او اعلام میکند که قرار است دربارهٔ دو فیلم اول تارانتینو، رزروار داگز و پالپفیکشن، صحبت کنند و از جای کوچکی شروع کنند تا سینمای پستمدرن و خود پستمدرنیسم را بفهمند. پیش از فیلمها دو مقدمه میآورد: هنر کلاسیک و هنر مدرن و رسیدن به دوران پستمدرن با زبان والد و کودک، و رشد فرهنگ و دور شدن انسان از طبیعت. بعد به تارانتینو میرسد که به گفتهٔ او هنری دربارهٔ هنر میسازد، و در پایان دربارهٔ خشونت رزروار داگز حرف میزند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
اعلام برنامه: فیلم و بحثهای پیرامون
فکر میکنم میتوان یک فیلم را مبنا قرار داد و دربارهٔ مسائل پیرامون آن بحث کرد؛ مثلاً دربارهٔ بحران میانسالی به بهانهٔ فیلم هامون. همان ایدهای که دربارهٔ هامون پیاده کردم؛ اینکه یک فیلم را بگیریم ولی واقعاً در بحثهایی حولوحوش آن باشیم. مثلاً یک جلسه دربارهٔ بحران میانسالی صحبت کنیم، به بهانهٔ اینکه دربارهٔ فیلم هامون صحبت میکنیم؛ یا دربارهٔ نوع مشکلات مدرن یا پستمدرنی که برای خانواده و رابطهٔ زن و مرد در جامعهٔ مدرن پیش آمده. در عین حال، مثالها را میتوانیم از آن فیلم بگیریم. به نظرم ایدهٔ بدی نیست که به جای اینکه خیلی متمرکز شویم و صرفاً دربارهٔ یک فیلم صحبت کنیم، سعی کنیم نقدی از آن فیلم داشته باشیم و بعضی از جنبههایی را که آنجا به طور طبیعی مطرح میشود، به دلیل اهمیت خودشان، کمی موضوع قرار بدهیم. کاری که الان در ذهنم دارم این است که قرار است چند جلسهای انجام بدهیم و، به دلیل اهمیت موضوعهایی که پیش میآید، عجلهای ندارم کار را تمام کنم.
اما آن پیشنهادی که در همین کلاس مطرح شد، که دربارهٔ فیلم پالپفیکشن صحبت کنیم، واقعیتش من خیلی تمایل نداشتم؛ حالا اینطور در خودم تمایل ایجاد کردهام که دربارهٔ پالپفیکشن صحبت کنیم و برای اولین بار این کار را انجام بدهیم. ایدهٔ من این است که دربارهٔ دو فیلم تارانتینو صحبت کنیم؛ یعنی اول دربارهٔ فیلم اولش، رزروار داگز، صحبت کنیم، بعد دربارهٔ پالپفیکشن، که این خودش کلی طول میکشد. اینها فیلمهاییاند به یک معنا پیچیده و عجیبوغریب، علیرغم ظاهر سادهای که دارند؛ ظاهرشان هم خیلی ساده نیست. ولی همانطور که از اسم پالپفیکشن برمیآید، پالپاند؛ یعنی پالپفیکشن، داستان مثلاً عامیانه یا عامپسند. بنابراین به نظر میآید جای بحث چندانی نداشته باشند، ولی ظاهرشان از نظر فرمی پیچیدگیهایی دارد.
جذابیتی که این کار برای من پیدا کرده از این جهت است که خود تارانتینو و سینمای تارانتینو شاید یکی از مشخصترین سینماهایی است که به عنوان سینمای پستمدرن شناخته میشود و لااقل جنبههایی از پستمدرنیسم به طور خیلی روشن در کارهای تارانتینو وجود دارد. میخواهم سعی کنم دربارهٔ این دو فیلم و کلاً سینمای تارانتینو، سینمای پستمدرن و خود پستمدرنیسم بحث کنم — یعنی مثل اینکه از جای کوچکی شروع کنیم و بعد سعی کنیم این را به عنوان قطعهای، مثلاً یک کار هنری، در فضای کلی پستمدرنیسم — که حتی فضای اجتماعی و سیاسی هم هست و فضای فرهنگی همراهش است — درک کنیم.
تارانتینو، سینمای پستمدرن و پستمدرنیسم
طبعاً یک بخش عمدهٔ مایهٔ بحثها جنبهٔ تحلیلهای روانکاوانه پیدا میکند؛ یعنی از خود فیلمها گرفته تا روشن کردن مثلاً ویژگیهای پستمدرن. این ایدهای است که فعلاً میخواهم از این جلسه شروع کنم: کمی فضای پستمدرن بگویم و کمی تارانتینو را به شما معرفی کنم؛ مقدماتی بگویم و زمینههایی بدهم. قرار است فیلم خشنی ببینید، فیلمی که ممکن است جاهایی تماشای آن از نظر اخلاقی خیلی راحت نباشد؛ همینطور دربارهٔ پالپفیکشن. یک جور ویژگیهای غیراخلاقی یا ضداخلاقی در کارهای تارانتینو هست؛ در عین حال — بعداً در این مورد بیشتر صحبت میکنم — یک جور اخلاق هم در کارهای تارانتینو وجود دارد. این بحث دربارهٔ اینکه فیلمها اخلاقیاند یا ضداخلاقی، بحث متداولی دربارهٔ سینمای تارانتینو است. به هر حال این فعلاً ایدهٔ من است؛ یعنی موضوعِ بحث دربارهٔ پالپفیکشن در ذهن من به این تبدیل شده است.
اول به اینجا رسیدم که پالپفیکشن را نمیتوانم بدون اینکه دربارهٔ مقدماتش، یعنی فیلم قبلیاش، کمی صحبت کرده باشم، خوب دربارهٔ آن بحث کنم. نکتهای هم هست که جدا از مسئلهٔ سینمای تارانتینو و هنر پستمدرن در ذهنم دارم و برای این جلسات تازه است: مقایسهٔ دو فیلم با همدیگر را تا حالا ما انجام ندادهایم. یعنی اگر یونگ میخواست نقد فیلمی انجام بدهد — همانطور که وقتی میخواست رؤیایی را تفسیر کند به آدمها میگفت «سری رؤیاهایتان را بیاورید؛ من یکی را تفسیر نمیکنم» — قطعاً سبک کاریاش این میشد که همهٔ آثار مثلاً یک هنرمند را بگیرد، به ترتیب مطالعه کند، سعی کند عنصرهای مشترک را پیدا کند و بگوید چگونه بعضی از چیزهایی که مثلاً در اولین اثر ظاهر شدهاند تغییر میکنند و به کجا میرسند، و الی آخر.
دو اثر اول تارانتینو
حداقل برای این جلسات، فکر میکنم امکان اینکه بتوانیم مفصل دربارهٔ کل آثار تارانتینو بحث کنیم مقدور نیست؛ ولی دو اثر اولش، چون اول و دومی هستند، قابل بحثاند و چیزی کم ندارند. قبلش دو کار دیگر هم کرده که کارش این نبوده؛ در واقع فیلمنامهنویسی بوده. من در بخشی از بحثم میخواهم به این مقدمات هم اشاره کنم و فکر نمیکنم خیلی لازم باشد که حتماً کارهای قبلیاش را هم ببینید، البته خوب است؛ خوب است که از فیلمنامههایی که نوشته هم در جریان باشید. ایدهٔ کلی من این است که برای اولین بار سعی کنیم چند اثر از یک نفر را بحث کنیم؛ مثلاً شما المانهای مشترک دو فیلم تارانتینو را سعی کنید دربیاورید، میبینید که خیلی چیزها روشن میشود. چیزی که در یک اثر هنری ممکن است تصادفی به نظر برسد، اگر تکرار شود میفهمید — همانطور که یک رؤیا وقتی تکرار میشود، شما بهنوعی میفهمید که این چیز مهمی است. اگر عنصری در همهٔ کارهای یک فیلمساز به شکلی ظاهر شود، نشان میدهد اینجا مسئله خیلی سادهای نیست.
بگذارید این مثال خیلی ساده را بزنم: شما الان پالپفیکشن را که ببینید، جایی از این فیلم — که تقریباً سه داستان دارد، چهار داستان دارد که در همدیگر روایت میشوند — یکی از قهرمانهای فیلم دنبال ابزاری میگردد؛ مثلاً یک ابزار قتاله. چند نفر از شما، حاضران، این فیلم پالپفیکشن را دیدهاند؟ یک نفر، دو نفر، سه نفر. چند نفر رزروار داگز را دیدهاند؟ هیچکس. باور کنید با همین انگیزه که وقتی تصمیم گرفتم دربارهٔ پالپفیکشن بحث کنم خودم را مجبور کردم — از لحنم میفهمید که رابطهام با تارانتینو چگونه است — به زحمت این فیلم جدیدش را دیدم و واقعاً نزدیک بود پشیمان شوم که دربارهٔ تارانتینو بحث کنم. فیلم جدیدش به نظر من فیلم بدی است. دو فیلم اولش را احساس نمیکنم فیلمهای بدی باشند: آنقدر نوآوریهای فرمی در آنها هست، آنقدر چیز در آنها هست که آدم احساس میکند به هر حال بهنوعی کارهای مهمی از نظر هنری هستند. ولی فیلم جدیدش را نفهمیدم که چه چیز جالبی در آن هست؛ فکر میکنم مجموعهای طرفدار پیدا کرده که هرچه بسازد خوششان میآید، یعنی سلیقهٔ مشترکی با او دارند.
پالپ فیکشن و آلت قتاله
شما در پالپفیکشن میبینید که جایی کسی دنبال یک آلت قتاله میگردد؛ میگردد، اتفاقاً در مغازهای از آن جاهایی که بهاصطلاح خنزرپنزرفروشی است، بنابراین هر چیزی پیدا میشود. الان ترتیبش یادم نیست ولی فکر میکنم اول یک چوب بیسبال میخواهد، برمیدارد؛ یک ارهبرقی؛ چکش. خلاصه چیزهایی را برمیدارد و اول در ذهن خودش هم — یعنی حرکتهایی میکند — امتحان میکند که با این میشود این کار را کرد. مثلاً ارهبرقی را که به دستش میگیرد کمی اینگونه میکند؛ مثلاً تصور میکند که میتواند با این کسی را بکشد.
شمشیر سامورایی برای تارانتینو خیلی مهم است؛ یعنی تارانتینو یک جور علاقهٔ خاصی به سنت سامورایی و اینها دارد. هرچند نهایت سعیاش را در پالپفیکشن میکند که این شمشیر شخصیت پیدا کند. این لحظهای که شمشیر نمایش داده میشود، یعنی برای کارگردانی طوری رویش تأکید انجام میشود، ولی باز شاید کسی وقتی پالپفیکشن را میبیند خیلی متوجه اهمیت این شمشیر نشود. ولی وقتی مجموعهٔ آثار تارانتینو را نگاه میکنید — که اصلاً دو فیلم اساسی ساخته که شخصیت اصلیشان در واقع شمشیر سامورایی است — اگر کیلبیل مثلاً یک را نگاه کنید، مهمترین شخصیت این فیلم همان شمشیر است که یک جور خاصی ساخته میشود و با آدابی مثلاً به قهرمان فیلم تحویل داده میشود.
بنابراین اصلاً میتوانید این ویژگی را در نقد داشته باشید: اگر منتظر بمانید تا کسی چند کار انجام بدهد، از شباهتها و تفاوتها و تغییرهایی که در این مدت در کارهای یک هنرمند رخ میدهد، نقدهای خیلی بهتری میشود نوشت. و این سنتی است در نقد نوشتن، در همهٔ زمینههای هنری، که مجموعهٔ آثار را نقد میکنند. ممکن است در مجلات، تکتک، دربارهٔ آثار بحث شود — کسی فیلمی میسازد، داستانی مینویسد یا کاری انجام میدهد؛ ولی وقتی کسی مرور میکند — مثلاً کتابی مینویسد دربارهٔ یک شخصیت هنری و کل آثار را با همدیگر میسنجد — معمولاً چیز عمیقتری به وجود میآید. و به هر حال این تجربهٔ خوبی است که این دو کار را کنار همدیگر بگذاریم و کمی سعی کنیم با همدیگر مقایسه کنیم.
