او تحلیل اختلافات زناشویی مهشید و هامون را ادامه میدهد؛ مدلی که محور عمودی آن رشد و محور افقی آن جنسیت است. میگوید نقد آثار هنری مثل آزمایشی برای تئوریهاست. سپس از اعتراض مهشید به فلسفهبافی هامون، رفتار کودکانه، استقلال مالی زن و خشونت میگذرد، در نیمهٔ دوم به علی عابدینی و بازگشت هامون به کودکی میرسد، و آخر جلسه از موضوعهای پیشنهادی میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه اختلافات زناشویی در هامون
اگر کلاً حرفهای سخنرانیهای غیر از اینجا — عرض میکنم کاپیتالیسم و روانکاویِ مردسالاری — را شنیده باشید، یا بحثهای مختلفی که جاهایی دربارهٔ یونگ کردهام، خیلی تأکیدم این است که خیلی از تحلیلها را میشود برد روی این مدل — نمیدانم اسمش را چه بگذارم — مدلی که یک محور عمودی دارد که رشد را نشان میدهد و یک محور افقی که جنسیت را. وقتی کاپیتالیسم را سعی میکنم تحلیل کنم، مشکلی را که فکر میکنم کاپیتالیسم پیش میآورد نسبت به همین میگذارم که در محور عمودی یک جور انسان را پایین نگه میدارد — به دلایلی که قبلاً چند بار دربارهاش بحث کردهام: اصولاً در نظام کاپیتالیستی کودک یک جور تقویت میشود؛ این در واقع ویژگیِ ذاتیِ کاپیتالیسم است که انسان رشدیافته، انسان مطلوبی برای جهان کاپیتالیسم نیست. از طرف دیگر مردسالاری — فرهنگی که در آن انحراف به سمت بخش مردانه است، حداقل فرهنگِ نقشبازی میکند — بنابراین هر دوی اینها یک جور انحرافاند که به دلایل نسبتاً واضحی همدیگر را هم تقویت میکنند. کاری که فکر میکنم جلسهٔ قبل قرار بود انجام بدهم و احتمالاً انجام دادم — راستش خیلی یادم نیست دقیقاً چه چیزهایی را گفتهام و چه چیزهایی مانده — این است که آثار این دو نوع عقبافتادگی از رشد و انحراف مردسالارانه را در روابط زناشویی به طور کلی بیان کنم؛ یعنی وقتی یک مرد و زن حالتهای کودکانه و رشدنیافته دارند یک مشکلاتی پیش میآید، و انحراف فرهنگ مردسالار هم مشکلات دیگری دارد. در این جلسه میخواهم سعی کنم خود این فیلم را از این جهت بازبینی کنیم که چطور این ویژگیها را میشود در رابطهٔ مهشید و هامون دید: هم مشکلاتی که بیان میشود از نوع کودکصفتی آدمهایی است که در رابطهٔ زناشویی شرکت دارند و هم از نوع آن تفکر بهاصطلاح مردسالارانه. اگر به تحلیل یونگی — به آن معنایی که ما دربارهٔ آن کمی شاید تأملیافتهتر بحث میکنیم — فکر کنید، وقتی من این فیلم را نقد میکنم به نوعی انگار دارم چیزهایی را حقیقت فرض میکنم دربارهٔ مثلاً انسان، و بر اساس حقیقت فرض کردن آنها فیلم یا اثر هنری دیگر را تحلیل میکنم. یعنی اگر کسی مخالف مدل یونگی باشد یا مخالف هر چیزی — مثلاً آدمی که به تساوی مرد و زن به طور کلی معتقد است و تفاوتشان را قبول ندارد؛ مثلاً یک فمینیسمِ مبتنی بر شباهت — طبعاً این فیلم را و کلاً آثار هنری مربوط به زناشویی را به این شکل نگاه نمیکند. یعنی در یک تحلیل مثل اینکه ما یک بیس از این حقیقتها را فرض میکنیم و بعد بر اساسش تحلیل خودمان را ارائه میدهیم؛ اگر کسی بعضی از حرفهایی را که زدهام قبول نداشته باشد، طبعاً ممکن است با این تحلیل خیلی موافق نباشد. منظورم این است که دارم باز رویش تأکید میکنم: خودِ نقد آثار هنری مثل آزمایشهایی است که میتوانید تئوریهای خودتان را با آن انجام بدهید. اگر من تئوریهای درستی داشته باشم دربارهٔ — فرض کنید — روابط زناشویی در جهان مدرن یا پستمدرن که چرا دچار اختلال میشود، آنوقت طبعاً باید در آثار هنری بتوانم نشان بدهم که این ویژگیهایی که فرض میکنیم بازتاب پیدا کرده. نمیدانم منظورم را میتوانم برسانم. یعنی وقتی نقد میکنم پیشفرضهایی دارم ولی این خیلی اشکالی ندارد، برای اینکه اگر این پیشفرضها را ثابت نگه دارم و بعد هزاران اثر هنری را با آن نقد کنم و نقدهام بهتر از نقدهای دیگران از آب دربیاید، این یک جور آزمودن خودِ پیشفرضهاست. این توضیح را میدهم برای اینکه فکر میکنم تحلیلهایی که الان میکنم تا حدود زیادی به همین پیشفرضها وابسته است؛ این نقد نیست که موقع نقد کردن یک سری پیشفرضهای روانکاوی — چه میدانم، حتی فلسفی — بگذارید؛ منتها اگر پیشفرضهایتان بد باشد خیلی گوش نمیشود، یا روی چند فیلم و چند اثر هنری دیگر کار نمیکند. بنابراین دقت کنید که این نقطه ضعف حساب نمیشود.
تحلیل متفاوت از روایت شخصیتها
ما اصولاً وقتی نقد میکنیم به نوعی پیشفرضهایی در نظر میگیریم. میخواهم بگویم علیرغم اینکه اگر از مهشید یا هامون — مخصوصاً از هامون — دربارهٔ دلایل مشکلات زناشوییای که پیش آمده بپرسید، ممکن است کاملاً حرفهایی غیر از چیزهایی که من برای تحلیل میگویم بگویند، و تحلیل من بر اساس یک سری تئوریهایی است که ممکن است در خودآگاهی شخصیتهای فیلم یا حتی سازندهٔ فیلم نباشد — این نقد حساب نمیشود. مهم این است که این تئوریها جواب بهتری بدهند دربارهٔ همین اثر هنری یا به طور کلی مجموعهٔ آثار هنری. چیزی که میخواهم دربارهاش بحث کنم این است که مثل اکثر زندگیهای زناشوییای که در دنیای مدرن و پستمدرن اتفاق میافتد، بیس این زناشوییها اصولاً یک جور خیلی سطحیِ مردسالارانه در آن هست: فرهنگ مردسالار که به ویژگیهای مردانه و فانکشنهای مردانهٔ انسان اهمیت و ارزش بیشتری میدهد، پایهٔ خیلی از روابط زناشویی قرار میگیرد — مثل علاقه به کتاب و فرهنگ و چیزهایی که حالا من نمیخواهم — قبلاً دربارهاش بحث کردهام — که معنی مردانهبودنش چیست: آن بخشِ نرمافزاریِ هستی که مردانه است در مقابل بیسی مثلاً سختافزاری که بیشتر زنانه است. طبعاً این نوع — فرض کنید — علاقه به فلسفه، علاقه به هنر آبستره، چیزهایی که یک جور حالتهای انتزاعی دارند و مردها در آنها راحتتر و قویترند، تعمیم داده میشود به کل؛ یعنی ارزشگذاریای که الان وجود دارد این است که اصولاً اینجور کارها کارهای باارزشاند و سایر کارها — فانکشنهای دیگری که انسان میتواند داشته باشد — بیارزشاند. طبعاً در چنین محیط فرهنگی آدمها ممکن است بر اساس این ویژگیها همدیگر را انتخاب کنند؛ ممکن است از نظر یک زن مردی که خیلی از ویژگیهای تقسیمشده در فرهنگ مردسالار را دارد خیلی مرد جالبی برسد، و از آن طرف مرد ممکن است زنی را که همین ویژگیها را نشان میدهد انتخاب کند — و این بیس خوبی برای انتخاب نیست. نکتهای که دربارهٔ این فیلم میخواهم بگویم — که خیلی ممکن است در خودآگاهی فیلم دیده نشده باشد؛ یعنی هامون و خود مهشید چنین چیزهایی را ابراز نمیکنند — این است که میخواهم رگههایی از ابراز اینجور عقاید را در فیلم نشان بدهم که وجود دارد و خیلی هم خودآگاه و برنامهریزیشده نیست. ببینید، نقد اینگونه است که بگویم چیزهایی که در ناخودآگاه جمعی هست — حقایقی که قرار نبوده حتی بیان شود — یک جور راه خودش را باز میکند؛ مثلاً اتفاقهایی در فیلم و کلاً در یک اثر هنری میافتد که خیلی پیشبینیشده نیست و از ناخودآگاه آمدهاند. طبق تئوریهای فروید، جاهایی که تحولات پیش میآید منتهی این پیش میآید که شما دنبال اثر ناخودآگاه شخصی میگردید؛ میگوید اتفاقاً جاهایی که حقایق عظیم ممکن است ظاهر شود باید دنبال آثار ناخودآگاه جمعی بگردید که خیلی فراتر از دیدگاههای خودآگاهِ مثلاً مؤلف اثر یا لااقل شخصیتهای آن اثر اظهارنظر میکنند.
نکتهای که به نظر من این فیلم را جذاب کرده این است که این نوع مشکلی که الان بین مهشید و هامون پیش آمده، در دنیای لااقل روشنفکری — در فضای روشنفکری موجود جهان — مشکل متداولی است. یعنی ازدواجی که بر اساس روشنفکری، بر اساس آشنایی با کتاب و فلسفه و — نمیدانم — هنر آوانگارد و اینها شکل میگیرد؛ و به همین دلیل اولین صحنهٔ آشنایی و روابط مثبت بین هامون و مهشید در طبقهٔ بالای کتابسرا میگذرد که بیانِ نمادین خوبی از جنس این رابطه است: دارند به همدیگر کتاب ردوبدل میکنند و بنابراین انگار یک جور رابطهٔ متفکرانه است. و اینجور رابطهها اصولاً دچار مشکل میشود، برای اینکه زن وقتی در چنین فضایی قرار گرفته انگار از بعضی از ویژگیهای طبیعی خودش دور شده؛ و حالا وقتی زن و مرد ازدواج میکنند، هر دو به نوعی به ویژگیهای طبیعیتر خودشان برمیگردند: بعد از ازدواج، رابطهٔ زناشویی، تولد بچه، زن مادر شده، مرد پدر شده — همهٔ این جنس روابط جدید باعث میشود هر دو بیشتر به طبیعت واقعی خودشان برگردند. آنوقت وقتی فرهنگ کمی کنار میرود و آن طبیعت به معنای واقعی کلمه بیشتر خودش را نشان میدهد، برای یک زن ممکن است صرف اینکه شوهرش کتابهای زیادی خوانده قانعکننده نباشد، و برای یک مرد هم ممکن است آن ویژگیهایی که در زن میدید — مثلاً اهل هنر آوانگارد بودن و نمیدانم کتابخواندن — دیگر خیلی جذاب نباشد.
نقش اختلاف هامون و مهشید
انگار طرفین اصولاً انتظارات طبیعیای پیدا میکنند که در فرهنگِ منحرفی که در آن بزرگ شدهاند به آنها آموزش داده نشده است. نمیدانم، تصور میکنم دارم واضح میگویم با توجه به حرفهایی که در جلسات قبل زدهام؛ برای همین خیلی نمیخواهم توضیح بدهم، برای اینکه بحثها تکراری نشود و چندین بار فکر میکنم این موضوع را گفتهام. من نقشی از اختلافات هامون و مهشید را میخواهم در این محور تحلیل کنم و بگویم از حرفهایی که حتی خودشان میزنند و رفتارهایی که نشان میدهند چنین چیزی به ذهن متبادر میشود، ولو اینکه فیلم قصد گفتنش را نداشته باشد. اولین جایی که حرف از اختلافات این دو نفر میشود — حالا آن رویای اول را کنار بگذاریم — صحنهای است که هامون به یاد میآورد که مهشید دارد به او چیزهایی میگوید. به حرفهایی که مهشید در این صحنه میزند کمی توجه کنید: «گفت که من به تو خیلی علاقه نداشتم، دیگر هم ندارم. باید بحثش کنیم. ولی من به تو علاقه دارم. — میدانم، تو خودت هم خیلی علاقه داری. این طبیعی است، تو خودت را دوست داری. — نه، خودم را اینگونه دوست ندارم؛ با تو دارم میپوسم. تو داری یک بحران شدید روانی را طی میکنی و طبیعی است که از هر کس و هر چیزی ممکن است بدت بیاید. — نه نه، من دیگر شروبر را گوش نمیکنم؛ در باب وصل.» شروبر دیگر یعنی — ببینید: مهم نیست که الان فیلم چگونه نگاه میکند و قضاوت میکند که آیا واقعاً هامون شروبر میگفت یا نه؛ به یک معنایی من میخواهم قضاوت کنم: اگر تئوریها را قبول کنید، آره، هامون به نوعی داشته شروبر میگفته.
