهایی بود که دفعه قبل گفتم. جلسه قبل رسیدیم به این‌جا که موضوع اصلی فیلم از لحاظ دراماتیک مسئلهٔ خانوادگی هامون است، اختلافش با مهشید. حالا کمی دربارهٔ اینکه در فیلم به‌طور خودآگاه چه ایده‌هایی وجود دارد: خودآگاه به این معنا که خود هامون چه فکر می‌کند دربارهٔ اختلافش با مهشید و مهشید چه فکر می‌کند؛ فیلم چه قضاوتی دارد دربارهٔ اینکه این حق با کیست، کی کدام قسمتش را راست می‌گوید؛ و بعد از آن کار ما چه قضاوتی داریم. ممکن است ما قضاوت فیلم را نپذیریم: ممکن است مثلاً مردی فیلمی بسازد و اختلافات خودش با همسرش را — اختلافات شخصیت اصلی فیلم که جای اوست با همسرش را — به قصد اینکه همسرش را نابود و متهم کند نشان بدهد؛ ممکن است من فیلم را ببینم و موافق نباشم که آن دلایلی که آن‌جا می‌آورد که او متهم است دلایل درستی باشند. بنابراین لزومی ندارد ایدهٔ فیلم دربارهٔ علی عابدینی را بپذیریم؛ حرف من این است که فیلم علی عابدینی را این‌گونه نشان می‌دهد. یک مقدار بی‌دقتی است من فکر می‌کنم کار کردنش در ساختمان را به این معنا بگیریم که از نظر عرفانی افتاده است. من همین‌گونه لیستی از چیزهایی که به نظرم رسیده — ادعاهایی که مهشید می‌کند و ادعاهایی که هامون می‌کند — می‌گویم و سعی می‌کنم بگویم کدام‌ها توسط فیلم به‌شدت تأیید می‌شود یا تا حدودی؛ و بعد کمی وارد بحث اصلی فیلم شویم. تصور من این است که تا این‌جا تقریباً هیچ نقد روان‌کاوانه‌ای نکرده‌ام؛ فیلم آن‌قدر پیچیدگی ظاهری دارد که فعلاً باید ببینیم اصلاً در فیلم چه اتفاق‌هایی می‌افتد. بحث دربارهٔ اینکه علی عابدینی در فیلم شخصیتش مثبت است یا منفی و چقدر اصلاً ربطی به روان‌کاوی ندارد؛ هر آدمی فیلم را ببیند باید این چیزها را سعی کند دربیاورد که چه قضاوتی باید نسبت به شخصیت‌های فیلم داشته باشد. من خیلی نمی‌خواهم روی این نکات بمانم؛ زودتر برسیم به جایی که حرف‌هایی بزنیم که به این جلسات مستقیماً ربط داشته باشد. یادداشت نکردم همهٔ چیز را و رتبه‌بندی هم نکردم که چه چیزی مهم‌تر است. بخش‌هایی از فیلم ادعاهای مهشید را می‌شنوید؛ فیلم از این نظر می‌شود گفت سعی می‌کند حالت بی‌طرفانه داشته باشد: با اینکه شخصیت اصلی فیلم به‌شدت هامون است و اصلاً اسم فیلم هم هامون است و همه چیز را تقریباً از زاویهٔ دید هامون می‌بینید، به طریقی فیلم اجازهٔ حرف‌زدن به مهشید می‌دهد: هم در دادگاه، هم مخصوصاً در جلسهٔ روان‌کاوی که هامون گوش ایستاده و درد و دل‌های مهشید را می‌شنود، و هم در آن لحظه‌ای که مهشید ادعا می‌کند دیگر نمی‌توانیم با هم زندگی کنیم — در همان بحث تند — مهشید هم حرف‌های خودش را می‌زند و ما می‌شنویم. نکات مهمی که فکر می‌کنم در حرف‌های مهشید هست: در آن بحثی که اول می‌کند اینکه هامون آن چیزی نیست که ادعا می‌کند؛ «دیگر من سر و برهای تو را گوش نمی‌دهم؛ صد و هشتاد درجه با آن چیزی که می‌گویی عملت فرق می‌کند» — و این حرف‌ها یک‌جور ناامید شدن است از اینکه این آدم فقط حرف می‌زند ولی هیچ‌کدام از آن چیزهایی را که می‌گوید واقعاً خودش ندارد.

فاصله حرف و عمل

در جلسهٔ روان‌کاوی تأکید زیادش بعد از اینکه کمی از خاطرات خوبش تعریف می‌کند روی مسئلهٔ زورگویی و تنبیه بدنی و این حرف‌هاست. یعنی از آدمی مثل مهشید از طبقهٔ مرفه مدرن انتظار اینکه مثل یک زن سنتی تنبیه بدنی شود قطعاً ندارد؛ ما الان در طبقات سنتی‌مان هم کمتر شاهدیم پیش بیاید که مردی دست روی زنش بلند کند. به هر حال بعداً این را می‌بینید که از همان سیلی زدن تا مشت و لگد، تقریباً به‌اضافهٔ فکر کردن به کارد آشپزخانه، تا نهایتاً استفاده از تفنگ پدربزرگ می‌رسد؛ یعنی خشونت خاصی در رفتار هامون هست که مهشید رویش تأکید دارد؛ اینکه اصلاً احساس خطر می‌کند. واقعاً یک‌جور احساس خطری می‌کند که پلیس را آن‌جا گذاشته و بعداً هم فیلم نشان می‌دهد احساس خطرش بی‌خود نبوده؛ واقعاً نیاز به محافظت — محافظت شخصی هم شاید تا حدودی داشته. از سوءظن — مثل بعضی از مردها، شاید مردهای سنتی — از سوءظن و بدبینی و اینکه همه چیز را سیاه می‌بیند حرف می‌زند. کمتر مهشید از بی‌نظمی‌ها و کثیف بودن هامون در مسائل خانه حرف می‌زند؛ ولی به هر حال در آن‌جایی که اختلافش می‌آید — اختلاف سر ریختن همهٔ ظرف‌ها و این‌گونه چیزها — به‌اضافهٔ اینکه خانه را هم می‌بینید: ماهی را که می‌اندازد، دستش را با پرده پاک می‌کند، با پای برهنه رفته دم در، بعد رفته روی آن ماست‌ها، بعد همین‌گونه روی پارکت راه می‌رود و جایی مهشید به رد پای این آدم روی پارکت با نارضایتی نگاه می‌کند؛ هرچند این مسئله شاید آن‌قدر جزئی است که خیلی به زبان نمی‌آورد ولی به هر حال این هم جزو مسائل است. دیگر مسئلهٔ اینکه درآمد به اندازهٔ کافی ندارد را هم مهشید جاهایی به او اشاره می‌کند؛ اینکه فعالیت‌های هنری‌اش خیلی مورد تأیید هامون نیست را جایی یک‌جوری اشاره می‌کند. جایی مادر مهشید هم ادعا می‌کند که «زیاد به مهشید دروغ می‌گفتی.» شاید جزئیات دیگری هم باشد. این‌ها ادعاهایی است که از طرف خانوادهٔ مهشید انجام می‌شود. ادعای اصلی مهشید این است که دیگر هامون را دوست ندارد؛ برعکس، ادعای هامون این است که همچنان مهشید را خیلی دوست دارد. فکر می‌کنم فیلم تأیید می‌کند که هامون واقعاً مهشید را خیلی دوست دارد؛ یعنی وقتی فیلم را می‌بینید این نیست که ادعای هامون دروغ باشد؛ مخصوصاً به دلیل آن دیالوگی که همان موقع انجام عمل سوءقصد می‌گوید که «اصلاً نمی‌دانی الان چقدر دوستت دارم» — این را در خلوت خودش می‌گوید؛ ادعایی که آدم پیش خودش می‌کند که نمی‌شود گفت برای گول‌زدن ماست. بنابراین به‌وضوح فیلم در جهت نمایش این است که هامون همچنان عاشق همسرش است و فقط ادعای الکی نیست؛ واقعاً چنین است. و مهشید هم ادعایش این است که دیگر علاقه‌ای به هامون ندارد. حالا از آن‌ور هامون چگونه مسئله را نگاه می‌کند؟ ادعای هامون این است که مهشید بعد از مدتی که کمی متحول شده بود برگشته به همان خصلت‌های بورژوازی خودش؛ پول‌های — آن مردی که عظیمی او را کور کرده — و این دارد از هامون جدا می‌شود و یک‌جوری می‌خواهد برود با آدمی پول‌دارتر از خودش زندگی کند. در واقع مهشید متهم می‌شود به اینکه حتی روابط غیرافلاطونی هم با همان عظیمی و کسانی دیگر دارد. هامون این احساس را دارد و بیان می‌کند که اصلاً این‌ها آدم‌هایی هستند که جمع شده‌اند توطئه‌ای علیه او اجرا می‌کنند تا نابودش کنند. تا این حد احساسش — چیزی که در گلایه‌های هامون هست — این است که مهشید به عرفان‌بازی زده و این کارهای هنری‌ای که می‌کند همه مسخره است؛ کارهای کاملاً غیراصیل و حالت بازی دارد؛ و همین‌ها باعث شده فشار مالی سنگینی به هامون بیاید. در عین حال آن توطئه شامل این می‌شود که خانه را به نام او کنند و این حرف‌ها؛ یک‌جور ول‌خرجی دیگری: ادعا می‌کند چیزهایی می‌خرد که به درد نمی‌خورد؛ و صحنهٔ جالبی فیلم دارد که فقط محتوایش همین است: از بیرون آمده چیزهایی خریده دارد می‌چیند روی میز و جملهٔ قشنگی هامون می‌گوید که من بار اول که فیلم را دیدم از آن خیلی خوشم آمد: چیز خیلی کوچولویی را برمی‌دارد و می‌گوید «چرا؛ این که اصلاً دیده نمی‌شود» — دکور اصلاً باید دیده شود — این‌قدر واقعاً کوچک است؛ این حرفش را می‌گوید که «این که اصلاً دیده نمی‌شود» و پرتش می‌کند روی میز. و حرف از این است که هامون ادعا می‌کند ظاهرش این است که «من می‌گویم خانه باید نظم داشته باشد» ولی واقعیتش این است که مسئله مالی است؛ یعنی باید فاکتوری بپردازی که این بعد یک سری مجسمه‌های عجیب‌وغریب خریده.

