او امیدوار است که از حرفهای پیشین به این نتیجه رسیده باشد که فیلم بهنوعی بیانکنندهٔ بحران میانسالی است، و فکر میکند بر سر این هم توافق شده که خودکشی در پایان فیلم در جهت رشد نیست و یکجور بازگشت به کودکی است. میگوید ایدهٔ این جلسه سخن گفتن دربارهٔ کلیات بحران میانسالی، از دیدگاه یونگ یا دیدگاههای متعارف کنونی، و گرفتن مثالها از همین فیلم است. به گفتهٔ او از فضای مشاورهٔ موجود شروع میکند، که نه یونگی است نه فرویدی.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه بحث هامون به درخواست جمع
فکر میکنم از حرفهایی که زدم به نتیجهای دربارهٔ فیلم بهطور قطعی — امیدوارم — رسیده باشم که فیلم بهنوعی بیانکنندهٔ مشکلات و چیزی است که به آن میگویند بحران میانسالی. بحث دربارهٔ اینکه فیلم نسبت به این بیانِ بحران میانسالی حالت خودآگاهانه دارد یا ناخودآگاه کاملاً بحثهای فرعی است. فکر میکنم نکتهٔ اساسی که میشود رویش توافق کرد این است که ما اینجا با آدمی سروکار داریم که بهنوعی دارد بحران میانسالی را میگذراند. و چیز دیگری هم فکر میکنم بر سرش توافق رسیده باشیم این است که پایان فیلم رفتنی است؛ یعنی این خودکشیِ این آدم — برخلاف آنچه ممکن است در خودآگاهش عملی باشد — در جهت رشد پیدا کردن نیست؛ یکجور حالت بازگشت به کودکی است. حالا یک جزئیات دیگر هم گفتم؛ فعلاً میخواهم روی آن تأکید کنم که به اندازهٔ کافی — فکر میکنم — صحبت کردهام که روشن باشد فضای فیلم چنین فضایی است. مطمئناً یکی از مهمترین مسائلی که در فیلم مطرح است — چهبسا معمول فیلمهای مهرجویی، دستکم این دورهای که کار میکرد — مسئلهٔ مواجههٔ سنت و مدرنیته است. یعنی چیزی که میخواهم رویش تأکید کنم این است که این مسئلهٔ اصلی فیلم در ظاهر وقتی فیلم را میبینید — اختلافات خانوادگی و مسائل بین زن و شوهر — بیشتر تحت همان عنوان کلی بحران میانسالی میگنجد. من کمی مخالفم که کسی بخواهد فیلم هامون را فیلم عاشقانه بداند یا حتی فیلم خانوادگی؛ نکتهٔ اصلی فکر میکنم مسائل روحی-روانی آدمی است که حالا به شکل مشکلات خانوادگی هم ظاهر میشود. ایدهٔ این جلسه این بود که بیاییم دربارهٔ مسئلهٔ بحران میانسالی و اینکه چگونه پیش میآید — از دیدگاه یونگ یا دیدگاههای متعارف کنونی — صحبت کنیم و سعی کنیم این موضوع را دربارهٔ این فیلم خاصترش کنیم: همین که میگویید موضوع فیلم هامون بحران میانسالی است، میتوانم صد فیلم دیگر هم نام ببرم که آنها هم دربارهٔ بحران میانسالیاند؛ اکثراً هم خیلی خودآگاهانه نیستند. هنرمند وقتی به این دوران زندگی خودش میرسد اصولاً چنین آثاری خلق میکند: شخصیتهایی که حالت سرگشتگی دارند و نسبت به خودشان احساس خوبی ندارند و الی آخر. بنابراین میخواهیم وارد بحث شویم که کلاً این بحران میانسالی چیست و این بحران دربارهٔ این شخصیت خاص چه ویژگیهایی دارد و این ویژگیها به دورانی که در آن زندگی میکنیم — از نظر تاریخ و جغرافیا — چقدر ارتباط دارد؛ یعنی بحثی کلیتر از اینکه دقیقاً دربارهٔ فیلم هامون حرف بزنم.
شاید ایدهٔ ذهنم این باشد که دربارهٔ کلیات بحران میانسالی چیزهای کلی بگوییم و مثالها را از این فیلم انتخاب کنیم؛ این فیلم را بهعنوان کاری که با هر اثر هنری میشود کرد: میتوانید مثلاً یک سندروم روانی انتخاب کنید و بعد بگویید در فلان اثر هنری این سندروم را میبینید و ویژگیها را تطبیق بدهید؛ اینگونه یک اثر هنری روشن میشود و هم دربارهٔ آن سندروم اطلاعاتی به دست میآید. بحران میانسالی خیلی الان مطرح است و به نظر میرسد آدمها بیش از گذشته دچار بحران میانسالی میشوند؛ شاید خیلی حرف واقعی نشود در این مورد زد؛ یعنی بگوییم بحران میانسالی مسئلهٔ دوران مدرن است.
بحران میانسالی
در واقع به این دلیل که میتواند این ادعا وجود داشته باشد که بحران میانسالی همیشه وجود داشته منتها آدمها لزوماً دربارهٔ چنین مشکلاتی حرف نمیزدند. دوران مدرن دورانی است که اگر دچار مشکلی روانی و ذهنی شدید ممکن است به مشاور مراجعه کنید و اطلاعاتی زیادی نزد مشاوران جمع شود، کمکم اسمی برایش بگذارند، کمکم متوجه شوند چقدر شیوع دارد و الی آخر؛ معنایش این نیست که قبلاً وجود نداشت. بحث این است که میشود چنین نگاه کرد که آدمها دچار بحران میانسالی میشدند و حالا ممکن است آسیب ببینند یا نبینند؛ فشارهایی را تحمل میکردند. الان اسم پیدا کرده، آدمها دربارهاش حرف میزنند و اصولاً وقتی برای چیزی اسم میگذارید، خودِ نامگذاری باعث آگاهی میشود: الان آدمها در این سنوسال به محض اینکه دچار حالتهایی میشوند به ذهنشان میرسد «اوه، من دچار بحران میانسالی شدهام»؛ بعد ممکن است بروند یکی دو مقاله و کتاب بخوانند و ببینند بله، خیلی از این ویژگیهایی که دربارهٔ بحران میانسالی میگویند در خودشان تطبیق میکند. بحران میانسالی به نظر من یکی از جاهایی است که تئوری یونگ خیلی خوب خودش را نشان میدهد بهعنوان کارآمد در ریشهیابی اینکه بحران میانسالی چیست؛ و من شخصاً فکر میکنم تئوریای مثل تئوری فروید حرف خاصی دربارهٔ بحران میانسالی ندارد. سعی میکنم از دیدگاه فروید هم کمی به این موضوع اشاره کنم و برویم بیشتر سراغ یونگ؛ در عین حالی که الان میگویم فعلاً فضای مشاورهایِ موجود — که نه یونگی است نه فرویدی — چگونه است. بگذارید از همینجا شروع کنم. بارها به این موضوع اشاره کردهام که مشاورهٔ روانیِ حاضر — که بیشتر مشاورههایی است بر اساس تئوریهای رفتاری و شناختی، یعنی نقشی که رفتاردرمانی و شناختدرمانی انجام میدهد، بهاضافهٔ اینکه روانپزشکی هم بهعنوان شاخهٔ جداگانه بیشتر با دارو و درمان سروکار دارد — این انواع درمانهای متداول کنونی چنیناند که کمتر میبینید مشاوران بهطور متداول از تئوریهایی مثل فروید و یونگ استفاده کنند. متأسفانه دربارهٔ بحران میانسالی — بگذارید اول این نکتهٔ منفی را بگویم؛ فکر میکنم چندین بار به این موضوع اشاره کردهام — چیزی که الان تحت عنوان مشاورهٔ روانی میبینیم به نظر من شاید مناسب نباشد عنوان رواندرمانی رویش بگذاریم؛ به این دلیل که ملاکهایی که اصولاً برای بیماری — یعنی برای سلامتی — در نظر میگیرند از نوعی تئوریها میآید که ممکن است بحثهای زیادی داشته باشد. من کاملاً این اظهارنظر را شخصی میکنم. نظرم این است که وقتی پشت یک تئوری، بیماری روانی چنین تعریف میشود — که آدمی احتیاج به درمان دارد، احتیاج به مشاوره دارد اگر از انجام امور روزمرهٔ خودش، از کار کردن — یعنی کار وقتی که دانشجویی درس میخواند تا وقتی که کارمندی کار میکند — و امور شخصی خودش را هم بهطور متعارف انجام میدهد، این آدم اصولاً آدمی نیست که بخواهیم عنوان بیمار را دربارهاش به کار ببریم و بگوییم احتیاج به درمان یا مشاوره دارد. خیلی از مشاوران بهطور عادی وقتی کسی مراجعه میکند همین را چک میکنند که آیا روند طبیعی زندگیاش توسط این مشکلاتی که میگوید گسسته شده یا نه. این خیلی عجیب است و برای من ناخوشایند است که اگر دانشجویی درس میخواند یا کارمندی همچنان به کار روزمرهاش ادامه میدهد بگویم این سالم است و اگر آدمی در این روندها دچار گسستگی شد این آدم مثلاً بیمار است. این به نظر میآید بیشتر یکجور رشتهٔ علمی و درمانی است که در آن نظام سیاسی-اجتماعی-اقتصادی حاکم بر دنیا — حالا اسمش را میخواهید کاپیتالیست یا هر چیز دیگری بگذارید — آدمها را بیشتر سوق میدهد به اینکه بهعنوان ابزاری در این نظام نقش خودشان را ایفا کنند. یعنی من وقتی کارگری را بیمار میگویم که دیگر نتواند به شغلش ادامه بدهد و چنین مشکلاتی داشته باشد. اگر آدمی بیاید و بگوید همهٔ درگیریهای روزانهام را انجام میدهم ولی بهشدت دچار مشکلاتی هستم؛ فکر میکنم به اندازهٔ کافی رشد نکردهام — و این مشاور بهطور طبیعی میپرسد «چرا چنین فکر میکنی؟» — طبعاً آدمی وقتی احساس میکند به اندازهٔ کافی رشد نکرده دچار مقداری اضطراب و ناراحتیهای درونی میشود.
مشاوره و بازگشت به روال طبیعی
فکر میکند این اضطرابها در چه حدی زندگی خانوادگیاش را تحت تأثیر قرار داده، زندگی شغلیاش را، یا نه؛ و اگر چنین نیست، دیگر برو. در حالی که اگر همین آدم به مشاوری مراجعه کند، آن مشاور اتفاقاً خیلی استقبال میکند: «حالا دیگر تو رشد نکردهای؛ بیا من بهت بگویم چه باید بکنی.» اینکه من درمان را باید بهعنوان ملاکی انجام بدهم که هدف مشاور این است آدم را به روال طبیعی زندگیاش برگرداند، پشتش اعتقادی هست که این روال طبیعی زندگی که آدمها دارند روال خیلی مثبت و خوبی است و اگر کسی نسبت به این روال اعتراض داشته باشد و این روال را بشکند، او احتیاج به مشاوره دارد. شما برعکس فکر کنید: آدمی که خیلی به چیزی رسیده، از نظر فکری رشد کرده به طوری که نمیتواند خودش را در این نظام بگنجاند؛ جایی ممکن است از دیدگاه نظام مشاورهٔ فعلی احتیاج به مشاوره داشته باشد: آدمی که کارش را ترک میکند ولی اندیشهٔ خیلی غنی پشتش است — به هر حال ممکن است از نظر کسی که از ترک کار حرف میزند — مثلاً فرض کنید آدمی کارش را ترک کند و بگوید میخواهم بروم جایی به مراقبه بپردازم — این یکجوری محتملتر است که مشاور یا روانشناسی به او سرزنشی بدهد یا تمریناتی بدهد که از این حالت دربیاید، تا آدمی که اول مثال زدم — آدمی را در نظر بگیرید که اصولاً چیزی نمیفهمد و از همین تیپ آدمهای معمولی است که به معنای واقعی کلمه نه رشدی میکنند، از آن مفاهیم و رشد و اینها هیچ فکر نمیکنند؛ سرشان در همان زندگی روزمره است، میروند و میآیند و واقعاً به هیچجایی هم نمیرسند ولی کارهای روزمرهٔ خودشان را دارند انجام میدهند. اینکه این را به معنای سلامت بگیریم و آن رفتارها را به عنوان عدم سلامت، کمی — نمیخواهم بگویم تئوری هست که رسماً چنین ادعایی میکند ولی بهطور عملی چنین برخوردی نسبت به این مسائل هست. دربارهٔ بحران میانسالی روی این نکته تأکید کردم برای اینکه بحران میانسالی از دیدگاه یونگ چیز مثبتی است و اگر کسی دچار بحران میانسالی شود، اتفاقاً در آن لحظهٔ زندگیاش است که ممکن است تحولات خیلی عمیق و بزرگی در او بتواند اتفاق بیفتد؛ در حالی که بحران میانسالی در دنیای فعلی، در نظام مشاورهای فعلی، مثل یک بیماری با آن برخورد میشود که باید کنترل شود. ایدهٔ یونگ دربارهٔ بحران میانسالی: شما از ابتدای زندگیتان همینگونه سیگنالهایی از درونتان دریافت میکنید در جهت خواست مثلاً رشد روانی؛ این سیگنالها واقعیاند — رشد روانی فرایند واقعیای است که باید اتفاق بیفتد — و میبینید که این ذهن چگونه است؛ فارغ از اینکه چه تئوری را قبول دارید برایتان فرق میکند: یک رویدادِ طبیعی و واقعی در درون شما باید اتفاق بیفتد که کموبیش میآید سراغ اینکه نقشهای از آن ترسیم کند. و همانطور که سنتان بالا میرود امکان اینکه به این رشد روانی برسید را پیوسته از دست میدهید؛ و از جایی به بعد در زندگیتان که به آن نقطههای بحرانی میرسید — که واقعاً اگر دیگر دست به کار نشوید ممکن است کلاً این فرایند از دست برود — سیگنالهای خیلی خیلی قدرتمندی از درون به شما میرسد که باعث اضطراب میشود؛ باعث میشود علاقه به سری فعالیتهای جدی در شما پدید آید و مخصوصاً نظام ارزشیای که تا آن لحظه برای خودتان فراهم کردهاید ممکن است کاملاً از هم بپاشد. یکی از ویژگیهای بحران میانسالی همین حالت احساس عدم ثبات و عدم ارزشمند بودنی است که آدمها دچارش میشوند. این از دیدگاه روانکاوی اصولاً تحول مثبتی است: یعنی چنین آدمی را نه فقط نباید بهعنوان بیمار برخورد کرد بلکه باید بهعنوان آدمی که — به هر حال — در حال سلامت روانی دچار چنین حالتی شده و به فکر این است که باید کاری بکند، برخورد کرد. میخواهم روی این ویژگی تأکید کنم. کموبیش همینگونه صحبت میکنیم و برویم سراغ تحلیل کردن فیلم و بیشتر سعی کنیم عمیقتر بفهمیم که این چیزهایی که در فیلم میبینیم معنایش چیست. ببینید؛ یک ویژگیِ بحرانیِ میانسالی این است: هر آدمی را نگاه کنید، یکجور نظام ارزشی معمولاً برای خودش فراهم میکند که کاملاً ممکن است این فرایندِ تشکیل نظام ارزشی هم صددرصد ناخودآگاه یا تا حدود زیادی ناخودآگاه انجام شده باشد؛ نظام ارزشی را در خودآگاهی خودش فراهم میکند که خودش در آن نظام ارزشی بهاندازهٔ کافی ارزشمند قلمداد شود. یعنی خیلی وقتها روند عکس آن چیزی است که باید اتفاق بیفتد: روند سالم و طبیعی این است که شما یک نظام ارزشی را بپذیرید و طوری زندگی کنید که بنا به آن نظام ارزشیِ موجود ارزشمند باشید؛ به نظر میرسد اکثر آدمها فرایندشان معکوس است.