این یک نکتهای، یک سوءتفاهم بین زنها و مردهاست که سعی میکنم بگویم چرا پیش میآید — باز همهٔ اینها یک جورهایی تکراری است. زنها بیشتر حسیتر حرف میزنند؛ مردها بیشتر از منطق و مثلاً گزارههای کلی — چیزهایی که ممکن است نتیجه بگیرند — میگویند. یعنی یک زن وقتی صحبت میکند انگار حس واقعی خودش را بیان میکند، در حالی که مردها کمی نسبت به حس خودشان آزادند. مثلاً ممکن است یک مرد دربارهٔ عشق یک کتاب بنویسد در حالی که هیچی از عشق واقعاً تجربه نکرده باشد؛ فقط مثلاً تئوریهایی بافته که خیلی زیبا بیان میکند که عشق بین مرد و زن چیست، بدون کوچکترین احساسی. ولی در اینکه چنین کتابی را میخواند، احتمالاً دچار این توهم میشود که این مرد چقدر مردِ عاشقپیشهای است که این چیزها را دربارهٔ عشق میگوید. این یک سوءتفاهم کلی بین مردها و زنهاست: یک مرد ممکن است چند کتاب فلسفی خوانده باشد و یک تئوری جالب — مثل یک قضیهٔ ریاضی — به نظرش رسیده باشد که میتواند مثلاً یک مدل خوب روانکاوانه یا فلسفی دربارهٔ حقیقت عشق ارائه بکند، و اصلاً تا حالا با هیچ زنی آشنا نشده و هیچ احساس عاشقانهای هم تجربه نکرده؛ و زنها اینگونه باورشان نمیشود که ممکن است یک مرد وقتی حرفی میزند از نظر حسی خالی باشد. اینجا تجربهای که به یک مشکل رسیده این است که مهشید میگوید تو صد و هشتاد درجه با آن چیزی که میگفتی تفاوت داری. من فکر نمیکنم هامون دربارهٔ خودش چیزی میگفت؛ در باب عشق و وصل و یگانگی صحبت میکرد که اینها چقدر چیزهای خوبیاند — مثلاً ممکن است اینها را از یک سری تئوریهای کلی مثلاً عرفانی نتیجه میگرفت که به هر حال وصل به معبود و فلان — در حالی که نه تجربهای داشت، نه حتی آمادگی تجربه کردن چنین چیزهایی. ولی یک زن ممکن است خیلی جدی بگیرد و احساس کند وقتی این حرفها را میزند حسش هم دارد. چیزی که مهشید متوجه شده این است که اینگونه نیست؛ یعنی این آدم صد و هشتاد درجه با آن چیزی که میگوید تفاوت دارد، و نگاهش به هامون در این دیالوگ این است که «یک آدم خیلی تئوریک است دیگر». جایی در ادامه میگوید «تو سرت را کردی توی آن کتابهای لعنتی و انتظار داری کسی هم حرف نزند». یعنی یک حقیقتی را مهشید فهمیده: آن کتابهایی که اینها به همدیگر میدادند خیلی همیشه ارزشی ندارد، برای اینکه این آدم به صورت تئوریک چیزهایی را خوانده و میداند، و در عمل — وقتی ببینید چنین مردی از دور ممکن است خیلی جذاب به نظر برسد ولی وقتی کسی به او نزدیک میشود و از نزدیک با او زندگی میکند و میبیند که هیچکدام از آن ویژگیهایی که دربارهٔ عشق و وصل و یگانگی حرف میزد — که خیلی زیبا به نظر میرسند — از نزدیک در او نیست.
شروع فرهنگی رابطه و تغییر بعد ازدواج
این مشکل دقیقاً همان مشکلی است که رابطه اصلاً از بالای کتابسرا شروع میشود: در فضای خیلی فرهنگی شروع شده و این زن بعد از ازدواج دیگر این حرفها را لازم ندارد؛ انگار احتیاج به عملِ این آدم دارد — حقیقتش باید با آن حرفها یک جور انطباق داشته باشد — به اضافهٔ عالمی ویژگیهای دیگر که یک مرد در زندگی زناشویی باید نشان بدهد و از جنس فیش کردن و تئوریبافتن نیستند. فکر میکنم خیلی واضح است که مهشید اعتراضش را در این صحنه نشان میدهد و مشکل اصلی هم این است که زیادی فلسفهبافی و تئوری میشنود. جایی مادر مهشید هم همین را به هامون میگوید: در آن ملاقاتشان در فیلم میگوید «تو همش فلسفه میبافی» و چنین چیزی. که واژهٔ فلسفهبافی واقعاً دقیق است: خیلی از حرفهایی که مردها — مردهای روشنفکر — میزنند حالت بافتن دارد: دقیقاً فلسفهبافی یعنی اینکه از جایی نمیآید؛ از یک حس تجربی واقعی نمیآید. طرف دارد مثلاً چیزهایی را — نه اینکه بخواهد عدم صداقت داشته باشد در این حرفها؛ مسئله این است که برای مردها خیلی طبیعی است که دربارهٔ ویژگیهایی صحبت کنند و هیچ ربطی به خودشان نداشته باشد — تئوری است — همانطور که دربارهٔ تئوریهای ریاضی صحبت میکنند که ممکن است اصلاً خوششانس نباشند. «و یگانگی و استحاله در دیگری و با محو شدنهای مزخرفها. یعنی تو عملاً نشان میدهی یک آدم دیگری هستی. چطور میتوانی هشتاد درجه حرفت و عملت با هم فرق کند؟ یک کاری بکن که تو من را بدبخت نکنی. ممکن است — که الان تو یکی از آن کتابهای لعنتی — میخواهم همه را خوب بگیرم؛ نمیتوانم دیگر تحمل کنم.»
نمیدانم، به نظر من کاملاً حرفتان هست؛ فکر نمیکنم فیلمی که داشتیم باشد. ولی فکر میکنم اینجا مهم نیست که در خودآگاهی فیلم چه بر هامون میگذرد؛ مهم این است که این اعتراضها واقعی است. شما در سراسر فیلم همین حقیقت را میبینید: هامون چنین آدمی نیست. آن تصوری که برای مهشید ایجاد شده و به هامون جذب شده به دلیل آن فرهنگ و آن کتاب و — نمیدانم — روشنفکری، در عمل چیزی وجود نداشت. یعنی مثل این است که آدمی استاد عرفان و بحثهای تئوریک عرفانی باشد در حالی که اولین قدم را هم در راه عرفان برنداشته، یا استاد فلسفهٔ عشق باشد، در دانشگاه تدریس بکند، ولی عملاً هیچ بویی از آن چیزها نبرده باشد. این از یک طرف جای اعتراض دارد. از طرف دیگر هامون میتواند اینگونه جواب بدهد که «من دربارهٔ خودم ادعایی نکردم؛ یک سری حرفهای جالبی که میدانستم — مثلاً تئوری دربارهٔ وصل و یگانگی و آن چیزها — گفتم.» ولی میخواهم بگویم این سوءتفاهم به طور متداول پیش میآید: اگر کسی دربارهٔ چیزی حرف میزند، تصور زنانه این است که اینجا یک حسی وجود دارد، یک حقیقتی وجود دارد، در حالی که بارها تأکید کردهام که مردها خیلی وقتها بدون اینکه حسی وجود داشته باشد حرفهای تئوریک خودشان را میزنند.
این دیالوگ خیلی روشنی است و از یک جهت مهم است، به دلیل اینکه فکر میکنم مثالهایش در جامعه خیلی وجود دارد: این حالت جذب شدن زن به کلام و تفکر مرد و بعد سرخوردگی وقتی آن ویژگیهای عملی — که باید در کنارش وجود داشته باشد، مثل حس و اینها — را نمیبیند. از طرف دیگر نتیجهٔ سوءتفاهم است، برای اینکه ممکن است واقعاً هامون بتواند اینجا ادعا کند که «من چیزی دربارهٔ خودم ادعا نکردم؛ فقط فکر میکردم این تئوریها درستاند.» به هر حال اینجا یک نکتهٔ ساده به نفع مهشید وجود دارد، برای اینکه فیلم به هر طریق ممکن تأیید میکند که هامون آدمی نیست که نه عارف باشد، نه از وصل و یگانگی واقعاً تجربهای داشته باشد — بلکه یک آدم سرگشته است که فقط مقدار زیادی اطلاعات کسب کرده. میخواهم بگویم این سوءتفاهمها یک جور نتیجهٔ فرهنگ مردسالار است، به معنای آن فرهنگی که به بعد فرهنگی و نرمافزاریِ وجود بشر بیش از اندازه ارزش میگذارد. یک زن به طور سنتی چگونه یک مرد را انتخاب میکرد، اگر حق انتخاب داشت؟ فکر میکنم زنها به طور سنتی به قدرت مرد از نظر موقعیت اجتماعی و اقتصادی — اینکه بتوانند یک زندگی را تشکیل بدهند و اداره کنند — خیلی بیشتر اهمیت میدادند تا اینکه طرف مثلاً آدم روشنفکری باشد؛ هرچند قطعاً دانایی مرد و عقلانیتش هم خیلی تأثیرگذار است. ولی الان ما در دورهزمانی زندگی میکنیم که به دلایل کاپیتالیستی مرد و زن مثلاً از نظر اقتصادی و اجتماعی در پوزیشنهای مساوی هستند؛ بنابراین اهمیتی که زن به جنبههای فکری مرد میدهد یک جور از حالت طبیعی شاید خارج شده — و اینجا دقیقاً همین نکته را دارید میبینید.
ناتوانی هامون در اداره زندگی
مهشید جذب آن بخش فرهنگی و نرمافزاری هامون شده؛ حالا زندگیای تشکیل شده و هامون قدرت ادارهٔ این زندگی را — به معنای سختافزاریاش — ندارد: درآمد کافی برای این زندگی ندارد، آن مقداری که باید مثلاً به زن و بچهاش توجه کند و رسیدگی کند نمیتواند، و این مشکلات پیش آمده است. شما در مقابل — حداقل — سوءظن هامون دربارهٔ مهشید این است که جذب کسی شده که پناهندگیاش ظاهراً در فیلم داشتن مال و اموال خیلی زیاد است؛ یعنی یک چیز سختافزاری دارد، نرمافزار ندارد اصلاً، چیزی نمیفهمد — مثلاً یک آدم کاملاً بیخودی از نظر فکری — اینگونه در فیلم نمایش داده میشود، ولی مهشید — حالا ممکن است — لااقل فیلم جهتگیریاش این است که او را ترجیح میدهد. میخواهم بگویم اینجا یک نکتهٔ واقعی وجود دارد؛ مهم نیست فیلم چه میخواهد بگوید: اگر در مورد رابطهٔ زن و مرد این تئوری را که بیان شده قبول داشته باشید، به نظر میرسد طبیعی است که این رابطه به چنین مشکلاتی بخورد؛ یعنی انتخاب همسر بر اساس یک سری ویژگیهای فکری نهایتاً ارضاکننده نیست و بعد از مدتی دچار مشکل میشود.
این یک دیالوگ مهم بین خود مهشید و هامون است که بیشتر به دلسردی مهشید از آن بحثهای فرهنگی و فکریِ خالص و بدون پشتوانهای اشاره دارد که هامون انجام میداد. دیگر در این فیلم این ویژگی — یعنی این بهاصطلاح رفتن به سمت مردسالاری و سرخوردگی از مردسالاری — را کجاهای دیگری میبینید؟ میخواهد بگوید در خودآگاهی فیلم اینگونه میگذرد. چیزی که در خودآگاهی فیلم بیان میشود به نظر میرسد بیشتر تصویر را به مهشید نسبت میدهد: اینکه مهشید از دنیای روشنفکرانهاش فاصله گرفته و یک جور به آن زندگی مادی برگشته؛ فیلم یک چنین احساس منفیای نسبت به مهشید بروز میدهد. آره، احتمالاً — من خیلی دنبال این نیستم. حداقل بگذارید اینگونه: یک نفر — شاید خودِ شما، یادم نیست — گفت که حرف از مهشید نزنیم، حرف از هامون بزنیم. پیشنهاد خیلی خوبی است: اگر از هامون بپرسید که چه اتفاقی دارد میافتد، چیزهایی به شما میگوید. مسئله این است که هامون واقعاً حرفهایی که میزند برایش مهم است و جدی است؛ میخواهد به چیزی برسد: آرزوی رشد کردن و رسیدن به یک چیز عرفانی را دارد. ولی بگذارید اینگونه بگویم: شما از این مردها وقتی دربارهٔ اختلافات خانوادگیشان سؤال کنید — احتمالاً اگر از هامون بپرسید — جوابش این است که معمولاً تصورشان این است که زنها ادای روشنفکری درمیآورند؛ افکارشان عمیق نیست. واقعاً همینگونه است: مثلاً دو تا کتاب میخوانند، عمیق نمیفهمند — و به شدت این فضا در خود این فیلم وجود دارد. یعنی مهشید را قرار است شما اینگونه ببینید: زنی که یک دورهای یک بازیای کرده با بازیهای روشنفکرانه، رفته دنبال هنر آبستره، و جایی با حالت مسخره میگوید که یونگ میخوانده و گورجیف میخوانده و — نمیدانم — میخواسته حرکت عاطفی و وجود را مهار کند و این حرفها. و تصور مردها از زنها این است که اینها اصولاً اهل تفکر به معنای واقعی نیستند؛ ادای روشنفکری درمیآورند و بعد از مدتی هم خسته میشوند، برای اینکه برایشان جدی نیست.