تخصص و دیدن آثار تارانتینو
تمهای مشترک را سعی کنیم بفهمیم و کمی هم خودمان را آزاد بگذاریم. من فکر نمیکنم همهٔ کارهای تارانتینو را دیده باشند؛ شما تخصص در زمینهٔ تارانتینو ندارید. بعد از پالپفیکشن جکی براون را ساخته، بعد کیلبیل را ساخته؛ بین دو کیلبیل و این آخری چیزهایی هست: یک اپیزود در فیلم فور رومز ساخته. فکر میکنم راستش وقتی کیلبیلها را دیدم تغییر نکردم. اول پالپفیکشن را دیدم چون یک دفعه خیلی سر و صدا ایجاد کرد. خیلیها هم اینگونهاند: اولین فیلمی که از تارانتینو دیدهاند پالپفیکشن است؛ آن فیلم رزروار داگز را ندیدهاند و بعداً برگشتهاند آن را دیدهاند — هرچند آن فیلم هم در آمریکا مورد توجه قرار گرفت، ولی نه در حد اتفاقی که برای پالپفیکشن افتاد.
بگذارید کلیاتی دربارهٔ پستمدرنیسم و هنر پستمدرن بگویم؛ بعد مقدماتی دربارهٔ خود شخص تارانتینو و کاری که مثلاً کرده و میکند — تا حدودی مثلاً ویژگیهای سبکی کارش — و مخصوصاً مقدماتی برای دیدن فیلم رزروار داگز. برویم سراغ این پدیدهٔ پستمدرنیسم، مخصوصاً با تأکید بر تأثیرهایی که بر زمینههای هنری گذاشته. اول میخواهم یادآوری کنم: من یک بار در اواخر جلساتی که دربارهٔ فروید داشتیم، دربارهٔ مدرنیسم و پستمدرنیسم گفتم و آنجا هم دقیقاً همینطور، بیشتر فکر میکنم با تأکیدم روی زمینههای هنری بود، ولی ایده کاملاً ایدهٔ کلیای است. میخواهم کمی آن را تکرار کنم. اتفاقاً آن ایده بیشتر یونگی است تا فرویدی، ولی از اصطلاحات مثلاً سهگانهٔ فرویدی — به شکل کودک، والد، بالغ — استفاده کرده بودم و همان را در زمینهٔ فروید گفتم.
اگر بخواهید برای دوران کلاسیک تعریفی بدهید — چه در هنر، چه به طور کلی، فضای کلاسیک؛ من به طور خاص هنر کلاسیک — هنر کلاسیک هنری است که زیباییشناسی خودش و محتوای خودش را از قواعد از پیش تعیینشدهای میگیرد. یعنی مثلاً وقتی به موسیقی کلاسیک نگاه میکنید، موسیقی کلاسیک قاعده دارد: شما ببینید که چگونه باید هارمونی ایجاد کنید. در کلاس به شما درس دادهام که این آکورد را بعد از آن آکورد نباید مثلاً استفاده کنید؛ این زشت است، آن یکی زیباست.
هنر کلاسیک: خط نستعلیق
بگذارید مثالی بزنم — مثالی که آن دفعه هم فکر میکنم به آن اشاره کردم، مثال خیلی خوب هنر کلاسیک — خطاطی در فرهنگ ما. شما وقتی استاد خط نستعلیق هستید که چارچوبها و قواعد زیباییشناسی خط نستعلیق را دقیقاً رعایت کنید؛ یعنی اگر الف قرار است سه نقطه باشد، الفتان باید سه نقطه باشد، نباید الفتان سه نقطه و نیم باشد — که بگویید «من اینجا خوشم آمد، این الف را کمی قدش را کشیدهتر نوشتم». هنرِ خطاط — وقتی نستعلیق مینویسید، نه خط شکسته — همین است. خط شکسته کمی مدرن است، به خاطر اینکه قواعد کمتری دارد.
شما وقتی خط نستعلیق مینویسید، مخصوصاً وقتی کتابت میکنید — یعنی کتابی را به صورت نستعلیق مینویسید — استاد کتابت کسی است که کمترین نوسان را در تمام کتاب داشته باشد. یعنی صفحهٔ اول و وسط و آخر را که نگاه میکنید، پهنای همهٔ الفها و قدشان — همهشان — بهنوعی مثل حروف تایپی با هم بخورد. استاد کتابت نستعلیق در ایران مرحوم میرحسین میرخانی بود؛ یکی از آن برادران میرخانی. شما هیچ تغییری در یک کتاب نمیبینید، وقتی یک نفر دارد مینویسد و ماهها طول کشیده؛ و اینکه یک نفر بتواند به حالت استانداردی در نوشتن رسیده باشد که از اول تا آخرش هیچ فرقی نکند. شما اگر مقایسه کنید — خودتان که مینویسید، دو صفحه که یک روز مینویسید — اگر صفحهٔ دوم را با اول مقایسه کنید، فرقهایی کرده است. اینکه آدمی الگوهایی اینقدر برایش جا افتاده باشد، قلمهایی که میتراشد همهشان تا یکدهم میلیمتر مثلاً با همدیگر تفاوت نداشته باشند و بعد موقع نوشتن هم همینگونه رعایت کند، این نمونهٔ خط کلاسیک است؛ نمونهٔ هنر کلاسیک است.
ویژگی هنر کلاسیک — دنیای کلاسیک — انگار این است: مثال عالیای از زیبایی و هنر وجود دارد و شما قرار است خودتان را به آن نزدیک کنید. استادان خط نستعلیق میگویند حالات روحی خطاط در خطش اثر میکند. احتمالاً همهٔ شما میدانید که اصلاً رشتهای در روانشناسی وجود دارد که ویژگیهای روانی آدمها را با استفاده از خطشان سعی میکنند بفهمند؛ یعنی اینکه یک آدم چگونه مینویسد — کلی از ویژگیهایش را شما میتوانید با نحوهٔ نگارش با قلم، وقتی مینویسد، درک کنید. کسانی که خیلی در زمینهٔ خط خبرهاند میگویند که مثلاً آرامش روحی یک خطاط را وقتی خطش را نگاه میکنید درک میکنید.
خط و حالات روحی نویسنده
یعنی آدمی که وقتی مینویسد در حال خوبی است، ویژگیهایی که خطش پیدا میکند نشاندهندهٔ چیزهایی در ضمیرش است؛ حتی وقتی نستعلیق مینویسد؛ یعنی سعی میکند نهایتاً الگوهایی را که به طور مطلق وجود دارد رعایت کند. بنابراین مثلاً فرض کنید آقای میرخانی اگر استاد کتابت است، شما باید حدس بزنید که این آدم از لحاظ تمرین زیاد — و اینکه قلمهایش را جور خاصی تراشیده که همیشه هماندازهٔ همدیگر باشند — تکنیکش را دارد، حال روحیاش خیلی عصبانی نمیشود، خیلی ویژگیهای خاصی پیدا نمیکند؛ استمراری در حالت روحیاش هست که میتواند در عرض چند ماه یک جور بنویسد.
بنابراین میخواهم این نتیجه را بگیرم: وقتی به هنر کلاسیک نگاه میکنید و میگویید هنر کلاسیک اصولاً ویژگی اساسیاش این است که از الگوهای از پیش تعیینشدهای پیروی میکند و هنرِ هنرمند این است که آن الگوها را به بهترین وجه ظاهر کند — مثل چیزی که از افلاطون نقل میشود، مثل افلاطون؛ مثل اینکه این الگوهای کمال جایی وجود دارد — هنرمند کسی است که موفق شود آن زیبایی را در جهان ظاهر کند؛ هنرمند مثل یک مدیوم است که انگار وصل میشود به آسمانها و چیزی را که آنجاست به صورت — مثلاً — یک خط زیبا که شما میبینید ظاهر میکند. نکتهای که میخواهم به آن برسم این است. آنچه گفتم، که مثلاً یک خطاط باید حالات روحیاش ثباتی داشته باشد؛ بنابراین در هنر کلاسیک ما بهنوعی دنبال این هستیم که انگار هنرمند بیشتر شبیه یک مدیوم باشد که کمترین دخالت را دارد؛ مثل اینکه این زیبایی جایی هست و این آدم قرار است برود آن را بیاورد برای ما و ما از آن استفاده کنیم. همانطور که انتظار نداریم یک پیامبر در وحیی که به او میشود دخالت کند — و پیامبر ایدهآل از نظر ما پیامبری است که پیامی را که به او میرسد عیناً نقل کرده باشد؛ نگوید «من امروز عصبانی بودم، آن آیه را مثلاً نگفتم؛ امروز خوشحال بودم، چیزی اضافه کردم» و این حرفها.
هنرمند کلاسیک هم یک روح پیامبرانه باید داشته باشد؛ انگار زیبایی را از جایی میگیرد و به بشر تقدیم میکند. این حس که زیبایی جایی وجود دارد — الگوهای زیبایی در اجداد ما، این الگوها را مثلاً بهنوعی کسب کردهاند و حالا ما سعی میکنیم آن را بیان کنیم — یک ایدهٔ کلی در هنر کلاسیک است. برای همین است که هنر کلاسیک فرمهای تکراری زیادی در آن هست، محتواهای تکراری زیادی دارد. شما ممکن است یک نمایش را هزاران بار به شکلی در یک فرهنگ نگاه کنید، که هی همان نمایش را تکرار میکنند؛ یک داستان به طور مداوم انگار گفته میشود — حالا کمی ممکن است ورژنهای مختلف داشته باشد؛ یا نمونهٔ مشخصش خطاطی: شما قرار است طبق قواعدی چیزی را بنویسید.
حالا هنر مدرن و دنیای مدرن — واقعاً میتوانید بگویید که یک تفاوت اساسیاش این است که بهنوعی درست برعکس است و تبدیل میشود به ضدکلاسیک. یعنی هنرمند مدرن احساسش این نیست که زیباییای جایی هست که قرار است من مثل مدیوم وصل شوم و آن را منتقل کنم؛ قواعدی وجود دارد که من قرار است این قواعد را رعایت کنم و زیباییای خلق کنم — بلکه اتفاقاً قرار است من مدیوم نباشم؛ قرار است من خودم را، حالات روحی خودم را بیان کنم. محتوای جهانیای وجود ندارد که ما بخواهیم آن را بیان کنیم. این مثل یک جور تأثیر پلورالیسم و فردگرایی است: قرار است هر کسی حرف خودش را بزند، حرف دل خودش را بزند.
شما مثلاً شعر نو را با شعر کلاسیک مقایسه کنید. شعر کلاسیک از نظر فرم قیدوبند زیادی دارد و چیزهای حاضرآمادهٔ زیادی هم در شعر کلاسیک هست. مثلاً سبک عراقی را در ادبیات خودمان نگاه کنید؛ مثلاً حافظ. این نوع سمبولیسمی که در شعر حافظ هست، ویژگی شعر عراقی است. حافظ گل و بلبل را برای اولین بار اختراع نکرده؛ حافظ مثلاً فرض کنید از توتی شکرخوار برای اولین بار صحبت نکرده — و صدها چیز دیگر که آنجا به عنوان تمثیل استفاده میشود، ابزارهایی در دست شاعر هستند که به تدریج به وجود آمدهاند. در حالی که در شعر نو فقط مسئله این نیست که از نظر ریتم، آن ریتمهای ثابت شعر کلاسیک را کنار گذاشته؛ هر شاعری زبان خودش را ابداع میکند و قدرت یک شاعر نوپرداز اصلاً اینگونه سنجیده میشود که این آدم چقدر آدم مستقلی است.