روان‌شناس و خراب شدن زندگی

بنابراین ول‌خرجی و اینکه فشار مالی شدیدی به هامون آمده و زیر بار قسط است، این هم جزو گلایه‌های هامون است. ادعایی می‌کند که شما بعداً مطلقاً به نظر من پیگیری نمی‌شود. اگر بپرسند چرا هامون — اولین دلیلی که می‌آورد که چرا زندگی‌اش خراب شده — می‌گوید تقصیر آن روان‌شناس است؛ نمی‌دانم، احمق و بی‌سواد بوده؛ چه نقش منفی‌ای این روان‌شناس بازی کرد. به غیر از آن حرفی که از هامون می‌شنویم چه چیز دیگری می‌بینید؟ می‌بینید در فیلم که تأیید می‌کند آن روان‌شناس نقش منفی‌ای داشته؛ چون روان‌شناس را کلاً می‌بینیم که مهشید برایش دارد درد و دل می‌کند — خیلی مقدماتی — و تقریباً هیچ عکس‌العملی هم نشان نمی‌دهد به غیر از اینکه می‌بینید خودش هم خوابش می‌برد و روان‌شناس هم یک‌جوری مسخره می‌شود: عکس‌العمل‌هایی که نشان می‌دهد — خودش دکمه‌های پیراهنش باز است، آدم کمی شلخته‌ای است — بعد با بی‌میلی و بی‌دقتی گوش می‌دهد و سری جواب‌های کلیشه‌ای می‌دهد به حرف‌هایی که مهشید می‌زند. به هر حال چنین ادعاهایی از زبان هامون می‌شنویم که رفتنش پیش آن روان‌شناس خیلی مؤثر بود؛ دیگر ریخت‌وپاش و آن چیزها. و هامون نهایتاً موضعش این است که چیزهایی از مهشید ندیده که متنفرش کند — می‌خواهم بگویم حتی مانع از این بشود که زنش را دوست داشته باشد. از آن‌ور ادعاهایی وجود دارد علیه هامون. حالا بگذارید صحبت کنم که فیلم چقدر موضع می‌گیرد و چه چیزهایی را تأیید می‌کند. نکته‌ای که می‌تواند درست نباشد ولی فیلم به نظر من به‌وضوح تأییدش می‌کند این است: ادعای هامون دربارهٔ اینکه مهشید دارد عرفان‌بازی می‌کند و هنر آبستره و بساط خزعبل — یعنی همین فعالیت‌هایی که می‌کند یک‌جوری فعالیت‌های مهمل‌اند — را تأیید می‌کند. من فکر می‌کنم مهم نیست نظر من و شما چیست؛ از نقاشی مهشید خوشمان می‌آید یا از سبک کارش بدمان می‌آید؛ فیلم در جهت مسخره کردن این‌گونه هنر است. نمونهٔ خیلی واضحش این است که قرار است شما بخندید به صحنه‌ای که مهشید دارد نقاشی می‌کشد — با یک کوزه‌ای چیزی روی بوم، قبل از این گالری. نگاه کنید: کاتی که این‌جا از صحنهٔ نقاشی کشیدن به گالری می‌شود قرار است ما را بخنداند و خودِ خودِ خنده‌دار هم است. «آقا جان من می‌گویم این را باید این نظم را داشته باشد.» ادامهٔ همان نوع سبک کار مهشید است که خیلی هم رندوم رنگ می‌پاشد و این‌ها. این‌جا از کارش راضی نیست؛ کوزهٔ گلاب‌پاش — هرچه هست — را می‌کوبد روی بوم و رنگ می‌پاشد؛ و کات می‌شود به اینکه یکی از تابلوهای نمایشگاه هم همین است که به نظر می‌آید آن هم همین‌گونه شاید به وجود آمده و همان‌گونه زده‌اند آن‌جا. فکر می‌کنم این صحنه به‌وضوح این‌جا گذاشته شده که تماشاگر بخندد؛ موضع فیلم این است دربارهٔ رفتارها و افکارِ این‌گونه نقاشی کردن — یا آن حرفی که هامون می‌زند که ماسک را می‌زند روی تابلو و می‌گوید «این تابلوی من را خراب کردی» و می‌گوید «حالا چه فرقی کرده، کمی ماسک رویش ریخته» — این‌ها مورد تأیید خودِ اثری است که ما داریم می‌بینیم. ولی اینکه ممکن است شما شخصاً از این نقاشی خیلی خوشتان بیاید — کسی دارد تفسیرش می‌کند که این چیزی شبیه انفجار بزرگ اولیه است، به انفجار بزرگ ربطش می‌دهد — در حالی که قبول دارم همهٔ این‌ها خنده‌دار است؛ حالت طنزآمیز پیدا می‌کند. من کلاً آن قسمتی که دارد حرف می‌زند که می‌خواهد مرکز عاطفی وجودش را مهار کند و این‌ها — این صحنه‌هایی که می‌بینید رفته در اتاق برای خودش نشسته، ستار دست گرفته، آن‌گونه مات مانده و این‌ها — کلاً موضع فیلم موضع هامون است؛ واضح است. فیلم می‌توانست این‌گونه باشد که «نه، مهشید هنرمند خوبی است، کارهایش هم اصلاً بازی نیست و این است که او نمی‌فهمد یا مثلاً حسودیش شده» — ولی این‌جا در این گالری خیلی خوب می‌فروشد آثارش را: پنج تا که آقای عظیمی می‌خرد، دو تا هم یکی دیگر می‌خرد. به نظر می‌آید گالری — جایی که این نمایشگاه برپا شده — موفقیت‌آمیز بوده و همه هم دارند با تعریف و تمجید صحبت می‌کنند و هامون دارد این حرف‌ها را می‌زند که خیلی به تعریف و تمجید دیگران محتاج بوده و همه هم می‌دانستند چه باید بگویند؛ یعنی یک‌جوری حس بدی از خودش بروز می‌دهد. می‌توانست فیلم طوری ساخته شود که شما این صحنه‌ها را ببینید و احساس کنید هامون از موفقیت هنری همسرش حسودیش شده؛ مثل خیلی از مردها که همین الان واقعاً وقتی زن‌هایشان این موفقیت‌ها را به دست می‌آورند به جای خوشحال شدن ممکن است ناراحت شوند — در چیزهای کاری گاهی چنین است؛ حالت حسادت ممکن است به او دست بدهد؛ برعکسش کمتر پیدا می‌شود ولی اصلاً از طرف مرد نسبت به زن وجود دارد — من می‌خواهم بگویم موضع فیلم چنین نیست؛ فیلم همراهی می‌کند با هامون که این یک‌جوری حالت دیوانه‌بازی درآوردن و هنر الکی و مسخره ساختن است. فیلم تأیید می‌کند که مهشید عوض شده و برگشته مثلاً مثل مادرش با همان عقاید بورژوازی خودش برگشته؛ واقعاً با عزمِ این کار دارد ازدواج می‌کند؛ ما این‌گونه می‌فهمیم از حرف‌هایی که در فیلم می‌شنویم: آن خبری که آن پسرخاله — یا هر کسی که بود، آن روان‌شناس دوم — به هامون داده راست است؛ چون بعداً از مادر خود مهشید هم این اطلاعات را می‌شنویم؛ وقتی می‌گوید «هیچی نشده، خواستگار دارد» و هامون می‌گوید «آره شنیدم؛ خبرش به من رسیده که آن نقیِ با آن زرق و برق زندگی‌اش این را گول زده» — مادرش به هیچ وجه انکار نمی‌کند بلکه یک‌جوری تأیید می‌کند؛ می‌گوید «بله؛ چه اشکالی دارد؟ چنین است؛ چرا باید وقت خودش را با تو تلف کند.»

مادر و نقی و زرق و برق

بنابراین اتهامی که هامون به مهشید می‌زند مورد تأیید می‌ماند: مهشید عوض شده، دیگر آن آدم سابق نیست؛ اگر هامون برایش جذابیت‌هایی داشته دیگر ندارد؛ برای اینکه انگار فاسد شده؛ رفته دوباره سراغ — می‌خواهد پولدار باشد و راحت زندگی کند — و بنابراین زندگی با هامون برایش دیگر جذابیت ندارد. اگر کسی اعتراضی دارد بگوید. این‌ها مهم نیست قضاوت‌های من و شما چیست؛ می‌خواهم بگویم فیلم از این جهات جانبداری نسبت به هامون می‌کند و مهشید در زمینه‌هایی محکوم می‌شود؛ کما اینکه در زمینه‌هایی هم هست — مثلاً زورگویی و کتک‌زدن و این حرف‌ها — موضوعِ فیلم علیه کاری است که هامون کرده. یک‌طرفه قضاوت نمی‌کند ولی این قسمت‌ها کاملاً قضاوتِ فیلم، تأیید اتهام‌هایی است که هامون به همسرش زده. این‌ها را که خواندم خیلی چیز جالبی در آن دیدم؛ چیزی که فیلم نشده. امیدوارم پیدا کنم. اولین صحنهٔ فیلم بعد از رویای اول: هامون از حمام درمی‌آید و می‌رود تز را روی بالکن تصحیح کند که باد می‌آید و تز را می‌برد؛ بخش‌هایی‌اش، کاغذها می‌رود در خیابان؛ روی بالکن ایستاده و به شهر نگاه می‌کند؛ در دوردست‌ها میان غبار حاکی از آلودگی هوا، اتومبیل‌ها روی پل گول می‌خورند. ما این‌ها را نمی‌بینیم؛ این صحنه‌ها ساخته نشده یا به هر حال در فیلم نیست. میان آن‌ها — یعنی میان اتومبیل‌ها — کاروان شتری دیده می‌شود که ترافیک را به هم ریخته‌اند. واضح است که چرا این در فیلم نیامده؛ برای اینکه این به‌وضوح نمایشی است از دخالت شتر: شتر را که می‌شنوید و می‌بینید یاد چه می‌افتید؟ به هر حال چیزی عربی است؛ چیزی که از صحرا آمده. بنابراین این صحنه قرار بود در فیلم نمادی باشد از به‌هم‌ریختگی اوضاع اجتماع در اثر ورود چیزهای سنتی-دینی به اجتماع؛ اصولاً دیدن کاروان شتر وسط این شاید واضح‌ترین پیتزای قورمه‌سبزی فیلم می‌شد اگر آن را می‌ساخت: اینکه شتر همان‌جا که ماشین در خیابان دارد روی پل می‌رود، یک سری شتر هم آن‌جا باشند. فقط به آن اشاره کردم. اولاً مهم است که ایده‌های نو را ببینید: عده‌ای فکر می‌کنند فیلم مذهبی ساخته؛ اصلاً چنین نیست؛ کاملاً آن حالت اعتراض‌آمیز نسبت به اوضاع اجتماعی-سیاسی در ذهنش هست و به اشاره‌هایی هم در فیلم می‌رسد هرچند تأکیدی ندارد؛ به هر حال غرض بیشترش بررسی همان وضعیت هامون به‌عنوان شخصیتی است که درباره‌اش فیلم می‌سازد و این‌ها در حاشیه است. منتها علتی که دارم به این اشاره می‌کنم این است که متوجه باشید آن قسمت نمایش مد لباس مهشید — بیرون حیاط که شتر نشسته — هم در ادامهٔ همین ایده است؛ می‌خواهم بگویم آن هم دارد یک‌جوری مسخره می‌شود. اینکه شما در آن نمایش مد به یک اتفاق خوبی که در ایران افتاده اشاره می‌شود: ما طراحی لباس قبل از انقلاب به آن صورت در ایران نداشتیم؛ چون در پاریس و میلان و این‌ور و آن‌ور لباس طراحی می‌کردند و همان مدها می‌آمد ایران؛ ولی چون بعد از انقلاب پوشش خاصی برای زن‌ها قرار شد ایجاد شود، الان ما در تهران واقعاً آدم‌های مهمی داریم که طراح لباس‌اند؛ طراح مانتو؛ اصلاً کلاً طراحی لباس زنانه در ایران برای خودش حالت اوریجینال پیدا کرده. اینکه خلاصه این لباس‌هایی که دارد طراحی می‌شود یک‌جور صبغهٔ دینی — یا شاید به زعم مهری عربی — دارد، اشارهٔ خیلی خوبی است: آن‌جا می‌بینید حتی شتر هم نشسته؛ ربطی به لباس‌هایی که آن‌جا هست ندارد ولی این لباس‌ها را اصلاً شترها می‌آورند؛ از این شترها برمی‌دارند و می‌برند داخل. خیلی واضح است که چه می‌گوید؛ ولی این شترها خلاصه یک‌جوری در فیلم ظاهر شدند جایی. به هر حال احساس من این است که نسبت به فعالیت طراحی مد هم حالت تمسخر در آن وجود دارد. آن عکس‌العمل کودکانه در مقابل آن زنی که از لباس عروسی خوشش نیامده نشان می‌دهد — یک‌جوری چیز دیگری، مخصوصاً حالت تمسخر دارد: خوشش آمده یا نیامده ولی این بچه‌ها قهر می‌کنند، پاره می‌کند، می‌گوید «حیف این زحمتی که برای شما کشیدم.» کلاً این چیزهایی که هامون دربارهٔ مهشید می‌گوید را در خاطرات می‌بینید و تأیید می‌شوند؛ فیلم به‌نوعی همهٔ این چیزها را دارد تأیید می‌کند: اینکه کارها را نیمه‌کاره رها می‌کند یا چیزهای بی‌خود می‌خرد؛ حتی صحنه‌ای که می‌بینید: آن شبی که هامون رفته آن‌جا منتظر مهشید است که برگردد و سوءقصد انجام بدهد، مهشید نزدیک صبح با لباسی خیلی سانتیمانتال برمی‌گردد. این برای یک برده ایرانی سند خوبی است که این دارد به او خیانت می‌کند؛ او را از خانه انداخته بیرون و فلان؛ و کجا بوده؟ زنی مثلاً متأهل هنوز است تا ساعت نزدیک طلوع آفتاب کجاست؟ چون وقتی سوءقصد انجام می‌شود می‌بینید هوا دارد روشن می‌شود؛ نزدیک صبح است. بنابراین آمدن یک زن از شب‌نشینی — که خیلی طول نکشیده، نیست؛ آره این نیست. بنابراین حتی تأیید می‌شود که این روابطی دارد و شب‌ها تا دیر وقت بیرون است. به هر حال این‌ها همه دیدگاه‌های هامون است که به‌نوعی در فیلم — واقعیت‌هایی را می‌بینید نمایش داده می‌شود که مورد تأیید قرار می‌گیرد.