ارزشمند بودن و نظام ارزشی
آدمها زندگی میکنند و بعد سعی میکنند نظام ارزشی را بپذیرند که اینگونه زندگی بر اساس این نظام ارزشی قابل توجیه و ارزشمند باشد. حالا دو کار میشود کرد برای احساس ارزشمند بودن: یکی اینکه میتوانید در خودآگاهیتان ارزشهایی را تصور کنید که شما را — به معنای واقعی کلمه، با ویژگیهایتان — سازگار باشد و شما تحت آن نظام ارزشی ارزشمند باشید؛ یا میتوانید شناخت خودتان را از خودتان تحریف کنید: به خودتان ویژگیهایی نسبت بدهید که ندارید و این ویژگیها بنا به نظام ارزشی شما، شما را ارزشمند قلمداد میکند. دو راه است و میتوانم ترتیبش را بدهم برای اینکه وقتی ارزشمند نیستم خودم را ارزشمند احساس کنم: یکی اینکه تصویری که از خودم میگیرم را تحریف کنم؛ یکی اینکه بروم آن نظام ارزشی خودم را دستکاری کنم یا به نظام ارزشی گرایش پیدا کنم که مرا ارزشمند قلمداد کند. هر دوی این فرایندها را بهطور آمیخته آدمها معمولاً انجام میدهند؛ چون اکثریت آدمها به رشد واقعی نمیرسند مجبورند — و در عین حال همهٔ آدمها نیاز دارند خودشان را ارزشمند ببینند — مجبورند وارد چنین بازیای شوند. یکی از ویژگیهای بحران میانسالی این است که این انحرافات، این ارزشگذاریهای نادرست و آن تصاویر نادرستی که انسان از خودش شکل داده، بهشدت متزلزل میشود؛ مثل اینکه به سنی میرسید که دیگر نمیتوانید بهراحتی خودتان را فریب بدهید. حالا میتواند کسی بگوید این سن اینجا مهم نیست؛ که تجربه — خلاصه آدمی که از خودش تصویری ساخته دارد زندگی میکند و جامعه و اطرافیانش کموبیش به او سیگنالهایی میدهند که «تو آن نیستی که خودت فکر میکنی» — و از طرفی یکی میتواند اینگونه توجیه کند که این نتیجهٔ تجربه است: «من فکر میکنم آدم خیلی برجستهای هستم.» مثلاً فرض کنید آدمی فکر میکند خیلی دانشمند است؛ یک روز فکر میکند خیلی دانشمند است، دو روز در خانهاش میماند، خلاصه یک روز بیرون میآید با کسی حرف میزند و میفهمد چیزی بارش نیست. نمیخواهم بگویم اینگونه تجربیات اهمیت ندارند؛ معمولاً در لحظههایی از زندگی ممکن است تجربهای خیلی حالت شکنندگی ایجاد کند برای آدم. ولی به نظر میرسد این بحران میانسالی بیشتر مربوط به سن میشود تا مربوط به میزان تجربه: آدمها با خیلی از اوهام در سنین جوانی همچنان کار را ادامه میدهند ولی — اینکه هزاران سد در برابر آن وهمی که برای خودشان درست کردهاند میبینند — به نظر میرسد وقتی به سنی میرسید که دیگر آن امکان انگار خودفریبی را ندارید؛ در واقع بخشهایی از وجودتان به حدی از رشد میرسد که بهراحتی نمیتوانید خودتان را گول بزنید؛ مثلاً دربارهٔ خودتان و دربارهٔ وضعیتی که در آن قرار گرفتهاید. عین همین وضعیت دربارهٔ خودآگاهی هم وجود دارد: یعنی تا حدودی میتوانم در خودآگاهیام تحریفاتی وارد کنم ولی از جایی به بعد به نظر میآید قدرت تحلیلم زیاد میشود — حالا به هر طریقی — آن مکانیسمهایی که خودآگاهی را شکل میدهند و واردش میکنند آنقدر قدرتمند میشوند که نظامهای خودآگاهِ کاملاً بیربط را بهنوعی میشکنند. نکتهای که میخواهم بگویم این است که از دیدگاه یونگ دو نکتهٔ مهم دربارهٔ بحران میانسالی میتوانید در نظر بگیرید: یکی اینکه در سنی که به معنای واقعی کلمه آخرین لحظهٔ نقطهٔ عطف است — که میتوانید رشد روانی خودتان را بهنوعی ادامه بدهید و اگر شروع نکردید، حتی وارد آن روال نشدید — در آن سنین سیگنالهای سلف، سیگنالهایی که مربوط به رشد روانی است، خیلی خیلی قوی میشوند؛ دیگر آن ندای درونی کمکم تبدیل به فریاد میشود، فریاد تبدیل به جیغ و داد؛ و حالا حالتهایی است که از درون حالتهای اضطراب به وجود میآورد. خیلی از آدمهایی که دچار بحران میانسالی میشوند چندان حرفی برای گفتن ندارند که چرا احساس بدی دارند: ممکن است همچنان تصویری که از خودشان دارند در نظام خودآگاهیشان ارزشمند به نظر برسد ولی انگار دلشان شور میزند؛ از درون دچار اضطرابهاییاند. این مربوط میشود به اینکه آن حقایق انگار از درون بهطرف آگاهی فشار میآورند: آن روالهایی که باید طی میشد، مکانیسمهایی که باید از نظر روانی به وجود میآمد، به وجود نیامده. مثل این میماند — یک بار این مثال را زدم؛ مثال خیلی دردناکی است ولی بگذارید اینجا هم بگویم — یک بار در روزنامه خواندم که ژاپنیها گربههای مکعبشکل درست کردهاند.
تمثیل هندوانه مکعبی
گربه را از سن — از همان نوزادی — میاندازند در محفظهای و این گربه همانگونه در آن محفظه رشد میکند و کمکم چون دارد رشد میکند استخوانهایش شکل میگیرد که با آن محفظهٔ مکعبی مثلاً هماهنگ میشود. هندونهها این کار را با آن کردند — برای اینکه حملونقلش راحتتر بشود که بشود هندونهها را مثلاً روی هم چید — ولی بهعنوان چیزی تزئینی که البته واقعاً وحشتناک است، این کار را انگار با گربه هم کردند. ببینید؛ ممکن است گربه در ابتدا خیلی احساس بدی به او دست ندهد ولی قبول دارید به جایی که میرسد دیگر به اصطلاح عامیانه باید استخون بشکند؛ باید مثلاً جمجمهاش بزرگ شود و موانعی سر راه خودش میبیند؛ بهشدت احساس درد میکند. ممکن است این درد، درد جسمانی هم نباشد ولی متوجه است که انگار — ممکن است هیچ گربهٔ دیگری هم ندیده باشد که با خودش مقایسه کند و فکر کند همهٔ گربهها مکعب به دنیا میآیند — ولی به هر حال مکانیسمهای درونیاش به او میگویند که اینجا وضعیت بدی برایت پیش آمده است. انسانها هم چنیناند: انسانها از نظر روانی در مکعبهایی زندگی میکنند؛ یعنی جامعهای که در آن میافتیم موانعی در راه رشد واقعی ما به وجود میآورد؛ و بحران میانسالی آن جایی است که دیگر به آن مرزهایی رسیدهاید که فشار به شما میآید؛ مثل همان گربهای که دیگر آنقدر بزرگ شده که در مکعب جا نمیشود و باید مکانیسمهای درونیاش رشدش را کاملاً متوقف کند تا کمتر دچار درد شود. احساس من همیشه دربارهٔ بحران میانسالی — که دارم حرف میزنم — این است که سیستم مشاورهٔ فعلی این لحظهٔ بحرانی را فقط به ما آموزش میدهد که چگونه بگذرانیم. اگر گربهای چند هفتهای، چند ماهی را به آن لحظهٔ کریتیکال برسد و تحمل کند، احتمالاً اتفاقی که برایش میافتد — حالا اگر نمیرد — این است که سری مکانیسمهای درونیاش ممکن است متوقف شود: یعنی وقتی نمیتواند استخوانش رشد کند ممکن است کمکم یکجور تنبلی در رشد استخوان به وجود بیاید؛ و میشود تصور کرد که دربارهٔ آدم که این اتفاق میافتد — دربارهٔ یک حیوان هم میشود تصور کرد — از نظر جسمانی اصلاً رشدش متوقف شود و به حدی متوقف بماند و اگر زنده بماند ممکن است دیگر خیلی هم احساس درد و ناراحتی نکند: تبدیل به گربهٔ مکعبیای شود که همانجا به هر حال رشدش در حدی متوقف شده. دوباره برمیگردم به آن نکته که دو چیز وجود دارد: یکی قدرتمند شدن آن سیگنالهایی که دارند اعلام بحران میکنند — سیگنالهایی که اعلام میکنند باید کاری کرد — و نکتهٔ دوم اینکه انسان انگار وقتی به این مرحله میرسد آن ارزشهای دروغین و تصمیمهای دروغینی که از خودش دارد انگار پاک میشود. به نظر میآید وقتی سن آدمها بالا میرود — ببینید، بچهها بهراحتی با بازی سرگرم میشوند؛ ما خیلی از چیزهایی که در زندگیمان داریم، زندگی اجتماعیمان، حالت بازی دارد؛ همان بازیها ممکن است ما را سرگرم کند و حتی احساس ارزشمند بودن هم در آن بکنیم: الان ممکن است آدمی که فوتبالیست است واقعاً از اینکه میتواند خوب فوتبال بازی کند و ستارهٔ معروف فوتبال است تمام وجودش ارضا شود؛ و قبول کنید با بازیهای خیلی بچهگانهتر هم ممکن است همین اتفاق بیفتد: اگر جامعه برود به سمت اینکه مثلاً تیلهبازی یکی از مهمترین مسائل دنیا بشود، بزرگترین تیلهبازِ دنیا بهشدت احساس ارزشمند بودن میکند — ولی وقتی به میانسالی میرسد — میخواهم بگویم این رشد روانی — آدمیزاد نمیتواند خودش را با آن سری ارزشهای غیرواقعیای که جامعه به وجود آورده قانع کند؛ انگار یکجور حالت واقعیتدیدن در خودآگاهی آدم پیش میآید: شما نه میتوانید دربارهٔ خودتان راحت به خودتان دروغ بگویید، نه دربارهٔ اینکه آن ارزشهایی که پذیرفتهاید ارزشهای راست و درستی هستند یا نه؛ انگار آدم واقعاً با حقیقت مواجه میشود: حقیقتِ خودش، ارزشبودنِ ارزشهای خودش. جلسهٔ قبل هم این را گفتم و حالا میخواهم دوباره تأکید کنم: در فیلم هامون دو بار در ابتدا و انتهای فیلم صدای بادی را میشنوید که میآید و همه چیز را به هم میریزد — یک بار میآید تز مثلاً هامون را با خودش میبرد و یک بار هم میآید آن تخیلات کودکانهٔ پایان فیلم را که بعد از رفتن در دریا مثلاً حالت رویامانندی میبیند از بین میبرد. فکر میکنم این باد تمثیل خیلی خوبی است؛ تصویر خوبی از این اتفاقی که برای آدم در چنین دورانی میافتد: تزِ دکترای یک آدم تمثیل خیلی خوبی از نظام مثلاً خودآگاهی است که در اوج خودش هم قرار دارد.