این دقیقاً نگاه مردسالارانهای است که مردها خودشان را در موضع برتری میدانند چون متفکرترند، بنابراین یک جور نسبت به زنها در پوزیشن بالاتری قرار دارند و تحقیرآمیز نگاه میکنند؛ زن اگر کتاب هم بخواند — اتفاقاً در فضای روشنفکری این نوع دیدگاه نسبت به زن خیلی موج میزند — که زنها جدی نیستند، ادا درمیآورند، هنر و اینها را عمیق نمیفهمند، الکی میآیند در گالریها و وقتشان را تلف میکنند، بیشتر دنبال مثلاً دوست و شوهر میگردند. معمولاً چنین تصوری — من بارها شنیدهام — که «اصلاً زنها همینگونه الکیاند، یعنی ممکن است نیم ساعت دربارهٔ هایدگر صحبت کنند ولی هیچ برایشان جدی نیست، در حالی که مردها واقعاً ممکن است برای هایدگر همدیگر را لتوپار کنند؛ برایشان خیلی جدی است، اگر کسی به هایدگر توهین کند، یا به فیلم مورد علاقهٔ کسی توهین کند؛ وقتی هایدگر را دوست دارند ممکن است خیلی عمیق هایدگر را بفهمند و در زندگیشان تأثیر بگذارد.» حالا این دیدگاهی است که این فیلم نسبت به این ماجرا از خودش بروز میدهد. میخواهم بگویم اگر این فضای سکول را نپذیرید و این موضع را بگیرید که کل این نوع تفکر و نگاه مردسالارانه به زن اشکال دارد — میدانید، نمیدانم منظورم را رساندم یا نه. — میپرسند در مورد خودِ قانون؛ در جواب به این انتقاد که مطرح میشود، فکر میکنم مثلاً یک کسی مثل شوپنهاور جوابش این است که «همانطور که شما گفتید، بگذارید این نیازِ من است، نه نیازِ یک نفرِ دیگری.» — فکر میکنم دلیلی نداریم جواب مثلاً یک کسی مثل شوپنهاور باشد؛ این را قشنگ میتوانیم از هم تفکیک کنیم. — منظورتان این است که جواب هامون به انتقاد مهشید — که «تو فقط حرف میزنی و این ویژگیها در تو نیست» — چیست؟ حالا ممکن است قبول نداشته باشد که بعضی از آن ویژگیها در او نیست، و یا اگر هم قبول داشته باشد میگوید «رسیدن به وصل و یگانگی مثلاً یک پروسهای است که هنوز طی نشده.» دیدگاه واقعی هامون نسبت به مهشید در این فیلم این است که هامون دچار یک اختلالاتی شده به دلیل اینکه — فرض کنید — دکتر روانکاو مغزش را خورده، مادرش — و از آن حالت. ببینید، هامون هنوز علاقه دارد به آن ویژگیهایی که مهشید اوایلش میداد — میدانم — یعنی آن شور و هیجان اولیهای که مهشید نسبت به مسائل فکری داشت برایش جذاب است، ولی به نظر میرسد از نظر هامون اوست که تغییر کرده. و اگر انتقادی به خود هامون باشد — هامون به نظرم یک جورهایی فکر میکند دارد آن پروسهٔ عرفان و اینها را طی میکند — حالا هنوز به وصل و یگانگی نرسیده، ولی لااقل در این فیلم به نظر میرسد که از جایی به بعد در خودآگاهی خودش حداقل سعی میکند مثلاً با قربانی کردن مهشید به چیزی مثل مقام ابراهیم برسد — نمیدانم چقدر قانعکننده است. به هر حال شما اگر ایدهٔ دیگری دارید خودتان هم بگویید.
در عین حال متوجه هستید که خودِ فیلم نسبت به هامون حالت تمسخرِ کمی دارد؛ یعنی اینگونه نیست که موضع فیلم این باشد که حق با هامون است. همین جملهٔ مثلاً «هر موی عجیب و غریب» و کمی سنگدلی که هامون میگوید، و خیلی جاهای دیگر رفتارهای کودکانهٔ هامون کاملاً تعمدی است؛ یعنی موضع فیلم این نیست که هامون موجودی کاملاً برحق است و زندگی را خیلی خوب پیش میبرد و همهچیزش خوب است. در همین صحنهٔ قبلش واقعاً دیدید دیگر که مثلاً فرض کنید کاور — نمیدانم — لباس مهشید را میاندازد، در آن آشغال میریزد، دارد میآید بالا، همینگونه میاندازد، کثیف میکند، دستش را با پرده پاک میکند، با پای کثیفش. اینگونه نیست که هامون شخصیت ماورایی جالبی باشد؛ فیلم میتوانست این حالت تمسخر و طنز نسبت به هامون را نداشته باشد، ولی دارد؛ به هر حال یک جور بیطرفی لااقل نسبت به هامون و مهشید تا حدودی سعی میشود رعایت شود، ولی به هر حال از روی یک قضاوت به نظر میرسد به سمت هامون سنگینی میکند.
این خیلی مهم است: این تیپ مردها — مردهای روشنفکر — زنها را به دلیل این بازیچهبودن عقاید و اینها خیلی تمسخر میکنند. من واقعاً خودم چندین بار این اظهارنظر را شنیدهام که «هیچوقت، هرگز اظهار عقاید زنها را جدی نگیرید، برای اینکه اصلاً چیزی نیست — اینها همینگونه چیزهایی میشنوند و میگویند و بیشتر حالت ایجاد ارتباط ممکن است داشته باشد — بحثهای روشنفکری برای یک زن — در حالی که برای مردها خیلی جدی است و مثلاً مسیر زندگیشان را بر اساس این تفکر پایهریزی میکنند، در حالی که برای زن اینگونه نیست.» و اینجا شما به نوعی این حالت وازدگی مهشید از این تیپ عقاید را دارید. ولی حرف من این است: اگر کمی متعادلتر به ماجرای بین مرد و زن نگاه کنید، اینجا کاملاً مهشید حق دارد، برای اینکه میبینید هامون آن ویژگیهایی که ارزشمند صحبت میکند — آن تئوریها — در او نیست؛ نشانههایی هم در خود فیلم بروز نمیکند که دارد به سمتی خوب حرکت میکند. اتفاقاً فیلم یک جور نمایشِ سقوط هامون از لحاظ معنوی است — حالا از خودآگاهی یا ناخودآگاه، مهم نیست. این صحنه یک جور نمایشِ اختلافاتی است که به صورت فرهنگی دارد پیش میآید: مثل اینکه برای مهشید بعد سختافزاری زندگی — پول درآوردن، بچه، خیلی چیزهای دیگر در زندگی غیر از تفکر و مثلاً ایدههای انتزاعی — وجود دارد که یک مرد باید بتواند در آن زمینها زن را راضی کند، و اینها در هامون نیست؛ آن تفکرات هم همراه با بهاصطلاح حسهای واقعی نیست و الی آخر.
بگذارید از این صحنه جدا برویم. قبلاً در این مورد صحبت کردهام: فیلم پر از نشانههای کودکی است، هم در مهشید و هم در هامون. بگذارید تا حالا در همین صحنه کمی در این مورد صحبت کنیم.
رفتار کودکانه و شلخته هامون
اینکه در همین صحنهٔ اول به غیر از آن جلوههای مثلاً انحرافی که نتیجهٔ مردسالاری است، آن جلوههای کودکی را هم از اول میبینید: کلاً آن رفتار شلختهوار هامون یک جور حالت کودکانه دارد — مثل ریختوپاش کودکانه — که تا پایان فیلم هم این نوع رفتارهای هامون ادامه دارد. و اصولاً — در اولین جلسهای که دربارهٔ فیلم صحبت کردم فکر میکنم روی این تأکید کردم — شما کل فیلم را مثل یک سرازیری که هامون دوباره غرق دنیای کودکی خودش میشود میتوانید نگاه کنید: یعنی به هیچ وجه رسیدن به هیچ نوع عرفان و کمالی واقعاً در فیلم دیده نمیشود؛ و فقط اینگونه است که انگار هامون مثل کودکی که وارد زندگی پیچیدهٔ اجتماعی و شغلی و خانوادگی شده حالا دچار یک جور سرخوردگی و یأس میشود و پناه میبرد به دوران کودکیاش. برای اینکه این سیر به دنیای کودکی را کمی واضحتر ببینید — به غیر از نکاتی که قبلاً گفتم — ببینید: در زندگی مرد، وقتی مرد بزرگ میشود، زنی که در زندگیاش میبیند همسرش است، در حالی که در کودکیِ مرد در مقابلش مادرش است؛ یعنی اصلاً عبور مرد از دنیای کودکانه به دنیای بزرگسالی یک جور جانشین شدنِ همسر به جای مادر به عنوان زنِ مثلاً اصلی زندگی است. خلاصه مرد انگار زنی را اطراف خودش باید داشته باشد. نوع رابطهٔ پسر-مادر تبدیل میشود به رابطهٔ شوهر و همسر که یک رابطهٔ بزرگسالانه است. یکی از مشکلات متداول حداقل زندگی زناشویی در ایران، رقابت بین مادرشوهر و — نمیدانم — عروس در تصاحب همسر، مرد، است. خیلی واضح است که وقتی در وجود خود مرد نگاه کنید، این در واقع رقابت بین کودکی و بزرگسالی است. من الان همهٔ مادرها را — خوشبختانه اینجا حضور ندارند — از خودم ناراحت میکنم، ولی کاملاً گرایش مرد به مادر مثلاً بعد از ازدواج ادامه پیدا کرده؛ آن رابطه یک جورهایی در جهت خلافِ بهاصطلاح حرکت در زندگی زناشویی است.
و شما حالا به این فیلم نگاه کنید: من به عنوان یک علامت روشن از عبور کردن — در واقع بازگشت — هامون از دنیای بزرگسالی به سمت دنیای کودکانه. شما از جایی که فیلم شروع میشود موضوع اصلی مهشید است، و دقیقاً از جایی بعد از دادگاه و آن صحنههایی که مربوط به علی و عابدین است اصلاً میرویم در دنیای کودکی، میرویم در خاطرات کودکی؛ مادر هامون را دیگر میبینیم و اصلاً مهشید را نمیبینیم. مادر هامون چیست؟ زنی که ظاهر میشود؛ حتی رابطه با مهشید هم آخرین جا از طریق مادر مهشید است. کلاً مادرها میآیند در فیلم و همسر انگار از فیلم میرود بیرون؛ و تمام ویژگیهایی که هامون از جایی به بعد نشان میدهد اتفاقاً ویژگیهای کودکانه است. یعنی آن مشابهتِ پریدن در دریا با پریدن در حوض. دیگر جایی مادربزرگ — کلاً زنها از جنس مادرند. هرچه به آخر فیلم نزدیک میشوید این حالت در فیلم بیشتر میشود، و نتیجهٔ بروز این حالتهای کودکانه و این بازگشت به کودکی به نوعی منجر به نابود شدن یا نابود کردن مهشید میشود؛ مثل اینکه یک جور استعاری بخواهید بگویید این بازگشت به کودکی و برگشتن به سمت مادر باعث قطع ارتباط مرد و همسرش میشود — که میدانیم که میشود. به هر حال شما در این قطعه — در تمام قطعههای فیلم، مخصوصاً در رابطهٔ هامون و مهشید — این آثار کودکی و رشدنیافتگی را در رفتارها میبینید، مخصوصاً خودِ هامون: آن حالتِ بهاصطلاح ریختوپاش — مثلاً فرض کنید یک رفتار کودکانه است که یک مرد وقتی دارد از پلهها میآید بالا «یک، دو، سه، چهار» بشمارد — نمیدانم — مثل اینکه دارد بازی میکند، روی پلهها میدود؛ و کلاً این ریختوپاش کردن یک جور حالتهای عدم انضباط و یک جور حالت کودکانه است. حالا نمیخواهم زیاد دربارهٔ اینها توضیح بدهم. و از انتهای این صحنه هم میبینید مهشید هم آدم بزرگسالی نیست: نشان دادن مهشید در حالی که مثل یک بچه در اتاق بچه — جایی که عروسکها هستند — سرش را گذاشته روی تخت بچه و دارد گریه میکند؛ کاملاً یک گریهٔ کودکانه که مستاصل شده است. انگار تعمداً چنان گریه میکند که شبیه گریهٔ بچههاست — گریهٔ همراه با حرف زدن، که در گریههای بزرگسالانه نیست. هم هامون هم مهشید یک جور نمادِ دو آدم رشدنیافته و کودکصفتاند که اصلاً انگار زود بوده وارد زندگی زناشویی بشوند. قبلاً یک بار به این اشاره کردهام؛ بد نیست — هرچند فیلم خیلی جالبی نیست — آن فیلم آتشبسی که خانم میلانی ساخته: اصلاً موضوعش همین است؛ فرض بر این است که اصولاً اختلاف زناشویی دلیلش وجود همین ویژگیهای کودکانه در مرد و زن است و سعی میکند با استفاده از آن تئوری کودک درون و آن حرفها یک جور بگوید که بزرگسالانه رفتار کردن به نوعی این مشکلات را حل میکند.