واقعیت‌های تأییدشده در فیلم

تأکید می‌بینید روی اینکه واقعاً توطئه‌ای در کار است: خانه را به نام خودش کرده‌اند؛ اصلاً این وکیل واضح است که با آن‌هاست؛ یعنی کلکی دارند سوار می‌کنند که طلاقش را بدهد و یک‌جوری سرِ کیسه‌اش دارند می‌کنند. چون در دادگاه می‌بینید اولاً تمام رفتارهای وکیل واضح است: آدمی کمی عقل داشته باشد می‌فهمد وکیل طرفِ این نیست؛ می‌خواهد این را بیمهٔ عمر بکند که بچه‌اش بیمه بشود مثلاً؛ می‌گوید «اگر تو دیوانه شدی و رفتی تیمارستان اصلاً بچه‌ات تا آخر عمر می‌ماند»؛ همه‌اش یک‌جوری بار مالی به او تحمیل می‌کند؛ می‌گوید «مهریه را نمی‌توانم کاری‌اش بکنم» — در حالی که می‌دانیم مهریه را می‌شود کاری‌اش کرد: می‌شود به زن فشار آورد که شرط طلاق این باشد که مهریه‌ات را ببخشی. الان خیلی‌ها این کار را می‌کنند؛ از قدیم هم رسم بوده؛ قبل از این دوران مدرن ضرب‌المثلی هست که می‌گویند «مهرم، حلال جونم، آزاد» — چنین چیزی می‌گویند. این کار که می‌شود کرد از نظر حقوقی: بگویید «تو مهریه‌ات را ببخش، من طلاقت می‌دهم.» مهریه را دارد یک‌جوری از او می‌گیرد؛ یعنی همهٔ رفتارهای وکیل واضح است؛ حتی خودش هم شک کرده: اولش فیلم به او می‌گوید «راستش را بگو؛ چقدر گیرت می‌آید» — در دادگاه هم می‌بینید وقتی هامون می‌آید وکیل، اشاره‌ای به مهشید می‌کند و یک سری برای همدیگر تکان می‌دهند؛ و حتی در همهٔ رویاها وکیل کنار مادر مهشید است؛ یعنی این روابط پنهانی که دارند در رویاها تأیید می‌شود. بنابراین این نکته هم تأیید می‌شود که این از توهم هامون نیست که فکر می‌کند اطرافیانش یک‌جوری علیه او توطئه‌ای کرده‌اند که نابودش کنند؛ واقعاً چنین چیزهایی در کار است و خود پای خود مهشید هم به آن وصله. دربارهٔ ادعاهای مهشید چیزی که خیلی با صراحت تأیید می‌شود این است که مثلاً آن کتکی که به مهشید زده و این حرف‌ها — آن سیلی که می‌زند — خود قیافهٔ هامون هم نشان می‌دهد که کاملاً پشیمان است؛ ولی در مورد بقیه چیزها به نظر نمی‌آید خیلی طرف مهشید گرفته شود؛ به غیر از اینکه هامون آدم خیلی بی‌نظم و کثیفی است: در تمام مراحل هر جا می‌بینیدش حالت ریخت‌وپاش و تمیز نبودنش را می‌بینید. و دیگر نکته‌ای که دفعه قبل گفتم: آن مبادله — یک‌جوری کشیده که در فیلم هست — حالا نمی‌شود خیلی گفت که فیلم دارد این را می‌گوید، مبادلهٔ انار خشکیده با زنجیر طلا هم یک‌جوری نشان‌دهندهٔ جنس روابط این آدم‌ها با همدیگر است. ببینید، من می‌خواهم از الان وارد این شوم که واقعاً چه می‌توانیم بگیم؟ یعنی حرف‌های هامون و مهشید و تأییدهای خود فیلم را کنار بگذاریم. شما این فیلم را می‌بینید و چیزهایی می‌بینید؛ ممکن است قضاوت فیلم‌ساز دربارهٔ این چیزهایی که دارد نمایش می‌دهد چیزی باشد که مورد قبول شما نباشد. چیزی که این‌جا می‌بینید اگر بخواهید بگویید منشأ این اختلافی که پیش آمده چیست، روی چه چیزهایی تأکید می‌کنید؟ ممکن است واقعیت‌هایی وجود داشته باشد که فیلم رویشان تأکید نمی‌کند ولی مهم‌تر از بعضی چیزهایی باشد که این‌جا از زبان خود شخصیت‌ها می‌شنویم. می‌خواهم بگویم دور از خودآگاهی خود اثر هم نیست: نکتهٔ خیلی مهمی که شاید در حرف‌ها زیاد رویش تأکید نمی‌شود این است که آن حرفی که مهشید می‌زند — اینکه با آدمی ازدواج کرده که حالا می‌بیند عملاً آن چیزی نیست که حرفش را می‌زد: از عشق و یگانگی و یکی شدن با محبوب حرف می‌زد ولی عملاً آدم خودخواهی است و در زندگی‌اش عملاً آن خصلت‌هایی را که در حرف‌هایش درباره‌اش صحبت می‌کرد نشان نمی‌دهد — من می‌خواهم روی این قسمت بیشتر تأکید کنم؛ چیزی که مهشید حق دارد — و شما در خود این فیلم تأییدش را می‌گیرید که مهشید حق دارد — این است که هامون نمایندهٔ نوعی آدم‌هاست که خیلی ممکن است کتاب خوانده باشند، معلومات داشته باشند، سواد داشته باشند به اصطلاح؛ ممکن است دربارهٔ عرفان هم چیزهای زیادی بدانند ولی عارف نیستند؛ همه چیز را در حد کتاب خواندن بلدند. هامون به‌شدت چنین است و فیلم هم مطلقاً این را پنهان نمی‌کند: هامون آدمی است که هزار جور کتاب می‌دهد و می‌گیرد؛ دربارهٔ قصص پیامبران مثلاً مطالعه می‌کند ولی شباهتی به پیامبران ندارد؛ هیچ چیز عارفانه‌ای هم در زندگی‌اش نیست و خودش هم از همین ناراحت است. علی عابدینی آن آدم ایده‌آلی است که این کتاب‌ها را خوانده و انگار به جایی رسیده — دست‌کم فیلم چنین به علی عابدینی نگاه می‌کند. کمبود هامون در زندگی این است که علی عابدینی نشده. حالا چرا نشده باید ببینیم خود فیلم چه می‌گوید یا ما چه می‌توانیم بفهمیم. نکته این است که همان‌طور که از طرف مهشید — مادر مهشید، طرف مهشید — ادعا می‌شود، این است که گول سواد این را مهشید خورده؛ برایش شعر خوانده، کتاب‌های خیلی با ادعاهای عمیق مثلاً به او داده، فلان «یانزویی» داده به او بخواند؛ و ممکن است واقعاً این توهم برای مهشید پیش آمده باشد که این آدمی از همین جنس است ولی واقعاً هامون آدمی از این جنس نیست؛ فقط اطلاعاتش، مثلاً «ذن و هنر نگهداری از موتورسیکلت» هم می‌خواند.

ذن و هنر نگهداری موتورسیکلت

طرف می‌گوید بخوان برای مزاجت، ولی موتورسیکلت ندارد؛ یعنی به همان کتاب هم عمل نمی‌کند که به عرفان برسد. خوانده: «ذن و هنر نگهداری از موتورسیکلت» خوانده، قصص انبیا خوانده، «تذکرةالاولیا» — می‌بینید عالمی کتاب در این فیلم می‌بینید — که اگر به یک بندش هم کسی عمل کند ممکن است تغییراتی در او بیاید؛ ولی به نظر می‌آید می‌خواند؛ می‌خواند، سواد دارد، شعر حفظ است، شعرهای عاشقانه می‌خواند؛ و این تناقضی که در وجود هامون هست — از این‌جا می‌خواهم بگویم که مهشید از جاهایی حق دارد که دچار سرخوردگی شده — و آن ادعاهایی که اول فیلم در آن دیالوگ می‌کند که «صد و هشتاد درجه عملت با حرفت فرق می‌کند» و «سروتکدی تو آن کتاب‌های لعنتی» و «به فکر من و بچه‌ات نیستی» — این‌ها واقعاً حرف‌های درستی است که مهشید می‌زند؛ فیلم هم در همین جهت به ما فک ارائه می‌کند. اصلاً علی عابدینی کارش در این فیلم همین است: که شما فرق بین آدمی که به چیزهایی که خوانده عمل کرده و به جایی رسیده را با آدمی که فقط همین‌گونه سرگردان است — و خودش هم می‌گوید «من هیچی نشدم» — ببینید؛ و آن روان‌شناس هم یک‌جوری اعتراف می‌کند که من بیشتر از چهل سال از عمرم گذشته و هیچی نشدم؛ فقط همین‌گونه در حد مطالعه چیزهایش باقی مانده. هامون دقیقاً نماد همین است: در فیلم هامون نمایندهٔ آدم‌هایی است که خیلی ممکن است اطلاعات روشن‌فکری، سنتی، عرفانی و این چیزها داشته باشند ولی به جایی نمی‌رسند برای اینکه اهل عمل نیستند؛ همه چیز زندگی‌شان در حد چیزهای نظری خلاصه می‌شود.

مهشید، مضیقه و ازدواج

و بپذیرید که تا حدودی به مهشید می‌توانیم حق بدهیم که مواجه شدن با چنین وضعی — این تفاوت زیاد بین جنبه‌های نظری و عملی — به هر حال می‌تواند باعث سرخوردگی شود. مهشید ادعایش این است — و فیلم هم این ادعا را تأیید می‌کند — که جلوی مادرش ایستاده برای ازدواج کردن با هامون مضیقه‌هایی را هم تحمل کرده؛ این جزو اطلاعاتی است که فیلم به ما می‌دهد: مثلاً پدر مهشید این‌ها را تحریم کرده به دلیل این ازدواج؛ از نظر مالی سختی کشیده و به هیچی هم نرسیده؛ آخرش نگاه می‌کنیم می‌بینیم شوهرش با ادعاهایی که می‌کرد در عمل به نتیجه نمی‌رسد بلکه آدم خشنی هم هست. شما در طول خود فیلم به‌نوعی می‌بینید — از اولین برخوردی که بین هامون و مهشید می‌بینید — که هامون یک‌جور سیر رفتن از سمت زندگی مدرن به سنتی را واقعاً فیلم دارد به ما نشان می‌دهد: یعنی ملاقات دو جوان در آن سن‌وسال را در آن شرایط خاص زمانی در طبقهٔ دوم کتاب‌سرا — در حالی که برایش فرنی از روی به او تقدیم می‌کند و نمی‌دانم «ابراهیم در آتش» به او می‌دهد و شعر عاشقانهٔ شاملو برایش می‌خواند — را نگاه کنید که در طی مراحل می‌رسد به جایی که تفنگ پدربزرگش را بیاورد که به مهشید سوءقصد بکند و کتک بزند و نمی‌دانم؛ کلاً این حالت‌ها همه‌اش سنتی است: یعنی یک‌جوری در حد حرف‌زدن از دور خیلی آدم مدرن و روشن‌فکری به نظر می‌رسید ولی واقعاً هرچه به او نزدیک‌تر شده — یا در طول زمان — واقعاً هامون هم تغییر کرده و آن جنبه‌های سنتی‌اش تقویت شده. از این‌جا شروع کردم چون فکر می‌کنم نهایتاً به این‌جا باید برسیم که مضمون اصلی فیلم چیست: یعنی مضمون اصلی فیلم نمایش دادن چنین شخصیتی است — شخصیتی که در روشن‌فکری‌اش در حد مطالعهٔ کتاب و مطالعات نظری است ولی راهی را طی نکرده — و از این‌جاست که ما ایده‌های نقد روان‌کاوانه را می‌توانیم داشته باشیم؛ به این دلیل که اصلاً می‌شود گفت آن چیزی که هامون در فیلم گرفتارش است — این حالت سرگشتگی‌اش — همان چیزی است که روان‌کاوان مثلاً اسم بحران میان‌سالی رویش می‌گذارند: احساس اینکه وقتی کسی به دوران میان‌سالی می‌رسد، احساس به پوچی رسیدن، به آرزوهایش نرسیدن. مثلاً آرزوی هامون، ایده‌آل‌هایش این است که آدمی مثل علی عابدینی شده باشد و نشده. این نارضایتی هامون از خودش را به‌وضوح در فیلم می‌بینید؛ بارها رویش تأکید می‌کند که از خودش ناراضی است. بنابراین مهشید هم حق دارد که از همین چیزهای هامون ناراضی باشد. بنابراین فیلم به‌شدت یک‌جور بیانیه است؛ و به نظر می‌رسد منطقی است فرض کنیم اصلاً عاملی که خود مهرجویی این فیلم را ساخته چیزی شبیه همین است؛ انگار خودش هم در سنی است که همین احساس را دارد و با این احساس این فیلم را ساخته. درست است که بیشتر ظاهر فیلم دربارهٔ اختلافات خانوادگی است ولی چیزی که به دلیل این مسائل فرعی که در فیلم می‌گذرد — از جمله علی عابدینی — برجسته می‌شود در شخصیت هامون، این وضعیتِ گرفتار بودنش در چنین بحران روحی و نارضایتی از اینکه به اندازهٔ کافی رشد نکرده است. حالا شما از این دیدگاه یونگی اگر به بحران میان‌سالی نگاه کنید تعبیری ندارد به غیر از اینکه در واقع اوج فعالیت سلف است: یعنی سلف که قرار است در طول زندگی آدم سیگنال‌هایی بفرستد که او را به سمت رشد هدایت کند؛ به جاهایی می‌رسد که اوضاع خطرناک می‌شود و آدم دارد به سراشیبی می‌رسد و آخرین شانس‌هاست برای اینکه یک‌جوری وارد وادی رشد شدن بشود.