توهمات خودآگاه و عدم ثبات
واقعاً آدمی وقتی تز دکترا مینویسد به آخرین چیزهایی که در خودآگاهیاش هست و نقطهٔ اوجش را دارد جایی منعکس میکند؛ و تخیلات هم همینطور: تخیلات غیرواقعیای که یک آدم دربارهٔ دنیا و دربارهٔ خودش و موقعیت خودش دارد؛ و آن چیزی که در واقع در این فیلم حالت عدم ثباتی که برای این آدم پیش میآید بهطور تمثیلی در این دو صحنه میتوانید ببینید. اینکه این چقدر آگاهانه وارد فیلم شده یا ناآگاهانه، فکر میکنم فعلاً خیلی وارد این بحث نشویم. فکر میکنم موضوع این فیلم که در ابتدا و انتهایش است همین باد است: شما آدمی را میبینید که از نظر روانی دچار این نقطه شده؛ نه خودآگاهیاش ثبات دارد و نه آن حالتهای خودفریبیاش. ببینید؛ اینکه این آدم جلوی آینه میایستد و به خودش توهین میکند نشانهٔ خوبی از همین بحران میانسالی است: لحظهای که این آدم با خودش مواجه میشود و دیگر احساس ارزشمند بودن نمیکند، احساس بیارزشی میکند. میخواهم کمی این موضوع را باریکتر کنم و دربارهٔ وضعیت خاصی که هامون دچارش است کمی بیشتر تحلیل کنم. ببینید؛ یکی از فریبهای دوران مدرن — من کمی میخواهم از اینکه داریم فیلمی را میبینیم که بهشدت مثلاً ایرانی یا شرقی است، این را انکار کنم: میخواهم بگویم درست است که خیلی عناصر مثلاً ایرانی و شرقی دربارهٔ شخصیت هامون میبینیم ولی ریشهٔ آن چیزی که واقعاً در فیلم میبینیم چیزی است فراتر از مسائل داخل مثلاً جهان سوم یا حتی ایران. نکتهٔ اصلی که دربارهٔ هامون وجود دارد این است که ما ارزشگذاریهای کلیای در دوران مدرن داریم که ویژگی دوران مدرناند؛ و چیزی که اینجا دارد باد میبرد، آن چیزی که هامون دچارش شده، بهنوعی به نظر من جهانی است. جهان مدرن اصولاً ویژگیاش این است که به خودآگاهی اهمیت فوقالعادهای میدهد: یعنی آدمی که دانش زیادی دارد، آدمی که اطلاعات مثلاً زیادی دارد، آدم ارزشمندی محسوب میشود. این یکی از ویژگیهای دوران مدرن است که ما به عواطف و احساسات و این چیزها انگار کمتر اهمیت میدهیم؛ مفهوم ناخودآگاه مفهومی است که اصلاً با فضای ذهنی مدرن خیلی سازگار نیست. به قول یکی از دوستانم — حرف جالبی میزد — میگفت «من فکر میکنم دکارت اصلاً نمیتوانست تصور کند چیزی به اسم ناخودآگاه وجود داشته باشد»: یعنی این یکی گرفتنِ من و اندیشه و تفکر — که مثلاً در جملهٔ معروف «من فکر میکنم پس هستم» اصلاً «من» یعنی همان تفکر؛ تفکرم یعنی تفکر خودآگاه — که اصلاً مکانیسمهای ناخودآگاهی هستند که این افکار را در تو واقعاً القا میکنند، اینها کاملاً مورد انکارند؛ نه اینکه بگویم فیلسوف کاری به این کارها ندارد بلکه حالت انکار دارد: فضای فلسفهٔ مدرن و فضای تفکر مدرن، ارزش دادنِ بیش از اندازه به تفکر خودآگاه، به تفکر بهطور کلی است. به نظر میرسد در دوران قدیم چنین نبوده: مثلاً فضای روشنفکری و تفکر مدرن را مقایسه کنید با مثلاً فضای تفکر عرفانی و تفکر شرقی؛ اصولاً ایراد یونگ — مشکلش با تفکر غرب — همین توجه بیش از اندازه به تفکر و خودآگاهی در قرون مثلاً اخیر در غرب است که بهنوعی از نظر یونگ یکجور کسر رفتار حساب میشود؛ برای اینکه به نظر میآید اندیشهٔ شرقی و مدل زندگی شرقی به عواطف و احساسات پنهان، به چیزهای خیلی درونی اهمیت میدهد و این تفکر خودآگاه را انگار جزئی از زندگی آدمها میداند. به هر حال بیایید؛ فعلاً خیلی نمیخواهم وارد این بحث شوم. یکی از ویژگیهای جهان مدرن این است که ما پدیدهای تحت عنوان پدیدهٔ روشنفکری در آن داریم. همین الان که میگویم پدیدهٔ روشنفکری یا روشنفکر، بار معنایی فوقالعاده مثبتی دارد: هیچکس از اینکه به او بگویند روشنفکر ناراحت نمیشود؛ همه خوشحال میشوند؛ اگر من به کسی بگویم «تو روشنفکر نیستی» حتماً مثل این میماند که به او فحش داده باشم. و این واژه اصولاً واژهٔ مدرن است: یعنی سه چهار قرن آنورتر چیزی تحت عنوان روشنفکر نداریم. نکتهای که میخواهم بگویم این است که آدمهای زیادی در دنیا هستند که تحت همین نوع تعلیم و فضای مدرنی که در آن زندگی میکنند گرفتار این مفهوم روشنفکری میشوند: یعنی تمام ارزش زندگیشان این میشود که آدم روشنفکری هستند؛ و روشنفکری هم یعنی خیلی مطالعه کردن، اطلاعات زیاد داشتن، آگاهیهای سیاسی-اجتماعی مثلاً داشتن، فلسفه خواندن و الی آخر؛ هرچه میخواهید بگویید. الان مدِ روشنفکری مثلاً پسامدرن این است که باید ادبیات هم حتماً کمی بخوانید؛ مثلاً فلسفهٔ فرانسوی کمی به نظر میآید در دنیای پسامدرن روشنفکرانهتر است؛ اصلاً پسامدرن بودن خودش الان چیز دیگری است. به هر حال مدِ روشنفکری روز است.
روشنفکری از جنس آگاهی
ببینید؛ تمام این آدمها — همهٔ این چیزی که ما به آن میگوییم روشنفکری — اتفاقی است که در خودآگاهی میافتد: یعنی من میتوانم همانطور که ریاضی میخوانم بروم مثلاً کتابهای دیگری بخوانم که این کتابها به من سری آگاهیهای روشنفکرانه بدهد؛ ممکن است روشنفکر خوبی از آب دربیایم یا روشنفکر بد. نمیخواهم بگویم روشنفکر خوب و بد نداریم یا اصلاً روشنفکری چیز بدی است؛ میخواهم بگویم روشنفکری از جنس آگاهی است. و اگر از خودِ روشنفکر بپرسید تعریفت از روشنفکری چیست، حداکثر حرفی که میزند — اگر خیلی روشنفکر باشد — این است که روشنفکر یکجور آگاهی و حساسیت نسبت به آگاهی است، مخصوصاً آگاهیهای اجتماعی، و تلاش برای انتقال آگاهی به دیگران؛ اگر خیلی روشنفکر باشد این نکتهٔ آخر را هم ممکن است اضافه کند. به هر حال روشنفکری از جنس آگاهی است. کتابخواندن — هیچ آدمی؛ از دیدگاه یونگ اگر به آدمها نگاه کنید هیچ آدمی با کتابخواندن رشد نمیکند؛ ممکن است زمینههای رشد را برای خودش فراهم کند. هیچ آدمی با خواندن کتابهای یونگ به فرایند فردانیت نمیرسد. همانطور که در تمام دوران تاریخ بشر به نظر میرسد همه این را میفهمیدند که همهچیز با آگاهی به دست نمیآید بلکه آدم باید به شیوهٔ خاصی زندگی کند تا به جایی برسد — به هر معنایی به رشد روانی برسد — در دوران مدرن این اهمیتِ شیوهٔ زندگی و اینکه آدمها باید مثلاً مراحلی از رشد روانی را طی کنند در مقابل اینکه آدمها باید آگاه باشند، باسواد باشند، رنگ باخته. مثلاً این مفهوم روشنفکری از این نظر مفهوم منفیای در جهان مدرن است. نکتهای که میخواهم رویش تأکید کنم این است که چیزی که شما در فیلم هامون میبینید یک نسخه از بحران میانسالی است؛ نسخهٔ مدرن بحران میانسالی: در واقع با این نسخه از بحران میانسالی سروکار داریم که آدمی که جزو طبقهٔ روشنفکر است انگار به جایی رسیده که متوجه ضعفهای عملی خودش میشود؛ متوجه ضعفهایی میشود که در زندگیاش پیش آمده و اینها با آگاهی قابل جبران نیست. مثلاً ممکن است بتوانم تصور کنم آدمی در دوران جوانی با حرفهای سیکسوفانیزدن، با آگاهیای که دارد، نظر مثلاً دختر مورد علاقهٔ خودش را به خودش جلب کند و بتواند با او ازدواج کند؛ ولی نمیتوانم تصور کنم که همینگونه بتواند سالهای سال با همین حرفزدنها و ابراز آگاهیها این رابطه را عمیق کند و نگه دارد. اتفاقی که در این فیلم میبینید افتاده این است که دقیقاً میبینید صحنههای عاشقانهٔ این فیلم یکجور خندهداری با کتاب میگذرد: دارند همدیگر را — یک کتاب را — میبینند و میگیرند؛ بعداً از زبان خود مهشید میشنوید، از زبان مادرش میشنوید، که جاذبهٔ هامون برای مهشید حرفهایش بوده، کتابنوشتنش بوده، باسوادیاش بوده. ولی چقدر میشود با باسوادی — به معنای بحثهای نظری کردن — نظر کسی را جلب کرد؟ اولین اعتراضی که شما در فیلم میبینید که عملاً مهشید به هامون دارد این است که «تو حرف و عملت فرق دارد»؛ مثلاً تئوری رسیدن به وصل و نمیدانم فلان و اینها را داری ولی عملاً آدمِ خودخواهی هستی. ببینید؛ نکتهٔ اساسی این است که به هیچوجه با کتابخواندن، با روشنفکر بودن، نمیتوانید خودخواهیهای خودتان را از خودتان دور کنید؛ بنابراین در زندگی عملیتان نمیتوانید آن چیزی را که فکر میکنید ایدهآل است — باید چنین باشید — چنان زندگی کنید. منظورم روشن است که رسیدن به یک شیوهٔ عمل مناسب احتیاج به سری تمرینهای عملی دارد: با کتاب خواندن حداکثر میتوانید راه را مثلاً بهطور نظری بشناسید که کدام راه، راه درست است ولی باید راه را طی کنید تا به جایی برسید. قانون اینگونه بحران را دارد در واقع ترسیم میکند: بحران آدمی است که بیش از اندازه بهاصطلاح به چیزهای نظری چسبیده و در چیزهای نظری مانده؛ خیلی سواد دارد، خیلی کتاب خوانده — چند کتاب در این فیلم میبینید که رد و بدل میشوند — آدمی که دارد تز دکترای فلسفه مینویسد، آن اوج یکجور آگاهی و روشنفکری است به هر معنای متعارف دیگری؛ ولی عملاً چه میبینید؟ آدمی که بهشدت رفتارهای کودکانه دارد؛ آدمی که خودخواهی در رفتارش هست، خشونت در رفتارش هست، تقریباً هر جور حالت سوءظنی است؛ یعنی ایرادهای عملی را در این آدم میبینید در حالی که دارد دکترای فلسفه میگیرد. به نظر من خیلی بدیهی است که اینها با همدیگر ارتباط ندارند؛ به نظر من بدیهی است که روز اول ممکن است چنین آدمی از فاصلهای خیلی جذاب به نظر برسد ولی وقتی با او زندگی کنید کمکم میفهمید دیگر نمیتواند آن فریب ادامه پیدا کند: رفتارهای عملی نشان میدهند که واقعاً صد و هشتاد درجه ممکن است بین عمل یک نفر با تئوریهایی که در ذهنش هست و از آنها دفاع میکند فرق داشته باشد. آدمی ممکن است خیلی دربارهٔ یونگ اطلاعات زیادی و خوبی داشته باشد ولی یک قدم فرایند فردانیت را طی نکرده باشد؛ در همان دوران کودکی خودش مانده باشد. بعد باید زندگی کند.
هنر و تغییر واقعی
آن از خود گذشتن — از جنس همین حرف است: مثل این است که من با مطالعه میتوانم راههایی را کشف کنم که بدون مطالعه کشف نمیکردم ولی باید آن راه را بروم. — اتفاقاً بگذارید این نکته را بگویم؛ نکتهٔ خیلی جالبی است: خیلی آدمها ارتباطشان با هنر اتفاقاً حالت فریبکارانه پیدا میکند: عاشق شخصیت وارستهای در رمانی شدهاند و خودشان هم فکر میکنند شاید چون خیلی شبیه او هستند چنان رفتار میکنند؛ ولی از اطرافیانشان بپرسید که آیا واقعاً شبیه آن آدم رفتار میکنند یا نه. در واقع چیزی که میخواهم بگویم این است: درست است که رمان و هنر اصولاً کمی با مطالعه کردن به معنای فلسفی فرق دارد؛ نزدیکتر به تجربه است؛ ولی به هر حال وقتی از یک رمان یا مثلاً یک اثر هنری تأثیری میگیرید، نگه داشتن این تأثیر و پروراندنش را باید با زندگی کردن با آن انجام بدهید. یعنی صرف مطالعه کردن بدون عمل کردن — بدون اینکه آن احساسی که از آنجا به شما رسیده راهنمای عمل شود — ممکن است از یک رمان هیچ نکتهٔ نظری نتوانید بیان کنید — که این رمانی که خواندید مثلاً چه تئوریای به ذهنتان رسیده — ولی بهشدت راهنمای خوبی برای عملتان باشد؛ برای اینکه شخصیتی آنجاست که شما را جذب کرده؛ دوست دارید مثل آن آدم باشید. حالا اگر واقعاً در زندگی عملیتان این علاقه — پیدا کردن به اینکه مثل آن آدم رفتار کنید — را عملی کردید، واقعاً کمکم مثل آن آدم میشوید؛ اگر نه دچار همین حالتهای خودفریبی میشوید: یعنی صرفاً همین یکجور دوست داشتن است. اکثر آدمهایی که خیلی بدرفتاری هم میکنند الگوهای جالبی ممکن است در ذهنشان باشد و ممکن است دچار این فریب از درون شوند که شبیه فلانی رفتار میکنند. من آدمی را میشناسم؛ یک بار امتحان کردم به کسی که با او تازه آشنا شده بود — مثلاً یک سالی بود با او آشنا بود — گفتم «تو میدانی این آدمی است که خیلی خیلی در جوانیاش گرایشهای چپ و کمونیستی داشته، هنوز هم دارد و بهشدت ضد سرمایهداری است» — بعد او گفت «شوخی میکنی؟» گفتم «از صبح تا شب دارد دنبال پول میدود»؛ مثلاً هیچ فرقی با آدمی که با تمام وجود فقط در این نظام سرمایهداری کار میکند ندارد. من برای همین اتفاقاً این را گفتم؛ میخواستم عکسالعمل ببینم: این یعنی من غیر از اینکه از خود این آدم اطلاعاتی به من رسیده که میدانم چنین افکاری دارد، در زندگیاش بدون اینکه حرف بزند شما اثری از یکجور رفتار مثلاً انقلابیِ ضد سرمایهداری چیزی نمیبینید. منظورم این است که — حالا مکانیسمهای درونیاش چگونه است که هنوز خودش را چنین میبیند: شاید در دوران جوانی دورهای واقعاً آدم انقلابی بوده، کارهایی هم کرده؛ ولی از جایی به بعد بهتدریج جذب همین زندگی روزمره و همین کارها شده؛ شاید هنوز مثلاً فرض کنید آخر سال که میشود ده هزار تومانی هم به اتحادیهٔ کارگری جایی کمک میکند و فکر میکند «دیگر من علیه سرمایهداری اقدام میکردم» و این خودش را خلاصه نگه میدارد؛ این تصور غیرواقعی که از خودش دارد را نگه میدارد. بحران میانسالی دقیقاً یکی از ویژگیهایش این است که این تصورات باطل را میشکند؛ نه فقط صرفاً در اثر تجربه؛ انگار اصلاً درون آدم این توهمات دیگر جا نمیگیرد. ببینید؛ بچه خیلی راحت دچار توهم میشود؛ میتواند در توهم زندگی کند؛ میتواند دوستهای خیالی داشته باشد، بازیهای خیالی با موجوداتی که اصلاً قصهایاند — مال بچههاست: برای خودتان هر چیز خیالی بگویید چنان جدی میگیرند و میروند در آن عالم که اصلاً ویژگی بچهها این است که عالم خیال برایشان خیلی با واقعیت فرق نمیکند. به یک معنایی — احساسم این است؛ این را از یونگ نقل نمیکنم ولی فکر میکنم شاید یونگ به صراحت هم جایی گفته باشد؛ من جایی به این صراحت ندیدهام — اصلاً تخیلات در وجود یک آدم از میانسالی به بعد جایگاه خودشان را از دست میدهند: آدمها نمیتوانند خودشان را با خیال سرگرم کنند؛ این که آدمی تصور خیالی از خودش دارد این تصورات میشکنند. به هر حال من حرف شما را به این معنا قبول میکنم که مقداری هنر — ارتباط با هنر، تأثیرپذیری از هنر — به دلیل اینکه حالتهای عاطفی همراهش هست بنابراین از روشنفکری — مثلاً تئوری داشتن به معنای صرفاً خودآگاه — کمی عمیقتر است؛ ولی باز هم به اندازهٔ کافی عمیق نیست مگر اینکه همراه با یکجور شیرهٔ زندگی باشد. عمیقتر از خودآگاهیِ صرف.