نکتهٔ اصلی این صحنه من فکر میکنم همین است: هر دو، هر دو تا در کنار هم این حالت عقبافتادگی رشد و کودکصفتی را در کنار درهمشکستن آن فرهنگ مردسالار میبینید. این اتفاقی است که همیشه میافتد: مرد و زن وقتی وارد زندگی میشوند، زن نسبت به آن فرهنگی که به او تحمیل شده واکنش نشان میدهد؛ و من شخصاً نظرم این است که اینجا حق با مرد نیست، دیگر نمیخواهم بگویم؛ هر دو قربانی یک جور فرهنگی هستند و باید به هر حال به آن احساسِ زن — بعد از اینکه تغییراتی در ارزشگذاریهای زن بعد از ازدواج صورت میگیرد — بها داده بشود و پذیرفته شود. بگذارید باز روی این صحنه — قبلاً دربارهاش صحبت کردهام؛ یادم نیست چقدر — فکر میکنم دفعهٔ قبل یا دفعهٔ قبلتر اشاره کردهام: شما صحنهای میبینید که این دارد زندگی خودش را — و از جایی آن را به عنوان جای خوب زندگی خودش نشان میدهد — تأکید من روی این بود که این صحنه اتفاقاً صحنهٔ خیلی جالب و بهاصطلاح درستی است از نظر جایگاهی که مرد و زن و کودک در این دو دارند: مرد دارد رانندگی میکند، زن و بچه دارند مثلاً — نمیدانم — غذا میخورند و یک رابطهٔ خوبی برقرار شده، و بعدش هم با آرامش کنار همینجا خوابیدهاند. نکتهٔ اصلی که گفتم این است که در خودآگاهی فیلم انگار این صحنه صحنهٔ خیلی مسخرهای نیست. من این را از نظم فیلم — بهوضوح از فیلمنامه — میگویم: وقتی این صحنه تمام میشود ببینید؛ این صحنهای است که کلاً فضایش خیلی خوب است، و تصورم این است که به طور طبیعی اینجا باید صحنهٔ خیلی خوبی باشد که این آدم برگردد زن و بچهاش را ببیند که غذایشان را خوردهاند، راحت گرفتهاند، بچه در بغل مادرش خوابیده، و خیلی خوشحال باشد. ولی در فیلمنامه این صحنه اینگونه توصیف شده که هامون مثلاً به مهشید و بچهاش که کنارش خوابیدهاند نگاه میکند و احساس تنهایی میکند. من نمیدانم، به نظر من خیلی غیرعادی است — حالا شاید این قضاوت شخصی من است؛ و نگاه هامون هم در این صحنه چنین باری دارد، یعنی همراه با احساس رضایت نیست. من در کنار این نکته به این صحنه اشاره کردم برای اینکه آن ویژگیای که گفتم — اثر کودکماندن والدین — این است که وقتی کودکی وارد زندگی میشود، والدینی که خودشان همچنان کودکی را در درون خودشان دارند به نوعی دچار مشکل میشوند: یعنی کودکِ خود هامون یک جور مراقبتهای مادرانه انگار احتیاج دارد که اینها همه معطوف شده به بچه. بنابراین این حسی که خیلی از مردها بعد از تولد بچه به آنها دست میدهد — که زنشان به آنها توجه نمیکند، زنشان از آنها دور شده و این حرفها — به نظر من این نوع احساس تنهاییِ عجیبی که اینجا از آن حرف زده میشود کاملاً حالت کودکانه دارد. فکر میکنم به طور طبیعی یک مرد از اینکه دارد زن و بچهاش را میبرد مسافرت و همهچیز خیلی خوب است — اینها گرفتهاند خوابیدهاند — باید خیلی احساس رضایت و خوشحالی بکند، که ظاهراً اینگونه نیست.
و باز یادم نیست اصلاً به این موضوع اشاره کردهام یا نه. ببینید، تأکید من روی این است که در دنیای بهاصطلاح طبیعی — حالا واژهٔ سنتی را نمیخواهم به کار ببرم برای اینکه روی واژهٔ سنتی حساسیتی وجود دارد — واقعیت این است که خیلی چیزهایی که در جهان سنتی وجود داشته طبیعیتر از دنیای مدرن است: هرچه دنیا مدرن و پستمدرن میشود از نظمهای طبیعی دور میشود. مثلاً فرض کنید نیازهای غریزی انسان چه بوده: آدمهای قدیمیتر به دلیل اینکه کمتر تحت تأثیر فرهنگ و تربیت پیچیدهاند و آموزش کمتری میبینند، رفتارهای طبیعیتری دارند. یک رفتار طبیعی و غریزی در زن و مرد این بوده که مرد بهاصطلاح غریزهٔ پروتکت کردن و کیرینگ دارد و زن حالت نرسینگ دارد؛ به طور طبیعی مرد مثلاً امرار معاش میکند، یک سری فعالیتها انجام میدهد، و زن مثلاً حالت نرسینگ — در محیطهای عاطفی، در محیطهای عاطفیِ خانه — فعالیت میکند. هم فرهنگِ مدرنسالار این را شکسته، برای اینکه زن اگر مثلاً در خانه بماند احساس بیارزشی میکند.
استقلال مالی و اجتماعی زن
چون فرهنگ الان به چه چیزی ارزش میدهد؟ به دنیای بیرون، به دنیای کار، به آن فعالیتهای اینگونه ارزش میدهد، و کلاً در محیط خانه چیز جذابی به نظر نمیرسد؛ و فرهنگ موجود زنها را یک جور تشویق میکند که حتی از این محیط خانگی دور شوند. و احساس — اگر زنی خیلی در خانه بماند، فعالیت اجتماعی نداشته باشد، فعالیت اقتصادی نداشته باشد، استقلال مالی نداشته باشد — اصلاً احساس خوبی ندارد؛ احساس فسیل شدن و احساس — نمیدانم — عقبماندگی به او دست میدهد. اینها کاملاً یک جور نتیجهٔ ارزشگذاری فرهنگ است؛ واقعاً فرهنگ اینگونه ارزشگذاری کرده. یعنی زن خطا نمیکند: واقعاً زنی که الان در خانه زندگی میکند نسبت به یک زن شاغل موجود بیارزشتری حساب میشود. اینگونه نیست؟ من فکر نمیکنم توهم باشد؛ یعنی الان در فرهنگ موجود دنیا این تلقی وجود دارد. بنابراین زنها به نوعی در فرهنگ میآیند که تمایل به فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی و استقلال مالی و این حرفها دارند. حالا نکته این است که در رابطهٔ طبیعی زن و مرد، من به شدت ابراز علاقه و ابراز عشقش به این فعالیتی که در بیرون میکند و زحمتی که میکشد وابسته است: یعنی بیشترین چیزی که انگار زن میتواند به مرد بدهد و مرد با آن ابراز علاقه بکند، این حالت کیرینگ و پروتکت کردن خانواده است که مرد از خودش نشان بدهد. طبعاً وقتی زن استقلال مالی دارد و خودش برای خودش زندگی میکند و نیازی به فعالیت مرد به آن شکل ندارد، مرد راه طبیعی ابراز علاقه کردن خودش را از دست میدهد. این خودش مشکلی است که الان در جامعهٔ مدرن وجود دارد. و من قبل از اینکه ادامه بدم — این برای شما بدیهی است دیگر که نظام سرمایهداری هم در همین جهت است؛ اصلاً نظام سرمایهداری زنها را از خانه کشید بیرون: این فعالیت، این جذاب شدن محیط بیرون، بیرون آمدن زن از محیط خانه و اینها همه در واقع تحت تأثیر پیشرفت نظام سرمایهداری بوده.
شما این صحنه — که یک صحنهٔ بهاصطلاح خوب در این فیلم است — اصلاً مهم نیست برای خودآگاهی فیلم یا هامون چیست؛ این یک جور نمایش زندگی طبیعی و عاشقانه است: مرد پشت فرمان است، زن کنار نشسته. پشت فرمان نشستنِ اتومبیل اصولاً نماد کریر است — مثل اینکه کریر خانواده؛ فرمانش دست مرد است و زن یک جور حالت آسایش و آرامش و نرسینگ دارد. چیزی که در این صحنه میبینید: کیرینگ یک جور به عهدهٔ مرد است و نرسینگ به عهدهٔ زن. آن چیزی که عجیب است این است که مرد یک جور از اول فیلمنامه از این پوزیشن ناراضی است. حالا پوزیشنش در مقابلش در این فیلم — که همهچیز خراب شده و شاید هامون نمیفهمد چرا همهچیز خراب شده — اینجاست: در این صحنه. بچهها حالا آمده پیش پدر، آمده پیش بچه، ولی مهشید دیگر خودش اتومبیل دارد، خودش رانندگی میکند، با اتومبیلش میآید و بچه را با خودش میبرد. این یک جور قرینهٔ آن صحنه است که یک جور به صورت استعاری انگار به این اشاره میکند که یک بخشی از مشکل اصلاً همین است: مثل اینکه کریر خانواده از دست هامون خارج شده و او هم برای خودش کریر خودش را دارد؛ و طبعاً وقتی دو تا کریر وجود دارد، اینجا که بچه باید در کدام اتومبیل باشد و پیش چه کسی، این خودش مشکل است. یعنی این صحنه یک جور انگار جواب آن صحنه است. به نظر من خودآگاهانه هم نیست: این تقارن در صحنه خیلی خودآگاهانه تعبیه نشده ولی دقیقاً همین است. این آخرین صحنهای است که یک جور مهشید و هامون را با همدیگر میبینید — حالا قبل از دادگاه، و مسئلهٔ جدا کردن فرزند از هامون هم هست که شد آخرین باری که مثلاً هامون بچهاش را میبیند. این یک بخشی از ویژگیهای خانوادهٔ مدرن است و منشأ خیلی از اختلافات در خانوادهٔ مدرن: زنی که استقلال مالی پیدا کرده اصلاً فضای طبیعی برای ابراز علاقه و ابراز عشق مرد را از او گرفته است. ببینید، من بارها این حرف را مجبورم تکرار کنم؛ من این حرفهایی میزنم که حالت ابراز نارضایتی از خیلی از این قضیههای مدرنی است که پیش آمده، در حالی که هیچ راهی برای بیرون رفتن از این وضعیتها نمیگویم و نمیدانم.
من هرچند تأکید میکنم که دانستن این مشکلاتی که پیش آمده میتواند کمک کند که آدمها حداقل سعی کنند مشکل خودشان را به عنوان فرد حل کنند. قبلاً به این نکته اشاره کردهام که یک زن میتواند استقلال مالی داشته باشد ولی این را درک کند که نباید نسبت به شوهر خودش ابراز بینیازی کند؛ یک جور به شوهرش این احساس را منتقل کند که «تو دیگر کار خاصی برای من نمیکنی.» منظورم این است: خیلی وقتها یک زن ممکن است کاملاً درآمد داشته باشد ولی آن حسِ اینکه «تو داری کیرینگ را انجام میدهی، پروتکت میکنی مثلاً خانواده را» لااقل از شوهرش نگیرد.