بحران میان‌سالی و طغیان سلف

حالا در این فیلم رشد کردن یک‌جوری معادل با عارف شدن و شبیه علی عابدینی شدن است؛ ولی به‌طور کلی در دوره‌ای سلف شروع می‌کند به طغیان کردن و سیگنال‌های قوی در شبانه‌روز فرستادن؛ و آدم‌ها حال بدی دارند و دست به کارهای عجیب‌وغریبی هم معمولاً ممکن است بزنند. یکی از کارهایی که الان می‌کنند این است که می‌روند پیش روان‌کاو و سری قرص‌های آرام‌بخش می‌گیرند که این دوره بگذرد؛ به هر حال سلف هم بعضی مدت دست برمی‌دارد و طرف را ول می‌کند زندگی خودش را بکند؛ چون آن فرصت‌ها از بین می‌روند و طبعاً دیگر سلف هم لازم نیست خیلی چیز بکند؛ به اصطلاح پیام بفرستد. نکته‌ای که برای این فیلم خیلی خیلی مهم است — عمدهٔ این مسئلهٔ درگیری هامون با خودش. در رابطه‌اش با مهشید هم کاملاً بازتاب پیدا می‌کند؛ یعنی عامل نارضایتی مهشید هم به‌نوعی قلمداد می‌شود؛ دست‌کم خود مهشید این را صراحتاً می‌گوید. هامون را می‌بینید با این همه به اصطلاح سواد — که مترجم هم هست، زبانش خوب است، کتاب‌های عرفانی انگلیسی هم می‌خواند، مثلاً کتاب هم نوشته؛ یک کتاب کوچولویی به هر حال نوشته که منتشر شده — این آدمی که نمونهٔ روشن‌فکرِ بامطالعه و باسواد است، به‌شدت در فیلم می‌بینید که از نظر روانی حالت‌های کودکانه دارد؛ ادبیات لمپنی دارد؛ دیگر نمی‌دانم؛ یک‌جوری واقعاً خودخواهی را در رفتارهایش می‌بینید یا مثلاً این خشونتی که به خرج می‌دهد؛ این‌ها — این‌ها یک‌جور رشد، نمی‌خواهم بگویم رشدنیافتگی — را در هامون به‌وضوح می‌بینید. بگذارید مثال ساده ولی مؤثری بزنم که به نظر می‌رسد باز آگاهی‌های خود اثر نسبت به این مسئله روشن است: وقتی دارد با مهشید می‌رود زیارت، از بازارچه‌ای که دارند رد می‌شوند، هامون است که خیلی هیجان‌زده می‌شود و می‌گوید «بوی کباب می‌آید؛ برویم کباب بخوریم» و مهشید است که می‌گوید «برویم اول زیارت، بعد بیاییم کباب بخوریم.» این حالت به اصطلاح شکمو بودن، نماد کودک‌صفتی است: آدمی که نمی‌تواند جلوی شکمش را بگیرد؛ آن‌ها دارند می‌روند زیارت ولی چون بوی کباب به او خورده می‌گوید «حالا اول برویم کباب بخوریم.» و این یک‌جوری — اصلاً در آن صحنه انگار مهشید برتری‌هایی نسبت به او دارد — از نظر شوخی کردنش، رفتارهای بچگانه‌اش، همین حالت بریزوبپاشش، این‌ها به‌شدت این حالت ناپختگی و کودک‌صفتی‌اش را نشان می‌دهد و تشدید می‌کند. بیشترین مضمونی که به هر حال در فیلم هست در مورد خود شخصیت هامون همین عدم رشد و کودک‌بودن است؛ و من دفعه قبل روی این تأکید کردم که خیلی — حالا مهم نیست که شما این را بپذیرید که خودآگاهی اثر هم دخالت دارد در این یا نه — ولی نهایتاً این عمل مثلاً خودکشیِ هامون در پایان فیلم و همهٔ کارهایی که می‌کند، این حالت به‌شدت کودکانهٔ خودش را دارد. به نظر می‌آید فیلم یک‌جور آگاهانه روی این حالت‌های کودکانه تأکید می‌کند. دفعه قبل آن قطعه‌ای که می‌رود کنار ساحل با بیل بچه‌ها را می‌بیند و حرف‌های بچگانه‌ای می‌زند که «چی می‌شد دنیا مثل آن‌جوری بود که من دوست داشتم» و این حرف‌ها؛ به هر حال هامون نه تنها در طول این ماجرایی که در این فیلم می‌گذرد خیلی به نظر نمی‌آید که رشد کرده باشد بلکه شاید آن جنبه‌های کودکانه‌اش به‌نوعی تقویت هم می‌شود در اثر شکستی که در مواجهه با مشکلات زندگی می‌خورد. چیزی که حالا ممکن است فیلم خیلی رویش تأکید نکند یا خود اثر از آن برنیاید این است که درست است مهشید متهم می‌شود به اینکه عرفان‌بازی درمی‌آورد ولی به‌نوعی هامون هم دارد عرفان‌بازی درمی‌آورد: یعنی چیز خیلی جدی‌تر از آنی که در مهشید می‌بینید در هامون هم نمی‌بینید؛ حالا کمی شاید یک ذره جدی‌تر است ولی درگیری‌ها کاملاً درگیری‌های ذهنی‌اند؛ درگیری عملی عمیق — عمیقی که مثلاً با همهٔ وجودش درگیر شده باشد — را در زندگی هامون نمی‌بینیم. و همین است که چون چنین ایده‌آل و روحیه‌ای دارد تصمیم می‌گیرد مثلاً شبیه ابراهیم کاری اساسی انجام بدهد: یعنی هیچ کاری تا حالا نکرده و حالا می‌خواهد کاری نیوان‌وار بکند و همسرش را بکشد برای اینکه از آن جاذبه‌های مثلاً دنیوی خلاص شود و به جایی برسد. حالا بگذارید قسمت‌هایی را بگذارم تا بعداً درباره‌اش کمی بیشتر صحبت کنیم؛ برویم سراغ همین مسئله اینکه کمی از نگاه یونگی دربارهٔ این چیزهایی که در فیلم می‌بینیم صحبت‌هایی بکنم؛ بعد میل دارم دست‌کم این چند صحنهٔ اول فیلم را کمی با دقت بیشتر درباره‌اش حرف بزنیم و کمی وارد جزئیات شویم — تا حالا دیگر همهٔ جزئیات فیلم را مطمئناً نمی‌رسیم بررسی کنیم ولی فکر می‌کنم همین ایده‌های کلی برای فهمیدن فیلم تا حدودی زیادی کمک می‌کند.

بعد روان‌کاوانه و حیات مهرجویی

می‌خواهم دیگر دید روان‌کاوانه — باز با همان تفسیری که اول فیلم گفتم که خیلی مهم نیست شما چقدر اعتقاد داشته باشید که مؤلف اثر نسبت به این لایه‌هایی که در فیلمش وجود دارد آگاه هست یا نیست — فکر می‌کنم برخورد طبیعی با این اتفاق که با این فیلم افتاده این است که این فیلم هامون را جزء مهمی از وجود خود مؤلف بدانید؛ مثل هر شخصیت اصلی که در اثر ظاهر می‌شود معمولاً به هر حال انعکاس‌دهندهٔ بخشی از حیات روانی مؤلف خودش است. من فکر می‌کنم این‌جا خیلی به‌وضوح و با صراحت زیاد هامون بخشی از نظر مؤلف این اثر است — بگذارید مستقیماً: فکر می‌کنم در زندگی خود مهرجویی واقعاً در حیات روانی‌اش بخش هامون‌واری وجود دارد که در این فیلم دارد بیان می‌شود؛ یعنی یک‌جور علاقه به رشد عرفانی در زندگی خود مهرجویی می‌توانید فرض کنید که هست، و در عین حال همان خصلت‌های کودکانه و نوجوانانهٔ هامون را هم می‌توانید فرض کنید که خصلت‌هایی در همان بخش حیات مهرجویی — به‌عنوان آدمی که این فیلم را ساخته — وجود دارد. حالا می‌تواند چنین نباشد؛ من خیلی نمی‌خواهم تأکید کنم؛ می‌تواند مهرجویی همهٔ این چیزها را بداند و چنین شخصیتی ساخته باشد برای اینکه چنین ویژگی‌ای که در روان آدم‌ها هست را نمایش بدهد. — فرمودید علاقه به دانش عرفانی در زمانه بیشتر هست؟ — نه؛ علاقه به دانش عرفانی، یعنی صرفِ فکر کردن به آن، بدون رسیدن به آن در واقعیت. من فکر می‌کنم فیلم دارد می‌گوید ایده‌آل هامون شخصیتی مثل علی عابدینی است؛ علی عابدینی درست است که آدم خیلی بامطالعه و باسواد و این‌ها هم هست ولی آدمی است که به نظر می‌آید به رشد عرفانی رسیده. درست؛ ولی آن جهت علاقه‌ای که باعث می‌شود اعمال — نه اعمال اینتلکتوال — اعمال واقعی نیست: دوست دارد مثل اینکه بگویید که کارهایی باید می‌کرد نکرده؛ زندگی که دارد می‌کند سازگار نیست با مثلاً کسی که سه شیفت کار می‌کند — شاید نتواند به آن برسد. علی عابدینی می‌گوید — او می‌گوید نمی‌دانم هر کسی نمی‌تواند ببیند؛ می‌گوید مثلاً کی را؟ بسته به اینکه کی بخواهد ببیند؛ می‌گوید مثلاً «نه تو با این عقل معاشی که داری نمی‌توانی ببینی.» آره؛ هامون خیلی درگیر مسائل زندگی و خانواده و این حرف‌هاست؛ اصلاً نمی‌تواند به آن رشد برسد. حرف من این است که ایده‌آلش این است که به چنین چیزی برسد؛ راهش را پیدا نکرده، راهش را نرفته؛ به قول شما کاری که واقعاً کرده فقط همان تظاهرات روشن‌فکرانه است: کتاب خوانده مثلاً انبیا خوانده؛ چه می‌دانم داستان پیامبران در «کلیات شمس» خوانده، «تذکرةالاولیا» خوانده ولی خودش جز اولیای الهی نیست؛ برای اینکه اصلاً مقدماتش هم شاید طی نکرده. حرف من این است که — من بدون اینکه بخواهم ادعا کنم — هیچ وقت لازم نیست آدم این ادعا را بکند که واقعاً حرفی که داریم می‌زنیم دربارهٔ مؤلف صادق است؛ ولی یعنی مؤلف می‌تواند آن‌قدر آگاه باشد که بعضی از نمادها را خیلی آگاهانه آن‌جا چیده باشد. به هر حال هامون نمایندهٔ یک قسمت رشدنیافته و اصلی — در واقع مثل نقش ایگو به یک معنا دارد؛ یعنی از آدمی که چنین شخصیتی دارد بپرسید، خودش را این می‌داند — ممکن است ایگو — ولی همان مسئله‌ای که برای این چیزهاست اصلاً — اگر به شما بگویم در کودکی اتفاق نیفتاده؛ یعنی کودکی که هنوز بزرگ نشده. به هر حال مسئلهٔ فیلم همین است: آرزوهای عرفانی و آرزوهای رشد در این آدم وجود دارد ولی واقعیتش این است که این آدم به‌شدت حالت کودکانه خودش را حفظ کرده؛ این آدم نمی‌تواند رشد کند و دلیلش هم این است که خیلی چیزها را نمی‌تواند رها کند؛ راه را نرفته؛ با کتاب خواندن کسی نمی‌تواند رشد کند. ببینید؛ آن نقدی که — همان چیزی است که به نظرم می‌رسد این فیلم برای خیلی از آدم‌هایی که به اصطلاح روشن‌فکر هستند درنده بوده و برخورد توهین‌آمیزی هم تا حدودی با فیلم شده؛ یعنی این گرفتاری را واقعاً دارند؛ این فیلم واقعاً توهین‌آمیز است نسبت به آدم‌هایی که همین‌گونه زندگی می‌کنند: همه‌شان غرق در مطالعات نظری‌اند و هیچ‌وقت هم به هیچی نمی‌رسند؛ یعنی رشد واقعی نمی‌کنند. جامعهٔ روشن‌فکر مثلاً — حالا من دیگر خسته شدم این‌قدر این مثال را زدم — آن فیلسوف بزرگِ صاحب‌نظر و بزرگ فرانسوی که همسر خودش را کشت. کیست این آدم؟ خیلی معروف است؛ من بگذرم؛ بهتر است اسمش را نبرم: آدمی که آره خیلی تفکرات عمیقی دارد؛ تحولاتی حتی در دیدگاه‌های مارکسیستی و پسامدرن و این‌ها ایجاد کرده ولی مثلاً عصبانی شده، اختلاف داشته با زنش، زنش را کشته؛ کاری که هامون نتوانست بکند را این کرده. شما احتمالاً اگر چنین آدمی را از نزدیک می‌شناختید ممکن است واقعاً از نظر اخلاقی آدم وحشتناکی باشد: خودخواه باشد، خودمحور باشد، رفتارهای زشت داشته باشد و هیچ تعالی اخلاقی و روحی در او نبینید. نمی‌خواهم بگویم روی چیزی به اسم اخلاق توافق کنیم؛ به هر حال اینکه حرف آدمی با زندگی‌اش — مثلاً طرف ممکن است ایده‌های خیلی جالب مارکسیستی داشته باشد ولی در عمرش هیچ‌وقت هیچ کاری در جهت بهبود مثلاً واقعی وضع طبقهٔ کارگر یا چیزی مشابهش انجام نداده باشد — این چیزی است که در فیلم هامون موج می‌زند؛ آن نقطهٔ مرکزی فیلم، انتقاد کردن از این نوع زندگی؛ خسته شدن از این نوع زندگی که من فکر می‌کنم اطلاعاتی که داریم این را یک‌جوری تأیید می‌کند که این با زندگی خود مهرجویی سازگار است: یعنی به نظر من مهرجویی در شرایطی این فیلم را ساخت که خودش به همین‌جا رسیده؛ خیلی خیلی کتاب خوانده، خیلی فلسفه خوانده، فیلم ساخته ولی به جایی نرسیده.