همانندسازی عاطفی با شخصیتها
برای اینکه با احساسات — که جنبههای ناخودآگاه دارند — درگیر میشود. ولی واقعیت این نیست که اگر الان من هزار بار فیلم هامون را نگاه کنم و خیلی هم تحت تأثیر شخصیت قرار بگیرم، فردا همین بلاها سر خودم نمیآید یا همینگونه زندگی نمیکنم. ممکن است خیلی چیزها، خیلی شخصیتها از نظر عاطفی روی من تأثیر بگذارد ولی همه چیز برمیگردد به اینکه شما واقعاً چه هستید: شبیه آن آدم شدهاید یا نه؟ صرف دوست داشتن آن تخیل و اینها کافی نیست. به هر حال هنر عمیقتر از خودآگاهیِ صرف است. چیزی که میخواهم بگویم این است که همهٔ آدمهایی که دچار بحران میانسالی میشوند این ویژگی را ندارند که دچار همین حالتهایی شده باشند که اینجا میبینید هامون با آن درگیر است. هامون درگیر چیست؟ هامون درگیر مشکلات واقعی در زندگیاش است: اینکه دیگر نمیتواند — از سرِ خودش — جذب خودش کند. ببینید؛ این مشکل خانوادگیاش بیشتر از اینکه مشکل عاطفی و خانوادگی باشد نمایندهٔ آن بحران واقعی زندگیاش است: بحران میانسالی؛ اینکه زندگیاش با آن چیزهایی که در سرش میگذرد انگار بهنوعی ناسازگار شده. آرزوی چه چیزی را دارد؟ هامون آرزوی شبیه علی عابدینی شدن را دارد. علی عابدینی اینجا دقیقاً فرقش با هامون این است که درست است خیلی کتاب میخواند ولی آن چیزی که باید میشد انگار شده: خلاصه زندگی را رها کرده؛ این روند طبیعی و روزمرهٔ زندگی را شکسته. حرف از این است که سالها پیش رفته و معلوم نبوده کجا است و وقتی برگشته در فیلم — از اطرافش — فضایی وجود دارد که حتی ممکن است یکجور علم غیب پیدا کرده باشد. به هر حال علی عابدینی را در این فیلم نمایندهٔ یکجور رشدیافتگی میبینید: چیزی که هامون میبایست به آن میرسید و نرسید. بنابراین اینجا من میخواهم بگویم با یکجور بحران میانسالی خاص روشنفکرها سروکار داریم؛ نه بحران میانسالی آدمهایی که در کوچه و خیابان هستند. آنها ممکن است — هرچند بحران میانسالی بحرانی عمومی دربارهٔ همهٔ آدمهاست و ویژگیهای مشترک دارد — اینجا باز یک مقدار — و این مربوط به ایرانی بودن است؛ اینکه ایدهها — آدمی که ویژگیهای ایرانی دارد — سه نکتهٔ مهم در اینجا نیست. برای من فکر میکنم بحران میانسالی به معنای بحران روشنفکری در یک آدم بهنوعی واقعاً بحرانی است که در اروپا ممکن است برای آدم پیش بیاید: اینکه حالا ایدهآل خودش را چه تعریف کند و چگونه فکر کند دربارهٔ اینکه چه باید میشد و نشد — آن حالا ممکن است ویژگیهای دموکراتیک داشته باشد؛ مثلاً مطمئناً یک اروپایی اگر آرزوی عارف شدن را در زندگی خودش نداشته باشد در بحران، در دوران میانسالی هم چنین احساسی کموبیش نمیکند — ولی اصل بحران در واقع بحران شرقی است؛ بحران جامعهٔ مدرن؛ برای اینکه ما روشنفکری را یکی از خریدهای عمومی جامعهٔ فرهنگ مدرن داریم: اینکه اگر شما خیلی آگاهی داشته باشید خیلی باارزش است؛ در حالی که آگاهی — آنگونه که — به اندازهٔ کافی نیست؛ زمینهٔ رشد فراهم میکند، نه خودِ رشد. حالا چه چیزی در فرهنگ روشنفکری ضد همین توهم روشنفکری است؟ و من میخواهم بگویم در خود فرهنگ غرب یکجور رشته و یکجور تفکری وجود دارد که با همین چیزی که واقعاً دربارهاش حرف میزنیم — بهنوعی با همین فرهنگ مدرن، با همین سلیقهای که در فرهنگ مدرن هست — مخالفت میکند: آن روانکاوی است. روانکاوی دقیقاً بخشی از خود فرهنگ غرب است که اساسش این است که این فرهنگ با تأکید زیاد روی خودآگاهی غلط است. حالا یونگ — حالتش خیلی افراطی دارد — میگوید اصلاً کلاً یکجور دشمنی با فرهنگ مدرن دارد و به صراحت حرف از رشد میزند و این حرفها؛ ولی حتی فروید را هم اگر نگاه کنید، فروید هم واقعاً ضد این تفکر مدرن است — به معنای ارزش بیش از اندازه به روشنفکری و خودآگاهی. این را دارم میگویم برای اینکه یکی از ویژگیهای این فیلم حضور روانکاوی در این فیلم است: یعنی شما با آدمی سروکار دارید — نه؛ این را دربارهٔ خود هامون نمیگویم؛ دربارهٔ مؤلف این فیلم میگویم — آدمی که هم روشنفکر است هم روانکاوی بلد است. یعنی مقداری واقعاً بحرانی که دچارش شده این است که انگار این روانکاوی به او این آگاهی را میدهد که زندگی بیارزش است. نمیدانم میتوانم این را بگویم: یعنی اگر — میتوانم مثلاً فرض کنم — در سن چهل، پنجاه سالگی وقتی به دوران نزدیک به بحران میانسالی میشوند، خود این بحران میانسالی را فقط به صورت احساسات ناخودآگاه و اضطراب از درون تجربه میکنند و این میتواند برای من تبدیل به یک بحران فکری هم بشود. روانکاوی میتواند زمینهای باشد برای روشنفکری که تا حالا همهٔ ارزشش را از چیزها گرفته — از تصورات ارزشمند بودن، خودآگاهیهای خودش گرفته — روانکاوی میتواند مثل یک پادزهر به آن فشار بیاورد. فکر میکنم مهرجویی موقعی که این فیلم را دارد میسازد دچار همین مشکل است: خیلی یونگ بلد است و میداند که فرایند فردانیت را طی نکرده است.
روانکاوی و قدرت خودکاوی
میخواهم بگویم خودِ یونگخواندن — که خودش یکجور روشنفکری است — میتواند عاملی واقعاً برای بحران باشد. نه اینکه — یونگ چه میگوید؟ یونگ دارد به شما همین را میگوید که این صرفِ خواندن — مثل این است که من کتابی بخوانم دربارهٔ کتابخواندن — چیزِ کافی نیست. و روانکاوی چه ویژگیای دارد؟ روانکاوی به شما قدرت خودکاوی میدهد؛ بنابراین ضد آن حالت فریبکاریای است که ممکن است من نسبت به خودم داشته باشم. روانکاوی به من این عادت را میدهد که خودم را تحلیل کنم؛ به جنبههای عمیق وجود خودم نگاه کنم؛ بنابراین مانع از این میشود که من صرفاً در تخیل، از خودم تخیلاتی بسازم و به آنها سرگرم شوم یا این نظام ارزشی الکی را برای خودم طراحی کنم. وقتی من همین الان دارم این حرفها را به شما میزنم ممکن است شما را دچار بحران کند: یعنی وقتش که برسد اگر این حرفها یادتان باشد اینها کمک میکند برای اینکه عمیقتر در بحران میانسالیتان بروید؛ برای اینکه زمینههای تکنیکیاش را هم دارید: اگر بخواهید خودتان را گول بزنید میبینید که مثلاً یاد گرفتهاید کمی جدیتر به خودتان نگاه کنید؛ یاد گرفتهاید به خودتان خیلی اعتماد نکنید، به تصویری که در خودآگاهی از خودتان میسازید اعتماد نکنید؛ از طرف دیگر مثلاً فرض کنید یاد گرفتهاید به رویاهای خودتان نگاه کنید. آدمی که خیلی اعتمادبهنفس به خودش دارد ممکن است مدام رویاهای هشداردهنده و کابوسمانند ببیند؛ آدمی که به روانکاوی عادت کرده به رویاهای خودش توجه میکند: یعنی هرچقدر هم که زندگی روزمرهاش با موفقیت پیش میرود وقتی میبیند تا چشمش بسته میشود به خواب میرود هیولا سراغش میآید، خوابهای عجیبوغریب میبیند، احساس میکند اوضاع خیلی خوب نیست. بنابراین روانکاوی خودش اصولاً در فرهنگ غرب حامل بحران برای یک آدم است: آدمی که عمیقاً روانکاوی مطالعه میکند ممکن است آن بحران میانسالی را که واقعاً خیلی ممکن است در اثر بالا رفتن سن تجربه کند در دوران جوانی خودش تجربه کند؛ که این خوب است؛ نقطهٔ مثبتی است: اگر آدمی فریبهایی را که در ذهنش هست زودتر بفهمد که اینها فریب است. در دوران میانسالی بهطور طبیعی همهٔ آدمها کمی دچار این حالت میشوند که نسبت به بعضی از این فریبهایی که خودشان به خودشان دادهاند — یا جامعه واقعاً فریبشان داده — حالتهایی از آگاهی پیدا میکنند؛ یا اگر آگاهی پیدا نکنند احساسهای بدی پیدا میکنند ولی نمیدانند این احساس از کجا میآید. اگر در سن نوجوانی یا جوانی با روانکاوی آشنا شوند و عادت کنند، آن را بفهمند و شروع کنند با روانکاوی واقعاً به خود نگاه کردن، ممکن است خیلی این جلو بیفتد؛ به نفعشان است؛ قبل از اینکه به آن مراحل نهایی برسم که اوضاع خیلی دارد خراب میشود، پیش از اینکه به آن حالتهای بحرانی برسم یک بحران کوچکترِ شکلی را واقعاً دارند تجربه میکنند. چیزی که من در این فیلم هامون میبینم تأثیری واقعاً از این مایههاست: آدمی که اولاً همانطور که یک روشنفکر مدرن در اثر خودآگاهی و مطالعه و این فضای روشنفکرانه هیچ چیز در زندگی احساس ارزش به او میداد، حالا به جایی رسیده که از یک طرف واقعیتهای زندگی مثل هر میانسالی دیگری به او فشار میآورد، از طرف دیگر روانکاوی هم جلوی اینکه خودش را فریب بدهد و از این وضعیت فرار کند را گرفته. یعنی هم در زندگیاش، در احساسات و ناخودآگاهش به آن سد برخورده؛ از یک طرف در آگاهیاش هم — این حالت خیلی بحرانی که در این فیلم به نظر من وجود دارد — مقداریاش نتیجهٔ این است. من این حرفها را دارم میزنم؛ احتمالاً شاید شما هم همین صحنه در ذهنتان تداعی بشود: صحنهای که هامون سعی میکند از این واقعیت که حالا مثلاً همسرش را بردهاند فرار کند؛ در جهت خلاف دارد میرود و چیزی که مانع حرکتش میشود یک دیوِ روانکاوی است: واقعاً موجودی عظیم و جثهای قدرتمند که نمیگذارد — این روانکاوی نمیگذارد — شما بگریزید از دست سری واقعیتها. آدمی که عادت کرده باشد به روانکاوی و خودکاوی نمیتواند راحت خودش را فریب بدهد: یعنی در آگاهی این شخصیت هم — که حالا میتوانیم بگوییم مؤلفش یا خود هامون — یکجور واقعاً سد در مقابل فرار از بحران وجود دارد. تأکیدی که میخواهم بکنم روی این نکته است: سعی کردم زمینهای فراهم کنم که شما این را ببینید که فیلم هامون یک چیز شرقی نیست؛ اتفاقاً پر از عناصر غربی است: یعنی همین بحران روشنفکری یک بحران مدرن است که اتفاقاً آدمی مثل هامون در شرق هم دچار همین شده: احساس ارزش بیش از اندازه کردن در اثر داشتن سری آگاهیها.