سرمایهداری و رابطه مرد و زن
در حالی که من فکر میکنم اصلاً برعکس: خیلی از زنها باید یک جور تعمد داشته باشند که وقتی استقلال مالی دارند این را انگار به رخ همسرشان بکشند. به هر حال اینجا یک بخشی از ویژگیهای مربوط به خانوادهٔ مدرن را دارید که در این اختلاف هم کاملاً ظهور کرده: در نظام سرمایهداری زن هم شاغل است، زن هم درآمد دارد و رابطهٔ طبیعی بین مرد و زن برقرار نمیشود — در اینکه دیگر یک اتومبیل ندارد، دو تا هستند و هردو رانندگی میکنند. و حالا این صحنه برای من خیلی جالب است که یک زن با اتومبیل شخصی خودش میآید و بچه را از شوهر خودش میگیرد. شما این حس منفی نسبت به استقلال مالی مهشید را در صحنههای دیگر فیلم قبلاً دیدهاید: جایی مثلاً فرض کنید در این قسمت زمانکاوی — اگر یادتان باشد — هامون با یک حالت خیلی بهاصطلاح نارضایتی، با یک تمسخری، اینجا جلوی مهشید پول درمیآورد؛ حسابی هم پول درمیآورد: تابلوها را به نمایش گذاشته، دارند از او میخرند. و شاید هیچ جای فیلم اینقدر حالت تحقیرآمیز و — منفی نسبت به مهشید وجود ندارد؛ یعنی کل این جریان یک جور وانمود دارد میشود در فیلم که آن آقای عظیمی که دارد تابلو میخرد به دلایل خاصی دارد این کار را انجام میدهد و آن پولی که اینجا درمیآید یک درآمد واقعی نیست، انگار یک جور نتیجهٔ یک سری روابط خانوادگی و روابط پنهانی است. و تصورم این است که این احساس منفی خیلی وقتها در واقعیت وجود دارد: یعنی مردها نسبت به درآمد همسرشان حس خوبی ندارند به هر حال. برای اینکه شاید یک نفر بگوید این یک جور احساس حسادت و این حرفهاست، ولی واقعیتش این است که اگر خیلی منفی فکر نکنید، اینجا واقعاً استقلال مالی زن یک امکاناتی را از مرد در رابطهٔ زن و شوهر میگیرد: برای ابراز علاقه و اینکه خودش را مؤثر و مفید ببیند. در عین حال حالت سنتی و منفیاش این است که مردها از عدم استقلال مالی زن ممکن است هزار جور سوءاستفاده بکنند — که کردهاند. ولی اگر آنشکلی نگاه نکنید، به هر حال اگر یک مرد خیلی هم سوءاستفادهگر نباشد و این حرفها، نسبت به استقلال مالی زن یک حساسیتهایی ممکن است نشان بدهد. من فکر میکنم در این صحنه خیلی این حساسیت را به صراحت و وضوح میبینید.
حالا دیگر فکر میکنم همینگونه آرومآروم — این صحنههای مربوط به روانکاوی: من قبلاً فکر کنم به اندازهٔ کافی دربارهٔ نقش این روانکاو توضیح دادهام؛ روانکاوی که به نوعی در این جهت عامل اصلی اختلاف و تغییرات مهشید معرفی میشود. باز میخواهم تأکید کنم بر اینکه مهری چندان هامون را ساپورت نمیکند در این فیلم؛ این صحنهٔ مسخرهٔ دنبال روانکاو دویدن و — نمیدانم — این صحنههای ترس از روانکاوی میآید، و در این قسمت میبینید که مطمئناً به نفع هامون نیست. من خیلی تأکید دارم که فیلم را اینشکلی نگاه نکنید که هامون شخصیتی مثبت از دیدگاه خود مؤلف است — حالا خودش که واضح است که مثبت نیست، اصلاً نمیخواهد.
ببینید، یک نکتهٔ دیگر در این فیلم هست که در سراسر این فیلم موج میزند: یک جور تضاد بین سنت و مدرنیته. و جایی شما میبینید که هامون در این فیلم — اولین جایی که مهشید به عنوان یک چیز خیلی مهم از خاطرات خودش میگوید — یک برخورد خشونتآمیز هامون با او در اثر یک رابطهٔ سادهٔ مثلاً دوستیِ مهشید با دوستانش و بیرون رفتنش. بد نیست کمی در این مورد صحبت کنیم که اصولاً این بازگشت به سنت و خشونت — رفتار خشونتآمیز — دلیلش چیست؛ لااقل در معنای این فیلم چگونه میتوانیم این را توجیه کنیم؟ در فیلم یک چیز خیلی بارز وجود دارد: هامون از یک پسزمینهٔ سنتی میآید در حالی که مهشید یک جور زمینهٔ مدرنتری در زندگی داشته. بنابراین به راحتی میشود اینگونه توجیه کرد که اصلاً اینجا یک تضادی از اول بین هامون و مهشید وجود داشت، و آن یک جور گرایشهای سنتی مردسالار به معنای مرسومش است: که مرد خودش را مثلاً صاحب زن میداند و بنا به سنتها زن حق ندارد بدون اجازهٔ مردش از خانه بیرون برود و این حرفها — و حالا زنی تخطی کرده و دارد کتک میخورد. این صحنهای که بین هامون و مهشید به وجود آمده یک جور میتواند پانصد سال پیش هم اتفاق افتاده باشد: به طور طبیعی اگر پانصد سال پیش زنی به شوهرش تلفن میکرد و میگفت که من میخواهم با دوستانم بروم بیرون، مثلاً در رستوران شام بخورم، و شوهرش مخالفت میکرد، طبعاً وقتی برمیگشت حتماً یک کتک حسابی میخورد.
صحنه سیلی
اینجا حسابی سیلی میخورد. من در خاطرات اینجور فیلمها یک چیز جالبی دیدهام — حالا جالب به این معنا نه؛ جالب توجه — و آن این است که دلیلش این است که خانم بیتا فرهی — که این صحنه را خیلی خوب بازی کرده — نمیدانست که قرار است این سیلی را بخورد. و خیلی ناجور است — واقعاً جا میخورد: یعنی وقتی این سیلی را میخورد آن حالتی که به دستش میدهد، و خود آقای شکیبایی هم اعتراف کرده که خیلی محکم زده، و خانم فرهی انگار مدتی قهر بوده و اصلاً متوجه شده است؛ نمیدانم، ولی من به خیلیها استناد کردهام در اینگونه ماجراهای این صحنه. بگذارید یک نکتهای کمی عمیقتر از این بگویم: در واقع کمی بیشتر دنبال این برویم که اصلاً چرا این خشونت در سنت و گرایش سنتی وجود دارد؟ نمیدانم این را الان دربارهٔ آن بحث کنم یا نه. ببینید، واقعیت این است که خشونت یک جور ابزار مردانه است؛ مثل یک جور ابراز وجود مردانه، تثبیت مردانگیِ مرد — که فکر میکنم به طور طبیعی باید اینگونه به آن نگاه کنیم: یک مرد وقتی دست به خشونت میزند که کمی در مردانگی به معنای واقعی کلمهاش کم آورده باشد. نمیدانم، منظورم چیست — متوجه میشوید یا نه؟ یعنی خیلی وقتها خشونت نتیجهٔ این است که وقتی مردی احساس میکند نمیتواند همسرش را کنترل کند، با کلام خودش نمیتواند کنترل کند، جاذبهٔ لازم را برای همسرش ندارد، مثل اینکه آخرین وسیلهای که برای کنترل میتواند از آن استفاده کند استفاده از ابزار زور و مثلاً قدرت بدنی است. آخرش، واقعاً آخرش است: شما از هر جور رابطهٔ حسی و کلامی و همهٔ این چیزها معمولاً برای پیشبرد هدفتان — جذب کردن زن یا مثلاً مطیع کردن زن، به هر عنوانی که بگویید — ممکن است یک مرد استفاده کند و نهایتاً اگر نشد از خشونت استفاده کند. احساس من این است که اینجا دقیقاً همین نکته دربارهٔ هامون و مهشید وجود دارد: هامون یک جور در زندگیاش، در رابطه با مهشید مردانگیاش کم آورده — یعنی جاهایی واقعاً آن نفوذ کلامیاش از بین رفته، آن تأثیری که روی مهشید باید میگذاشت را از دست داده، دیگر نرمافزاری نمیتواند کنترل کند، که مجبور شده از خشونت استفاده کند.
فکر میکنم باز به این دلیل اشاره میکنم که خیلی وقتها ببینید هم سوءظن وسواسی مرد نسبت به زن — زن یک حسی از کمبود در واقع ویژگیهای واقعی، تأثیر مردانهاش روی زن احساس میکند. اگر مردی واقعاً احساس کند زن او را قبول دارد، به او علاقهمند است و حرفی که میزند به طور طبیعی روی زن تأثیر میکند و نفوذ میکند، طبعاً نه خیلی دچار سوءظن میشود نه چندان دچار این پدیدهای میشود که بخواهد به خشونت دست بزند. و من این توضیح را میدهم — شاید در این فیلم خیلی نکتهٔ کلیدی نباشد ولی در دنیای فعلی فکر میکنم خیلی نکتهٔ کلیدی است: یعنی واقعاً اینگونه نیست که دلیلِ حسِ وسواسآمیز مردها نسبت به بعضی از زنها — آنهایی که ممکن است به آنها خیانت بکنند — نتیجهٔ یک نوع جامعه باشد؛ خود مردها — وقتی مردی آن حس واقعی مردانه را تجربه نمیکند و در خودش کمبود احساس میکند — ناخودآگاه این وسواس برایش به وجود میآید. و همین دلیل این پدیدهٔ عجیب است که چرا با این همه بهاصطلاح پیشرفت نظامهای اجتماعی و این همه تبلیغ ضد خشونت، این خشونتِ مرد نسبت به زن پایان ندارد در روابط خانوادگی: آمار مثلاً کتک خوردن زنها از مردها همچنان خیلی بالاست، و آدم تعجب میکند مثلاً از آمار در آمریکا و اروپا که اینقدر مثلاً فلسفهٔ عدم خشونت در روابط اجتماعی حاکم است، ولی در خانهها میبینید که همچنان این کنترل انگار خیلی وجود ندارد.
به هر حال من خیلی نمیخواهم روی این تأکید کنم. و این صحنهٔ کتابسرا که قرار است یک صحنهٔ خیلی مثبتی باشد — ولی واقعیت این است که اینگونه نیست: فکر میکنم در خودآگاهی فیلم صحنه کاملاً مثبت است، ولی به نظر من — اگر تحلیل را قبول داشته باشید — در واقع واقعی کردن صحنه، این نوع آشنایی، این آشنایی شکننده، در فضای صرفاً فرهنگی اتفاق میافتد.
تمسخر مهشید در طراحی صحنه
بگذارید دربارهٔ این صحنهٔ زیارت رفتن و بعد غذا خوردن — من به یک نکتهای قبلاً اشاره کردهام: تمایل مثلاً وسواسآمیز نسبت به خوردن و اینجور چیزها کلاً کودکانه است؛ یکی از ویژگیهای این روابط، مثلاً یک فیکساسیونی که دوران — نمیدانم — دهانی و اینها، یک جور نشانهٔ عدم بلوغ است. شما حداقل در این صحنه — و کلاً در این فیلم — فضای علاقهٔ بیش از اندازهٔ هامون به خوردن را میبینید. این صحنه را قبلاً هم دربارهاش صحبت کردهام: وقتی قبل از اینکه بروند زیارت، پیشنهاد هامون این است که برویم «بوی کباب» که کباب بخوریم، برویم غذا بخوریم؛ مهشید اتفاقاً کسی است که میگوید نه، اول برویم زیارت. بعدش هم این صحنهٔ مغازلهٔ هامون با خوردن و حرفهای کمی بیربط — که قبلاً به اندازهٔ کافی دربارهاش صحبت کردهام — صحنهٔ جالبی است: ردوبدل کردن این طلا و انار خشک که قبلاً به آن اشاره کردهام. دوباره چیزهای جالبی اینجا هست که نمونهٔ یک چیز دیگر است: فکر میکنم کاملاً این حالت تمسخرآمیزی که این صحنه نسبت به مهشید دارد باز واضح است — این نوع طراحی لباس، درهمبرهم بودن، شترهایی که آنجا هستند و نهایتاً آن برخوردی که در آن میآید؛ و مهشید نسبت به لباس عروس ایرادی که میگیرد این رفتار خیلی کودکانه را نشان میدهد — اینها باز کاملاً حالت ضد زن در آنها بهاصطلاح وجود دارد. بعد باز اینجا به شدت علیه مهشید ادعاهایی مطرح میشود — همین حس کلی که مردهای بهاصطلاح روشنفکر نسبت به زنها دارند که زنها موجودات سطحیاند و ادعای روشنفکری درمیآورند، که علناً اینجا هامون به او اشاره میکند؛ و این مسخره کردن هنر آبسترهٔ مهشید، مسخره کردن این خریدهایی که چیز خیلی کوچکی است که اصلاً دیده نمیشود، و خرجتراشیهایی که یک بخشی از ادعاهای هامون دربارهٔ دلایل اختلافش با مهشید است.