سن میان‌سالی و نطفه فیلم

آن احساس اینکه از نظر روانی — آن چیزی که از دیدگاه یونگی است؛ شما ببینید — مخصوصاً مهرجویی را تقریباً باید چهل — مثلاً بین چهل و پنجاه؛ به هر حال نزدیک فکر می‌کنم پنجاه ساله است. یعنی به هر حال از نطفهٔ فیلم: شما اگر بحران میان‌سالی را مثلاً مرکزش را چهل‌وپنج سالگی بگیرید، هامون دقیقاً چهل‌وچند ساله است؛ می‌گوید «من چند سال از چهل هم رد کردم ولی هنوز هیچی نشدم.» نمی‌دانم چه جمله‌ای شما می‌توانید دهان این نفر بگذارید که با صراحت بگوید من دچار بحران میان‌سالی‌ام؛ دیگر مگر اینکه به او همین را بگویید که آقا تو به‌عنوان دیالوگ بگو که من بحران میان‌سالی دارم؛ یعنی همین است: بحران میان‌سالی یعنی چهل‌وچند ساله بشود و احساس کند هیچی نشده. هامون هم با صراحت این را به دکتر روان‌شناس که می‌رسد می‌گوید؛ و مهرجویی هم حداقل ممکن است موقعی که داشت این را می‌ساخت — حالا شاید نزدیک پنجاه ساله باشد ولی از وقتی که شروع کرده با این ایده کار کند احتمالاً همان موقعی بوده که در همان سنی است که هامون موقعی که این فیلم را ساخت داشته. و اینکه مهرجویی علاوه بر عرفان، دلبستگی‌های سنتی دارد؛ یعنی اطلاعاتی که داریم شباهت‌های زیادی از نظر فکری به هامون دارد: واقعاً کتاب «آسیا در برابر غرب» شایگان را دوست دارد؛ شاملو را دوست دارد؛ بارها در مصاحبه‌هایش از شاملو خوبی یاد می‌کند — مثلاً موقعی که شاملو نمرده بود یادم هست یک بار در یکی از مصاحبه‌هایش گفته بود «دمش گرم» — مثلاً آرزو کرده بود که همین‌گونه شعرگفتن‌هایش ادامه بدهد به‌عنوان بهترین شاعر ایران. و شاید در این فیلم مهم‌ترین مضمونی که می‌بینید همین است: آدمی که به چنین وضعیتی رسیده، خودش را رشدیافته نمی‌بیند؛ به‌شدت انگار آرزوی رشدیافتن — به معنای عرفانی‌اش — داشته، به آن نرسیده و آن چیزی که به آن رسیده — که کمی سوادی داشته باشد و این‌ها — دیگر او را ارضا نمی‌کند. حس نارضایتی از خود که همان حس اصلی بحران میان‌سالی است را شما از اول در بنای این فیلم می‌بینید: دیگر چه چیزی واضح‌تر از اینکه کسی بایستد جلوی آینه، خودش را نگاه کند و به خودش فحش بدهد؟ این حسی است که هامون نسبت به خودش دارد و این فکر می‌کنم خیلی در فیلم خوب درآمده و برمی‌گردد به اینکه یک احساس واقعی احتمالاً در مؤلف اثر هم هست. چیزی که فیلم دارد بیان می‌کند به نظر من واقعاً همین است؛ لایه‌های خیلی عمیقی را دارد بیان می‌کند و برای همین به خیلی‌ها برمی‌خورد: آدم‌هایی — ببینید؛ تصور من این است که دقیقاً تیپ روشن‌فکرهایی که چنین‌اند کم نیستند و هنوز به این‌جا نرسیده‌اند که از خودشان بدشان بیاید — از این فیلم به‌شدت بدشان می‌آید؛ چون این فحش‌هایی که در این فیلم طرف به خودش می‌دهد به آن‌ها می‌دهد و آن‌ها هنوز به جایی نرسیده‌اند که این فحش بشود به آن‌ها داد. ممکن است — شنیده‌ام — خیلی از منتقدینی که اولین برخوردشان با فیلم خیلی تند و زننده و بد بود بعداً عذرخواهی کرده‌اند؛ شاید این همان وقتی است که خودشان دیگر به جایی رسیده‌اند که الان این فحش‌ها خیلی — شاید خودشان هم دارند به خودشان بد و بیراه می‌گویند: یعنی طرف سی ساله‌اش بوده فیلم را دیده و هنوز خیلی روشن‌فکربازی‌هایش ارضایش می‌کرده؛ بعد ده سال دیگر فیلم را دیده و دیده راست می‌گوید. خیلی هم چنین چیزی که این‌جا دارد می‌گوید نباید برخورنده باشد؛ به هر حال محتوای فیلم این است: آدمی که سواد نظری خوبی پیدا کرده و الان به بحران میان‌سالی رسیده؛ ایده‌آلش عرفان است که به آن نرسیده و دارد از خودش انتقاد می‌کند. فکر می‌کنم در این فیلم واقعاً مهرجویی یک‌جور عمیقاً با تلخی و با تندی دارد از خودش انتقاد می‌کند و از هر کسی که چنین است انتقاد می‌کند؛ یعنی این تلخ بودن فیلم مقدار زیادی به این برمی‌گردد که واقعاً فیلم مثل فحشی است که کسی به خودش می‌دهد: هامون تحقیر می‌شود در این فیلم؛ به‌شدت رفتارهای نسنجیده‌ای از او می‌بینید؛ نمی‌دانم — مثل اینکه ضعف‌هایش به صراحت در فیلم بیان می‌شود؛ رویش تأکید می‌شود؛ کثیف بودنش؛ نمی‌دانم؛ اینکه خودش دارد بررسی می‌کند که ضعف‌های من از کجا می‌آید. یک‌جوری فیلم هامون مثل اعتراف‌نامه است: آدمی که به جایی رسیده دارد اعتراف می‌کند به ضعف‌های خودش؛ اعتراف می‌کند به عدم کارایی‌اش در زندگی؛ همه جا زندگی‌اش با بحران یک‌جوری روبه‌رو شده. چیزی که در فیلم به نظر من خیلی با صراحت بیان می‌شود این است که ممکن است آدمی چنین بتواند با همین بازی‌ها مبرزاً نظر مثلاً معشوقی را به خودش جلب کند ولی این ماندگار نیست و یک بادی در این فیلم هست که می‌آید همه چیز را با خودش می‌برد: تز دکترای این آدم را باد می‌برد و صدایش هم همان صداست که در آخر فیلم آن خیالات — ببینید، نمی‌دانم باز چه نمادی بهتر از این: تفکرات خودآگاه، تفکرات نظری که نمادش همان تز است که این دارد می‌نویسد، و تخیلات کودکانه که آخر فیلم گرفتارش است — این‌ها چیزهایی نیست که — اصلاً فیلم، داستان همین باد است که در میانسالی می‌وزد و همهٔ این چیزهای ظاهری را می‌برد و چیزهای عمیق‌تر را باقی می‌گذارد و هامون چیزی ندارد برای اینکه برایش بماند. همان‌طور که گفتم علاقه به فیلم — منظورم این است که انگار یک علاقه در ناخودآگاهش وجود دارد ولی قربانی ناخودآگاه شکل نمی‌گیرد. می‌خواهید بگویید عمیق نیست کشش‌های ناخودآگاه که در همهٔ این‌ها طبق تئوری وجود دارند؟ به سمت — آره؛ یعنی به هر حال این یک‌جور زندگی کودکانه خودش را دارد و هنوز هم شاید وقتی این فیلم را می‌بینید آن‌قدر آگاهی وجود نداشته باشد که مشکل کجاست؛ ولی فیلم واقعاً همان حالت اعتراف، حالت ابراز نارضایتی از خود را دارد — تا حدی که حتی حالت مازوخیستی پیدا می‌کند: یک‌جوری حالت خودآزارانه هم — یعنی به غیر از اینکه می‌خواهد به همسرش آسیب برساند ولی شدت نارضایتی از خودش در حدی است که وقتی دارد این فیلم را می‌سازد همین است که دارد اذیت می‌کند.

زندگی کودکانه در شخصیت

کشتن همسرش حالت سادیستی دارد؛ من می‌خواهم بگویم خودش نسبت به خودش حالت مازوخیستی دارد: کسی که جلوی آینه می‌ایستد و به خودش فحش می‌دهد و از خودش بدش می‌آید مثلاً — و رفتارهایش کلاً این حالت را دارد. از خودش بدش می‌آید که مثلاً آدم‌هایی که مقابلش می‌ایستند ابراز قدرت می‌کنند؛ این‌جا می‌زند. صحنه‌ای که طرف بالاخره به‌زور — هرچقدر سعی می‌کند این کار را نکند — آن سانتریفیوژ و این‌ها را می‌دهد که ببرد بفروشد؛ خودش به خودش پوش می‌گذارد. اصلاً از اینکه تحت فشار قرار گرفته انگار لذت می‌برد؛ این تصدیق می‌کند که به خودش آزار می‌رساند. آینه آن‌جا نیست؛ مدتی چیزی را نگاه می‌کند و بعد می‌رود. — نه؛ آن را به آن‌ها می‌گویند سادومازوخیسم: اینکه موجودی را که دوست دارید اذیت کنید و آزارش برسانید که به خودتان هم آزار برسد. ولی من می‌گویم آن نسبت به دیگری آزار رساندن سادیسم است؛ ولی وقتی کسی را مورد آزار قرار می‌دهید که دوستش دارید و خودتان هم دچار رنج می‌شوید، این دقیقاً همان چیزی است که به آن می‌گویند سادومازوخیسم؛ که آن‌جا هم همین حالت هست: خودش از این کاری که دارد می‌کند یک‌جوری رنج هم می‌برد. بگذارید نکتهٔ دیگری بگویم و بروم سراغ اینکه رویای اول فیلم را کمی درباره‌اش صحبت کنیم. خیلی نمی‌خواهم دیگر وارد همهٔ جزئیات شد که نمی‌شود؛ ولی فکر می‌کنم دست‌کم آن صحنه‌های اول فیلم را اگر دقیق‌تر نگاه کنیم شاید بقیهٔ فیلم هم بهتر نگاه شود. و هنوز در مورد چیزی که باید بگویم این است که جای ایگوی معلق را راحت می‌شود در اثر پیدا کرد؛ آنیما را هم خیلی سخت نیست در این فیلم پیدا کنیم؛ ولی بقیهٔ اجزا کجا هستند؟ بعضی‌هایش اگر بشود تشخیص داد، کمی درباره‌شان صحبت کنیم. بگذارید — یک نتورک وایرلس این‌جا پیدا کردم؛ نمی‌دانم شاید به دردش بخورد ولی حالا پیدا کردم. بگذارید یک نکته بگویم و بعد دربارهٔ رویا صحبت کنیم. قبول دارید که فیلم بی‌نهایت سیاه و بی‌نوا و تلخ است؟ در عین حالی که طنزآمیز است و آدم را می‌خنداند، واقعاً طنز به معنای واقعی کلمه طنز سیاه است؛ یعنی یک‌جور کمدی مازوخیستی در واقع؛ یعنی حالتی که شما چیزهایی می‌خندید که اوج رنج این آدم است؛ و این اصلاً به‌عنوان شخصیت اصلی فیلم باید مورد علاقهٔ ما قرار گرفته باشد و خیلی‌ها هم همین‌گونه‌اند: نسبت به هامون خیلی همدردی پیدا می‌کنند وقتی فیلم را می‌بینند. ولی یک کابوسی وسط فیلم هست که دل و رودهٔ کسی را می‌درآورد؛ خود این فیلم همین کار را که می‌کند: یعنی واقعاً حالت کمی سبوعانه‌ای حتی نسبت به رنج کشیدن این آدم دارد. همین که فیلم به شما اجازهٔ ابراز احساسات نمی‌دهد — یعنی همین‌طور این صحنه‌ها را می‌بینید، می‌توانید دچار احساس همدردی شوید ولی فیلم یک‌جوری تنظیم شده و با ریتمی پیش می‌رود که شما آن‌جا به حال‌وهوای آن نمی‌توانید خیلی همدردی کنید؛ برای اینکه فیلم اجازه نمی‌دهد تا جایی که تمام می‌شود. و اصلاً — من واقعاً فیلم را که نگاه می‌کنم، این تیتراژی که روی تصویر سیاه می‌آید با این موسیقی وحشتناک باخ: فیلم واقعاً — باخ موجود عجیبی است؛ با توجه به دوره‌ای که زندگی می‌کند — دورهٔ باروک که موسیقی باید محدود و عارفانه باشد — واقعاً موسیقی‌های باخ چیزهای عجیب‌وغریبی در آن پیدا می‌شود از نظر شدت رمانتیک بودن و سیاه بودن؛ یک قطعه‌ای دارد: توکات؛ شاید اجرای اصلی‌اش با ارگ را که بشنوید خیلی اثر رویتان ندارد؛ تنظیمی که یک رهبر معروف ارکستر داشت به اسم استوکوفسکی — تنظیمی از بعضی آثار باخ برای ارکستر دارد — تا طبیعت اثر را فکر می‌کنم وقتی با ارکستر اجرا می‌شود بهتر می‌بینید؛ توصیه می‌کنم آن‌ها که دوست دارند این قطعه‌های استوکوفسکی را گیر بیاورند؛ «ترنسکریپشن‌های باخ» فکر می‌کنم اسمش هست؛ توکات را — همین قطعهٔ موسیقی که در این فیلم هست — خیلی فاجعه‌بار است؛ فضای فیلم را خیلی سیاه کرده و به نظرم انتخاب خیلی خوبی هم بوده. به هر حال بگذریم؛ تأکید من روی این است که شما این فیلم را چنین می‌توانید نگاه کنید: یک‌جور بیان و ابراز نارضایتی آدمی در دوران میان‌سالی از زندگی و از همه چیز خودش؛ و از ضعف — این همان بادی است که در این فیلم می‌آید و همه چیز را با خودش می‌برد.