فکر میکنم یک بار این نکته را شاید همان جلسه گفتهام — نمیدانم حرفهایم چقدر با آن جلسه اشتراک پیدا میکند. شما به عنوان مثال وقتی نیما دارد از داروک صحبت میکند، این داروک سابقهای در ادبیات فارسی ندارد. خودش که دارد دربارهٔ داروک صحبت میکند — وقتی دربارهٔ داروک صحبت میکند، شما بیشتر باید احساستان این باشد که الان که این شعر را میگوید احتمالاً دارد داروک را نگاه میکند. یعنی اگر از این حرف میزند که شمعی آمده و دارد دور مثلاً چراغی میچرخد، این مشابه آن پروانهای نیست که با شمع در شعر مثلاً عراقی نماد مثلاً عشق و پذیرفتن فنا در اثر عشق است؛ اینشکلی نیست. این واقعاً دربارهٔ شمعی صحبت میکند که شب شده؛ دربارهٔ خودِ چیزهایی که میبیند، احساسهای شخصی خودش، صحبت میکند. و بنابراین شعر نو واقعاً مدرن است، به معنای کلی: یعنی الگوها و فرمها را هنرمند خودش میتواند ابداع کند و محتواها هم تا حدود زیادی محتواهای شخصی هستند، نه محتواهای تعیینشده توسط مثلاً اجداد.
از این توضیحی که میدهم — بدون اینکه بخواهم روی این مسئله خیلی بحث کنم — یک چیز خیلی روشن این است که در هنر کلاسیک بیشتر روح جمعی را میبینید و در هنر مدرن بیشتر روح فردی هنرمند را. بحثی که میخواهم بکنم — مثل پرانتز میماند، نمیخواهم ادامه بدهم — این است که کدامیک از این دو نوع هنر؟ یعنی اگر یک هنر هنری است که هنرمند خودش را در اختیار الگوهایی — حتی محتواهای کلاسهشده — قرار میدهد، چیزهایی که وجود دارند، و فقط سعی میکند به بهترین فرم ممکن آنها را اجرا کند، شما در ادبیات ما منظومههای لیلی و مجنون و منظومههایی از این دست دارید: محتوایی که از جایی شروع شده — شاهنامه هم سابقه دارد و بعداً هم کسانی از آن تقلید کردهاند — چیزی به وجود میآید و آدمها سعی میکنند آن را بهتر اجرا کنند؛ مثل اجراهای دقیقتر و بهتر از چیزی موجود.
حالا من بیشتر میخواهم سؤال مطرح کنم تا اینکه جواب بدهم: در هنر کلاسیک ما بیشتر پدیدههای عمومی را میبینیم یا محتوای ناخودآگاه را — یا در هنر مدرن؟ چیزی که در ابتدا واضح به نظر میآید این است که ما در هنر کلاسیک بیشتر روح جمعی، ناخودآگاه جمعی میبینیم — مثل اسطورهها و حالا هر چیزِ کلاسیکِ دیگری — و در هنر مدرن بیشتر یک ناخودآگاه فردیِ هنرمند را. نکتهای که میخواهم بگویم همین است. شما به هر کسی بگویید، ممکن است اول به نظرش بیاید که چون هنر کلاسیک جمعی است، معیارهایش به طور جمعی تصویب شده است: مثلاً شاهنامه کلاسیک مصوباتی دارد؛ یعنی مثلاً آنهایی که نظریهپردازهای اصلی بودند — مثل خود باخ — رسماً مینویسد که این غلط است، این درست است؛ این کار را نباید بکنیم، آن کار را باید بکنیم. بنابراین مجموعهای از قواعد وجود دارد که روی آن توافق شده؛ بنابراین جنبهٔ جمعیاش زیاد است، پس شاید — مثل اسطوره — احساس کنند که اینجا ناخودآگاه جمعی بیشتر ظاهر میشود. در حالی که در هنر مدرن یک فرد خودش را بیان میکند؛ بنابراین آن اغتشاشات ناخودآگاه فردیاش را بیشتر ظاهر میکند.
نکتهای که ایشان میگوید در واقع اینجاست که هنر کلاسیک بهنوعی با خودآگاهی قاطی شده، روی آن فکر شده. ببینید، یکی از دلایلی که در آثار مدرن ناخودآگاهی بیشتری دارید این است که اصلاً — مثلاً فرض کنید یک سبک هنری مدرن، اصلاً سوررئالیسم — رسماً طرف میآید سعی میکند ناخودآگاه خودش را، چیزهایی از آن را بکشد بیرون. چیزی که میخواهم بگویم این است: درست است که آنجا یک وضعیت جمعی وجود دارد، ولی آن وضعیت جمعی هم ناخودآگاه جمعی در آن هست، هم بخشی از خودآگاهی و زبان و قاعدهمند شدن — و به قول ایشان والد، چیزی که قابل آموزش شده باشد. در حالی که هنر مدرن به طور طبیعی بخش ناخودآگاهش بزرگتر است. بنابراین ناخودآگاهی بیشتری از جاهایی ممکن است شما در یک اثر مدرن ببینید، بدون اینکه طرف اصلاً هیچ انگیزهای داشته باشد که بخواهد کار سوررئال بکند؛ چون دارد احساسات واقعی فردی خودش را بیان میکند، کلی محتویات ناخودآگاه ممکن است ببینید که بخشیاش فردی است و بخشیاش اتفاقاً جمعی. یعنی نمیتوانید — وقتی ناخودآگاهتان را رها میکنید و ناخودآگاهتان بروز میکند — بگویید که از قالبهای جمعی پرهیز میکنید. آن اقیانوس است؛ هرچقدر هم شما سعی کنید فردی کار کنید، چون وصل است به آن اقیانوس اصلی، چیزهایی از امواجش خلاصه در آثار شما ظاهر میشود.
بنابراین غلظت ناخودآگاهی در هنر مدرن کمی از جاهایی بیشتر است. فقط چیزی که میتوانیم بگوییم این است که هنر کلاسیک تا حدود زیادی سعی میکند فاقد جنبههای ناخودآگاهی فردی باشد؛ سعی دارد اینگونه باشد. و اگر ناخودآگاهی فردی آنجا ظهور میکند، به این دلیل است که آن هنرمند به هر حال ویژگیهای فردیاش در اجراست؛ شما حتی اگر خطاط باشید و سعی کنید قواعد را رعایت کنید، باز ویژگیهایی که شخصیت شماست در آثارتان ظاهر میشود.
اگر قرار باشد مثلاً شعر کلاسیک بگویم — به سبک مثلاً خراسانی — بعد معلوم است ریتمها حدوداً معلوم میشود، فرمها معلوم میشود؛ مثلاً احتمالاً تصمیم میگیرم یک مثنوی بگویم، قصیده بگویم، یا دربارهٔ موضوعاتی — آنقدر مشخص میشود: احتمالاً دربارهٔ طبیعت باید صحبت کنم، بنابراین بیشتر میخورد که دربارهٔ بهار شعر بگویم؛ تا حدودی هم میشود جلو رفت. تصمیمات انگار برای من گرفته شده و نهایتش کمی آزادی عمل برای من میماند، که حالا به زحمت شعری بگویم که کمی با شعرهایی که قبلاً گفته شده فرق کند.
موضوعات شعر کلاسیک و بهار
مثلاً نمیدانم، واقعاً: شما آثار رودکی را بخوانید و بعد اشعار منوچهری را بخوانید، چقدر میتوانید ناخودآگاه شخصیشان را در آنها تشخیص بدهید؟ وقتی دربارهٔ بهار مثلاً شعر میگویم، چیزهایی هست؛ ولی میخواهم بگویم در هنر کلاسیک دستوپای یک هنرمند اینقدر بسته شده که در فرمها نمیتوانید خیلی دخالت کنید و طبعاً ناخودآگاهی کمتر ظهور میکند. اگر ناخودآگاهی هست، بیشتر ناخودآگاه جمعی است.
این تفاوت عمده را — تقریباً مطمئنم — در آن جلسهای که خیلی یادم نیست چه گفتم، حتماً گفتهام: چون هر جایی دربارهٔ هنر مدرن صحبت میکنم آن جمله را نقل میکنم، چون فکر میکنم عبارت کوتاه و خوبی است برای بیان آن هیئت مدرن. جملهای از یک نویسندهٔ معروف فرانسوی — بیشتر در واقع فیلمنامهنویس معروف فرانسوی — به اسم کاریه، ژان کلود کاریه، که به زبان فارسی هم کتابهایی از او هست؛ کتابی به اسم «تمرین فیلمنامهنویسی» از او ترجمه شده. و این نویسنده خاطرات بونوئل را هم — خاطرات لوئیس بونوئل که به فارسی چاپ شده، به اسم «لوئیس بونوئل» — فکر میکنم، تقریباً مطمئنم، اینگونه است که بونوئل با کاریه حرف میزد و کاریه مینوشت. مثل خیلی از خاطرات دیگر معمولاً نویسندهای هست که شفاهاً مثلاً خاطرات را میشنود و بعد اینها را مرتب میکند.
کاریه این جمله را دربارهٔ هنر مدرن گفته است؛ چون خودش به شدت آدم مدرنی است، جملهٔ مناسبی است برای بیان نگاه یک هنرمند مدرن. میگوید: «ما در هنر هیچ قاعدهای نداریم مگر برای شکستن.» اصلاً نگاه یک هنرمند مدرن به قاعده این است؛ نه اینکه هنرمند مدرن قواعد را یاد نگیرد؛ نه، اگر قواعدی وجود دارد خوب است یاد بگیرند، ولی نه برای اجرا کردن؛ برای اینکه ببینم چه نوآوریای میتوانم بکنم.
هنرمند مدرن و شکستن فرم
اگر تا حالا قرار نبوده که این هارمونی اینشکلی وجود داشته باشد، ببینم اگر این قاعده را تغییر بدهم چه میشود. یعنی هنرمند مدرن کمی با قواعد میل دارد اصلاً بازی کند؛ میل دارد فرمها را بشکند، میل دارد تجربیات جدید بکند — درست برعکس هنرمند کلاسیک که انگار دوست دارد چیزی را تکرار کند، الگویی را پیادهسازی کند. اینجا قرار است که این کار انجام نشود؛ حتی از نظر فرم و هر جنبهٔ دیگری: قرار است موضوع جدیدی مطرح شود، قرار است فرم جدیدی داشته باشد و غیره.
من این موضوع را در جلسهای مطرح کردم: یک دیدگاه کلی دربارهٔ مقایسهٔ دوران کلاسیک و دوران مدرن این است که اصولاً دوران مدرن الگوهای یونیورسال برای زیبایی و هیچ چیز دیگری ندارد؛ آدمها انگار کمی به صورت فردی رفتار میکنند. نمیدانم در این صحبتهایی که دارم میکنم احساسی به شما منتقل میشود که من دارم از مثلاً هنر مدرن طرفداری میکنم یا علیه هنر مدرن صحبت میکنم. کمی نگرانم که برداشتها از حرفهایم بهنوعی نباشد که احساس خاصی را منتقل کند. فکر میکنم هر دوی اینها حسن دارند و ایراد هم دارند. بگذارید کمی جلوتر برویم؛ تا حدودی معلوم میشود که چرا.