و بعد ببینید: خیلی از فیلمها — واقعاً این یک حالت اپیدمیک دارد — خیلی از فیلمهایی که مردها میسازند برای اینکه نشان بدهند روابط زناشویی به بحران رسیده، مخصوصاً اگر تجربهٔ شخصی خود فیلمساز یا داستانپرداز آمده باشد، معمولاً یک حالت دفاع از خودی دارد: متهم کردن همسر به خیانت. این خیلی حالت اپیدمیک دارد که مردها برای محکوم کردن زن، یک جور زمینههایی بسازند که زنشان خیانت کرده است. مثلاً نمونهٔ بارزش فیلم American Beauty است که به یک طرز خیلی وقیحانه و بهاصطلاح آشکاری سعی میکند این کار را انجام بدهد: یعنی این حس نفرت از زن را به دلیل این خیانت ایجاد کند — در حالی که واقعاً فیلم قابل توجهی است از این نظر که خودِ مرد از اولش در حال به نوعی زنستیزی برای خیانت و این حرفهاست، و انگار آن ماجراهای بامزه و شیرین در آن فیلم است ولی خیانت زن به مرد خیلی فاجعهبار و زشت و مثلاً کریه نمایش داده میشود. به هر حال این صحنهٔ خبری که به هامون دربارهٔ همسرش داده میشود — شما از اینجا به بعد کمی حرف را به جانب هامون احتمالاً قرار بدهید: اگر باور کند که چنین مسائلی وجود دارد، کمکم میبینید کفهٔ ترازو دارد به سمت هامون گرایش پیدا میکند. من یادم نیست این صحنه را قبلاً گفته باشم یا نه. نمیدانم. به هر حال این صحنه را چطور میبینید؟ به نظر من عجیبترین صحنهٔ این فیلم است، این صحنه. یعنی چی؟ اینجور رل شدن هامون در این فیلم؟ واقعاً — یعنی قرار ما مثلاً این تأثیر را اینجا بپذیریم که هامون ذهنش روشن شده نسبت به مهشید؟ من باورم نمیشود که مهرجویی چنین صراحتی را به خرج داده باشد و نمیتوانم اصلاً این مکس و این صحنهٔ عجیبی که اینجا پیش میآید چه معنایی میتواند داشته باشد؛ نمیدانم؛ غیرممکن هم نیست. به هر حال به وضوح اینجا این آپارتمان طوری طراحی شده، این راهپله طوری است، این مکسی که اینجا صورت میگیرد طوری است که شما هامون را در آن وضعیت به شکلی ببینید؛ ولی نمیدانم. و بعد من واقعاً دارم سؤال میکنم: این چیست؟ ایدهای ندارم. تنها چیزی که به ذهن آدم میرسد این است که هامون به یک حالت روشنشدگی رسیده؛ ولی من با توجه به شناختی که از مهرجویی دارم باورم نمیشود چنین چیزی منظورش باشد. به هر حال اینجا هم نکتهٔ خاصی نمیبینم تا ادامهٔ همان صحنهٔ قبل؛ برویم سراغ جایی. چون بعداً دیگر هامون را در محیط کار میبینیم — و در مورد رابطه بعد از این صحنه — نقد، صحنهٔ دادگاه در واقع صحنهٔ اصلیای است که به هامون و مهشید میگذرد. به هر حال فکر میکنم به اندازهٔ کافی حرف زدهام که خود این ماجراهایی که الان در کشور ما — مخصوصاً این بحرانی که دربارهٔ ازدواج صورت گرفته — یک بخشش واقعاً برمیگردد به قوانین اشتباهی که گذاشتهاند، به یک بههمریختگی عجیب و غریب از این ملغمهٔ مثلاً قوانین سنتی و مدرن و اینها که اصلاً خلاصه معلوم نیست کداماند — و آن بههمریختگیای که به طور طبیعی در فرهنگ و جامعه به وجود میآمد طبعاً انتظار داریم که قانون دیگر خیلی سرایت نکند.
مهریه و زندان
ولی الان دقیقاً همان حالت عجیب وجود دارد؛ مثلاً این مسئله چی میگویند؟ این در مطابقت — نمیدانم — در مهریه که میخواستند قرار باشد از حقوق زن حمایت کند، خودش دچار یک پدیدهٔ مشکل جدیدی شده: یک پدیدهٔ جدیدی در ایران وجود دارد، هزاران مردی که در زندانها هستند به دلیل اینکه زنشان مهریهشان را گذاشته به اجرا. واقعاً باور کنید نمیدانم چگونه بگویم چهقدر خندهدار است که قانونی بگذارید که مهریه را — که چک، مهریهاش را بگذارید به اجرا — تو همهاش را بیندازید زندان که مثلاً چهکار کند مهریه را بگیرد؛ و خیلی چیز عجیبی است: یعنی شما پنجاه سال پیش اگر این حرف را میزدید واقعاً از خنده رودهبر میشدید، ولی کمکم چیزی که پیش میآمد به هر حال همینگونه شده. این ماجرای بهاصطلاح در دادگاه — این دخالتی که قانون در زندگی خانوادگی آدمها میکند، حالا مثلاً به طور خیرخواهانه — در جاهای مختلف دربارهاش صحبت کردهام؛ الان فرصتش را ندارم که وارد این بحث شوم، طولانیتر از این است که بخواهم در چند دقیقه دربارهاش صحبت کنم.
فکر میکنم در فیلم دیگر نکتهٔ خاصی دربارهٔ رابطهٔ مهشید و هامون نیست. بگذارید به چیزهای دیگری اشاره کنم دربارهٔ آنها. قبلاً دربارهاش صحبت کردهام ولی بگذارید دربارهٔ این صحنهٔ خاصی که الان روی آن هستیم یک جور تأکیدی روی یک نکته بکنم که اگر تا حالا — میدانم — موقعیت پیش نیامده اشاره کنم. اگر خودتان دقت کرده باشید — اول یک سؤالی میپرسم، جواب میدهم — فکر میکنم قبلاً به این موضوع اشاره کردهام که علی عابدینی یک بخشی از دنیای بزرگسالانهٔ هامون است، و به همین دلیل — چون این فیلم یک جور، اگر خوب به آن نگاه کنید، حرکت هامون از جهان بزرگسالی و بازگشتش به دوران کودکی را نمایش میدهد؛ نرفتنش به سمت عرفان، بلکه اینکه در خودآگاهش فکر میکند به یک جور تعالی و اینها رسیده — اگر قبول کنید که علی عابدینی یکی از مؤلفههای اصلی دنیای بزرگسالانهٔ هامون است، همراه با مهشید که همسرش است: مهشید یک جور در طول این بازگشت به کودکی، مادر هامون و مادرها اصولاً جانشینش میشوند و مهشید یک جور کمکم حذف میشود از این فیلم؛ و آن حذف فیزیکی که هامون دنبالش هست یک جور انگار تکمیل کردنِ همین اصلِ تصویری داخل خود فیلم است. کمکم نقش مهشید — اصولاً شما بعد از دادگاه به نظر میرسد که ماجرای هامون و مهشید اصلاً دیگر به اتمام رسیده. دو نکته میخواهم بگویم دربارهٔ این ادامه، از اینجا به بعد یعنی از بعد از صحنهٔ دادگاه — انگار وارد یک دورهٔ جدید میشویم. اولاً میخواهم مجدداً تأکید کنم بر اهمیت آن صحنهای که علی عابدینی در تخیلات هامون ظاهر میشود به صورت یک مرد بزرگسال و هامون به صورت یک کودک: یک تخیل عجیب و غریبی که توجیهش همین است — انگار دیگر رابطهٔ هامون با علی عابدینی هم تبدیل به یک جور رابطهٔ کودک و بزرگسال شده. یعنی شما اولین باری که علی عابدینی را میبینید هامون خیلی بزرگسالانه با او سر یک مسئلهٔ فلسفی بحث میکند، ولی نهایتاً هامون — هم در زندگی علی عابدینی هم در زندگی هامون — تبدیل میشود؛ انگار این رابطه به چیز دیگری — به یک پناهگاه عاطفی — تبدیل شده، نه یک رابطهٔ بزرگسالانهٔ بین دو آدم که دربارهٔ مثلاً عرفان بحث میکنند یا مطالعه میکنند. آن صحنه خیلی مهم است برای اینکه علی عابدینی در این فیلم میماند ولی یک جور بعد از آن صحنه نوع رابطه انگار نشانی از تغییر نوع رابطه است؛ رابطهای که دیگر رابطهٔ فکری نیست. هامون انگار یک جور به صورت پناهگاه عاطفی دارد به علی عابدینی نگاه میکند، و آن رفتنش و پیدا کردن علی عابدینی دیگر خیلی بهاصطلاح به عمل و اکشن عرفانی و اینها نمیتواند حساب بیاید. آن صحنه — صحنهٔ تبدیل شدن هامون به کودک و علی عابدینی به همان سن بزرگسالی — فکر میکنم صحنهٔ خیلی مهمی در فیلم است، و این صحنهای است که در واقع شروع نیمهٔ دوم فیلم است، یعنی بعد از دادگاه.
شما نکتهای را در این فیلم میبینید که از همان اول وجود دارد: هر وقت هامون به یک بنبستی در زندگی خودش برمیخورد با وحشی دعوایش میشود، یا مثلاً رفتنِ — وحشی را بکشد نتوانسته — اولین چیزی که انگار به فکرش میرسد این است که برود علی عابدینی را پیدا کند. در واقع یک جور حالت مرشد و راهنمایش است. من میگویم این رابطهٔ هامون و علی عابدینی — این مرشدی — کمکم به یک حالت کودکانهای مثل پناه بردن به یک آدم بزرگتر تبدیل میشود. نکتهٔ اساسی اینجاست: در این صحنه هامون دنبال علی عابدینی میگردد؛ اگر علی عابدینی اینگونه یک ناجی است، یک نقطهٔ اوج بحران زندگی هامون است — یعنی از دادگاه که بیرون آمده انگار همهچیز دیگر بین هامون و وحشی تمام شده بعد از این برخورد — و نیمهٔ دوم فیلم یک جور قرار است از اینجا شروع بشود و اینجا علی عابدینی خودش ظاهر میشود. هامون واقعاً دنبال علی عابدینی میگردد.
ظهور علی عابدینی
هامون دارد در خیابان رانندگی میکند و یک جور انگار از آسمان علی عابدینی میافتد جلویش؛ و اتفاقاً خیلی مهم است: این برخورد تصادفی کاملاً مسیر فیلم را عوض میکند. میرویم در خاطرات هامون از علی عابدینی و همینگونه کمکم نیمهٔ دوم فیلم ساخته میشود. این ظهور ناگهانی و بدون منطقِ علی عابدینی کمی عجیب است: مثل اینکه یک خداوند مثلاً علی عابدینی را آنجا جلوی راه هامون بگذارد؛ یک جور حالت غیرمنطقی این ظهور دارد. میخواهم این را توجیه کنم — نمیدانم دقت کردهاید؟ — چیست: رانندهٔ اتومبیلی که علی عابدینی را میآورد مهرجویی است؛ خود مهرجویی. این صحنه را ببینید — اصلاً این صحنه را نگاه کنید که از پنجره یک دفعه علی عابدینی ظاهر میشود. کی علی عابدینی را آورده؟ کارگردان، خدای فیلم، دیگر خلاصه: کارگردان فیلم رانندهٔ اتومبیلی است که علی عابدینی را میآورد برای هامون. و این به نظر من انتخاب جالبی است که خانم مهرجویی خودش پشت این فرمان نشسته. — نه نه، من کلاً نسبت به مهرجویی احساسم این است که خیلی آدم منطقی است و خیلی به منطقیبودنِ روال فیلمهای خودش توجه دارد؛ شاید یکی از نقطه ضعفهای فیلمهایش گاهی این است که بیش از حد تلاش دارد که همهچیز منطقی پیش برود. از اکثر فیلمها کمی دیدهروپیگیرند — یک دفعه یک ماجرای تصادفی ممکن است جریان فیلم را عوض کند — و اینجا این ملاقات بین هامون و علی عابدینی خیلی مهم است و انگار مهرجویی حداقل دارد این خودآگاهی را از خودش بروز میدهد که میداند اینجا دارد یک جور مصنوعی این اتفاق میافتد و انگار صراحتاً دارد میگوید که من علی عابدینی را آوردهام اینجا که هامون و علی عابدینی با همدیگر ببینند. «علی، علی، علی» — راننده، «علی، علی، علی» — ای وای، «علی، علی، علی» — کلاً این صحنه هم صحنهٔ جالبی است.
باز یک نکتهای در کارگردانی این صحنه هست: بعد از این تصادف این تنها فیدِ این فیلم است؛ هیچ سر و صدایی — این فیلم فقط کات برمیدارد. تنها جایی که کات و استیار فید میشود این صحنه است و خیلی مناسب است برای اینکه یک جور این نیمه را از آن نیمه جدا کند: مثل اینکه دیگر فیلم عوض شد. با این ظهور ناگهانیِ علی، دادگاه تمام شد؛ آن رابطه — آن نیمهٔ اول که بیشتر متمرکز در رابطهٔ وحشی و هامون بود — تمام شد. حالا آن قسمت مثلاً شبهعرفانی که از آن نیمه باقی میماند — خودش یک کاراکتر عالی، عادی و اینها. این فیلم یک جور — نمیدانم چه بگویم — تصمیم کارگردانی خیلی خوبی است برای اینکه اگر دو تا حتی کات در فیلم داشتیم این تأثیر را نمیگذاشت؛ اگر یک بار فقط این اتفاق در فیلم میافتد به هر حال ناخودآگاه این تأثیر را میگذارد که این دو نیمهٔ فیلم را به خوبی از همدیگر جدا میکند.