سلیقه موسیقایی و باغ

می‌خواهم کمی دربارهٔ این رویا صحبت کنم که چقدر رویای خوبی است به نظر من؛ یک بار دو جلسه قبل گفتم که یکی از جاذبه‌های فیلم‌های مهرجویی برای من این است که اصلاً جدای از محتوا و همه چیز، این حرف‌ها، یک‌جور تطابق سلیقهٔ من با مهرجویی دارم: فکر می‌کنم این قطعه‌های باغ را — مثلاً همین کنسرت ویولن را — اگر بخواهم یکی دو قطعهٔ کلاسیک انتخاب کنم این حتماً یکی است؛ و قبل از اینکه فیلم را ببینم واقعاً چند کار باغ هست که خیلی برایم جالب است. مطمئناً مهرجویی خودش این قطعه را دوست دارد که از آن استفاده کرده. این رویای اول فیلم — همان‌طور که باید آدم انتظار داشته باشد — کلاً محتوای فیلم در آن یک‌جوری خلاصه شده: اینکه فیلم دربارهٔ این آدم است — آدمی که از سمت دریا دارد به سمت ما می‌آید و آخر فیلم هم یک‌جوری به این دریا برمی‌گردد؛ این درخت‌ها و این محیط به اصطلاح سرد و درخت‌های این‌جا که نمادی از بی‌حاصلی زندگی هستند — کلاً این قسمت رویای اول مثل این است که شما را آماده می‌کند برای اینکه فیلم را نگاه کنید: فیلم دربارهٔ همین آدم است که دارد می‌آید و زندگی بی‌سروسامانش با همهٔ این آدم‌هایی که اطرافش هستند — این‌جا می‌آیند، یک‌جور شلوغ‌پلوغی در واقع رد می‌شود — به‌اضافهٔ موجودات خیالی؛ موجوداتی که آشنا نیستند؛ و کلاً در این رویا چه می‌بینید؟ که این آدم‌ها دارند می‌روند؛ می‌گویند داریم به سمتی می‌رویم؛ دارند می‌روند که فیلمی ببینند؛ پردهٔ بزرگی بالای همان تپه دارد قرار است به نمایش دربیاید که چیزی که در این فیلم می‌بینید اول خود همین آدم‌هاست؛ صدای هامون و این اجزای درونی‌اش که حالا به صورت این آدم‌ها دارد نمایش داده می‌شود. اصلاً می‌گویند مهرجویی ادعا کرده که این رویا را واقعاً چنین رویایی دیده و ساخته است: این رویا رویایی از ساخته شدن فیلم هامون است؛ که این آدم همراه با همهٔ محتویاتش دارد می‌رود که روی پرده به نمایش دربیاید؛ و آن اتفاقی که روی پرده می‌افتد و به عالم واقع کشیده می‌شود ظهور آن دیو است — حالا شیطان، آن موجودی که از این می‌درَد — واقعاً این‌جا به آن شکل درمی‌آید که می‌آید و همسرش را با خودش می‌برد. ما قرار است فیلمی ببینیم که واقعاً چنین محتوایی دارد: قرار است این آدم را با همهٔ اطرافیانش — که به‌نوعی اجزای درونی خودش هستند — به ما نمایش بدهد به صورت سینمایی؛ و همراه آن نکتهٔ اصلی که پیش می‌آید این است که همسر خودش را قرار است از دست بدهد: یک دیوی قرار است بیاید و همسرش را ببرد. پر از جزئیات است این صحنه‌های همین رویای اول که به نظر من اگر واقعاً رویا دیده باشد خیلی جالب‌تر می‌شود؛ اگر نه یک‌جوری جزئیات خوبی اضافه شده. بعضی‌ها به نظر من آن‌قدر خوب‌اند که آدم بعید می‌داند کسی نشسته باشد و خلق کرده باشد. این طبق معمول که در رویاهای این آدم همیشه وکیل همراه با همسرش دارد می‌آید که این‌ها با همدیگر یک تیم‌اند دیگر که قرار است این کار را انجام بدهند؛ این خیلی جالب است. این «ترس و لرز» کی‌یرکگور را دستش گرفته ولی دارد یک شعر عاشقانهٔ ایتالیایی می‌خواند: مرحوم حسین سرشار، خوانندهٔ خوب اپرا — آن‌جا که در «اجاره‌نشین‌ها» به‌نوعی نقش خودش را بازی می‌کند و تا دلش می‌خواهد حالا که اپرا تعطیل است در اجاره‌نشین‌ها اپرا می‌خواند؛ «دل از عزا درآور» — این‌جا هم به هر حال از واقعیتش دارد استفاده می‌کند؛ یک‌جور ریسیتاسیون، یک شعر ایتالیایی عاشقانه است که محتوای این شعری که دارد می‌خواند این است که مثلاً از چشم‌های رویای معشوقش دارد تعریف می‌کند؛ می‌خواند برای اینکه اگر راضی شود حاضر جلوی چشمش مثلاً بمیرد و این حرف‌ها؛ یک شعر رمانتیکی می‌شود. کتابی که دستش است کتاب کی‌یرکگور (Kierkegaard) است ولی شعری که دارد می‌خواند چنین شعری است. و از ظاهر شدن این تسال که بعداً هم در همهٔ کابوس‌ها و رویاها و تخیلات هستند — فکر می‌کنم خیلی خوب است آدم وقت بگذارد دربارهٔ این محتوا: شما کلاً این موجود ناقص‌الخلقه را به نظرتان نماد چه چیزی است؟ آره؛ کوتولهٔ ناقص‌الخلقه عدم رشد را نشان می‌دهد و برای همین هم یک‌جوری نماد گناهان هم می‌تواند باشد؛ یعنی آن کارهایی که باعث شده آدمی از رشد بماند؛ به‌نوعی به شدو (Shadow) ربط پیدا می‌کند ولی مشخصاً ناقص‌الخلقه در نمادهای ناخودآگاه یک‌جور به جنبه‌های رشدنیافتهٔ وجود آدمی مربوط می‌شود. رنگ سفید — برای تعبیر، همان چیزی که لباس سفید می‌پوشم — رنگ معنایی در رنگ سفید هست؟ نه؛ نمی‌خورم. نه. حالا بگذارید کمی دربارهٔ این رنگ سفید هم صحبت کنیم. دلم نمی‌خواهد جلسه چنین باشد ولی حالا این جلسه را — شاید یک ذره — الان ساعت نزدیک هشت؛ یک ربع، بیست دقیقه حداقل طولش بدهیم به جایی برسیم که امیدوارم دیگر خیلی لازم نشود درباره‌اش ادامه بدهیم؛ این جلسات مربوط به فیلم: برای فیلم واقعاً پرجزئیات است و هرچه — مثلاً این هامون‌بازها فکر می‌کنم به همین دلیل زیاد نگاه می‌کنند: شما بارها ممکن است این فیلم را ببینید ولی جزئیاتی را دوباره در آن کشف می‌کنید؛ حالا غیر از اینکه جذابیت‌هایی از این دیالوگ‌ها و حرف‌ها دارد. این لباس‌های قرون‌وسطایی — قبول دارید که این لباس‌هایی که معمولاً این موجودات در کابوس‌ها و رویاها می‌پوشند لباس‌های دورهٔ رنسانس است و یک‌جوری به نظر می‌رسد مربوط به یک‌جور عقب‌افتادگی‌های مدرن می‌شود؛ یک‌جور عدم رشدهایی که جنبه‌های مدرن دارند؟ یعنی چی؟ می‌شود یادآوری کنید دقیقاً چی باشد؟ فکر می‌کنم؛ این نمادها چیزهای مربوط به آن می‌شود؛ آره فکر می‌کنم؛ در فیلم‌نامه هم مثلاً وقتی توصیفشان می‌کند می‌گوید «در لباس‌های قرن شانزدهم».