بحث فرویدیای که من در آن جلسه به هر حال مطرح کردم این بود که در هنر کلاسیک — در واقع دوران کلاسیک — دوران غلبهٔ والد است. یعنی اصلاً شما جایی به دنیا آمدهاید — حتی وقتی دارید کار هنری میکنید — که مثلاً الگوی کار خلاق و انجام دادن خلاقیتتان توسط یک والد از قبل تعیین شده است که چه جور وزنی را باید به کار ببرید، چه جور تعبیرهایی را باید به کار ببرید؛ یعنی همهچیز انگار آموزش داده شده است و در یک کانال خاصی دارد حرکت میکند. طبعاً دوران مدرن — نه فقط هنر مدرن؛ دوران مدرن — دوران آزادی از سنتهاست، از جمله در هنر. یعنی نمیتوانیم بگوییم که الان این هنرمند مدرن از کدام سنت باستانی که مثلاً در فرهنگشان دید داشته پیروی میکند؛ خلاقانه واقعاً دارد بدون اینکه خیلی به سنتی وابسته باشد کار خودش را انجام میدهد. بنابراین یک جور وارد شدن بشر به دوران مدرن مثل تلاش برای فرار کردن از دست والد است. ما به دنیایی میرسیم که الگوهای مشخص اخلاقی دیگر خیلی در آن معنا ندارد، الگوهای مشخص زیباییشناسی وجود ندارد.
دوران پسامدرن و کار فردی
ما دیگر پیرو آن مثل افلاطونی ازلی — که جایی هستند و تعیین کردهاند که زیبایی یعنی چه، تعیین کردهاند که اخلاق خوب یعنی چه — در دوران مدرن نیستیم. ضوابط کلی را شنیدهایم؛ هر کسی برای خودش کار خودش را انجام میدهد؛ آن چیزی را که زیبا میدانند و میل دارند بیان میکنند؛ و انتظار شما باید این باشد. حالا کمی — هماهنگ با آن جلسه میخواستم بگویم و دارم میگویم: ایرادش آن موقع این بود که اصلاً دربارهٔ این صحبت نکرده بودیم و در قاموس فرویدی خیلی این حرفها نمیگنجید. و نکته این است که دوران مدرن دوران قیامکردنِ بالغ بر ضد والد نیست، بلکه دوران یک جور قیام کودک بر ضد والد است.
بگذارید دقیقاً آن حرفی را که آن موقع زدم بگویم. آن دورانی که به آن میگوییم دوران روشنگری — که مشخصاً در فرانسه پا گرفت و در کل اروپا متفکرینی هستند که به آنها میگوییم متفکرین دوران روشنگری، که در واقع آغاز فرهنگ مدرناند — البته تحت تأثیر انقلاب آمریکا بودند، تحت تأثیر انقلاب فرانسه بودند؛ و انقلاب فرانسه هم تحت تأثیر انقلاب آمریکا بود. در آمریکا بود که در آن سرزمین رؤیایی جدید سنتها شکست. وقتی آمریکاییها مستقل شدند و از زیر بار پادشاهی انگلستان خودشان را رها کردند، یک جور به حسی از آزادی و دوباره متولد شدن رسیدند؛ مثل اینکه خیلی چیزها را از نو شروع کردند، خیلی قواعد را برداشتند. حالا این حرفی که من دارم میزنم خیلی جای بحث دارد؛ ولی به هر حال چیزی که جای بحث ندارد این است که دوران روشنگری و انقلاب فرانسه، تحت تأثیر انقلاب آمریکا، در واقع به وجود آمد.
و متفکرین دوران روشنگری ایدهشان فرار کردن از دست سنتهاست و پناه بردن به عقل، به اصطلاح خودشان. بنابراین به شدت به نظر میرسد که یک جور بالغانه نگاه میکنند: حاضر نیستند سنتهای جامعهٔ خودشان را — که از دوران خیلی قبل مانده و معلوم نیست این سنتها چگونه ایجاد شدهاند — بپذیرند، بلکه میخواهند همهچیز را عاقلانه بازنگری کنند. فضای روشنگری همین است: سنتها عاقلانه نیستند و میخواهند سنتهای غیرعاقلانه را کنار بگذارند و در دنیایی عاقلانه با ضوابط عاقلانه زندگی کنند. جامعهٔ نوعی را میخواهند طراحی کنند، انسان نوعی را میخواهند طراحی کنند که عاقلانه رفتار میکند. دیگر تابع کلیسا نیستیم؛ دوران روشنگری ویژگیاش مخالفت با سلطهٔ کلیسا و مذهب است — نه به معنای ضد دین بودن؛ چون اکثریت شخصیتهای دوران روشنگری دیندار هستند، ولی تابع کلیسا و سنتهای دینی دوران خودشان نیستند. تعبیرهای جدیدی از دین ممکن است داشته باشند. برای همین است که پروتستانتیسم در اروپا در به وجود آمدن این فرهنگ مدرن مؤثر بوده است.
اروپا، کلیسا و پیدایش فرهنگ مدرن
چون لااقل آن سلطهٔ کلیسا را به عنوان یک مرجع دینی در اروپا شکست، راهی باز کرد که دیندارِ غیرکلاسیک در واقع به وجود بیاید: دینداری که دیگر تابع قدرتی که کاملاً حالت والدگونه دارد نباشد. یک جور حالت — خودِ دین حالت فردی پیدا میکند: «تشخیص اینکه چه کاری درست است، چه کاری غلط، باید مطابق همان انجام بدهم؛ مستقیماً من با خود مسیح در ارتباطم، با خدا ارتباط مستقیم دارم؛ واسطهای که حالت والد داشته باشد را نمیپذیرم.»
در دوران روشنگری انگار در اروپا متفکرین و مردم از فشاری که قرنها تحمل کردهاند — و دقیقاً همانطور که ممکن است پدری بچههایش را در خانه مجبور کرده باشد که از آن سنتهایی که او میخواهد پیروی کنند — خلاصه وقتی اینها نوجوان میشوند و جوان میشوند، بهنوعی میخواهند از آن خانه بیرون بروند، میخواهند آن قواعد را بشکنند. حالا اگر این قواعد نامعقول باشند — که معمولاً آن چیزی که در هر جامعهای شکل میگیرد، سنتها جنبههای نامعقول دارند، به دلایل خیلی زیاد، از جمله دلایل اجتماعی و ارتباطش با عامهٔ مردم؛ نمیتواند خیلی سنت معقولی شکل بگیرد — بنابراین چیزی که شما در اروپا در دوران روشنگری میبینید همین قیام است، که در واقع به نظر میآید بالغ در مقابل والد است.
ولی واقعیت این است که چند درصد مردم آنقدر انسانهای بالغی هستند و بالغشان فعال است که این جنبشی که به وجود میآید و آن والد را میشکند، جامعه برود به سمت جامعهای که تحت تأثیر بالغ به وجود آمده. مثل این اتفاق برای هر فردی میافتد؛ معمولاً اینگونه است که وقتی یک نفر علیه سنتهایی که به او تحمیل شده قیام میکند، اولش ایدهها ممکن است ایدههای عاقلانهای باشند؛ ولی به محض اینکه والد شکست، کودک خیلی جا برای این مانور پیدا میکند. کودکی که در اروپا بهاصطلاح خیلی به او فشار آورده بودند توسط کلیسا — ازدواج مثلاً به عنوان یک خواست طبیعی انسان، کاملاً یک چیز منفور است؛ از غذا خوردن گرفته تا هر جور لذتهای دنیوی که مورد علاقهٔ کودک هستند، بهنوعی در واقع به آنها فشار آمده، پس زده شده. حالا وقتی افرادی مثل روشنفکران دوران روشنگری خلاصه قیامی را ترتیب میدهند، مردم میریزند، انقلاب فرانسه اتفاق میافتد و آن سیستمهای سنتی و اشرافیت در اروپا میشکند، اتفاق واقعی که میافتد این است که شما یک قرن مثلاً جلوتر میآیید، میبینید که حرفها و ایدههای روشنگری همچنان وجود دارد.
روشنگری و آنچه در عمل شکل گرفت
ولی آن چیزی که در عمل شکل گرفته بیشتر طلب کودک است: یک جور فرهنگ آزادی که هرکس هر کاری دلش میخواهد بکند. اینگونه نیست که یک جور فرهنگ معقول جدید جانشین فرهنگ شده باشد. یعنی شما از آدمهای دوران روشنگری که بپرسید، نمیگویند ما میخواهیم سنت را کنار بگذاریم و بگوییم هر کسی هر کاری دلش میخواهد بکند؛ نه، میخواهند سنتِ نامعقول را کنار بگذارند و معقول رفتار کنند؛ در واقع انگار ایدههای جدیدی، جامعهٔ جدیدی به وجود بیاورند، انسانِ نویی به وجود بیاورند که درست رفتار میکند. سنت را نمیخواهند کنار بگذارند که بگویند حالا مثلاً هر کسی هر کاری دلش میخواهد — مثل کودکانه است: هرکس هر کاری دلش میخواهد بکند. اصلاً چیزی نیست؛ اخلاق — اخلاق محورِ روشنگری است. فقط موضوع این است که اخلاقی که آنها از آن حرف میزنند، منتقد با اخلاق مذهبی نیست؛ میگویند آن اخلاق ایراد دارد. حرف دوران روشنگری این است که ما عقل داریم و باید نسبت به هر چیزی حالت انتقاد داشته باشیم: ایرادش را ببینیم، بگوییم، روشن کنیم و سعی کنیم به سمت یک فرهنگ بدون ایراد برویم. دوران مدرن پایهاش در واقع همین است؛ ایدهای از عقل آنجا وجود دارد در دوران مدرن.
من چون میخواهم اشاره کنم که دوران پستمدرن چیست: شما فرهنگ مدرن را وقتی مطالعه میکنید، ریشهاش مثلاً همان فرهنگ دوران روشنگری است، محور همهٔ بحثها عقل است. انگار عنصری یونیورسال (universal) وجود دارد که در همهٔ انسانها هست و ما میتوانیم به جای پیروی کردن از قواعد و سنتهای دستوپاگیری که اجداد ما معلوم نیست به چه دلیلی برای ما باقی گذاشتهاند، بیاییم روی همین عقل در واقع تکیه کنیم — چون مشترک بین ماست — به توافق برسیم، یک جامعهٔ جدید و عاقلانه بسازیم و الی آخر. این آن لایهٔ خودآگاه دوران مدرن است؛ یعنی کتابها را که میخوانید موضوع همین است.
ولی واقعیتی که اتفاق میافتد — همانطور که باید انتظار داشته باشیم — این است که با نابود شدن سنتهای هزارساله، چیزی که بیشتر از همه فعال شد این جنبههای کودکانه است. یعنی کمکم شما میبینید که نه اینکه آن قواعد غلطاند و باید بروند کنار — قواعد کلاً خوب است که بروند کنار؛ خوب است که کسی به انسان نگوید چه کار بکند. آرزوی کودک این است؛ کودک درون ما بهنوعی دوست دارد آزاد باشد و هر کاری دلش میخواهد بکند. والد به او فشار میآورد؛ بخش بالغ هم به او فشار میآورد.
قاموس فرویدی و حرفهای آن جلسه
من این حرفها را آن جلسه زدم و یک نفر بعد از جلسه گفت — و من هم تأیید کردم — که این حرفها خیلی در قاموس فرویدی نمیگنجد؛ برای اینکه فروید وقتی از بالغ یا سوپرایگو حرف میزند، منطبق با عقل نیست. سوپرایگو موجودی است برنامهریز، کسی که آنجا ایستاده بین درخواستهای اید و درخواستهای — ببخشید — ایگو. من سوپرایگو گفتم؛ ایگو در قاموس فرویدی منطبق با عقل نیست: میانجیگری میخواهد بین خواستهای درونی که اید دارد و آن چیزی که از بیرون تحمیل میشود و واقعیتی که در جهان وجود دارد. اینگونه نیست که بگویم ایگو خودش الگوهایی — و به هر حال — همراه خودش دارد. بنابراین مفهوم عقل به معنای مدرن خیلی مفهوم فرویدی نیست، ولی مفهوم یونگی به این معنا هست.