در ادامهٔ یادداشتهایم — یادم نمیآید — حداقل چیز خاصی ندارم که نگفته باشم. بگویم یک نکتهٔ کمی بزرگتر که مستقیماً به فیلم مربوط میشود — من به این صحنهها دیگر فکر میکنم به اندازهٔ کافی صحبت کردهام؛ چیز خاص — حالا اگر به نظرم رسید میگویم، اگر نه: اینجا دیگر واقعاً مقدار زیادی از رابطهٔ قانون و معیشت دور میشویم. ما یک بار دیگر این نوع رابطهٔ ناهنجار بین مرد و زن، این شیفتگی بیش از اندازهٔ زن نسبت به این مردی که مثلاً شعر میگوید و حالت روشنفکرانه دارد — ببینید، یک جور حسِ خودآگاهی در این فیلم پیدا میکنید. اینگونه نیست، اینگونه نیست — نمیدانم چگونه بگویم — در این شیفتگیِ بیش از اندازهای که آن منشی — که بعداً یکی از هنرپیشههای فیلمهای بعدی مهرجویی شده، خانم شیریندخت — در این صحنه نشان میدهد: این دارد یک شعر را میخواند که یک جور حالت بهاصطلاح ابراز احساسات کردن در آن هست: «در نگرانی این نیمروز خسته، در دامان تو که اطمینان است و پذیرش است، این نوازش و بخشش است، در نگرانی این لحظهای است که سایهٔ حاضران...» — این یک دیالوگ کمی بیش از اندازه تحت تأثیر قرار گرفته؛ یک جور حالت شوخی با این چیز است — مثل — نمیخواهم بگویم — کمی شاید مسخره کردنِ این مهرجویی است، تأثیری که بعضی از زنها از مثلاً چنین مردی میپذیرند. به هر حال کلاً این حسِ مسخره کردن همهچیز در این فیلم موج میزند.
من قبلاً دربارهٔ آن ظاهر شدن سه تا موجود دلقکمانند و عقبمانده — اگر اشتباه نکنم، در رویاهای مهرجویی — صحبتی کردهام. معمولاً موجود ناقصالخلقه یک جور نشانهٔ عدم رشد است؛ اصلاً موجودی مثلاً توتوله — ویژگی اصلیاش چیست؟ اینکه رشد نکرده؛ یک جور جثهٔ مثلاً کودکانه، کمی در واقع ناهنجار. شما چنین نمادی برای عدم رشد بعضی از ویژگیها را میتوانید ببینید.
عدم رشد تحت تأثیر فضای مدرن
بنابراین ظهور چنین نمادی در رویاها به طور طبیعی به آن جنبههای ناهنجاری و عدم رشدِ خود شخصیت اشاره میکند. من قبلاً دربارهٔ این صحبت کردهام که آن نوع لباس خاص دوران رنسانس که تن این آدمهاست یک جور اشاره به مثلاً عدم رشدهایی است که تحت تأثیر فضای مدرن و اروپایی به وجود آمده — در واقع نه، نه هر نوع عدم رشدی؛ نه عدم رشدی که در اثر گناهان شخصی یا خطاهای یک فرد به وجود میآید، نه — مثل یک جور عدم رشد و دلقکبازی که حاصل فضای مدرن و حالا دوران پستمدرن است. چه چیزی تأیید میکند که اگر آن رویاها مثلاً متعلق به خود مؤلف باشد؟ من میخواهم بگویم این حس است. شما آن سه شخصیتِ بهاصطلاح ناقصالخلقهٔ رویاها همیشه در حال تمسخر و دلقکبازیاند — لباسهایی هم که پوشیدهاند لباسهای مسخرهای است: جایی دارند شعر میخوانند — مثلاً فرض کنید آن شخصیتی که آقای مرحوم سرشار بازی میکند — ادای او را درمیآورند؛ بعد نمیدانم دنبال بهشت میدوند — مخصوصاً در آن قسمتی که این لباسها که تن اینهاست خیلی به آن مسخرگیشان میخورد. من نمیخواهم صراحتاً این مسئله را با اطمینان ابراز کنم ولی میخواهم بگویم که اگر چنین رویایی واقعیت داشته باشد و چنین حسی — بگذارید اینگونه به شما بگویم: وقتی یک آدم، یک انسانی رشد نکرده و حالت کودکصفتانه دارد، خیلی چیزهای دنیای بزرگسالان برای او مسخره است. کلاً خیلی چیزهایی که آدمهای بزرگسال جدی میگیرند ممکن است با حالت طنز نگاه کنند. نمیدانم این حالت را چقدر راحت میفهمید؛ مثلاً ببینید ویژگی کودک: نگاه کردن به دنیا به صورت یک چیزِ بازی و شوخی است، دنیا را خیلی جدی نمیگیرد. و بنابراین این حسِ جدینبودن و حالتِ بهاصطلاح مسخره داشتنِ خیلی کارهای جدی، برای آدمهایی که رشد نکردهاند — یعنی کودک هنوز در درونشان زندگی میکند — خیلی زیاد میشود: خیلی جاها در محیط کار، مثلاً آدمهایی که خیلی قیافهٔ جدی میگیرند ممکن است طرف خوشش نیاید از اینکه مثلاً آن شخص قیافه میگیرد. نمیدانم این احساسی که دارم میگویم چقدر سخت است منتقل کردنش، یا منتقل میشود یا نمیشود.
من میخواهم بگویم این فیلم — خودِ این فیلم — اصلاً فضای مخصوصاً دنیای پستمدرن سرشار از این احساس است؛ اصلاً یکی از ویژگیهای دوران پستمدرن و هنرِ پستمدرن این است که با هر چیزی شوخی میکند: هیچ چیزِ جدیای انگار در این دنیا وجود ندارد؛ چون یکی از مشخصات واقعاً مثلاً فیلمهای پستمدرن — مثلاً Pulp Fiction — حتی با آدمکشی هم میشود شوخی کرد؛ مردن هم چیز خندهداری ممکن است به نظر برسد. این حالتِ جدینبودن — واقعاً جدی شدن و جدی بودن ویژگی دنیای بزرگسالانه است — و وقتی انسانی به اندازهٔ کافی رشد نکرده و پرتاب میشود در دنیای بزرگسالانه، این احساس در او به وجود میآید که خیلی چیزها بیش از اندازه جدی گرفته میشود؛ و طبعاً اگر هنرمندی چنین ویژگیای داشته باشد در اثر هنریاش هم این حالتِ تمسخر کردنِ همهچیز، تمسخر کردنِ کل موقعیتها وجود دارد. در هنرِ پستمدرن این واقعاً به اوج رسیده؛ و یکی از ویژگیهای این فیلم کمی بازی کردن و مسخره کردنِ همهچیز است: یعنی هامون مسخره میشود، وحشی، همهچیز — یک جور با همهٔ کف و همهچیز دارد شوخی میشود. دو ویژگی واقعاً برخورد این فیلم در سراسر فیلم وجود دارد: یکی همین حالتِ تمسخر و یکی حالتِ به شدت سیاهبودن و ناامیدبودن نسبت به همهچیز. هیچ شخصیت مثبتی آنچنان وجود ندارد؛ حتی با علی عابدینی هم کمی به هر حال این حالت — دیگر قرار است تنها شخصیتی که به نوعی شخصیت مثبت است علی عابدینی باشد، ولی او هم چندان از ریشهٔ مثلاً تمسخر — جایی خلاصه یک تککناری به علی عابدینی هم در فیلم هست.
من اینجا را که کمی در فیلم نگه داشتم برای اینکه خود این صحنه — حتی این احساسِ خیلی احتمالاً صادقانهای که این دختر اینجا نشان میدهد نسبت به هامون — این هم بیشتر از اینکه خندهدار باشد یک جور از این نوع بهاصطلاح نگاهی است که یک عده از زنها — شیفتگیای که نسبت به چنین مردهایی دارند — یک حالت دلزدگی و چیز وجود دارد، بهاصطلاح مسخره کردن وجود دارد. ببینید، یک بار این است که من به یک حالت مکاشفهای برسم که خیلی از فعالیتهایی که مردم جدی میگیرند مسخره است، یا به این برسم که کل هستی هیچ چیز جدی در آن نیست. به نظر من هر کسی که این احساس را تعمیم بدهد به کل هستی دچار یک مشکلی از همین نوع است؛ ولی اگر نه — مثلاً جدی گرفتن بیش از اندازهٔ مسائل شغلی، نمیدانم مسائل روابط — مثلاً فرض کنید بین روابط دوستانه، انسان و والدین، هر چیزی را بیش از اندازه جدی گرفتن — آره، فکر میکنم میتواند اتفاقاً نشانهٔ رشد باشد. یعنی هر — ببینید اینگونه بگویید: شما رشد آدمها را اصولاً اینگونه میتوانید ارزیابی کنید که جدیترین چیز برایشان چیست. بچهها بازی را واقعاً جدی میگیرند.
رشد و تغییر جدیتها
برای یک بچه ممکن است بازی کردن اینگونه نباشد که حالت خیلی جدی است: عروسکبازی مثلاً فرض کنید یک بچه ممکن است کاملاً همراه با تمام احساسات و چیزهای زندگیاش باشد. ولی همینطور که بزرگ میشود، رشد کردن نتیجهاش این است که آن چیزهایی که قبلاً جدی بوده دیگر جدی نیست و حالا چیزهای دیگری جدی است: مثلاً در دوران نوجوانی و جوانی ممکن است روابط و احساسات عاشقانه خیلی جدی باشد؛ همینطور که رشد میکند ممکن است چیزهای جدی دیگری بیایند و جانشین شوند و آنها کمرنگتر بشوند. ولی اگر لحظهای برسد که هیچچیزی جدی نیست، من فکر میکنم اینجا یک اختلالی در رشد پیش آمده است. یعنی مثل این است که آدمی مثلاً آن تفکر و اینها را در کلاس روانکاوی خیلی به تفکر اصالت نداده؛ اینکه با تفکر کسی به این نتیجه برسد، تفکر در ظاهر است. به هر حال آره، من فکر میکنم اصولاً وقتی آدمی هیچ چیزی جدی دیگر در زندگیاش نیست دچار یک جور مشکلی شده؛ مشکلی که مربوط به رشد است، مثل یک جور انحراف پیدا کردن به سمتی یا رشدنکردن. مثل اینکه فرض کنید آدمی در حالت کاملاً کودکانهٔ خودش بماند: هیچچیزی از دنیای بزرگسالی را درک نمیکند؛ چون درک نمیکند بنابراین نمیفهمد که چرا جدی است. مثل — مثل یک بچهای که نمیفهمد چرا برای مثلاً برادر بزرگترش علاقهاش به دختر همسایه اینقدر جدی است؛ برای بچه قابل فهم نیست. چیزی که برای بچه قابل فهم است همان بازی — مثلاً عروسکبازی — ممکن است خیلی جدیتر باشد. حالا اگر این آدم بزرگ بشود و یک جور وارد دورهٔ نوجوانی و جوانی بشود ولی آن رشد — مثلاً — که باید حالا چیزهای جدی جدیدی در زندگیاش ظاهر شوند را نکند، بازی دیگر نمیتواند خیلی برایش جدی باشد: از آن مرحلهٔ کودکی یک جور به طور طبیعی جدا شده، جدایش کردهاند؛ چیز جدی دیگری هم پیدا نکرده. بنابراین حالا اینجا ممکن است افکاری سراغش بیاد، استدلالهایی که کلاً دنیا مثلاً کاملاً غیرجدی است؛ و من هیچجور نگاه جدی به دنیا را — چیز نمیکنم — نمیتوانم توجیه کنم. فکر میکنم همیشه یک جور اختلال در رشد است که آدمها به جایی میرسند که تفکرات مثلاً پوچانگارانه پیدا میکنند؛ در واقع چیزهایی را نمیفهمند، مثل اینکه وارد لایههایی از هستی باید میشدند که نشدند. برای همین آن چیزهایی که دنیایشان را تشکیل میدهد دیگر برایشان جدی نیست. مثل — دقیقاً مثل کودکی که باید وارد آن دورهٔ نوجوانی و مثلاً جدی شدن روابط انسانیاش با دیگران، با جنس مخالف، تشکیل خانواده بشود ولی نشده: اختلال در رشد دارند؛ بازی هم که جدیتش دیگر برایش معنا ندارد، حالا در یک دورانی که هیچی جدی نیست. و من چیزی غیر از این واقعاً نمیبینم؛ فکر میکنم تا تهش اگر رشد به طور طبیعی اتفاق بیفتد همیشه چیزهای خیلی جدی و جدیتر — یعنی چیزهای قدیمی جدی بودنشان را در حالت طبیعی از دست میدهند به دلیل اینکه چیزهای جدیدی کشف میشود که آنها جدیترند — نه اینکه یک دفعه آن جدیتر که کشف میشود همهچیز یک دفعه جدی بودنش از بین برود. یعنی این مقطعها اینشکلی است که نیستانگارانه، افکار مثلاً فلسفیِ نیستانگارانه — نمیدانم — ناراحت که نمیشود. در کلاس روانکاوی اصولاً فلسفه و افکار و اینها خیلی جدی نیست؛ معمولاً محملش یک جور حسهای غیرعادیای است که باید تحلیل کرد — که مثلاً چگونه آدمی به اینجا میرسد. با تفکر نیست: چی میشود که آدمی چنین فکرهایی به ذهنش برسد؟ یعنی مثلاً وقتی نیچه به دنیا نگاه میکند و هیچ معنا و — نمیدانم — چیزی در آن پیدا نمیکند، با تفکر نیست؛ حسش نسبت به دنیاست. حالا کاملاً از این — الان میخواهد برگردد که بگوید «آقا تو چرا حس میکنی؟» — نمیتوانی بگویی نیچه دو دو تا چهار تا تفکر کرده و به این نتیجه رسیده که واقعاً چیزی در دنیا جدی نمیبیند و سعی میکند این را بیان کند. من به نظرم به نیچه این حرف را درست نیست که بگویم؛ مثلاً شاید تا حدودی آلبر کامو نمایندهٔ چنین احساسی نسبت به هستی باشد: لااقل آن شخصیت اصلیِ بیگانه خیلی اینگونه است که هیچ درکی از یک چیز جدی واقعی ندارد، خیلی در دنیای بیروح و چیزی — و دقیقاً در چنین فضای ذهنیای است که با همهچیز میشود شوخی کرد، همهچیز را میشود مسخره گرفت؛ مرگ را میشود — با مرگ میشود شوخی کرد. خیلی از جاهای خندهدار و مثلاً مطایبهآمیز فیلمهای تارانتینو جاهایی است که کسی به یک طرز خندهداری کشته میشود؛ این خیلی عجیب است. نامجو هم اینگونه است — من خیلی نامجوشناس نیستم، خیلی.