لباس قرن شانزدهم و تاجر ونیزی

دقیقاً؛ هزار جور می‌شود نشان داد؛ با لباس — دقیقاً آن چیزی است که آدم را یاد مثلاً ایتالیای دوران تاجر ونیزی و این‌ها می‌اندازد؛ این تیپ لباس‌پوشیدن؛ جایی که در واقع مدرنیسم شروع شده: دورهٔ رنسانس. دارم فکر می‌کنم این‌ها خیلی آگاهانه انتخاب شده باشد. واقعاً بعید نیست رویایی با چنین محتوایی — با بعضی از جزئیات — وجود داشته باشد. فکر می‌کنم عدم رشد هامون به معنای واقعی کلمه در فیلم برمی‌گردد به همین روشن‌فکربازی و توجه زیادی که در دوران مدرن به خودآگاهی وجود دارد. اصلاً چرا این تیپ آدم‌های روشن‌فکر به رشد واقعی نمی‌رسند؟ دقیقاً برای اینکه روی مباحث و مسائل نظری بیش از اندازه فشار الان وجود دارد: آدم‌ها یک‌جوری می‌روند به جای اینکه زندگی کنند اینکه هی کتاب بخوانند و مطالعه کنند؛ این یک پدیدهٔ مدرن است؛ قبلاً چنین پدیده‌ای وجود نداشت. به این دلیل که با محتوایشان یک‌جور سازگاری دارد ترجیح می‌دهم این کوتوله‌ها را که همیشه ظاهر می‌شوند — این جنبه‌های رشدنیافتگی که مربوط به همین تمایلات مدرنیستی آدم‌هاست و مثلاً یک آدم روشن‌فکر واقعاً به این‌ها مربوط می‌شود — بدانم. اینکه دنبال آدمی هستند که دارد شعر ایتالیایی می‌خواند، این‌ها یک‌جوری به هر حال این مسئله را پیوندی بین چیزی که شما دارید می‌بینید با تمدن غرب ایجاد می‌کند: ایتالیا به‌عنوان آن منبع مدرنیستی و رنسانس. مهشید — مهشید که چیز ندارد: اینکه به اصطلاح آنیمای آدمی است به معشوق خودش؛ قرار است ما چنین به این شخصیت نگاه کنیم. با این جمع زن‌هایی که همراهش هست — که حالا دلیل اینکه جمعیتی هستند چیست؟ خیلی شبیه همان دلیلی است که در فیلم‌های فلینی در تخیلاتشان زن‌ها به صورت جمعیت ظاهر می‌شوند. این موضوع که شما این‌جا به هر حال همه دارند چنین راه می‌روند یا مهشید با همراهانش در حال یک‌جور حرکت مثلاً پرشور و شیطنت‌آمیز را می‌بینید — این خیلی با آنیما بودن مهشید سازگار است به دلیل اینکه واقعاً چیزی که آنیما در زندگی یک مرد دارد همین حالت به اصطلاح شور زندگی است. می‌خواهم بگویم این صحنه‌ها — حالا طراحی شده یا واقعاً در رویا بوده — خیلی با محتوای شخصیت مهشید و رابطه‌اش با هامون سازگار است. به اصطلاح تا اینکه خلاصه می‌رسند به جایی دیگر — فکر نمی‌کنم جزئیات خاصی باشد — همین شخصیت‌ها را شما می‌بینید که خودشان را واقعاً روی پرده دارند می‌بینند؛ این واقعیتی است که بعداً ما — خودمان همهٔ این آدم‌ها را به یک معنا روی پردهٔ سینما می‌بینیم؛ مثل یک نمایش‌دادن. نکتهٔ مهم‌تر: اگر بخواهید بگویید چرا این‌جا یک پردهٔ سینما در این رویا وجود دارد — اگر واقعاً آن را به صورت یک رویا نگاه کنید — این است که آن موجود غیرواقعیِ ماوراءطبیعی — این‌جا حالا ماوراءطبیعی نگویم؛ غیرطبیعی — این‌جا ظاهر می‌شود که مثلاً حالت دیو و جن — چه می‌دانم؛ چون سم دارد شاید در واقع فرهنگ ما مثلاً این جن باید حساب شود — این موجود از توی پردهٔ سینما درمی‌آید. به دلیلی گاه‌گاهی در خواب‌ها وقتی می‌خواهیم چیزی خیلی غیرقابل‌تحمل و عجیب‌وغریب ببینیم می‌بینیم که داریم مثلاً فیلم نگاه می‌کنیم و آن اتفاق دارد می‌افتد؛ و این هیچ معنایش این نیست که جدی نیست؛ اتفاقاً برعکس؛ یک‌جور سانسور مدرن است: یعنی ناخودآگاه چیزی را از جدیت — مثلاً شما غولی می‌خواهید ببینید؛ به جای اینکه همین‌گونه در رویایتان ظاهر شود، می‌ترسید؛ ولی اگر در رویا در پردهٔ سینما ظاهر شود دیگر خیلی نمی‌ترسید چون مثل چیزی غیرواقعی می‌ماند. به هر حال یک کارکرد این پردهٔ سینما در این رویا این است که از درونش دیو ظاهر می‌شود؛ هرچند بعداً واقعی می‌شود و واقعاً مهشید را می‌برد. این دیو چیست؟ شما انتظار دارید موجودی دیوگونه در رویایتان ظاهر شود، به چی اشاره می‌کند؟ نکته‌ای که امیدوارم به تفاهم برسیم: چه انتظاری دارید؟ چه چیزی را نشان بدهد؟ آره؛ خیلی؛ آره خوب است؛ با آن چیزی که من می‌گویم کاملاً سازگار است. دیو از کجا می‌آید؟ از همان جنبه‌های عدم رشد آدمی که واقعاً ظاهر می‌شود. درونی نگاه کنید؛ این دیو باید شدو را نشان بدهد چون اصلاً مفهومش همین است. چه چیزی را در رویای شما انتظار دارید که در ناخودآگاه به صورت شیطان و دیو و این‌ها ظاهر شود؟ به‌طور عادی شدو است؛ آن بخشی از در واقع — بگذارید من جدای از این رویا: این شدو هامون نیست؛ اصلاً در این فیلم از این حالت سایه ندارد. این همه احساس منفی که نسبت به او وجود دارد — اصلاً اسمش را شما چگونه تشخیص می‌دهید که سایهٔ یک آدم چیست؟ چیزی که بیش از اندازه در ناخودآگاهش هست و حالت حساسیت نسبت به آن دارد؛ نفرت به آن دارد؛ آن شدو است: یعنی چیزی که در خود این آدم هست و یک‌جوری انکار شده. اگر این رویا نباشد — شما انتظار ندارید که همین‌گونه فقط فیلم هامون را بدون این رویا ببینید — احساس نمی‌کنید که از آن — آن بخش چیزی است که در هامون وجود دارد ولی هامون نمی‌خواهد ببیند. هامون جایی وقتی وکیل به او می‌گوید که «تو گول یک بورژوازی — نمی‌دانم — خوردی؛ می‌خواستی پولدار شوی وقتی با مهشید ازدواج کردی» — به نظر من هامون اعتراف می‌کند که چنین نیست که این گزاره کلاً غلط باشد.

عشق و انگیزه مالی

چون می‌گوید «نود درصدش از فرط عشق بود؛ ولی ده درصدش برای این بود.» آدمی که خودش می‌گوید ده درصدش برای خاطر مسائل مالی بوده، یک‌جوری باید انتظار داشته باشید واقعیت را — از آن بیشتر از این هم بوده است. ببینید؛ من می‌خواهم بگویم چنین حساسیتی ویژه نسبت به ازیونی که این فیلم نشان‌دهندهٔ آن است از آن‌جا است که ازیونی ویژگی‌های سایه را دارد: یعنی باید به این احساس برسید که در خود هامون — الان ما مثلاً داریم درون هامون را یا حالا مؤلف را در این رویا می‌بینیم — آن چیزی که بیشتر از همه نسبت به آن حساسیت ایجاد شده در فیلم یعنی شخصیت آدم پولداری است؛ آدمی که نماد مثلاً آدم ابلهی است که فقط ثروتمند است و با ثروتش همه چیز را به دست می‌آورد؛ این دقیقاً باید به این نتیجه برسد — فکر می‌کنم — که در درون خود هامون این چیز وجود دارد؛ این حس، این تمایل به ثروتمند شدن و میل به ثروت وجود دارد که منتها یک‌جوری در حالت سرکوب شده است؛ برای همین اورریاکشن (overreaction) دارد نسبت به آدم‌های ثروتمندی که چنین کاری می‌کنند؛ و به نظر من این تأیید می‌شود با همین که در این رویا ازیونی را می‌بینید به صورت مثلاً دیو یا شیطانی ظاهر شده که ویژگی در واقع اصیل شدو (shadow) است. اگر از یونگ بپرسید، یونگ می‌گوید اصلاً شیطانِ فرهنگ بشری از همین‌جا آمده: شیطان — همان‌طور که مسیح مثلاً نماد سلف است — شیطان هم نماد شدو (shadow) است؛ که همهٔ آدم‌ها یک‌جوری به هر حال به موجودی مخرب اعتقاد دارند که نمادش در فرهنگ شده شیطان. بنابراین این رویا به‌نوعی — اگر درونی بخواهید تعبیرش کنید — این است که بخشی از جنبه‌های منفی وجود خود این مؤلف — حالا یا شخصیتی که این رویا را دارد می‌بیند — دارد آنیما را از آن خودش می‌کند. این پدیده‌ای است. ببینید؛ مثل این می‌ماند: شما بیایید این آدم‌ها را کنار بگذارید؛ با احساس و آن شور زندگی که در وجود آدمی هست می‌تواند معطوف بشود به مثلاً فلسفه‌خواندن؛ خب؟ ببینید؛ من آنیما را به یک معنای دیگر حالا در بیرون بگذارم کنار: در درونِ مرد آن چیزی که به مرد احساس زندگی می‌دهد، شور اصلی زندگی‌اش، این‌ها به هر حال یک‌جوری فعالیت‌های آنیمایی‌اند. ممکن است در یک آدم این همه شور به سمت ثروتمند شدن هدف‌گیری شود؛ در یک آدم ممکن است چیزی که واقعاً برایش شور زندگی است هنر باشد، کتاب‌خواندن باشد یا هر چیز دیگری. اگر این رویا را بخواهید درونی تعبیر کنید تعبیرش مثل این است که آدمی در شرایطی قرار گرفته که حالا شدویش دارد آنیما را جذب خودش می‌کند؛ مثل این می‌ماند — مثل آدمی در معرض این تحول که تا حالا ایگویش — که مثلاً معطوف به روشن‌فکری و سواد و عرفان و این چیزهاست — تا حالا آنیما را در اختیار داشته و حالا آن بخش منفی وجودش دارد آنیما را از آن خودش می‌کند. مثل آدمی که — از سنی به بعد تا حالا — خیلی شما ندیده‌اید آدم‌هایی را که تا موقعی خیلی روشن‌فکرند، فعالیت سیاسی ممکن است بکنند؛ بعد یک‌دفعه بعد از مدتی می‌افتند در همین کارهای زندگی و پول درآوردن و ثروتمند شدن و تمام چیزهایشان را از دست می‌دهند؛ شور و شوق‌های دوران جوانی‌شان را از دست می‌دهند. ممکن است — و من آدم‌هایی می‌شناسم — که در دوران جوانی‌شان کمونیست بودند؛ تمام مدت مثلاً از کارگرها حمایت می‌کردند؛ الان همان شخص خودش یک سرمایه‌دار است که ممکن است در کارخانه‌اش پوست کارگرها را بکند. این دقیقاً — این نیست که طرف انگار — آن شور و شوق زندگی‌اش از جنبه‌هایی — در حالی که این آدم‌ها در خودآگاهی‌شان همچنان روشن‌فکر می‌مانند؛ یعنی یک‌جوری همهٔ این چیزها را توجیه می‌کنند. من فکر می‌کنم این رویا یک‌جور در واقع کابوس جذب آنیما توسط شدو (shadow) است و فکر می‌کنم در این فیلم ازیونی یعنی این تمایل به ثروت و پول‌پرستی و این حرف‌ها به‌نوعی جنبه‌های شدویی (shadowy) خود همین شخصیت هامون و مؤلف را دارد نشان می‌دهد. امیدوارم سر به توافق برسانیم؛ برای اینکه فکر می‌کنم کمی توضیح دادن این قسمتش سخت بود؛ من خیلی هم چیز ندارم؛ فکت‌های قوی‌ای ندارم که بخواهم این را ثابت کنم؛ غیر از اینکه این شخصیت در رویا به صورت شیطان ظاهر می‌شود؛ می‌بینید کسانی که می‌روند می‌آورندش — همان جنبه‌های در واقع عقب‌افتادگی خود این شخصیت‌اند که یک‌جوری انگار کمک می‌کنند که این فعل‌وانفعال دارد انجام می‌شود؛ و این اتفاقی است که بعداً در زندگی به‌طور طبیعی هم می‌شود دید: حالا در محیط بیرونی هم دارد می‌افتد که واقعاً زنش دارد جذب موجودی می‌شود که پول‌پرست است ولی می‌تواند نشان‌دهندهٔ یک حرکت درونی هم باشد. و روان‌کاوِ این رویا: ببینید چیزی که واقعاً ظهور روان‌کاو به صورت یک روحِ ناخودآگاه که به جان هامون می‌افتد — نمی‌دانم چه تعبیری می‌شود از آن. به نظر می‌رسد این صحنه‌ای است که یک‌جوری انگار هامون می‌خواهد تبرئه برود از اینکه دیگر حالا این اتفاق‌های بد مثلاً برایش افتاد: آنیما را یک شیطانی آمد برد؛ این هم رفت آن‌جا؛ بعد دید نمی‌تواند برود؛ دارد برمی‌گردد. این جمعیت این‌جا مثلاً یک‌جوری دارند مسخره‌اش می‌کنند؛ تشویقش می‌کنند که برو مثلاً زنت را نجات بده و هیچ‌کس جلوی راهش نیست؛ یعنی این خلاصه از این‌ها رد می‌شود تا می‌رسد به آن روان‌کاو که او جلوی راهش را می‌گیرد.