و همان جلسه هم، بعد از اینکه یک نفر بعد از جلسه به من گفت — حالا سؤالی کرد که محتوایش کموبیش همین بود — گفتم آره، اگر بخواهیم این حرفها را کمی دقیقتر بزنیم، یک جور مخلوط کردن فروید و یونگ با همدیگر لازم است. یعنی وقتی از یونگ دارید صحبت میکنید هیچ اشکالی ندارد که بگویید ما یک جور مثلاً سلف وجود دارد و یک جور رفتار بالغانه و عاقلانهٔ یونیورسال وجود دارد؛ انسانها نسخهٔ مشترکی میتوانند برای رشد کردن داشته باشند، فرایند فردانیت وجود دارد و الی آخر. بنابراین حتی اگر قبول کنیم ما نسخهٔ مشترکی برای رشد کردن داریم، میتوانیم بگوییم دربارهٔ جامعه هم برای با همدیگر زندگی کردن قواعد خوبی میتوانیم وضع کنیم که هر آدمی مثلاً در آن جامعه به بهترین وجهی به رشد فردی خودش برسد. بنابراین این اعتراض آن موقع واقعاً فکر میکنم وارد بود — که خیلی این دیدگاه نسبت به دوران مدرن دیدگاه فرویدیِ خالص لااقل نیست؛ فروید خیلی این مفهوم عقل به معنای مدرن را ندارد.
چیزی که من آن جلسه فکر میکنم حالا تا حدودی گفتم این بود که ما از دوران مدرن وقتی وارد این دورانی میشویم که دوران پستمدرن است، اتفاقی که دارد میافتد انگار خودآگاه شدنِ انسان است: به اینکه واقعیت دنیای مدرن بالغانه رفتار کردن نیست. یعنی پستمدرنها الان با دید انتقاد به مدرنیسم نگاه میکنند و احساسشان نسبت به مدرنیسم این است که اولاً مدرنیسم هم خودش یک سنتی شده، سنتهایی برای خودش وضع کرده.
زیر سوال رفتن عقل در پستمدرن
بنابراین سنتشکنی کاملی را انجام نداده. بعد هم آن چیزی که در دوران پستمدرن زیر سؤال میرود این است که اصلاً آیا عقلی به معنایی که در دوران روشنگری میگفتند وجود دارد یا ندارد؟ و چیزی که میخواهم بگویم این است — مثل اینکه برای شکسته شدن آن سنت چیزی مثل دوران روشنگری لازم نیست؛ یعنی سنت را کنار بگذاریم، عاقلانه رفتار کنیم. ولی اتفاقی که در جامعهٔ مدرن به معنای واقعی کلمه افتاد بیشتر آزاد شدنِ کودک بود از سنتها. و اتفاقی که در دوران پستمدرن میافتد این است که حالا همین چیزی که موجود است انگار دارد تئوریزه میشود؛ یعنی اگر واقعیت این است که عقلی در بین نیست و مردم دارند هرکس هر کاری دلش میخواهد میکند، در دوران پستمدرن ما در خودآگاهی هم این حرف را میزنیم که دیگر عقلی وجود ندارد.
یعنی آن واقعیتی که جامعهٔ مدرن به سمتش رفت — مخصوصاً با رشد سرمایهداری، که سرمایهداری به دلایلی — نه اینکه توطئهای در کار باشد — ترغیب میکند آدمها را به اینکه مصرف کنند، به اینکه هی مثلاً چیزهایی مثل یک بازی تولید شود و مردم هم آن را بگیرند، بیشتر، تا جایی که میشود بخورند، تا جایی که میشود از لذتها مثلاً بهره ببرند. در آخر، بنابراین بهنوعی سرمایهداری انسان را در قالب کودک و حداکثر تا نوجوان دچار فیکساسیون میکند، به دلیل نوع کالاهایی که میتواند تولید کند و نوع ارضایی که میتواند به وجود بیاورد. حالا ما در دوران پستمدرن در واقع منکر اصل روشنگری هستیم، چون واقعیتی که تحقق پیدا کرده همین است. میخواهم بگویم — من از چیزی دفاع نمیکنم — پستمدرنیسم مثل این است که اگر روشنفکر دوران روشنگری بالغش بود که داشت حرف میزد، روشنفکرهای دوران پستمدرن هم کودکشان رسماً انگار دارد حرف میزند؛ یعنی یک جور تئوریزه شدنِ عقاید کودکانه است. این بدترین نگاهی است که میشود به دوران پستمدرن داشت؛ و من از این جنبه که نگاه میکنید اینگونه است — جنبههای مثبت و منفی دارد.
مثل اینکه یک خطی را از یک زاویه نگاه میکنند؛ و به نظر میآید که پستمدرنیست یک جور — در واقع ما سنتهای نامرغوب را گذاشتیم کنار، با این ایده که برویم سراغ ایجاد کردن سنتهای مرغوب؛ یعنی انگار میخواهیم والد را با استفاده از عقل مشترکی که داریم تصحیح کنیم، ولی والدی وجود داشته باشد، دستورالعملهایی در جامعه وجود داشته باشد.
کودک، جامعه و انکار حقیقت
ولی واقعیتی که اتفاق افتاد این بود که در دوران مدرن کودک بیشتر در جامعه غالب شد و حالا کار به جایی رسیده که اینها فرهنگ خودشان را هم دارند تولید میکنند؛ یعنی اصولاً انکار حقیقت، انکار عقلانیت — عقلی وجود ندارد. رفتار در دوران پستمدرن — شما اصلاً چه میخواهید بگویید؟ رفتار بالغانه یعنی چی؟ یعنی الگوی کلی مشترکی دیگر وجود ندارد. این فرهنگ پستمدرن فرهنگی است که دقیقاً به درد این میخورد که هر کسی هر کاری دلش میخواهد بکند: از حقیقت که وجود ندارد، نمیدانم عقلی وجود ندارد؛ منکرند در واقع؛ پستمدرنها علیه عقل به معنای دوران روشنگریاش قیام کردهاند. قبول ندارند؛ میگویند آن هم مثل کلیسا رفت، یک چیز دیگری آمد جایش؛ ما این را هم قبول نداریم. سنت را قبول نداریم؛ اصلاً آقابالاسر نمیخواهیم؛ نمیخواهیم کسی الگویی بدهد.
و هنر مدرن یکی از چیزهای پیشساز این بوده که این روحیه در واقع در آن وجود داشته. یعنی مسئله این نیست که من سنتهای تثبیتشده را تصحیح کنم؛ مسئله این است که من نمیخواهم اصلاً سنتی وجود داشته باشد؛ دوست دارم هرچه دلم خواست را بگویم، خودم را بیان کنم. هنرمند کلاسیک شجاعت این را ندارد که خودش را بیان کند، چون اینگونه آموزش دیده که انسان خوب معلوم است چگونه انسانی است. بنابراین اگر من نقطه ضعفهایی دارم، نمیخواهم از منِ خودم حرف بزنم. هنرمند کلاسیک را مثل یک کودکِ تحقیرشدهای در نظر بگیرید که والد همهچیز را برایش تعیین کرده؛ چنین بچهای که خیلی توسط والد به او فشار آمده اصولاً دچار حالت از خود شرم داشتن است؛ میل ندارد خیلی خودش را بیان کند، چیزهایی که در درونش هست را بریزد بیرون.
هنرمند کلاسیک دوست ندارد ضعفهای خودش را بگوید؛ دوست دارد طوری شعر بگوید که انگار ممکن است هیچوقت بهار را ندیده باشد ولی دربارهٔ بهار شعر بگوید، و همانطور شعر میگوید با ستایشی که مرسوم است. هنرمند کلاسیک را پیدا نمیکنید که از بهار بدش بیاید، از زمستان خوشش بیاید؛ اگر هم واقعاً از زمستان خوشش بیاید این را نمیگوید — از این میرود در قالب شعر گفتن، از قاعده پیروی میکند. مثلاً هنرمند کلاسیکی را در نظر بگیرید که از بلبلها بدش بیاید، مثلاً بلبل را به معنای بدی در شعر خودش به کار ببرد: این اصلاً هنرمند کلاسیک نیست؛ یک همچین موجودی. مولوی آدم کمی اینشکلی است.
خلاقیت فورانی و قواعد
مولوی آنقدر آدمی است که واقعاً آن جنبههای خلاقانه در او در حال فوران است و نمیتواند خیلی از قواعد پیروی کند؛ و به غیر از اینکه به زحمت خودش را مجبور کرده که ریتمها را نشکند، هر چیز دیگری را شکسته. هی گفته میخواهم بشکنم، ولی نشکسته. یعنی وضع جاهایی هست که مثلاً میگوید «مفتعلن مفتعلن پشت مرا» — اینکه به او فشار دارد میآید. این چیزی که مانده را دارد رعایت میکند؛ خیلی حرف خودش را میزند. شما در دیوان شمس گل و بلبل نمیبینید؛ سنتی وجود ندارد از نظر استعاره. مثلاً من فکر نمیکنم قبل از مولوی کسی از نهنگ در اشعار خودش استفاده کرده باشد، به معنای مثلاً یک چیز خیلی بزرگ. هرچه دلش میخواهد میگوید. محتوا و فرم در اشعار مولوی — مخصوصاً منظورم دیوان شمس است — خیلی حالت نزدیک شدن به هنر مدرن و نوپردازی در واقع دارد.
این یک ایدهٔ کلی بود که من این بار گفتم؛ و چون میخواهیم وارد این بحث شویم، این نگاه کردن از یک زاویهٔ خاص است و حالا زوایای دیگری هم وجود دارد برای نگاه کردن به تفاوت بین — یعنی این روندی که از دوران کلاسیک به دوران پستمدرن به اصطلاح رسیده است. و حالا به چیز دیگری میخواهم اشاره کنم و نهایتاً در این جلسات، بعد از چندین جلسه، امیدوارم به یک جمعبندی برسیم. تا حد ممکن سعی میکنم ایدهها، ایدههایی باشند که از روانکاوی درآمده باشند.
کنار این موضوع میخواهم موضوع دیگری را بگویم که یادم نمیآید خیلی در آن جلسات دربارهٔ آن صحبت کرده باشم — یعنی از یک زاویهٔ دیگر نگاه کنید به دوران پستمدرن و فرهنگ مدرن و پستمدرن. آن این است که ما یک روند کاملاً صعودیِ رشد فرهنگ در تاریخ داریم: یعنی یک آدم دوران باستان چقدر با پدیدهای به اسم فرهنگ روبهروست و یک آدم در دوران پستمدرن چقدر با فرهنگ درگیر است؟ خیلی واضح است که فرهنگ رشد کرده. منظورم از رشد فرهنگ — مثلاً یک چیز بدیهی دربارهٔ رشد فرهنگ — تعداد کتابهایی است که به آن دسترسی دارید و میتوانید بخوانید. فرهنگ را مجموعهٔ همهٔ این فعالیتها و چیزهای تولیدشده توسط انسان در نظر بگیرید: من به عنوان یک انسانِ باستان اصلاً چقدر با چنین پدیدهای روبهرو هستم؟ چقدر حرف میشنوم؟ یا انسانی که در غار زندگی میکند بیشتر با طبیعت سروکار دارد تا با فرهنگ.
فرهنگ بهمثابه ساخته انسان
یعنی اگر فرهنگ را در مقابل طبیعت بگذارید و بگویید فرهنگ آن بخشی از چیزی است که ما با آن مواجه هستیم در زندگیمان که انسانها تولید کردهاند — افکاری که انسانها تولید کردهاند، حتی روابط اجتماعی که انسانها ساختهاند — هرچه به دوران گذشته بروید این حجمِ فرهنگ نسبت به روابط طبیعی پایینتر است؛ یعنی انسانها به یک معنا مثل موجودی فاقد فرهنگ یا با فرهنگِ خیلی کم دارند در طبیعت زندگی میکنند.