ببین، دربارهٔ این صحنه — خودش جالب است که آخرین باری که یک جور از طرف مهشید چیزی میبینیم با مادر مهشید طرفیم و واقعاً هیچ منطقی برای این صحنه نمیبینم غیر از این حالت بهاصطلاح اینکه دیگر از نیمهٔ دوم فیلم زن تبدیل به مادر شده: یعنی همسر وجود ندارد، مادرها هستند که کمکم ظاهر میشوند. بگذارید — این بحثی که قرار بود در کارنامه — که فکر میکنم شروع نکنم، شاید بهتر باشد — در مورد مسئلهٔ افسردگی و تفاوتی که افسردگی در مرد و زن دارد قرار شد چیزهایی بگویم.
افسردگی در مرد و زن
مطمئن بشوم که چیزی جا نینداخته باشم از آن موتور که در صحنهٔ ما هست. متوجهاید یک جایی چقدر مسئلهٔ بازگشت به کودکی به معنای واقعی کلمه پررنگ است؛ و تأکید من بر این است که هیچ چیز، هیچ پیشرفت واقعی اینجا وجود ندارد. آقا، مثلاً یک نمونهای از آن حالت تلفیقی که — در کیوگا علی عابدی هست که نمیتواند ناخودآگاه خیلی باشد — این ژنیه که اینجا علی عابدی را با بادبادک میبینیم که اصلاً کاملاً از حالت طبیعی خارج شده: یعنی تلفیق دنیای کودکی؛ یعنی حتی آن علی عابدی که اوج مثلاً بزرگسالیاش هم هست اینجا به شکلی کودکانه و طنزآمیز در واقع بازسازی میشود. فکر میکنم همین بادبادکی که بعداً دست بچههاست؛ بنابراین آره، نمیتوانم معنی خوبی به آن بدهم که بادبادک دستش گرفته — همان بادبادکی که اینور هم بچهها دارند با آن بازی میکنند. دیگر حالا یک دوباره ظاهر نمیشود و میگفتیم مثلاً یک جور رنگش — نمیدانم — نشانهٔ فلان و اینها. واقعیت این است که اینجا اوجِ این حالت — حرفهایی که در این صحنه زده میشود، چی میشد، همهچی خوب بود، نمیدانم اینها — من میخواستم حالت کودکانهای که این صحنه دارد با بین — نمیدانم — زمین و چند تا و اینها واقعاً مکملش است: آن هم یک جور خداحافظیِ علی عابدی است که او هم بادبادک به دست مثلاً دارد میرود و توجهی هم که به ما ندارد، فقط یک لحظه ظاهر شدن. اما نکته این است که بادبادک، همین بادبادکی است که اینجا دست این دختربچه است؛ بنابراین شیء خاصی است که نه معنی خاصی بخواهی از آن بگیری — یک شیء کاملاً بازیچهٔ بچگانه است.
یعنی تصور میکند که او هم یک جور دارد با مثلاً مفاهیم عرفانی بازی میکند. من تقریباً چیزی که دارم میگویم چیزی شبیه همین است؛ من با این تأکیدی که شما میگویید، ولی اینکه علی عابدینی هم در ذهن هامون با آن چیزهای کودکانه دارد قاطی میشود — حالا نمیدانم؛ من خودم فکر نمیکنم درست باشد که بخواهیم بگوییم هامون نظرش دربارهٔ علی عابدینی تغییر کرد. چیزی که شما میگویید چنین محتوایی دارد. آره، ولی فیلم — ببین، فیلم این را نمیگوید: یعنی شما — باز آخرین بار دیدگاه هامون نسبت به علی عابدینی این نیست که یک جور غیرقابلدسترسبودن در علی عابدینی است؛ نه اینکه حالت تحقیرآمیز داشته باشد. آره، نمیدانم. به هر حال منظورم این است که این را یک جور مثل بازیبودن عرفان — حتی به آن معنایی که علی عابدینی مثلاً دارد — نمیدانم؛ فکر میکنم اگر این بادبادک اینجا نبود شاید کمی ممکن بود با شما همراهی کنم، ولی واقعاً به دلیل وجود این بادبادک — که بعداً در دست آن بچه میآید — اول تصویر علی عابدینی میآید و اصلاً به آن معنا نیست. فکر میکنم یعنی خیلی آن نماد — یعنی شما این دختر را هم اینجا نمادی از پرواز و عرفان و اینها میدانید و در دستش هست؛ فکر میکنم بیشتر بازیچه است: اینجا با یک سری — سبز و بی و فلان — اینها که اسباببازی بچههاست روحیه و به هر حال ذهنیت هامون نمایش داده میشود. حالا مخالف نیستم با ایدهٔ شما ولی خیلی حس خوبی هم به من نمیدهد که زیادی این بادبادک را جدی بگیرم؛ فقط فکر میکنم همان یک توهم کودک است: قاطی شدنِ علی عابدینی با یک چیز کودکانه از دید هامون — حالا به قول شما میتواند آن چیز کودکانه همان وسیلهٔ پرواز و عرفان و اینها باشد؛ کمی بیشتر مثلاً به این صحنه معنا بدهیم که اینگونه بادبادک هم باشد. بگذارید کلاً این فیلم هامون را تمام کنیم؛ بس است، واقعاً بس است دربارهاش بحث کردن؛ برویم سراغ یک سری بحثهای دیگری. میشود دربارهٔ یک کار هنری دیگر صحبت کرد. یک مسئلهای هم مانده که قرار بود دربارهاش صحبت کنم: من چند بار اشاره کردهام که برای مثلاً مرد — نمیدانم — شور زندگی در آنیماست و این حرفها؛ و بعد آن سؤال پیش آمد که مثلاً اگر زنها شور زندگی خودشان را دارند اینها چگونه افزوده میشوند؟ چه فرقی بین افسردگی به معنای مردانه و زنانه هست؟ این چیزی نیست که بخواهم یک جلسه دربارهاش بحث کنم و چیزی هم نیست که بخواهم پنج دقیقه دربارهاش توضیح بدهم. به هر حال فکر میکنم حالا شاید یک موضوعی را برای صحبت انتخاب کنیم و بعداً در حاشیهاش دربارهٔ این موضوع هم بحث کنیم.
پالیفیکشن و جلسات آینده
پیشنهادهایی که شده بود و میشود برای ادامهٔ کار از آنها استفاده کرد: یکی کسی با یک فیلم خاصی و — جان — آها، پالیفیکشن؛ نمیدانم، پالیفیکشن موضوع خیلی خوبی است. من خیلی برایم راحت نیست که مثلاً بخواهم دربارهٔ پالیفیکشن بحث کنم؛ ولی به هر حال پالیفیکشن فیلم جالبی است، خودش موضوعیت دارد و بد نیست دربارهاش صحبت کنیم — نمیدانم؛ اگر پالیفیکشن در اختیارتان هست بد نیست حالا فعلاً پالیفیکشن برای جایی آپلود بشود که کسانی که میخواهند ببینند. با اطمینان نمیگویم کِی دربارهاش صحبت کنم ولی میخواهم حداقل یک جلسه دربارهاش بحث کنم. یک فیلمی هست — کیشلوفسکی — که معرفی کردم و خیلی خوب بود که قاطی با همین فیلمها، فیلم هامون، دربارهاش صحبت کنیم؛ چون آن هم به شدت خیلی زیادی تعارضهای خانوادگی دارد که از فرهنگ مردسالار میآید و اینها. فیلم امریکن بیوتی هم خیلی فیلم خوبی برای تکمیل اینجور بحثهاست ولی فکر میکنم میخواهد یک برنامهریزی نمایشی دارد، بنابراین باید یک تمریناتِ قابل نمایش کردنش انجام بشود. و من فیلمی — اخیراً دیدم؛ تلویزیون ایران هم پخش کرده — به اسم رایزینگ که فیلم سادهای است ولی جالب است برای بحث روانکاوی: اگر دیده باشید داستان مردی است، پدری که با دو تا پسربچهاش زندگی میکند و جایی احساس میکند به او الهام شده که باید دیوها را از بین ببرد، و بعد آدمها را — فرشته میآید به او معرفی میکند و اینها را میکشد، مثلاً جایی چال میکند. ندیدهایدش؟ فیلم کمی ترسناک است با مایههای مثلاً روانی و اینها که به یک پایان جالبی میرسد. فکر میکنم بد نباشد برای اینکه یک جنبهای — حداقل از نقد روانکاوانه — شاید بشود آنجا بیشتر دربارهاش بحث کرد. یک موضوعی هم یک نفر پیشنهاد کرد که خیلی ترسناک است: موضوع بحث کردن دربارهٔ پسرکشی در شاهنامه — که یک جور به هر حال خطر است؛ راحت نیستم برای اینکه خیلی شاهنامهدان نیستم و اصلاً حوصله ندارم برای یک بحث به هر حال مثلاً به این منظور همهٔ شاهنامه را بخوانم. و مورد برای موضوع جالبی است که فکر میکنم حداقل داستان رستم و سهراب به عنوان یکی از مهمترین داستانهایی که آدم میتواند در کلاسیک ایران — واقعاً این داستان شگفتانگیز است، غیرکلاسیکی است: تو نمیتوانی انتظار داشته باشی رستم، قهرمان مثلاً ملی و بزرگ شاهنامه، دچار چنین فظاحتی بشود که به نامردی پسر خودش را بکشد. به هر حال اینجا یک موضوع جالبی برای بحث کردن هست؛ من حالا حداقل موضوع را مطرح میکنم ولی اصلاً اسم اینکه دربارهاش صحبت کنم ندارم. یادم نیست دیگر چه چیزهایی به عنوان موضوع پیشنهاد شده ولی اگر چیزی را فراموش کردهام به من یادآوری کنید یا اگر پیشنهاد جدید دارید مطرح کنید. هرچه پیچیدهتر باشد — و شاهنامه یک جور است که من هیچ انتظاری ندارم آدمها بروند شاهنامه را بخوانند برای اینکه یک بحثی را گوش بدهند — و اگر با آن موضوع آشنا نشده باشید ممکن است من بیایم چیزی دربارهاش بگویم خیلی جالب نیست — یکی از آن آدمهایی که حوصله نمیکند شاهنامه را بخواند، البته خود من هم در این مورد خاص: نه هیچوقت کامل خواندهام، نه خیلی چیز — تسلط دارم. یک نفر پیشنهاد کرد — خیلی پیشنهاد خوبی است — که کمی برای اینکه از این فضای هنری فاصله بگیریم بحثی بکنیم دربارهٔ همکاریای که یونگ با پائولی داشته: با فیزیکدان معروفِ اواسط قرن، که یک جور ایدههای یونگ را وارد فیزیک — مثلاً پائولی خیلی ارادت داشت نسبت به یونگ و خیلی ایدههای یونگ را میپسندید و به عنوان فیزیکدان خیلی برجسته میل داشت که ایدههایی برای توجیه چیزهای عجیب و غریبی که در مکانیک کوانتوم دیده میشود از مفاهیم یونگی استفاده کند. یک کتابی هم نوشته تحت عنوان «اتمها و روح». من چیزهای دستوپاشکستهای میدانم ولی موضوع برای خودم خیلی جذاب است: یعنی با اینکه خیلی مسلط نیستم دوست دارم اگر منبع خوبی باشد مطالعه کنم و بیاییم یکی دو جلسه دربارهاش صحبت کنیم — که کمی هم دربارهٔ فیزیک — و سعیام این است که نشان بدهم هر چیزی چیزهای متنوعی را میشود در واقع انتخاب کرد و خیلی مهم نیست چه جور فیلمی، جلسهٔ هنری یا چه جور. یک پیشنهاد خیلی خوب و البته سخت: بحث کردن دربارهٔ انیمیشن داستان Tale of Tales که یکی از دوستان پیشنهاد کرده. موافقم؛ ولی میخواهم اعلام بکنم که خیلی کار سختی است، یعنی نسبت به حتی شاید از این انیمیشنها هم کمی سختتر باشد؛ و چیز فوقالعادهای است.