هامون و خودکاوی
از طرف دیگر بخشی از این بحرانی که در این فیلم میبینید هم اتفاقاً مدرن است به دلیل اینکه مربوط به دانش روانکاوی میشود: دو روانکاو در این فیلم میبینید؛ شخصیت اصلی فیلم هم آدمی است که کاملاً — به جزئیات — اهل خودکاوی است؛ رویاهای خودش را یادداشت میکند؛ یعنی ویژگیهای آشنایی با روانکاوی را از خودش نشان میدهد. اسم یونگ در این فیلم میآید؛ اسم گورجیف در این فیلم میآید. به هر حال همهٔ ما میدانیم — احتمالاً شما هم میدانید — که مهرجویی آدمی است که ارادت خاصی نسبت به یونگ دارد. اینها همه واقعاً زمینههای بحران در خودآگاهی این آدم هستند؛ اینها هم کاملاً غربیاند. عنصر شرقی این فیلم ایدهآلی است — ایدهآلِ خودسازیای که هامون تصور میکند و دنبالش است. بنابراین بحران، بحران غربی است؛ فقط آن راه نجاتِ تخیلی که در آن میگیرد تخیل میشود؛ ایدهآل فقط یکجور مایههای شرقی دارد. بنابراین اینجا کمی مشکل دارم با اینکه بیش از اندازه مسئله را تبدیل به مسئلهٔ ایرانی یا حتی جهان سومی یا شرقی بکنیم. در فیلم ممکن است از نظر شما علی عابدینی آدم ایدهآلی نباشد؛ حتی خندهدار به نظر برسد؛ ولی فیلم اثر دارد این آدم را بهعنوان آدمی ایدهآل به شما عرضه میکند؛ نه لزوماً — اینکه آن حالتهای عدم قطعیت دربارهٔ همهچیز در این فیلم بهنوعی وجود دارد — ولی به هر حال این مسئله را فکر میکنم در فیلم کاملاً — من سعی کردم در همان جلسه اول این را محکمش کنم — این فیلم چنین نگاه میکند. ببینید؛ اگر در علی عابدینی عناصر آدمی ایدهآلِ واقعی را نمیبینید، این مثل این است که آن معلم — مثلاً در «انجمن شاعران مرده» — بیش از اندازه آدمِ منفردی است؛ خیلی دور از آدمی ایدهآل از نظر من و شما ممکن است باشد. چرا؟ برای اینکه آدمی که خودش اصولاً مؤلفی است که از نظر روانی به رشد واقعی نرسیده نمیتواند موجودی ایدهآل را تصور کند. یعنی آن نقطهضعفی که واقعاً اینجا هست مثل خیلی آثار هنری دیگر برمیگردد به اینکه راحت نیست که شما ایدهآل نباشید؛ تجربهٔ ایدهآلبینی نداشته باشید بعد بخواهید تصورش کنید. بله؛ من هم واقعاً نسبت به اینکه میگویم علی عابدینی شخصیت ایدهآل است مشکل دارم؛ ولی اثر چنین است: یعنی قرار است شما این آدم را چنین نگاه کنید. حالا مثلاً اینکه چقدر مهرجویی آگاهانه — عمداً — کارهایی را میکند یا نمیکند، اینها خیلی نمیخواهم وارد این بحث شوم؛ چون به هر حال مهرجویی آدمی است که دقیقاً میداند روانکاوی و اینها را ولی خیلی ممکن است چیزهای خیلی حسابشدهای در کارش باشد؛ ولی بله کمی به قول شما بپذیریم؛ ولی به هر حال به نظر میآید این اثر چنین دارد؛ قرار ما چنین نگاه کنیم؛ و آن پایان فیلم که نجات هامون کاملاً مثل یک تخیل میماند؛ مثل یک حالت ایدهآل: یعنی هنوز به هر حال یک رگهٔ خصوصی-عمومی هست؛ مثل اینکه من به جایی رسیدم؛ راه دیگری به ذهنم نمیرسد؛ نمیدانم چه باید بکنم ولی شاید اتفاق خوبی هم برایم بیفتد: «اگر من نمیتوانم به عرفان برسم شاید عرفان به من برسد.» بله ولی به هر حال فیلم از این نظر کوتاه نمیآید که آن نجاتِ شخصیت بهنوعی خلاصه میشود در فضای این فیلم. و اینکه من هر جا علی عابدینی ظاهر میشود به نظرم خیلی احساس میکنم شاید عمداً باشد. مثلاً واقعاً اولین باری که این فیلم را دیدم — چون قبل از اینکه بحثهایی دربارهٔ اینکه چقدر این شخصیت عارف فیلم عارف است یا نیست را بگویم، منظورم چیست؛ اصلاً باورم نمیشد — مهرجویی اصلاً — آن سؤالی که هامون از او میکند؛ اولین باری که شما علی عابدینی را میبینید هامون از او سؤال میکند که «چرا به ابراهیم میگوییم پدر؟» — من اولین باری که فیلم را دیدم فکر کردم عمداً دارد پرتوپلا میگوید؛ چون — من که چیزی نمیدانم — احساس میکنم از این اطلاعاتی در جواب علی عابدینی دربارهٔ این سؤال هست.
فضای کمیک و توضیحهای خندهدار
اصلاً اینگونه است و اینگونه دارد بیان میکند؛ و اگر میبینید چیزی قرار است در اصل بیان شود ولی خوب درنمیآید، اینجا مشکلی در بیان هست. و ایدهٔ هامون این است که گیج شده و فکر میکند باید یک قربانی بدهد؛ حالا نمیتواند معشوقش را بکشد؛ وقتی دارد رانندگی میکند میخواهد مثلاً برود بزند پرستو را؛ معشوقش در جاده نیست. این رها — ببینید این احساس که دنیا را باید رها کنی اگر میخواهی رشد کنی، باید زندگی روزمره را مثلاً بشکنی — علی عابدینی هم آدمی است که این کار را کرد؛ و اتفاقاً فیلم در جهت این پیش میرود که برگشته به زندگی روزمره. توضیحی جلسه قبل دادم که اصلاً حضور علی عابدینی بالای ساختمان و در طبقه، در فضای فیلم به معنای درگیر شدنش با مثلاً غرق شدن در نظام سرمایهداری و نمیدانم بسازوبفروش و این حرفها نیست بلکه معنای مثبتی دارد: مثل اینکه از آبکشیدن و این چیزها — که یک پروژهٔ کوچکی است — حالا به پروژهٔ بزرگتری برسد ولی واقعیت خودش را حفظ کرده؛ مثل اینکه از بالا به دلایل معنوی نیاز هامون را میبیند؛ برایش پیغام گذاشته؛ به این آدمها سپرده که اینها باید مثلاً بیایند پیش من. میخواهم بگویم فضای منفیای در این مورد در آن وجود ندارد. بنابراین چیزی که شما میگویید این است: اگر از فیلم بپرسید، فیلم میگوید بله شاید لازم باشد موقتاً زندگی روزمره را کنار بگذارید ولی معنایش این نیست که همیشه چنین بماند. و هامون خودش — در همین تلاش برای قربانی کردن است و نهایتاً به قربانی کردن خودش به این معنا میرسد؛ برای همین است که عدهای میگویند مثل اینکه موزهٔ قربانی کردن خودش را دارد میبیند که نگاه پیدا میکند در خود علی عابدینی. خوشبینانهترین تعبیر دربارهٔ پایان فیلم این است که به هر حال هامون بهنوعی کاری انجام داد: خودش را — اگر نتوانست پرستو را بکشد، اگر نتوانست در رانندگی مثلاً سرش را — ترس را از خودش دور کند و از آن اتوبوسها برود و همینگونه میترسید — ولی به هر حال به جایی رسید که خودش را مثلاً انداخت در دریا. درست بودن یا نبودنش برای من و شما اصلاً مهم نیست؛ مهم این است که در فضای فیلمِ اثر چه دارد روی مخاطب. من خیلی با این مقدار خوشبینی دربارهٔ پایانش موافق نیستم؛ برای اینکه فکر میکنم آن صحنهٔ رفتن در دریا ترکیب داده شده که خیلی در فضای فیلم جنبهٔ کودکانهاش به نظر من خیلی واضح است. همان تعبیر شما: میگویید در دریا غرق میشود؛ بعدش میگوید به یک اقیانوس راه پیدا میکند. ببینید این حضور روانکاوی در این اثر یکی از مهمترین عوامل بحران است.
گرفتاری هامون
برای اینکه روانکاوی دقیقاً ضد همین خودفریبیهایی است که با آنها میتوانیم این بحران را سر خودمان شیره بمالیم و طی کنیم: اگر قرص نخوری، خودت را توسط اوهام تخریب نکنی، آخرش همین میشود؛ گیر میفتی. این حالتِ واقعاً گرفتار شدن هامون چیزی است که فکر میکنم میتوانیم تشریحش کنیم. بگذارید به نکتهٔ دیگری دربارهٔ این فیلم باز اشاره کنم. به نظر من چیزی که مهم است این است که در اثر دارید این را تأیید میکنید که علی عابدینی اینجا نقطهضعفی از خودش نشان نمیدهد. حالا شما دارید حتی میگویید شاید اینها نشان این باشد که یکجور تکنیک دارد استفاده میکند برای اینکه قالبهای ذهنی هامون را بشکند. مهم این است که در قالب این اثر میبینید که این حرفها و این صحنه — صحنهٔ خلسهسازی — در تفکر هامون در ادامهٔ زندگی است: همهٔ زندگیاش در خودآگاهش تحت تأثیر ماجرای ابراهیم و هامون قرار گرفته. بگذارید به کلید دیگری که این فیلم دارد اشاره کنم — که فکر میکنم تا به حال از صحنهٔ اولش تا حدودی مفصل دربارهاش صحبت کردهام: این اولین چیز رویاست؛ اولین صحنهٔ غیررویا — واقعیتی که در این فیلم میبینید — صحنهای است که هامون در حمام دارد دوش میگیرد؛ و اتفاقاً چندان هم اتفاقی نیست. بعد از اینکه از این صحنه میآید بیرون، لباسِ — یک لباس سفید؛ یک لباسِ کتوشلوارِ سفید — پوشیده؛ و همهٔ اینها — آن فضای بودن در حمام، سفید پوشیدن — اینها یکجور حالت پاکی است. بگذارید چنین بگویم: من میخواهم بگویم اینجا شما در عین حالی که با انتقادهایی نسبت به هامون سروکار دارید، نوعی اشاره به حالت تطهیر کردن هامون هم دارد. بنابراین رفتن انتهایی هامون به داخل دریا، داخل آب، تکمیلکنندهٔ این شروع فیلم هم هست: فکر کنید مثلاً فیلم چنین شروع میشد که هامون با حالت خواب — با حالتی خوابآلود و کثیف و ژولیده — از تخت میآمد بیرون و همان موقع اصلاً عزتالله انتظامی وکیلش وارد خانه میشد، در حالی که تمام دور و بر هامون هم پر از ظرفهای کثیف و ریختوپاشهایی بود که معمولاً میبینیم. خیلی منطقیتر میتوانست فیلم حالت انتقادی و منفیتری پیدا کند نسبت به شخصیت هامون. میخواهم بگویم آنقدرها هم منفی نیست: اگر خودبازیهایی از هامون میبینید، اگر میبینید آدمی است که نظافت نمیکند، کثیف است، ریختوپاش میکند و چیزهای دیگر، ولی در فضای کلی فیلم نسبت به هامون چنین نیست که موجودی باشد که شما بهعنوان موجودی کثیف به او نگاه کنید؛ بلکه ما نسبت به هامون همدردی داریم و روند فیلم هم به سمت یکجور پاکیزهتر شدن هامون است. توجیهی که برای این صحنهٔ ابتدایی فیلم هست همین است. فیلم با صحنهٔ کثیفِ هامون شروع میشود و با رفتنش به دریا ختم میشود؛ بهنوعی در عین حالی که یکجور واقعبینی نسبت به نقطهضعفهای هامون در زندگیاش وجود دارد، یک حالت خوشبینانه یا امیدوارکننده هم از این جهت هست. واقعاً شروع شدن فیلم به این شکل خاص — حمام و شستوشو و رفتن و لباس سفید پوشیدن و اینها — نقطهٔ مثبتی است؛ و این صحنهٔ معرف فیلم هم — فکر میکنم واقعاً فشردهٔ فیلم — فیلم نوعاً مثل یک فحشی است که کسی در شرایط بحرانی به خودش میدهد: اگر در چند ثانیه بخواهید بحران را — فیلم را — خلاصه کنید فکر میکنم همین صحنه صحنهٔ خیلی خوبی است: که آدمی واقعیت خودش را — یعنی آدمی خودش را نگاه میکند در آینه و آخر هم به خودش دست نمیدهد. بعد تأکید من چه بود؟ تأکیدم در این جلسه این بود که اولاً بحران میانسالی یک بحران کلی است؛ ثانیاً اینکه در دنیای مدرن ما یکجور بحران میانسالی خاصِ روشنفکرانه داریم: که یک روشنفکر بتواند به این آگاهی برسد که روشنفکری کافی نیست. از اینجا میتوانید بفهمید چرا روشنفکرها نسبت به این فیلم حساسیتهای ویژه نشان میدهند؛ بعضیهایشان: این فیلم نسبت به روشنفکرها تورکبانه است. یعنی اگر شما روشنفکری باشید که به بحران میانسالی نرسیدهاید، هنوز بهشدت احساس میکنید — یعنی ارزشِ روشنفکر بودن و آگاهی داشتن و کتاب خواندن خیلی چیز مهمی بوده و خیلی ارزشمند است و شما الان خیلی موجود ارزشمند هستید که سری آگاهیهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دارید — این فیلم دقیقاً همان فحشی است که به شما هم داده میشود؛ برای اینکه هامون هم همهٔ این چیزها را دارد.