من چند بار تا حالا — فکر میکنم — توصیه کردهام آن فیلمهای فلاهرتی را ببینید: «نانوک شمالی» و «مردی از آران» — «مرد آرانی». اینها فیلمهای جالبیاند به این دلیل که زندگیهایی را به شما نشان میدهند. من همیشه نسبت به فلاهرتی این احساس خوب را دارم که انگار در آخرین لحظاتی که هنوز چنین آدمهایی در این دنیا وجود داشتند، در لحظه کشید و رفت فیلمهایی گرفت و اینها را ثبت کرد. «نانوک شمالی» دربارهٔ زندگی آدمی است به اسم نانوک در قطب شمال، یک اسکیمو — که فکر نمیکنم چیزی که ما در این فیلم میبینیم با هزار سال قبلش فرقی کرده باشد؛ یعنی واقعاً این آدمها همان آدمهایی هستند که با همان طریق هزارساله، چندهزارساله دارند زندگی میکنند. البته باز در «نانوک شمالی» یک جور ارتباط با شهر و اینها به وجود آمده، ولی در شیوهٔ شکار فکر نمیکنم تغییری کرده باشد، یا پوشششان، خانهسازیشان. و شما آنجا — این حرف مرا احتمالاً فیلمها را که ببینید — برایتان روشن میشود که یک جور فاقد فرهنگ بودن یعنی چی؛ یعنی انسانی که فرهنگ در این حد روی او تأثیر گذاشته که یک سری سنتهای شکار مثلاً وجود دارد که دارد آنها را رعایت میکند؛ اصولاً کاری به غیر از اینکه بلند شود و برود دنبال غذا.
اینکه من بروم دنبال غذا، آموزش فرهنگی لازم ندارد که این انگیزه را پیدا کنم؛ این از درون من به عنوان یک چیز طبیعی دارد میجوشد. اینکه این آدمها به شدت در طبیعت دارند زندگی میکنند، قواعدی را که انگار توسط طبیعت تحمیل شده دارند رعایت میکنند. در حالی که حالا شما به انسان در دوران پستمدرن که نگاه میکنید — مثلاً فرض کنید بچهای را در نظر بگیرید که خیلی از وقتی به دنیا آمده تا حالا با کامپیوتر بازی کرده — نمیتوانید بگویید این اصولاً از چیز طبیعی غذا میخورد: یک کنسرو را باز میکند، میخورد؛ و خیلی هم اگر خیلی بازی کند ممکن است هیچوقت بیرون نرفته باشد، مثلاً یک بوته لوبیا ندیده باشد، بفهمد این از کجا آمده. این کنسرو مثلاً در یخچال خانهشان پیدا میشود. مثل نانوک که میرفت مثلاً یک فاکس شکار میکرد، میرود روزانه در یخچال را باز میکند، یک کنسرو را شکار میکند، میآید میخورد؛ و همهٔ اینها غیرطبیعیاند.
شما نسلی هستید که کارتون ژاپنی دیدهاید؛ همهٔ کارتونهای تلویزیون ژاپنیاند؛ این سریالهایی که — الان اگر بخواهید این مقایسه را بکنید — ما یک سری کارتونهای فضایی داریم دربارهٔ چیزهایی که اصلاً وجود ندارد و این حرفها. حالا بازی کامپیوتری کردن نمونهٔ خیلی مشخصی است که یک آدم ساعتهای متمادی در یک دنیای مجازی زندگی میکند، دنیایی که اصلاً وجود ندارد و روابطش روابط طبیعی نیست. و اگر شما قبول کنید — این ایدهٔ یونگی را بپذیرید — که ما نه تنها جسممان، روانمان بهنوعی با طبیعت سازگار شده، وقتی در دنیای مجازیِ غیرطبیعی زندگی میکنید، در واقع از دیدگاه یونگ این اختلالی که ایجاد میشود این است که اصلاً شما برای این دنیای مجازی ساخته نشدهاید و نمیتوانید خودتان را تطبیق بدهید.
مثل این است که مثلاً فرض کنید از لحاظ جسمانی یک نفر را در دمای ۶۰ درجه بگذارند که بزرگ شود؛ سیستم تکاملی — اگر به شکلگیری اندام انسان به صورت تکاملی نگاه کنید — فیزیولوژی ما برای دماهایی حدود مثلاً بین صفر تا ۴۰، ۵۰ درجه برنامهریزی شده است. ۷۵ درجه خیلی جایی نیست که بتوانم بگویم اگر بچهای را با این تاریخچهٔ تکاملی چند صد هزار ساله — حداقل یک بچه را — از اول ببرم بگذارم در محفظهٔ ۷۵ درجه، میتواند خودش را تطبیق بدهد؛ نمیتواند خودش را تطبیق بدهد. این فیزیولوژی ما کمی تلورانسهایی — چیزهایی — را میتواند تحمل کند، ولی نه خیلی زیاد. یعنی زندگی کردن در بازیهای کامپیوتری یا در — نمیدانم — انیمیشن چیزی نیست که اگر خیلی ذهنتان درگیر بشود روانتان جواب بدهد؛ یعنی بهنوعی مثلاً خودش را بتواند سازگار کند با دنیاهای مجازیای که معلوم نیست از ذهنِ بیمار یا حالا غیربیمار چه جور آدمهایی این دنیای مجازی بیرون آمده.
نکتهای که میخواهم بگویم: من به بحثی که الان دارم میکنم — یا آن بخشی که طبیعت نیست، بخشی که انسانها به وجود آوردهاند — روابط اجتماعی جزو طبیعت نیست: من میتوانم جامعهٔ عجیبوغریبی بسازم. آن فرهنگ فقط نوشتهها و — نمیدانم — آموزشهایی که شما از انسانهای دیگر میبینید نیست؛ چیزهای سختافزاری هم در آن هست. شما در جامعهای با روابط خاصی به دنیا میآیید؛ این روابط خاصی که الان در جامعهٔ مثلاً سرمایهداری برقرار شده، این را طبیعت برقرار نکرده؛ انسانها در طی تاریخ این را شکل دادهاند؛ بنابراین بخشی از فرهنگ است. میخواهم بگویم آن مقدار ایدههایی که انسان تولید میکند و دخالتهایی که میکند در محیط زندگی خودش، که به طور طبیعی وجود نداشته — یعنی مثلاً ۱۰۰۰ سال پیش وجود نداشته — اینها را کلاً حالا اسم فرهنگ رویش بگذارید.
تعریف کردن فرهنگ کاری نیست که بخواهیم اینجا رویش مثلاً وقت بگذاریم؛ من فقط میخواهم چیزی که مقابل طبیعت وجود دارد را ببینیم. مخصوصاً میخواهم به — مثلاً فرض کنید — انبوه فرهنگ به معنای هنر و آموزشهای کلاسیکی که ما داریم میبینیم اشاره کنم: آموزش دیدن بخشی از فعالیت فرهنگی است که ما داریم؛ یعنی شما را از ۶ سالگی میبرند مدرسه و به شما چیزهایی یاد میدهند — یاد میدهند چگونه رفتار کنید و مجموعهای معلومات هم به شما میدهند. اینها پدیدههاییاند که در طول تاریخ همینجور دارند به طور انبوه اضافه میشوند و شما رفتارهایی از خودتان به خرج میدهید که این چیزی که من دارم میگویم ناشی از تمدن است، یعنی آثار تمدن. یعنی اگر انسانها تمدنی تشکیل نمیدادند، طبعاً آن ارتباطهای اجتماعی به وجود نمیآمد و آموزشها به وجود نمیآمد، ارتباطهای فرهنگی به وجود نمیآمد. بنابراین اینها خودِ تمدن نیست ولی چیزهایی هستند که در اثر تمدن به وجود آمدهاند. یعنی ما — توسط انگیزههایی که در جامعه به وجود آمده یا آموزشهایی که دیدهایم — داریم از طبیعت دور میشویم.
رفتار فرهنگی در برابر طبیعی
میگوید اینها یک جور رفتارهای فرهنگیاند نه رفتارهای طبیعی. خیلی نمیشود مرز مشخصی قائل شد، ولی یک ایدهٔ کلی از اینکه چیزی در طول تاریخ دارد افزایش پیدا میکند — آن هم قطع شدنِ تدریجی تماس بشر با طبیعت و زندگی کردن در دنیایی که خودش به وجود آورده؛ یعنی حتی غذا را در کنسرو خوردن. مثلاً یک جور همهچیز تغییر شکل پیدا کرده است.
حالا چیزی که میخواهم بگویم این است — به این پدیده میخواهم بیشتر تأکید کنم: من از یک زاویهای نگاه کردم و گفتم عبور از دوران کلاسیک به دوران مدرن و پستمدرن را میتوانید اینگونه نگاه کنید که بالغ کمکم نقش خودش را از دست داد؛ و بالغ ظاهراً در یک دوران مدرن — بالغ به یک معنای کمی یونگی — زمام امور را خواست در دست بگیرد، ولی کودک است که نهایتاً غلبه پیدا کرده. دوران پستمدرن دورانی است که کودک خودش را دارد تئوریزه هم میکند؛ یعنی حرفهایی که میشنوید یک جور فلسفهٔ تولیدشده توسط جریانهای کودکانه است. زاویهٔ دیگری که میتوانید نگاه کنید این است که شما از طبیعت دارید به سمت فرهنگ حرکت میکنید، از زندگی کردن در طبیعت به زندگی کردن در فرهنگ. اینجا نقطهٔ عطف — این مثل مثلاً فرض کنید دوران روشنگری هم وجود ندارد؛ این خیلی هموار است و با یک شیب مشخصی که به طور مداوم دارد شیب زیاد میشود، ما را دارد وارد دورانی میکند که به آن میگوییم پستمدرن.
ویژگی دوران پستمدرن — همانطور که مثلاً آدمی مثل Baudrillard روی این جنبه خیلی تأکید میکند — زندگی در دنیای مجاز است: دنیاهای پدیدههای شبیهسازیشده، چیزهایی که واقعیت ندارند و ما در واقع انگار داریم در مجاز زندگی میکنیم. من مخصوصاً این مقدمه، این زاویهٔ دید دیگر را دارم میگویم؛ نمیخواهم خیلی رویش وقت بگذارم. ولی ما با یک نوع انسانهای جدیدی روبهروییم، با یک نوع هنرمندهای جدیدی روبهروییم که اینها محصول این افزایش مداوم فرهنگ و قطع شدن تماس انسان با طبیعت و با جهان واقعیاند. احساس من دربارهٔ یک هنرمند — مثلاً فرض کنید ۲۰۰، ۳۰۰ سال پیش — این است که به نوعی دربارهٔ احساسات خودش دربارهٔ جهان دارد حرف میزند؛ ما الان با هنرمندهایی طرفیم که دربارهٔ احساسات خودشان نسبت به هنر، به عنوان هنرمند، دارند حرف میزنند. شما یک آدمی را در نظر بگیرید که اصلاً زندگی به معنای نرمال نکرده — عاشق نشده، آدم هم نکشته، هیچ کاری نکرده؛ فقط فیلم دیده.
تارانتینو: فقط فیلم دیده
حالا میخواهد فیلم بسازد: الگوهایی که در ذهنش هست که میخواهد فیلم بسازد همان چیزهایی است که در فیلمها دیده. دقت کنید: ما با آدمهای اینگونه طرفیم که یک جور هنر به یک معنای مرتبهٔ دوم دارد میسازد — هنری که دربارهٔ جهان و احساسات انسان در موقعیت واقعی نیست، بلکه هنری که دربارهٔ هنر است، دربارهٔ احساسهایی که موقع فیلم دیدن مثلاً به من دست میدهد. این پدیده خیلی ربطی به دوران روشنگری و انقلاب فرانسه و اینها ندارد. شاید نقطهٔ اصلی برای این پدیده را — بخواهیم در نظر بگیریم — به وجود آمدن صنعت چاپ، به وجود آمدن دورههای آموزش عمومی و بالا رفتن سطح سواد در دوران قرون وسطی، قبل از روشنگری بدانیم؛ و خیلی چیزهای دیگری: به وجود آمدن رسانهها و ارتباط رسانههای عمومی، و به وجود آمدن مدیومهای هنری جدیدی مثل سینما و تلویزیون که با تودهٔ مردم در ارتباطاند و اکثریت آدمها در واقع بهنوعی با هنر ارتباط پیدا کردهاند.