روان‌کاوی خوانده و فریب خود

این مثل این است که آدمی — آدمی که واقعاً روان‌کاوی خوانده مثل مهرجویی — راحت نمی‌توانست سر خودش کلاه بگذارد؛ ها؟ یعنی از درون؛ خلاصه آن روان‌کاوی یک‌جوری جلوی اینکه — مثل اینکه من در دوران میان‌سالی خیلی آدم‌ها خلاصه یک‌جوری سر خودشان کلاه می‌گذارند: اتفاق‌های بدی برایشان دارد می‌افتد؛ به رشد نرسیدن؛ و می‌توانند خلاصه حالا چند سالی تحمل کنند — حالا یا قرص می‌خورند یا نمی‌خورند — و بعد هم درست می‌شود. آدمی که یونگ خوانده نمی‌تواند راحت از این سد عبور کند؛ این فیلم محصول روان‌کاوی خواندن خود مهرجویی است: اینکه با خودش چنین رفتار می‌کند، چیزی در درون مهرجویی هست، او هم این دانش روان‌کاوی است که نمی‌گذارد؛ راحت نمی‌گذارد از این صحنه خارج شود؛ و مثل خیلی آدم‌ها که فکر کنند همهٔ آدم‌ها اصولاً چنین‌اند که در دوران میان‌سالی چنین بلاهایی در درونشان سرشان می‌آید و معتقد به فرار می‌شوند؛ خلاصه حالا یک‌جوری خودشان را توجیه می‌کنند. چیزی که در تمام طول فیلم این حالت هامون را می‌بینید: که دارد خودش را — این‌ها را — تحلیل می‌کند؛ با خودش فکر می‌کند ضعفش از کجا بوده؛ برخلاف همهٔ آدم‌ها که چنین نیستند، رویاهای خودش را یادداشت می‌کند؛ این حالت خودکاوی چیزی است که بیشتر از همه این آدم را آزار می‌دهد؛ برای اینکه نمی‌تواند از این واقعیت‌هایی که در درونش دارد اتفاق می‌افتد یک‌جوری جدا بشود. بگذارید نکات اصلی‌ای که می‌خواستم بگویم دربارهٔ همین رویا: فکر می‌کنم این‌جا این پدیده‌ای که واقعاً می‌بینیم — اینکه به‌نوعی آنیمای این آدم توسط آن شیطان دزدیده می‌شود و با او می‌رود — می‌خواستم این را واقعاً رویش تأکید کنم به‌عنوان مقدمه‌ای که شاید بقیهٔ فیلم را اگر ببینید یک‌جور دیگری بتوانید به فیلم نگاه کنید؛ اگر دنبال همین جنبه‌های درونی اثر بگردید. و میل داشتم دربارهٔ آن سه سکانس بعدی که در آن آپارتمان می‌گذرند کمی بیشتر حرف بزنم ولی چون خیلی فیلم جزئیات دارد — دو تا کابوس و رویای دیگر در آن هست — نمی‌دانم؛ بگذارید کمی به اصطلاح سرتر قضیه را هم بگویم: نکته‌ای که دفعه پیش سؤال شد؛ خیلی چند سؤال هم جلسه قبل گفتم که الان نرسیدم فعلاً درباره‌اش صحبت کنم. فکر می‌کنم کمی بیش از اندازه — اگر بخواهم یک جلسه دیگر دربارهٔ این فیلم صحبت کنم — بگذارید من وقتِ چند دقیقه به اصطلاح سرِ آن را حل کنم. فقط می‌خواهم روی این نسبت پایانی فیلم کمی اینکه این خودکشی که انجام می‌شود و نجات پیدا کردن هامون توسط علی عابدینی — یک نکته‌ای بگویم: خیلی‌ها ناراضی‌اند از این پایان؛ به دلیل اینکه فکر می‌کنند یک‌جوری مثلاً باستانی است؛ اینکه عرفان — نمی‌دانم — یک نماد مستحقش نبود؛ نمی‌دانم؛ همین کمی به نظرتان یک ذره کمی نچسبد. خیلی‌ها احساسشان این است که این فیلم باید با خودکشی هامون تمام می‌شد؛ که می‌گویند رفتارهایی که انجام داده با آن خیلی سازگار نیست. من احساسم نسبت به آن پایان این است: شما فکر کنید مهرجویی آدمی است که واقعاً — حالا چون روان‌کاوی هم بلد است و روان‌کاوی دارد لهش می‌کند و نمی‌تواند از واقعیت‌هایی که در خودش می‌بیند راحت فرار کند؛ اه؛ راه — یک‌جوری راهی هم پیدا نمی‌کند واقعاً از نظر عملی که چه کار کند؛ اگر به جایی رسیده که حالا رشد نکرده و این حرف‌ها و این‌ها — این در واقع رفتارهایی که هامون نشان می‌دهد یک‌جور عملیات مذبوحانه است برای تشبه به ابراهیم؛ که عملاً خود این فیلم به نظر من نفی چنین رفتارهایی است: یعنی این فیلم چیزی که دارد می‌گوید این است که با این کارها نمی‌شود به جایی رسید. به نظر نمی‌آید ایدهٔ فیلم این باشد که هامون به جایی می‌رسد در اثر اقدام مثلاً به سوءقصد به همسرش؛ بیشتر یک‌جور قرار جنون الهی باشد ولی چندان جنون الهی نیست؛ بیشتر همان جنون خشک و خالی است. من احساسم نسبت به این پایان این است — واقعاً یک — یک آدم — همین‌گونه — این را چگونه بگویم که بالاخره آدمی هرچقدر هم که شرایط خودش را ناامیدکننده ببیند و راهی برای رشد پیدا نکند، یک‌جوری نمی‌تواند امیدوار باشد که شاید خلاصه دستی از جایی بیاید و راه نجاتی برایش باشد؛ یعنی یک — یک نرمشی هست. این معنایش چیست؟ آره یعنی من — فکر می‌کنم واقعاً مهرجویی — یا حالا هامون — مهرجویی راهی برای هامون نمی‌بیند که چگونه ممکن است نجات پیدا کند؛ ولی آدم — خود هامون — جایی منتظر معجزه نیست؛ شاید حالا یک اتفاق اتفاقی افتاد و نجات پیدا کرد. نجات هم به آن معنای واقعی کلمه پیدا نمی‌کند؛ فقط حالا — پیدا نکرد که مرد. ولی بالاخره به نظر من این‌جا یک چیز واقعی در این فیلم هست: یعنی پایان نه تنها چنین نیست که نچسب باشد، یک‌جور پایان خوبی برای این فیلم است؛ نه خیلی امیدوارکننده است نه هم دیگر یک‌جور با ناامیدی مطلق. شما اگر الان دچار بحران میان‌سالی شوید — فرض کنید چهل‌وچند سالگی — هیچ راهی هم برای خودتان نبینید، واقعاً ناامیدیِ مطلق می‌شوید یا گاه‌گاهی به هر حال کورسوهای امیدی در ذهن — هنوز به هر حال — فکر می‌کنم مهرجویی شاید امید دارد که از طریق عرفان بتواند نجات پیدا کند؛ شاید هامون بتواند راهی برایش باز شود؛ آدم‌ها به ناامیدی مطلق نمی‌رسند. فکر می‌کنم این پایان نشان‌دهندهٔ این است که حالا مؤلف اثر به‌طور مطلق ناامید نیست.

پایان عرفانی فیلم

و همان آب‌دینی که نماد مثلاً عرفان است، به‌نوعی در واقع همچنان امیدی به آن هست که شاید یک‌جور معجزه‌آسایی آن عرفان بتواند در واقع این شخصیت اصلی فیلم را نجات بدهد. من واقعاً احساس بدی ندارم نسبت به این پایان؛ فکر می‌کنم پایان مناسبی برای این فیلم است؛ اگه — یعنی یک‌جوری هماهنگ با احساس خود مهرجویی است. نه چنین نیست که بعضی‌ها فکر می‌کنند به دلیل مثلاً مسائل سانسور و این حرف‌ها — چون نمی‌شد فیلم با خودکشی تمام شود — یک‌جوری سر و تهش را چنین آورده‌اند. این شخصیت همه چیزش را هم از دست بدهد، همچنان به هر حال امیدی برایش هست. بعضی‌ها می‌گویند این نجات نیست چون باید برود زندان؛ اصلاً در فضای فیلم مهم نیست که این آدم به زندان برود یا نه؛ شاید زندان برایش خوب هم باشد؛ یعنی خیلی نگاه عجیبی است که کسی بگوید چون شلیک کرده به همسرش و می‌افتد زندان پس بدبخت شده؛ اصلاً فضای فیلم چنین نیست؛ شاید همان گوشهٔ دنجی که لازم دارد اتفاقاً رفتن به زندان باشد. بنابراین دنیایش را از دست داده هامون و هنوز یک کورسوی امیدی به چیزهای دیگری دارد. و این چیزی که آخر جلسه گفتم — بگذارید این را بگویم و تمام کنم. من آن سؤال‌هایی هم که کردم — و فرض می‌کنم شما خودتان دوباره می‌توانید این را ببینید و جواب‌هایی برایش پیدا کنید؛ امیدوارم — من چیزی گفتم که عشق به همسر و آنیما برای این مرد یک‌جوری در لایه‌ای به احساسات سیاسی و این‌ها هم مربوط می‌شود؛ و اینکه آیا این فیلم — نه به‌طور خود — همین‌گونه یا خدا ناخودآگاه اصلاً شما وقتی که دوستان هاشمی را می‌بینید ربط پیدا نمی‌کند به مسائل سیاسی. ربط پیدا می‌کند یا نمی‌کند معنایش این نیست که عیناً بازتاب مسائل سیاسی داشته باشد. چیزی که می‌خواهم بگویم — حالا همین‌گونه خیلی هم رویش تأکید نمی‌کنم — ما قبل از انقلاب مجموعه‌فیلمی داریم که موضوعش این است که مردی سنتی — که معمولاً نقشش را فردین بازی می‌کند یا بعداً در یک نسل برترش بهروز وثوقی بازی می‌کند — عاشق دختری از خانوادهٔ ثروتمند می‌شود و معمولاً آن فیلم‌ها چنین تمام می‌شوند که خلاصه این‌ها به همدیگر می‌رسند علی‌رغم اینکه غیرواقعی است. اگر کمی سیاسی‌اش کنید آن مثل یک‌جور آرزوی نهفتهٔ قشر سنتی برای دست پیدا کردن به قدرت و ثروت از طریق سیاسی است. مثل — مثلث — عشق به یک زن مثل و میل به تصاحبش مثل میل به تصاحب ملت می‌تواند — در واقع ملت — یک‌جور چیز دارد: جمعیتی که در کشور زندگی می‌کند به دلیل حالت انفعال و هزار دلیل دیگر یک‌جور شبیه آرمان‌های آنیمایی برای یک مرد دارد. این مثالی که زدم — که خیلی فیلم‌ها هستند اما ظاهرشان عاشقانه است ولی ربط دارد به مسائل مربوط به اصلاحات و این حرف‌هایی که در ایران اتفاق افتاده — من احساسی دارم و دارم بیان می‌کنم؛ خیلی نمی‌خواهم وارد جزئیات شوم: فکر می‌کنم فیلم‌هایی که قبل از انقلاب ساخته می‌شد یک‌جور نشان‌دهندهٔ این بود که در ناخودآگاه جمعی ملت، بخش سنتی‌اش، میلی به سلطهٔ سیاسی وجود دارد.

تعبیر سیاسی و جمع‌بندی

حداقل یک‌جور آن — ثروت — نسبت به آن قشر ثروتمندی که در کشور به وجود آمده بود چنین حسی به وجود آمده بود؛ و حالا می‌تواند آدم بگوید که این‌ها زمینه‌های خیلی عمیق ناخودآگاهی‌اند که منجر به نارضایتی‌های عمومی و انقلاب شد. این فیلم ادامهٔ آن فیلم‌ها نیست که حالا ازدواج کرده بیایید ببینید چی شد؛ یعنی قبل انقلاب معمولاً آن ازدواجی که صورت می‌گرفت تمام می‌شد. این فیلم مثل این است که حالا یک پسر — یکی از همان پسرهای فقیر جنوب‌شهری که خانه‌اش را می‌بینید؛ خانهٔ مادرش و آن پس‌کوچه‌های پایین شهر — موفق شد با دختری پولدار ازدواج کند؛ حالا کار به کجا رسیده؟ به نظر می‌رسد نمی‌تواند زنی را که واقعاً تصاحب کرده نگه دارد. این‌جا خیلی جا برای تعبیرهای سیاسی وجود دارد: اینکه به‌طور مداوم هامون در طول زندگی‌اش از حالتی روشن‌فکرانه به حالتی عمیقاً سنتی به اصطلاح می‌رود در طی دوران زندگی‌اش؛ اینکه دست به خشونت می‌زند و خیلی چیزهای دیگر، یک‌جور زمینه‌های ذهنی فراهم می‌کند برای آدم که با مسائل سیاسی این را مقایسه کند — بدون اینکه آدم بخواهد افراط کند و بگوید این محتوا در فیلم وجود دارد؛ چون نمایش‌های هنری به‌نوعی وقتی مثلاً نمایش عاشقانه است ارتباط پیدا می‌کند با یک‌جور احساسات سیاسی؛ همیشه می‌شود دنبال این چیزها در یک نمایش عاشقانه گشت. اگر مجموعه‌فیلمی در دوران خاص اجتماعی هی چیزی را تکرار و تکرار کند آدم می‌تواند شک کند که چنین تمایلاتی در کل جمعیت امکان دارد به وجود بیاید؛ وقتی خیلی فروش می‌کند؛ مردم هم خوششان می‌آید؛ و به نظرم هامون یک‌جوری — می‌خواستم به این اشاره کنم — در همان دلایل اولیه ادامهٔ آن‌گونه فیلم‌ها می‌شود حسابش کرد؛ در واقع فیلم مهمی است: کمتر فیلمی چنین دیدیم که خلاصهٔ آن پسرهای فقیری که با دخترهای پولدار ازدواج کردند چه شده؛ یعنی نمونه‌اش می‌بینید که اتفاق خوبی نیفتاده؛ و می‌شود یک‌جوری تعبیرهای سیاسی هم برایش از این کانال پیدا کرد که تعبیرهای بدی نیستند. من خیلی وارد این قسمت نمی‌شوم ولی می‌خواستم این ایده را بگویم که به هر حال ایدهٔ بدی نیست.