مهرجویی و کتابخوانی روشنفکران
خیلی آدم روشنفکری است؛ خیلی از کتابهایی که هامون اینجا رد و بدل میکند روشنفکرهایی بودند که خیلی احساس روشنفکری داشتند؛ فیلم را دیدند و خیلی هم مثلاً به خودشان احساس غرور میکردند که ما هنوز آن را نخوانده بودیم: «Zen and the Art of Motorcycle Maintenance» را هنوز نخوانده بودند و برای مهرجویی از آنها بیشتر خوانده بود و داشت به خودش فخر میفروخت به یک معنایی. بنابراین این فخر به آنها هم — حالا اگر شما روشنفکری باشید که بنیادسازی را پشت سر گذاشته باشید و خلاصه خودتان را قانع کرده باشید که روشنفکری یعنی چی و ارزش است، آنوقت یک چیز است. حالا اگر سی سالهتان باشد میتوانید بگویید که آن موقع که این فیلم را دید یک فخری خورد، ناراحت شد. عملاً من چند تا رفیق خواندهام که به مهرجویی و فیلم فخر دادند؛ اصلاً فیلم به آنها فخر داد و آنها هم به مهرجویی فخر دادند. حالا این آدمها بعضیهایشان چهل ساله شدهاند و شاید فهمیدند اوضاعشان خیلی خوب نبوده؛ الان بعضیهایشان عذرخواهی کردهاند از فخری که به مهرجویی دادند چون خودشان هم شاید الان وقتی جلوی آینه میایستند همین حرفها را به خودشان میزنند؛ ولی بعضیهایشان فکر میکنم گذشتهاند از آن دوران. من تصورم این است که بعضیها خیلی این فیلم برایشان برخورد؛ برای اینکه دیگر جای انحراف و این حرفها را نداشتند: یعنی دیگر روشنفکری ارزش زندگیشان بود؛ همین کتابخواندنها؛ و همچنان هم احتمالاً آن آدمها دشمنی خونی خودشان را با این فیلم حفظ کردهاند. به هر حال این فیلم، فیلم خاصی است. باورم نمیشود تا حالا — دو بار همینگونه به ذهنم رسید — چون خودم وقتی داشتم صحبت میکردم گفتم نمیفهمم چطور نوجوانها و جوانها اینقدر خوششان میآید؛ و چون این آدمها وقتی هرکیو میبینند — یا من نمیفهمم چرا چنین است؛ خودم این سؤال در ذهنم بود؛ یکی دو بار فکر کردم — واقعاً به نظرم این سؤال جالبی است و بحثم را توضیح کردم که عدهای آدم مثلاً به اسم هامونباز هستند. چطور ممکن است آدمی که اصلاً نوجوان است از این فیلم اینقدر خوشش بیاید؟ چون خیلی فیلم بورژوازی است به یک معنایی؛ و تصوری که دارم این است که اصلاً آدمی ممکن است متوجه این حالت انتقادی فیلم نسبت به هامون نشود: یعنی تصورم این است که بعضیها هامون به نظرشان ممکن است خیلی شخصیت چیزی برسد؛ مثل یک قهرمان؛ و تمام آن نقطهضعفها را ممکن است داشته باشند و حتی در حدی از عدم آگاهی قرار داشته باشند — کسی که همهٔ این چیزهایی که بهعنوان نقطهضعف دربارهٔ هامون گفته میشود هم داشته باشد و به نظرش چیزی نرسد؛ یعنی ایرادی نرسد. نمیدانم — دارم میخندم — ممکن است آدمی بگوید سادهترین ایرادی که به هامون میتوانی داشته باشی این است که این میریزد میپاشد — مثلاً آن صحنهای که آن پلهها — بعد هم میگوید چیزی پیش میآید؛ مثلاً تصادف بوده است. آدمهایی ممکن است این دیدگاه را داشته باشند و هنوز آنقدر جوان باشند که همین فیلم را هم که میبینند احساس نکنند این فیلم منفی دربارهٔ هامون گفته است. بنابراین شاید نقشی وجود دارد در ما — قبل اینکه حتی این فیلم به آنها بتواند تلنگری بزند — که ما اینجا یک مشکلی دارد مطرح میشود دربارهٔ این آدم. حالا شاید آدمها دو سه مرحله باید بگذرند تا بفهمند این فیلم هامون به آنها بر بخورد. باور کنید قبل از اینکه دربارهٔ هامون صحبت کنم آن مقدار احساس خوبی که الان دربارهٔ فیلم دارم را نداشتم. فکر میکنم خیلی فیلم صادقانهای در این زمینه ساخته شده؛ برای همین به دل خیلیها نشسته؛ اینقدر — خیلی صادقانه — مشکلی را که شاید در درونش بوده و تجربه داشته و حالا از سر گذرانده بیان کرده؛ برای همین آدمها نسبت به این فیلم خنثی نیستند: یعنی همهجور واکنشهایی به فیلم دارند؛ حداقل میشود گفت فیلمی صادقانه است به یک معنایی. و بگذارید واقعاً چیزی بگویم که شاید از فیلم نتیجه نمیگیرم؛ از اطلاعات جانبی دربارهٔ مهرجویی دارم: بعضی مصاحبههای مهرجویی از فیلمهایش، کلاً میفهمم خیلی آدمِ توداری است؛ و خیلی — نسبت به اینکه اگر آدمِ توداری باشید دوست نداشته باشید زیاد به اصطلاح — دوست نداشته باشید ابراز داشته باشید؛ دوست نداشته باشید خودتان را بیان کنید — بعد روانکاوی هم خوانده باشید، خودتان مشکلی میشوید: دیگر اصلاً نمیتوانید فیلم بسازید؛ اما برای اینکه از ترسی که — الان به هر چیزی، هر کاری بکنم همهجانبه — مثلاً آدمی زبانخوابی است و آنگونه شاخوبرگ پیدا میشود، میآید میگوید «اینجا عقبهٔ اودیپ است»؛ «این صحنه را که ساخته اینگونه آبروی طرف میرود»؛ «این مربوط به این دو پاست.»
اقتباس در کارهای مهرجویی
نتیجه چیست؟ نتیجه این است که مهرجویی کارهایش را اقتباس میکند: یعنی میرود سراغ اینکه واقعاً خودش را بگذارد کنار؛ میرود — نمیدانم — از یک نویسندهای اقتباس میکند؛ یک نمایشنامهای؛ تمام کارهای مهرجویی اقتباسی است. تا رسیده به هامون: هامون یک اشاره، یک دانه فیلمِ غیراقتباسی ساخته؛ و در مصاحبهاش در جشنوارهٔ فجر هم رسماً گفته که این فیلم آغاز مثلاً یکجور بیانِ شخصیتر در سینمای من است. فکر میکنم چنان درگیری با این فیلم شد که کلاً پشیمان شد؛ یعنی ادامه پیدا نکرد؛ دوباره سیرِ اقتباسهای مهرجویی ادامه پیدا کرد بعد از هامون. و حتی دربارهٔ این فیلم هم اتفاق جالبی افتاد: مهرجویی کمکم ادعا کرد این فیلم هم اقتباسی است. یعنی بعد از اینکه فیلم ساخته شد کسی ادعا کرد شباهتهایی بین این فیلم و رمان «هرس» وجود دارد و مهرجویی هم بلافاصله تأیید کرد که بله مثلاً از رمان «هرس» اینجا چیزی اقتباس شده. یاد این چیزی میافتم؛ جوکی هست که میگویند: کسی میخواست برود خارج؛ بعد میگفت «من اصلاً یک کلمهٔ انگلیسی بلد نیستم؛ چگونه بروم آنجا، چه کار کنم؟ چگونه غذا بخورم؟» دوستش گفت «نگران نباش؛ در این مسئله. همبرگر را که میگویی؟ همبرگر را که بلدی بگویی.» گفت «برو مثلاً رستوران بگو همبرگر؛ بعد همبرگر میآورند؛ لازم نیست جمله بگویی؛ آن کلمه را بگویی میآورند.» یارو رفت خارج و آنجا رفت یک رستوران و گفت همبرگر و برایش همبرگر آوردند. مدتی که داشت آنجا بود دوستش به او زنگ زد؛ گفت «چطوری؟» گفت «خیلی خوب است و کار و کاسبیمان خوب است؛ فقط مشکلم این است که خسته شدم از همبرگر خوردن.» گفت «از این به بعد هر وقت رفتی رستوران بگو — بله، تو که گفتی — مثلاً یک چیز دیگر میگوییم: هاتداگ.» یارو رفت خارج و با خوشحالی خواست غذای دیگری سفارش دهد. رفت در رستوران و طرف رستوران آنقدر گفت «چه میخواهی؟» — اصلاً او که نمیدانست چه میخواهد به او بدهد — او گفت «هاتداگ.» یارو از او پرسید «Which sauce are we having with this؟» کمی ایستاد و نگاهش کرد مثل آدمهای احمق؛ گفت «هاتداگ.» یارو دوباره پرسید «Which sauce are we having with this؟» یک بار دیگر نگاهش کرد؛ گفت «هاتداگ.» یارو دوباره تکرار کرد؛ گفت «آقا؛ همبرگر.» حالا مهرجویی هم کی اقتباس کرد، اقتباس کرد: یک دانه شخصی است، کاری کرده که باید دوباره همان اقتباس. درگیرش به همان — الان کاملاً در همان موضعِ پشتِ اقتباس به اصطلاح آثار دیگران. تقریباً همهٔ کارهایی که فکر میکنم بعدش کرده همین حالت اقتباسکردن اینها در آن بوده؛ دقیقاً نمیدانم ولی سارا چنین بوده؛ پری، نمیدانم؛ «درخت گلابی»، «دختر دایی گمشده»، فکر میکنم همهشان کارهای اقتباسیاند؛ نمیدانم بعضیهایشان از این داستانهای کوتاه ممکن است آمده باشد. به هر حال خیلی — متأسفانه نرفت دنبال شخصیسازی: مثلاً دورهای دارد مهرجویی بعد از فیلم هامون که همهٔ شخصیتهای اصلیاش مثلاً زناند؛ از خودش دور میرفت؛ مثلاً دربارهٔ شخصیتی که با خودش همزادپنداری نمیتواند بکند. ولی فکر میکنم شما هم میدانید هیچ فایدهای ندارد: شما در اقتباسیترین اثر یک هنرمند هم مطمئناً مؤلفههای شخصی را میبینید؛ گاهی خیلی بیشتر از کاری که از روی آثار — از روی تفکر خودش مثلاً — رسماً دارد میکند. من این پیشنهاد را که به من گفتند دربارهٔ هامون بیشتر صحبت کنیم — و حقیقتش — من خودم همیشه حرف از این میزنم که به جای هزار فیلم دیدن آدم یک فیلم را مثلاً بارها ببیند. تقریباً هیچوقت نشده که دربارهٔ کاری خیلی جزئیات بگویم. هامون جای بدی نیست برای اینکه زیاد دربارهاش صحبت کنیم؛ هرچند خیلی — یک ذره پیچیدگیهایی که در آن هست — برای اینکه در فضای آشفتهای که دارد سخته دربارهاش حرف زدن؛ ولی اینقدر — من یک جلسه و نیم زحمت کشیدم تا از همین آشفتگیهای ظاهریاش بگذرم و بتوانم چیزی را تصریح کنم که حالا بشود دربارهاش صحبت کرد. خودم کمی حیفم میآید رهایش کنم. فکر میکنم این چند نکتهٔ اصلی فیلم را به زحمت توانستم توضیح بدهم که چرا باید چنین فیلم را نگاه کرد. ببینید؛ من بحث دربارهٔ بحران میانسالی را — حالا باز نکاتی که دربارهاش هست بگویم — و وارد یک انعکاسی از مشکل میانسالی در فیلم شوم. میانسالی به همان معنای فرهنگیاش که من — دوستان — دربارهاش صحبت میکنم. بگذارید فقط باز به آن صحنهٔ مقابلهمانند کتابسرا اشاره کنم: چه نمادی شما بهتر از این میتوانید اختراع کنید که دو نفری که قرار است رابطهٔ عاشقانهشان نشان داده شود در طبقهٔ دومِ یک کتابفروشی؛ میل به کتابفروشی؛ کتاب با هم مبادله کنند.
نماد زیرزمین و ناخودآگاه
اصلاً این — کلاً اگر در رویا خودتان را در طبقهٔ بالایی مثلاً ساختمان ببینید به معنای آن قسمتِ خودآگاهیِ مثلاً وجودتان است؛ این زیرزمین ناخودآگاهی — همینگونه عمیقتر که بروید به لایههای پایینی ناخودآگاه. اینکه از آن طبقهٔ بالا — که آنجا نشاندهندهٔ نماد خودآگاهی است — تمام دور و برتان پر کتاب باشد و شما در حال مبادلهٔ کتاب؛ اینکه این رابطهٔ عاشقانه در سطحی خیلی خودآگاهانه دارد اتفاق میافتد. خیلی — به نظر من آن صحنه — بعید میدانم خیلی فکر شده باشد ولی صحنهٔ خیلی خوبی است برای اینکه آن تزلزلی که در رابطه هست را از همان اول ببینید: جاذبهها در حد حرفزدن و بحثهای نظری کردن و واقعاً در قالب خودآگاهی؛ در حالی که یک رابطهٔ عاشقانه چنین رابطهای نیست؛ اصولاً باید چیزهای عمیقتری در رابطهٔ مرد و زن باشد که ثبات پیدا کند. بگذارید باز چیزی را که جلسه قبل گفتم کمی بد نیست دربارهاش صحبت کردن را ادامه بدهم. این بهشدت خامبودگیهای ایدهآلگرایانه دارد. اصلاً کلاً میگوید ببینید من صحنهای مخصوصاً میخواهم به شما نشان بدهم که همین اول وقتی مهشید دارد از هامون تعریف میکند — در همان اول صحنهٔ کتابسرا — که پزشک روانکاو به خودش میگوید چگونه عاشق هامون شده: شما ببینید این صحنهٔ پایینانداختن با این روانپزشک — این ترس از روانکاو و روانکاوی — با من؛ غیر از آن صحنهٔ حملهٔ — حالا — ظهور غولآسای این روانکاو در رویا، اینقدر حواسش پرت است از اینکه آوردنش پیش روانکاو؛ این حالت خلبودنش را شما میبینید: هی میخواهد ببیند که چی — اینخاله — به او بپرسد. این ترس از روانکاوی واقعاً اینجا در این صحنه — حالا اینکه حالا خندهدار پیدا میکند — بگذارید کنار. فکر میکنم شما — دربارهٔ هامون — اولاً ببینید مهشید چه دارد؛ چگونه عاشق هامون شده؛ و ترس از روانکاوی را در این فضا میبینید. این حالت نور، مثل بازی نور، این میخواهد برود؛ یک کشش؛ واقعاً یک — ولی این حالا اینها را نمیدانم؛ بگذارید — من دوست دارم چند نکتهٔ کلی بگویم. یکی از راههایی که شما میتوانید واقعاً تشخیص بدهید چقدر یک ویژگی در واقع خودآگاهانه وارد یک اثر شده یا ناخودآگاه این است که مثلاً فرض کنید اگر همهٔ آدمهایی که در یک فیلم هستند حالا مثلاً کودکانه حرف بزنند، بیشتر به ذهن آدم میرسد که کسی که این شخصیتها را خلق کرده اصلاً — سقف و مثلاً — رفتار بالغش همین است. اگر تمام آدمهای یک فیلم هم ناامید و مثلاً دلسرد و بدبخت باشند آدم احساس میکند صدای ذهنی — یا مثلاً — قبلاً یک بار به این اشاره کردم: گاهی اوقات شما این را در جوبیا دیدید؛ تمام شخصیتهای یک فیلم یکجور خاصی حرف میزنند؛ مثلاً با طعنه کنار هم صحبت میکنند؛ این اتفاقاً وقتی همه چنیناند میتواند به نظر برسد که این اصلاً جزو شخصیتپردازیشان نیست؛ عمدی نیست: آدمی که این شخصیتها را خلق کرده احتمالاً خودش هم چنین حرف میزند یا چنین حرفزدنی دوست دارد و اینگونه تفاوتها. یعنی آرزویی دارد که چنین حرف بزند: یعنی چیزی است که برمیگردد — نه به شخصیت — به خودِ مؤلف اثر؛ کسی که شخصیت را خلق کرده. چیزی که میخواستم بگویم این است که در این فیلم متوجه میشوید مهشید هم دچار بحران میانسالی است: یعنی این حالت بنبستِ این دو شخصیت اصلی فیلم — جفتش — واقعاً چنین است؛ که الان به اینجا رسیده که «هنر من دیگر درد میخورد.» یعنی اصلاً این بیانی که الان مهشید دارد اینجا جلوی رامین کار میکند، چیزی نیست به غیر از بیان اینکه به حالتی رسیده که بیارزش بودن مثلاً آثار هنری و همهچیز را خودش دارد میبیند. و من کلاً تصورم این است که خود مهرجویی هم واقعاً دچار بحران میانسالی بوده یا دارد طی میکرده یا مثلاً بهتازگی طی کرده بوده و فضای آن فیلم پر از واقعاً اینگونه چیزهاست؛ این حالت به اصطلاح بحرانی که آدمها دچارش هستند؛ وگرنه لزومی نداشت مهشید هم در این فیلم همین حرفهای مشابه را بزند. چرا؟ صحنهٔ آن ملاقات هامون با مادر مهشید کاملاً تأیید — نه؛ تأییدکننده است واقعاً: یعنی در فضای فیلم ما چنین میفهمیم که اینطور نیست؛ کسی به هامون این را گزارش کرده که چنین ماجرایی هست و بعداً هم میبینید دستکم خواستگارش است دیگر، درست است؟ یعنی در فضای فیلم به نظر من یکجور تأییدِ اتهام نسبت به مهشید وجود دارد.