آن چیزی که والتر بنیامین در مقالهٔ خیلی معروفش به آن اشاره کرده: تکثیر مکانیکی آثار هنری. یعنی دیگر من نباید بلیط بخرم بروم در سالن اپرا بنشینم و اپرایی را نگاه کنم؛ میتوانم فایلی را از اینترنت دانلود کنم و در تلویزیون هم در خانه بنشینم مثلاً نگاهش کنم. بنابراین امکان زندگی کردن پای تلویزیون و پای کامپیوتر به وجود آمده. این امکان ۴۰۰ سال پیش اصلاً وجود نداشت؛ یک آدم نمیتوانست اینجور غرق شود در دنیاهایی که دنیاهای واقعی نیستند؛ ریپرزنتیشنِ دنیا هستند. یعنی اگر هنرمند کسی است که قرار است جهان و احساسات خودش را پرزنت کند، من با آدمهایی سروکار پیدا کردهام که این ریپرزنتیشنها را ریپرزنت میکنند؛ بنابراین یک جور وارد یک دوران انگار جدیدی شده.
این مقدمه، این دو مقدمه، مقدمههایی هستند که از نظر من فعلاً لازم بودند برای اینکه وارد دنیای آقای کوئنتین تارانتینو بشویم. تارانتینو اولاً به شدت آدمی از این جنس است، از نوع دوم. شما اگر دربارهٔ زندگیاش مطالعه کنید، میبینید که شغل تارانتینو قبل از اینکه فیلمنامه بنویسد و فیلم بسازد، کار در یک کلوپ سینمایی است؛ جایی که مثلاً نوارهای ویدیو را اجاره میدهند. چرا فکر میکنید آنجا کار میکند؟
حجم فیلم دیدن در برابر مدرک سینمایی
برای اینکه بتواند به همهٔ فیلمها دسترسی داشته باشد. حجم فیلمی که تارانتینو دیده، شاید در مقایسه با مثلاً خیلی کارگردانهای مهمی که مدارک سینمایی از بهترین سینماهای دنیا دارند، اصلاً قابل مقایسه نیست. یکی از ویژگیهای فیلمهای تارانتینو این است که تقریباً محال است همهٔ ارجاعات سینمایی موجود در این فیلمها را بفهمید: ۱۰۰ نفر، ۲۰۰ نفر، به مدت چند سال — گاهی مثلاً چند سال طول میکشد؛ بعد از یک فیلم، یک نفر یک فیلم عجیبوغریب، مثلاً مهجور هنگکنگی میبیند و متوجه میشود که آن قطعهٔ فیلم تارانتینو از اینجا آمده.
مثلاً شما سه چهار نفرتان گفتید پالپفیکشن؛ آن قطعهای که جولز، گانگسترِ سیاهپوست، به عنوان مراسم کشتن قربانیهای خودش از انجیل انتخاب کرده و میخواند، تارانتینو انتخاب نکرده. این قطعهای است که یک شخصیت مثلاً — حالا فیلمهای سریالمانندی که فکر میکنم فیلمهای کونگفویی هستند — این کار را میکرده. این قطعه از آنجا آمده، ولی قطعهٔ تغییرشکلیافته است. این قطعه در انجیل به این شکل نیست؛ یعنی یک جور روایت تارانتینو است، یعنی روایت جولز از آن چیزی که خوب در واقع در حافظهاش مانده، و با یک تغییراتی. شما هرچقدر سواد سینمایی داشته باشید، فیلم دیده باشید، باز برای فهمیدن ارجاعات فیلمهای تارانتینو کم است. تارانتینو یکی از مشخصترین هنرمندانی است که در هنر زندگی کرده؛ و فکر میکنم این خیلی مهم است: آدمی که با سینما خیلی سروکار ندارد ممکن است از خیلی از کارهای تارانتینو لذت نبرد.
برای اینکه شاید انتظار داشته باشد که دنیای واقعی را ببیند؛ در حالی که مثلاً Pulp Fiction قرار است یک فیلم گانگستری باشد، آنگونه که فکر میکنم آدمی که فیلم گانگستری زیاد دیده دوست دارد، و حالا در فیلمهای گانگستری ندیده که دوست داشته که گانگسترها اینگونه باشند. حالا این فیلم را میسازد که گانگسترها آنگونه که دوست دارد رفتار کنند. اینگونه نیست که اصلاً در عمرش گانگستر دیده باشد یا در فضای کارهای گانگستری قرار گرفته باشد؛ بلکه دربارهٔ همین فیلم اخیرش که Inglourious Basterds است، در مصاحبهاش گفته: قبل از اینکه فیلم را بسازد، چند سال پیش در یک مصاحبه گفته بود که «من صداقتِ یک فیلم جنگی — آنگونه مثل فیلمهای جنگی قدیمی — کسی نساخته؛ من میخواهم یک فیلم جنگی بسازم.» مثلاً اینکه حالا یک فیلم جنگی که مثلاً مال دوران نازیها باشد، یک عده بروند — نمیدانم — فیلمهای جنگی قدیمی که میرفتند همه را میزدند میکشتند. فیلمی هست به اسم قلعه عقابها که یک موقعی در ایران خیلی نشان میدادند — و با همین مثلاً فیلمهای قهرمانبازیهای دوران جنگ — که چند نفرند که میروند در یک قلعهای؛ اصلاً نازیهای این فیلم انگار هیچ کاری نمیکنند مگر اینکه بمیرند.
قهرمانبازی جنگ و نازیها
یعنی تعداد آدمهایی که این چند نفر — که اصلاً این نیروی آمریکایی هستند و نفوذ میکنند داخل یک — نمیدانم — چند هزار نفر را در این فیلم میکشند، به راحتی هرچه تمامتر؛ و بعد به زحمت حالا یکی دوتایشان خودشان ممکن است جانشان را از دست بدهند. عملیات را به خوبی انجام میدهند. اینکه یک نفر این فیلمها را ببیند و دلش تنگ بشود که «بابا یک نفر دیگر بیاید یک فیلم اینشکلی بسازد» — مثلاً حالا کمی مدرنتر، کمی با ذائقهای که امروز مثلاً سازگار باشد؛ این ویژگی یکی از ویژگیهای تارانتینو است.
شما نمیتوانید سینمای تارانتینو را درک کنید مگر اینکه فضای ذهنی تارانتینو را — که به شدت این فضای سینمایی است — بفهمید. حالا نمیخواهم بگویم لازم است همهٔ ارجاعات را درک کنید، ولی فضای کلی را باید درک کنید که انگیزهها چی هستند. اگر فکر کنید که تارانتینو دارد مثلاً فقط تجربیات شخصی خودش را میگوید یا احساسات شخصی خودش را در تمامی این آثار بیان میکند، اینگونه نیست؛ احساسات خودش را دربارهٔ دنیا بیان نمیکند، بلکه احساسات خودش را دربارهٔ سینما، فیلمهایی که دیده، به یک معنایی بیان میکند. این کمی تحلیلِ کارِ چنین هنرمندی را — مخصوصاً وقتی روانکاوانه نگاه میکنید — فرق میکند. باید آگاه باشید که این آدم چگونه دارد نگاه میکند، موضوعی که دربارهٔ آن میسازد. این یک نکته.
این یکی از ویژگیهای مشترکِ کلاً هنر پستمدرن است. هنر پستمدرن یک جور هنری است که در آن این فعالیتِ مرتبهٔ دوم بودن وجود دارد؛ ارتباط مستقیماً با واقعیت نیست؛ انگار آدمهایی که در همان جهان مجازیِ تولیدشده توسط آن هنر دارند زندگی میکنند. یکی از ویژگیهای هنر پستمدرن ارجاعات زیاد به آثار هنری قبل است. من نمیگویم هر اثری که پستمدرن حساب میشود باید همهٔ این ویژگیها را داشته باشد؛ ولی یکی از ویژگیهای به هر حال هنر پستمدرن این هست و در تارانتینو این خیلی زیاد است. یک نکتهٔ دیگر دربارهٔ تارانتینو، که با نگاهِ آن زاویهٔ اولی که من به پستمدرنیسم کردم خیلی روشن است، این است که به شدت کودکِ تارانتینو فعال است، به این معنا که سینمای تارانتینو خیلی بازیگوشانه است.
برادران کوئن و بازیگوشی کمتر
یعنی مثلاً فرض کنید ما آدمهای دیگری هم داریم که همدورهٔ تارانتینو هستند و پستمدرناند — مثلاً برادران کوئن؛ خیلیهای دیگر هم میتوانیم اسم ببریم — ولی به اندازهٔ تارانتینو بازیگوش نیستند؛ دنبال تفریح نیستند با فیلم ساختن و فیلم دیدن. مثلاً برادران کوئن خیلی حرف برای گفتن دارند؛ حرفهای سیاسی برای گفتن دارند؛ آدمهاییاند که خیلی چیزهای جدی دوست دارند بگویند. تارانتینو خیلی دوست ندارد؛ به نظر نمیرسد فیلم بسازد برای اینکه چیزهای جدی را بگوید، بلکه فیلم میسازد که هم خودش تفریح کند هم شما که فیلم را میبینید تفریح کنید. بنابراین این حالت بازیگوشی را به طور طبیعی باید انتظار داشته باشید که آدمی که خیلیخیلی زیاد پای دستگاه نشسته و فیلم دیده داشته باشد؛ یعنی این جدیبودن وقتی به وجود میآید که شما زندگی بکنید — خلاصه کودک از اول وقتی متولد میشود جدی نیست، و در مراحل و مثلاً مشکلات زندگی کمکم این حالت بازیگوشی از بین میرود و حالت جدیبودن ظاهر میشود.
کلاً دوران پستمدرن دورانی است که بخشش بازیگوش شده، بازیگوشتر شده نسبت به نرمِ مثلاً دوران گذشته؛ و تارانتینو خیلی آدم بازیگوشی است؛ برای همین اشتباه میکنید اگر بخواهید خیلی جدی بگیرید. مثلاً بعضی از منتقدین میآیند — سکانسهای تارانتینو — واقعاً این اشتباه را به نظر من میکنند: دربارهٔ کارهای تارانتینو خیلی حرفهای عجیب و فلسفی میزنند که اینجا منظور مثلاً بیان چنین چیزی است. ممکن است به طور ناخودآگاه چیزهایی در آثار تارانتینو باشد، ولی تارانتینو واقعاً با فیلمسازی تفریح میکند و دوست دارد اسباب تفریح شما را هم فراهم کند. این حس بازیگوشانه به هر حال یکی از ویژگیهای کارهای تارانتینو است.
اینها — به اضافهٔ خیلی چیزهای دیگری که بعداً، وقتی فیلمها را دیدید و دربارهٔ آن بحث کردیم، به آنها اشاره میکنیم — مؤلفههایی هستند که تارانتینو را به عنوان یکی از شاخصههای سینمای پستمدرن — یکی از آن مشخصترین آدمهایی که رسماً همه به عنوان یک سینماگر مثلاً دوران پستمدرن میشناسندش — نشان میدهند؛ تارانتینو قطعاً مورد توافق همه است. حالا نگویم همه؛ در هر موردی برای آدمهایی پیدا میشوند که ویژگیهایی از پستمدرنیسم برایشان مهمتر است و چون تارانتینو ندارد، بنابراین یک آدم را ممکن است جزو پستمدرنها حساب نکنند. بگذارید چند تا ویژگی بگویم؛ خیلی نمیخواهم دربارهٔ جزئیات وارد شوم. یکی از ویژگیهای فیلمهای تارانتینو — بگذارید حالا چیزهایی که دارم میگویم کمی ممکن است منفی به نظر برسد — بگذارید کمی چیزهای مثبت بگویم.