مهشید و دفاع از او
نه ولی با قاطعیت خیلی زیاد. منتها قطعاً چنین است که بیشتر آرزوی مادر است که حالا دارد تقاضا پیدا میکند. بگذریم. حالا این خیلی نکتهٔ مهمی نیست که مهشید را چطور — چون به نمایندگی از مهشید میخواهیم دفاع کنیم؛ نه اینکه مهشید را مدافع داشته باشیم — بگذارید یک نکته بگویم: تناقضی اینجا وجود دارد که به نظر میرسد مهشید اولین جایی که دربارهاش درد و دل شده بیشترین حرفش این است که میخواهد برود از ایران؛ میخواهد برود خارج؛ اینجا جایی مثلاً ماندنش نیست؛ ولی بعداً در ادامهٔ فیلم اصلاً این را نمیبینیم. یعنی تناقضی بین رفتار و گفتار مهشید هست. این اتفاقاً خیلی وقتها در شخصیتهای فرعی آثار هنری، داستان، فیلم دیده میشود: یعنی مثلاً وقتی کسی دارد فیلمی شخصی میسازد — مرد جای خودش، زن جای زنش — مثلاً و دارد این رابطه را بیان میکند، شخصیتِ زن یکدست و خوب درنمیآید برای اینکه چنین چیزهایی که از بیرون دارد نگاه میکند. من یک بار دربارهٔ این فیلم و حرکتهای بچگانه حرف زدم که این شخصیت متناقض و — یکدست — نیست در حالی که مرد خیلی یکدست است. دربارهٔ مرد واقعاً کمی اینجا نقطهضعفی وجود دارد در اینکه به هر حال خیلی روشن نیست مرد چیزهایی میگوید و بعداً در همهاش حرفهای دیگری میزند؛ رفتارهای دیگری میکند. من همهٔ این صحنهها را دارم میبینم برای اینکه عکسالعمل هامون و حرفهای ناشی را گوش بدهید؛ که چگونه خانم خوشش آمد که حالا عکسالعمل هامون را ببینید. اگر این کتاب را از وضعیت آخر بخوانید دربارهٔ رفتارهای کودکانه اصلاً پاراگرافی دارد که — لم و نون که مثلاً — چیز کردن؛ این صحنه، او دارد از قولبازیها و رفتارهای کودکانهاش حرف میزند؛ او میگوید من به این چیزها علاقهمندم و اینها را خیلی کیف میکنم اینجا. یعنی آدم مثلاً اگر میگفت از سوادش، اگر میگفت از فلانش — این صحنهای است که غیر از هزاران رفتار و چیزهای کودکانهای که از خود هامون میبینیم، غیر از اینکه مسیر فیلم ما را اصلاً به کودکی هامون میبرد — یعنی این ظاهر شدن کودکی هامون؛ اینکه کل فیلم یکجور بازگشت به کودکی در آن هست و رفتن در دریا — اینها یکجور عمل کودکانه است؛ تکرار یک رفتار کودکانه. در آن صحنهٔ پایانیاش که همهچیز به میلش شده و نمیدانم — این را مثل ماهی از دریا بگیرند بیاورند بیرون؛ همه بیایند بگویند که مثلاً مادرش را — این ظاهر شدن مادر — اینها همه یکجور حالت بازگشت به کودکی دارد: دستزدن دوباره در حالوهوای کودکانه با آن تجربه. آنجاها یکجور رفتارهای کودکانهٔ شما را میبینید؛ حس کودکانه را میبینید؛ اینجا واقعاً انگار آگاهانه دارد این کودکی تأیید میشود. نمیدانم؛ میخواستم بگویم که سری سند داشته باشیم دربارهٔ اینکه بهشدت واقعاً هامون رفتارها و ویژگیهای کودکانهٔ خودش را بروز میدهد و آن بروز هم انگار دارد بستر میشود و فیلم میرود به سمت یکجور بازگشتش به سمت کودکی. حالا نمیدانم؛ این کودکبودن، به سمت کودکی رفتن، اینها همه بیانِ عدم رشد است: ما قرار است از دوران کودکی دربیاییم و به رشدی برسیم. بنابراین تمام فیلم بهنوعی تأکید روی این است که علیرغم اینهمه کتابی که این آدم خوانده، ولی در درونش کودکی دارد زندگی میکند؛ بهشدت هم فعال است؛ بلکه در آخر مشکلاتی که برایش پیش میآید دارد غلبه میکند. حالا شما — عناصری که در فیلم ظاهر میشوند — در رابطهٔ بین زن و مرد انتظار دارید چه ویژگیای داشته باشد؟ — ببینید؛ رابطهٔ — میخواهم دربارهٔ آنیما و مراحلی که آنیما در مرد واقعاً طی میکند صحبت کنم؛ که اینها جزو مراحل به اصطلاح رشدند: اولین رابطهٔ مرد با زن رابطهٔ با مادر است و بهطور بههمان آنیمای مادر بروز میکند. مرد از مادر چه چیزی رفتاری میبیند؟ مرد — ببینید؛ میخواهم بگویم چیزی که الان نرسی دربارهٔ خانم دارد میگوید بیشتر شبیه رابطهٔ مادر-فرزندی است تا رابطهٔ زن و شوهر: قرار نیست زن از قولبازیها و رفتارهای کودکانهٔ من خوشش بیاید. ببینید در رابطه — یکی از مشکلات رابطهٔ زن و مرد اصولاً این است که مثلاً مرد به همسر خودش همچنان در ادامهٔ رابطهٔ با مادر دارد نگاه میکند یا این میتواند این تحول از مادر به همسر را طی کند: یکی از ویژگیهای رشد روانی مرد اصولاً این است که بتواند این سوییچ را انجام داده باشد. باید اتفاقهایی برایش افتاده باشد؛ رشدی کرده باشد که دیگر دنبال مامان نگردد مثلاً وقتی دارد ازدواج میکند. عیناً همین مسئله دربارهٔ دختر: دختر باید بتواند بین رابطهٔ پدر و شوهر سوییچ کند.
رفتار کودکانه هامون
شما در این صحنهها — میخواهم بگویم چیزی که میبینید این است که — مقدار رابطهٔ واقعاً خانم با این ویژگیهای کودکانه — تعریف از همسر خودش انتظارات مادرانه باید داشته باشد. این کمی تأیید میشود که چنین رابطهای کموبیش وجود داشته: دستکم بخشی از علاقه، رفتارهای کودکانه، خلبازیها، اینها جزو ویژگیهای مثبت آنیما شمرده میشده؛ بنابراین مقداری انگار حق داشته کودکی بکند. اتفاقی که در زندگیهای زناشویی میافتد این است که هرچه جلوتر میروند زن دیگر حالا ممکن است جایی خودش را حق بدهد که او آن کودکی را بکند. ببینید اتفاقی که میافتد این است: ما دو چیز مهم در ازدواج داریم — و مثلاً دربارهٔ مرد هم حالا بخواهم صحبت کنم؛ دربارهٔ زن هم بهطور معادل دوآلش را در نظر بگیرید: جای آنیما به جای آنیموس یا برعکس — یادم هست از وقتی که داشتم اینها را درس میدادم — مدار یک — و من هم آقای دکتر جابریزاده — خواست که کردم؛ از اول جایی بود که من آن دوآلش — دوگانی — را خیلی خوب یاد گرفتم. یک میبینید اینجا جریان را مثلاً فرض کنید پتانسیل را نمیدانم مثلاً — و با مش و اینها — همه چیز یکجور نظام وجود دارد: یک دوگانی این است که یک دیکشنری وجود دارد؛ که یک جمله — یک لحظه یادم افتاد آقای دکتر جابریزاده تعریف میکرد: میگفت جملهای این است؛ قسمتهاییاش را قرمز مینوشت با گچ. من الان نمیدانم این عادت را دارد یا نه: همیشه با یک کیسهٔ نایلونی گچِ رنگی میآمد در کلاس برای اینکه نمیشد اعتماد کرد حتماً همهٔ رنگها در کلاس موجود باشد. ولی جملهای مینوشت؛ مثلاً قسمتهاییاش را قرمز مینوشت؛ بعد دوگانش را مینوشت: آن قسمتهای قرمز را آبی مینوشت. میگفت آن واژههایی که دارد جابهجا میشود، جانشین میشود، اصلاً جدید یاد بگیریم که چه چیزی را — اگر تمام آن واژهها را آنجا برداریم و جایش اینها را بگذاریم آنوقت مثلاً دوگانش میشود و این همگذاری درست است. حالا من دربارهٔ مرد صحبت میکنم؛ شما دوآلش را بعداً — جای آنیما را به جای آنیموس یا جای آنیموس را به جای آنیما بگذارید — میتوانید ببینید؛ هرچند کاملاً دوگانه هم نیست ولی چیزی میشود فهمید. این دربارهٔ مرد چیزی تحت عنوان آنیما وجود دارد که پراجکت شده در مادر و این قرار است پراجکت شود روی همسر: قرار نیست که ویژگیهای خودش را — آن آنیمای کودکانه را — حفظ بکند. اتفاقی که قرار است بیفتد این است که — اتفاقاً یک حادثهٔ مهمی در ازدواج این است. ببینید، میبینید این مبحث خیلی مهم است؛ میخواهم بگویم کمی — اگر سریع بگویم و رد شوم شاید خیلی کار جالبی نباشد ولی بگذارید به آن اشاره کنم: کلاً ابهامی وجود دارد که خلاصه مثلاً حرف از این است که «مرد در درون هر مرد یک زن زندگی میکند»؛ قرار است که من در درون خودم — همانگونه که بخش مردانه دارم — بخش زنانه هم داشته باشم و اینها را با همدیگر همنشین کنم: یعنی من مثلاً مرد کاملیام؛ مردی که هم رفتارهای مردانه دارم هم رفتارهای زنانه. گاهی چنین دربارهٔ آنیما صحبت میکنم: میگویم آنیما همان زنِ مثلاً درونی مرد است که باید به رسمیت شناخته شود. بنابراین مرد باید یکجور مثلاً رفتارها و کنشهای زنانهٔ خودش را — یا اینکه نه؛ مسئله کمی پیچیدهتر از این حرفهاست: قرار است این آنیما پراجکت شود بیرون. وقتی دارد پراجکت میشود درست است که سری احساساتی در درون من هست ولی قرار نیست مردانگی من چنین پراجکت شود: تفاوتی بین رفتار من با زنِ درون و مردِ درونم هست. مرد ایدهآل این است که آنیمای خودش را جایی خوبی پراجکت کرده باشد: اولاً این پراجکتکردنِ خوبش به این است که به جای اینکه — اگر پراجکت شده باشد — من آنیمای خودم را تحلیل بکنم به طرف مقابل — یکی از مشکلاتی که در رابطهٔ مرد و زن پیش میآید این است که مرد میخواهد آنیمای خودش را به زنی به هر طریق شده تحمیل کند؛ اگر آن زن چنان که این میخواهد نیست، او را چنانش کند — بله؛ ایدهآل این است که شما محمل خوبی برای آنیما پیدا کنید که اتفاقاً آن آدم باعث رشد کامل — یعنی من آنیمای مبهمی دارم و هیچوقت هم نمیتوانم کاملاً این جزئیاتش را انگار ببینم و باید این — اگر جای خوبی پراجکت کنم و آنجا به اندازهٔ کافی ویژگیهای آنیمایی قدرتمندی وجود داشته باشد باعث رشد آنیمای من میشود: به دلیل اینکه حالا واقعاً چیزهایی را میبینم که قبلاً نمیدیدم؛ احساساتی به این دست میدهم که تا وقتی در درون بود این احساسات چنین واقعاً شکوفا نمیشد. بنابراین یک رابطهٔ ایدهآل رابطهای است که یک مرد آنیما — جای خودش آنیمای خودش پیدا کند و بعد اجازه بدهد تازه این آنیما — آنیمایی — دچار رشد بشود و رشد بکند.
آنیمای مادر و فرافکنی
نه؛ او میگوید در واقع جا میشود. اگر پروجکت نشود یا جای بدی پروجکت شود این اتفاقاً نمیافتد. و اتفاق بدی هم که واقعاً میافتد این است که وقتی جای بدی پروجکت شده یا وقتی مرد مثلاً آنیمای مادر — مادر قبلاً آنیما را از مادرش گرفته — به هر طریق شده دنبال زنی میگردد که همان را پروجکتاش کند و او را تبدیلش کند به مادر خودش و به هر طریق شده فشاری بیاورد؛ یکجور تخیلاتی دارد دربارهٔ زنی مثلاً اینجاست و میخواهد دربارهٔ این معشوقهٔ خودش اینها را حلشده ببیند؛ و این اصطلاحی است که یونگ میخواهد برای این بگوید: عاشق، معشوق خودش را خفه میکند — تصویر آنیمای خودش: یعنی اصلاً نمیخواهد واقعیت را ببیند که این چنین نیست؛ میخواهد این را چنانش کند که خودش دوست دارد. اینها همه واقعاً حالتهای انحرافیاند. اتفاق دیگری که در زندگی زن و شوهر میافتد تولد فرزند است: فرزند باعث میشود من کودک درون خودم را هم بتوانم پروجکت کنم. یکی از مهمترین دلایلی که واقعاً پدر شدن و مادر شدن به رشد فردی آدمها کمک میکند این است که محملی برای کودک خودشان پیدا میکنند: یعنی آن دختری که در درون خودم مثلاً کودکی دارم که دوست دارم انگار بخشی از وجود خودم را ناز و نوازش کنم؛ احتیاج دارم ناز و نوازش کنم؛ این کودک انگار در درون من تا وقتی که هست بهنوعی ممکن است اختلالهایی کمکم ایجاد کند؛ ولی اگر من پدر بشوم یا حالا به هر طریقی بچهای پیدا کنم که از او مراقبت کنم مثل اینکه این بخش از وجودم که در درون مزاحم بوده را حالا واقعاً بیرونش میآورم. حالا همان ویژگیهایی که — واقعاً وقتی پروجکت شد: یعنی شما آدمهایی — انحرافشان این است که کودک درون خودشان را میکشند یا خفه میکنند: موجودات خشن با موجودات کاملاً بیرحم ممکن است بشوند. یا موجوداتی هم هستند که انحرافشان این است که اصلاً واقعاً رفتار کودکانه دارند؛ دوست دارند همه با آنها مثل کودک رفتار کنند و خودشان هم آمادگی دارند که دیگران را ناز و نوازش کنند؛ این بیش از اندازه کودک در رفتارهایشان دیده میشود و اثرگذار است. دقیقاً همانطور که آنیمایی که در درون میماند دچار سری عقبماندگیها میشود و باعث عدم رشد یک آدم ممکن است بشود، یک مرد ممکن است بشود؛ همینطور پدر شدن، مادر شدن — چون باعث پروجکت شدن کودک میشود — شما بهوضوح این را میبینید: آدمهایی که صاحب فرزند میشوند بهشدت حالتهای کودکانهشان حتی ناگهانی کم میشود. دلیلش این نیست که مسئولیت میگویند؛ چون بار مسئولیت پیدا کردن اینگونه شده. صرف حضور یک کودک: اینکه من آن رفتارهایی که میخواهم ناز و نوازش انجام بدهم نسبت به موجودی بیرونی دارم انجام میدهم و واقعاً انگار آن کودکی خودم را منتقل کردم به جای دیگری. من به هر حال این مسئلهٔ پروجکت شدن آنیما، پروجکت شدن کودک، اینها همه در مسیر رشد انسان پیش میآید و کمک میکند؛ اینها همه واقعاً در این فیلم اشارههایی — حالا خودآگاه یا ناخودآگاه — به آن هست: یعنی حضور کمرنگ کودک در آن فیلم؛ شما اصلاً بچه را نمیبینید در این فیلم؛ یعنی اصلاً پدر بودن هامون. ببینید من با آدمی آشنا بودم؛ موقعیای که — شاید از یکی دو چیزی که از او دیدم — بهشدت حالتهای کودکانه داشت؛ بیش از اندازه — یا چنین نبود که من تشخیص بدهم؛ بعضیها دیدهاید — بزرگ نمیشوند: مثلاً آنهایی که بچهٔ آخر هستند، مثلاً پدر نداشته باشند، زیر دست مادر بزرگ بشوند؛ دلایلی گاهی در زندگی مثلاً برای مردی پیش میآید که خیلی حالتهای کودکانهاش دوام پیدا میکند. نه — یک دست عجیبی که در این آدم میدیدم: حالت رقابت با بچهٔ دو سه ساله داشت. اولاً من به او میگفتم این نمیخواهد دستش؛ داشتم توضیح میدادم که تکفرزند کمی — خودخواه — دو تا بچه باشند؛ عالمی توضیح میدادم که اگر فکر میکنید وقتتان را میگیرند چنین نیست: اتفاقاً با هم مشغول میشوند؛ اگر اختلاف سنیشان کم باشد خیلی هم خوب و فلان و اینها. اصلاً کنار عکسالعمل نشان میداد که این یکی هم مثلاً زیادی — و کار — صراحتاً این حرف را میزد که از وقتی این بچه آمده اصلاً این مادرش که دیگر توجهی ندارد؛ این دقیقاً — این که حمایتهایی که همسرش از او میکرد منتقل شده به این بچهٔ کوچولو؛ این از این دلخور بود؛ چه عرض کنم اصلاً.
نقش کودک در رابطه زناشویی
دیگر بیشتر به غذای او فکر میکند تا غذای من؛ بیشتر نمیدانم به فلان چیز او فکر میکند: یعنی رابطهاش با همسرش حالتی چنین داشت؛ خودش بهنوعی نقش کودک را داشت بازی میکرد و تولد فرزند یک فاجعهای بود برایش: اینکه واقعاً توجه مادرانهٔ همسرش معطوف شده به جای دیگری. اینکه اینجا این بچه اصلاً — همه چیز در این اختلاف پیش میآید به غیر از این بچه: بچه یک سایهای از یک بچهٔ دیگر است. و این کاملاً با شخصیت هامون سازگاری دارد: درست است به نظر میآید علاقهمند است؛ جایی میگوید مثلاً «دلم برایش تنگ شده بود» ولی عملاً در کل زندگی — شما میبینید آدم — یکی دو مورد چیزی نمیبینید که نقش عمده و پررنگی مثلاً به کودک داده شده باشد. و هم رابطه با همسرش دقیقاً ویژگیهایی دارد؛ ولی من صحنهای را اشاره کنم که برای من خیلی عجیب است: صحنهای در اینجا — خانهٔ خانوادهشان — میتوانید ببینید که اینها با همدیگر در ماشین نشستهاند و دارند با هم — سفر — میگویند و میخندند. خیلی جالب است؛ شما انتظارتان این است که این صحنه با — چون حستان، احساس این صحنه چیست؟ صحنهٔ خیلی دلنواز و خوبی است؟ بگذارید این صحنه پخش بشود. این صحنه را نگاه کنید. من اینجا عزیزان — ببینید این صحنه خیلی استاندارد است: بچه در بغل مادرش خوابیده؛ قیافهٔ آقا را نگاه کنید: رضایت دارید میبینید یا عدم رضایت؟ ظاهراً رضایتی نیست. در فیلمنامه نوشته شده واقعاً که هامون احساس تنهایی میکند. هامون به همسرش و بچهاش که کنارش نشستهاند — در یک صحنهٔ بسیار استاندارد که یک مرد باید نهایت لذت را ببرد از اینکه چنین صحنهای را ببیند — دارد رانندگی میکند؛ اصلاً ببینید کلاسیکتر از این وجود ندارد از لحاظ تصویر نمادین که مرد دارد رانندگی میکند: رانندهٔ خانواده است و آنها — چیزی خریده و آدم در آرامش خوابیده. ولی اصلاً نه تنها شما از بازی شکلی با این نمیفهمید بلکه واقعاً این صحنه — این برای من کمی شگفتانگیز است — که در فیلمنامه تأکید شده که این نگاه به معنای یکجور احساسِ تنهایی کردن است. این مثل همان چیزی است که خیلی از مردها — که از وقتی بچه آمد دیگر زنهایشان به آنها توجه نمیکنند — در آن فیلم «شبهای روشن» هم داشتیم که صراحتاً مرد میگفت که از زنم میگویم؛ توجه دوست نداری؛ میگوید «چطور مثلاً دوست ندارم؟ تو پدرِ بچهای.» اینکه مرد از اینکه از مقام شوهری مثلاً تبدیل فقط به پدر بچهها میشود — ممکن است به افراط زن در نقش مادریاش مربوط باشد و وقتی حرف باشه این اعتراض، زنها غرق میشوند در مادر شدن خودشان و دیگر آن شخصیت خودشان را بهعنوان زن، بهعنوان همسر، بهعنوان هر چیز دیگری فراموش میکنند. واقعاً خیلی ظالمانه است ولی با نهایت گیرایی من این حرف را همیشه به خانمها میزنم که این واقعاً یکی از مهمترین — یک لایهای وجود دارد: مادری خیلی چیز ارزشمند است ولی کاملاً میتواند یک زن را غرق کند. یکی از مشکلاتش در جامعه — مثلاً جامعهٔ ما — این است که اینقدر — خدایی چقدر دوست پیدا کردنش فرق میکند. در حالی که یک خانم — پنج ساعت — یک زن خوب بودن اصلاً دربارهٔ عاشقانه داشتن اصلاً ندارند؛ تقدس ندارند؛ حالت شیطانی هم ممکن است داشته باشد کمی. این زنها فرهنگ سوقشان این است که در مادری قرار بگیرند: یعنی دیگر بعد از اینکه بچه دار شدند نود و نه و نه دهم درصد وجودشان مادرِ آن بچه است. حالا این پدر بچههاست؛ او حرفی ندارد؛ من این را مثلاً فرض کنم مادرش هم مادربزرگ بچههاست؛ این هر کسی نسبت به بچههاست؛ منم مادرشان هستم. و خیلی جالب است که این صحنه — این صحنه یک قرینهای در این فیلم دارد که اگر وقت میشد میخواستم دربارهٔ این موضوع صحبت کنم: که حالا هامون با بچه بود و حالا با ماشین میآید این دفعه؛ فرق کند — دنبال با ماشین: اولین — که ماشین خودش ماشین است. میآید و بچه را از خانم جدا میکند: یعنی این آرامشی که در یک ماشین، در یک اتومبیل به دست آمده بود — از جایی به بعد — نمیخواهم بگویم آگاهانه است ولی فکر میکنم این یکی از مشکلات مدرن است: استقلال مالی همسر. این هیچ چیزی بهتر از اتومبیل شخصی داشتن — نماد استقلال و شادی و مالی داشتن — نیست؛ چیزی که واقعاً راحت نیست که خانوادهای به چنین وضعیتی برسد و شکاف ایجاد نشود. میخواهم بگویم این دو صحنهٔ خانوادگی درست — قرینه — قرینه نمیگویم؛ نگاتیوِ همدیگرند: یعنی شما یکجور آرامش زندگی خانوادگی را اینجا میبینید؛ بعد پشت فرمان نشسته؛ زن و بچه در حال استراحتاند.
سردی مادر و ادامه بحث
هرچند فضا در فیلم طوری نیست که حس خیلی مثبتی را بتواند داشته باشد؛ ولی بعداً این صحنه را — یکی از شاید فرهنگنیستترین صحنههای فیلم که آدم دلش برای هامون میسوزد — این صحنهای است که بعد از مدتها آمده خیلی شور و شوق را دارد که مثلاً بچهاش را دیده و اینها؛ برایش تنگ شده بود؛ و با حالت خیلی سردی مادرش میآید، بچهها را با خودش میبرد. بگذارید من عجلهٔ خودم را از دست بدهم: این چیزی که دیدهای که به ذهنم رسیده؛ برای اینکه خیلی احساس نمیکنم محدود بودیم در بحثی که الان دربارهٔ هامون است که اصلاً یک جلسه صحبت کردم دربارهاش؛ حرفهای کلیاتی دربارهٔ آنیما؛ نمیدانم کودک؛ به هر حال پروتکشن، بحرانی نیاز دارید، چیزهای جالبی هم بگویم ولی مثالها را از توی فیلم دربیاورید که هم دربارهٔ این فیلم ادامه داده باشیم: مثلاً میتوانم عالمی جزئیات دربیاورم چون فیلمی که اصلاً دربارهاش صحبت نکردم؛ و در عین حال بحثهای روانکاوی خودمان را هم قطع نکنیم؛ یعنی هی صحنهبهصحنه بیاییم دربارهٔ این فیلم صحبت کنیم. من خیلی — شاید چیز نیستم — میتوانید از راه به در شوید: که خیلی به یک فیلم با جزئیات نگاه کنیم و بعداً هی بخواهیم دربارهٔ مؤلفش هم اظهارنظرهایی بکنیم که من کلاً خیلی خوشم نمیآید این کار را بکنم مگر اینکه ضرورت داشته باشد. من خودم قبل از اینکه دربارهٔ فیلم هامون شروع کنم صراحتاً گفتم که مهرجویی یکی از فیلمسازهای مورد علاقهام است؛ شاید از همهٔ فیلمسازهای ایران بیشتر به او علاقه دارم و واقعاً برایم سخته حرفهایی بزنم دربارهٔ جزئیات شخصی مثلاً مهرجویی؛ در حالی که میدانم احتمالاً مهرجویی شدتاً نسبت به آن موضوع حساسیت دارد و این چیز کمی میشود. یعنی این حس ترس از روانکاوی — که چیزی که در هامون هست — فکر میکنم در مهرجویی هم هست. بنابراین خیلی ظالمانه است که ما این گرز را به دست بگیریم و با استفاده از فیلم هامون مثلاً بزنیم در سر مؤلف فیلم. ولی این صحنه صحنهٔ جالبی بود؛ میل داشتم ببینید که مشکلی در شخص هامون وجود دارد که از خانوادهای که تشکیل داده — انگار آن لذتی که باید ببرد را نمیبرد؛ برای اینکه کودکش — در هزار فکت میتوانید از فیلم بیاورید که کودکش بیش از اندازه فعال است.