خلاقیت پالپ فیکشن و رزروار داگز
تارانتینو واقعاً بهنوعی کارهایش حالت نقطهٔ عطف در سینمای مدرن دارد. خوب و بد، من نمیخواهم قضاوت کنم؛ ولی میزان خلاقیتی که شما در پالپفیکشن میبینید یا حتی در رزروار داگز خیلی زیاد بود. یعنی بعضیها مثلاً پالپفیکشن را با «خمش اریک کین» اورسن ولز مقایسه میکنند. از لحاظ فرم نمیتوانید بگویید پالپفیکشن از کدام آدم مثلاً خیلی تأثیر پذیرفته؛ نه اینکه تأثیری وجود ندارد، ولی خیلی تعداد نوآوریهایی که در کارهای اولیهٔ تارانتینو، که ما قرار است دربارهٔ آن صحبت کنیم، زیاد است.
مثلاً بگذارید به یک نکتهٔ مشخصش اشاره کنم: موسیقی متن فیلمهای تارانتینو. فکر میکنم کسی قبلاً چنین استفادهای از موسیقی نداشته؛ موسیقیای که برای فیلم ساخته شده باشد در فیلمهای تارانتینو وجود ندارد: نه در رزروار داگز، نه در پالپفیکشن؛ بلکه ترانههایی که دوست دارد و به یک نحوی فکر میکند با صحنهها تطبیق دارند، ترانههای پاپِ کلاسیکشده و بعضی از ترانههای مهجوری که ممکن است کسی اصلاً نشناسد، موسیقی فیلمِ کارهای تارانتینو هستند. اصلاً این خودش اولاً یکی از آن ارجاعات است: یعنی تارانتینو موسیقیهایی را که قدیم ساخته شده و دوست دارد در فیلمهای خودش میآورد، استفاده میکند و فوقالعاده استفاده میکند. نمیدانم گنجینهٔ به اصطلاح آن حجم موسیقی که در ذهنش هست چقدر است، ولی به وضوح آدمی است که خیلی فیلم دیده، خیلی موسیقی گوش کرده؛ و اینکه میگویم نمیدانم، برای اینکه گاهی واقعاً بعضی از این موسیقیها را فکر میکنم آدمهای خیلی حرفهای هم خیلی نمیشناختند.
یکی از ویژگیهای تارانتینو، به غیر از این مسئلهٔ موسیقی — تارانتینو را که نگاه میکنید — این مسئلهٔ ارجاع را میبینید: موسیقی از خودِ هنر، در واقع تثبیتشده، قبل از خودش میآید. بعد نکتهای که خیلی جالب است دربارهٔ تارانتینو این است که تارانتینو شهرت دارد به احیا کردن یا دوباره کشف کردن بعضی از هنرمندهایی — یا بعضی از آثار هنری — که مهجور ماندهاند. نمونهٔ خیلی مشخصش دربارهٔ بازیگرها، بازیِ جان تراولتا در پالپفیکشن: جان تراولتا هنرپیشهٔ مطرح دههٔ ۷۰ است که فراموش شده و کسی به او کار نمیداد و به نظرم دوران بازیگریاش تمام شده بود، و پالپفیکشن شروع دوران جدید بازیگری است؛ نقشی که خیلی از دوران اول هم پررونقتر است، که مجدداً مثلاً توسط Tarantino احیا شده — یا هنرپیشهٔ زن سیاهپوستی که نقش اول جکی براون را بازی کرده.
جکی براون و ارجاع سینمایی
شما اینگونه باید بفهمید: Tarantino این فیلم را دوست دارد، بازی این هنرپیشهها را دوست دارد؛ و فیلمنامهای مینویسد با انگیزهٔ اینکه این آدم یک بار دیگر بیاید در سینما بازی کند. این حالتِ زندگی کردن در سینما را چقدر در او میبینیم. یعنی آدمی اصلاً این هنرپیشه را دوست دارد؛ دوست دارد با این آدم کار کند؛ اصلاً در بچگیاش Jackie Brown را نگاه کرده و از این هنرپیشه و این بازی خوشش میآید. حالا که دارد فیلم میسازد، میخواهد یک چیزی شبیه همان بازی را در فیلم خودش — این آدم را میخواهد احیا کند. تعداد هنرپیشههایی که بهنوعی در کمکار بودن یا فراموش شده بودن، با کارهای Tarantino احیا شدند؛ یا موسیقیهایی که کسی خیلی گوش نکرده بود و وقتی در فیلم Tarantino شنیده شدند، یک عده کشف کردند که این گروه مثلاً مهجور کارهای خوبی هم داشته.
قطعهای در Pulp Fiction هست که من قبلاً وقتی حرف Pulp Fiction یک بار در کلاس شد به آن اشاره کردم. قطعهای در فیلم Pulp Fiction هست که مثل یک کلیپ دربارهٔ تزریق هروئین است؛ یعنی وقتی هنرپیشهٔ فیلم میخواهد تزریق را انجام بدهد، یک یکی دو دقیقهای شما با آدابی تزریق را میبینید، و بعد آن حسی که حس خوشایندی که به این آدم بعد از تزریق دست میدهد را میبینید، که این تشدید میشود با تبلیغات زیادی که فروشنده دربارهٔ این ماده، این هروئین خاص کرده، که این دیگر فوقالعاده است و مثلاً بهترین هروئین است. بنابراین خیلی صحنه روی آن کار شده که شما مثلاً انگار لذتی که این آدم دارد میبرد را بهنوعی حس کنید.
موسیقیای که روی این صحنه هست واقعاً موسیقی جالبی است، از این گروهی که من فقط به دلیل اینکه این موسیقی در Pulp Fiction بود با این گروه آشنا شدم؛ گروهی به اسم Century که من آن موقعی که Napster برای اولین بار این امکان را فراهم کرده بود که موسیقی بشود دانلود کرد و بعد از یک چند ماهی هر چیزی بگویید در آن پیدا میشد، چون از این موسیقی خوشم آمده بود رفتم Century را جستوجو کردم و دیدم دو قطعه بیشتر نمیتوانید پیدا کنید. یعنی میخواهم بگویم: معمولاً چیزی که جستوجو میکردید ۱۰۰۰ تا چیز میآمد، ولی این فقط دو تا؛ یکیاش همین بود، یکیاش هم یک قطعهٔ دیگر بود که آن هم در همان آلبومی که مثلاً این قطعه بود، یک قطعهٔ مشابهش را یک نفر گذاشته بود.
موسیقی و قطعات آلبوم
این ویژگی — ارجاع دادن به گذشته، زندگی کردن در سینما و مثلاً هنر پاپ، و معرفی کردن بخشی از چیزهایی که دوست دارد به دیگران — اینها یک سری فعالیتهاییاند که کاملاً در آن محیط ذهنی مجازی دارد انجام میشود. از این کلیات که بگذریم، بگذارید دربارهٔ خود این فیلم Reservoir Dogs مقدمهای بگویم. از قبل آماده باشید — هیچکدام از شماهایی که اینجا هستید ندیدهاید — فیلم یک جور خشونت بدی در آن هست. یک صحنهای در این فیلم وجود دارد که — من رسماً این را جایی خواندهام — پرارجاعترین صحنهٔ یکی دو دههٔ اخیر برای حرف زدن دربارهٔ خشونت در سینماست. رسماً بیشترین سایتشن را در تمام مثلاً صحنههای سینمای سال دارد. اگر فیلمهای جدیدی دارید میبینید که چقدر کلهٔ آدمها منفجر میشود و هر چیزی ممکن است دیده شود. نکتهٔ این صحنه این نیست که انفجاری در آن صورت بگیرد، ولی یک حس وحشتناکی از یک جور خشونت و بیرحمی در آن هست؛ بنابراین باعث شده که هم اصلاً فیلمهای تارانتینو — این دو فیلم اولش — مبدأ چیزی باشند که در سینما به آن میگویند مثلاً «نئو وایلنس»، خشونتِ نو.
مثلاً ژانر سینماییای داریم به اسم «نئو نوآر»؛ فیلمهای اولیهٔ تارانتینو در ژانر نئو نوآر هستند. همهاش این — مخصوصاً این کلمهٔ خشونت جدید یا «نیو بروتالیست» — اینها اصطلاحات مختلفی است که برای خشونت از دههٔ ۹۰ به اینسو به کار میرود و مبدأش همین فیلمهای تارانتینو است: یک جور خشونت به اصطلاح برهنه و خیلی زننده، که حالا ممکن است برای بعضیها الان دیدن رزروار داگز دیگر این احساس را نداشته باشد؛ چون ۲۰ سال است که از ساخته شدن این فیلم گذشته و آنقدر دیگر از این کارها کردهاند که شاید یک نفر الان پالپفیکشن یا رزروار داگز را ببیند و بگوید «اصلاً منظورتان از خشونت چیست؟ اینکه چیزی نداشت.» مثل همین اتفاقی که فکر میکنم برای یک نمایش سکس در سینما افتاده؛ یا مثلاً خندهدار به نظر میرسد که یک موقعی الویس پریسلی به دلیل جنسی بودن مثلاً موسیقیاش مورد تهاجم شدید گروههای مذهبی در آمریکا بوده.
تقلید، اعتراض و خشونت تعمدی
الان یک نفر احتمالاً گوش بدهد و بگوید «اصلاً منظورشان چه بود؟ کجایش مثلاً به چه چیزی داشته که اینها اعتراض میکردند؟» ولی وقتی چیزی شروع میشود کمکم تقلید میشود و عادی میشود. مقداری شاید این اتفاق برای این دو فیلم هم افتاده باشد. ولی به هر حال، همچنان من فکر میکنم — به دلیلی که بعداً میگویم — رزروار داگز حسی از خشونت دارد که من خیلی اینمدلی پیدا نمیکنم؛ بگویم فیلمی دیدهام که اینقدر تأثیر اینشکلی روی آدم بگذارد.
خلاصه اگر عادت ندارید به دیدن فیلمهایی که تقریباً — من میخواهم بشمارم، چون مرگ شخصیتهای فیلم را میبینید ولی مثلاً در حد اینکه تیر بخورند و بمیرند چنین اتفاقی میافتد — این صحنهٔ خاصی که دارم میگویم، این صحنهٔ شکنجه است که پر از عریانترین صحنهٔ خشونت در دهههای اخیر بوده. یعنی فکر نکنید اصلاً انفجاری صورت نمیگیرد؛ از این فیلمهایی نیست که مرتب در آن تیراندازی بشود؛ شما تقریباً یکی دو جا بیشتر تیراندازی نمیبینید. ولی حس خشونت وجود دارد.
بگذارید نکتهای مثلاً بگویم: یک شیوهٔ نمایش خشونت، یعنی به وجود آوردن صحنهٔ خشن، این است که شما انفجاری همراه با تعداد زیادی تلفات — که مثلاً تکهپاره میشوند — نشان بدهید؛ خیلی گرافیک ممکن است باشد. این نوع گرافیک در کارهای تارانتینو نیست؛ در این فیلمش نیست. یک جور نمایش دیگرِ خشونت این است که شما خیلی صحنههای گرافیک نشان ندهید؛ ولی مثلاً فرض کنید به جای اینکه ۱۰۰۰ نفر را نشان بدهید که دارند لتوپار میشوند، یک دانه مرگ را نشان بدهید؛ ولی این مرگ را با جزئیات نشان بدهید و بهنوعی طول بکشد مردنش. میدانید منظورم چیست؟ وقتی کسی در اثر یک انفجار تکهپاره میشود و میمیرد، این یک جور تأثیرِ خشونت است؛ اینکه کسی را نشان بدهید که چقدر سخت و طولانی میمیرد.
نمونهٔ خیلی مشخصش در یک فیلم خیلی خوب است که کیشلوفسکی، کارگردان معروف لهستانی، ساخته؛ اسم فیلم «فیلم کوتاه دربارهٔ کشتن» است. یکی از ۱۰ قسمت سریالی است که تحت عنوان «۱۰ فرمان» ساخته شده. این قسمت دربارهٔ کشتن است، چون میخواهد علیه کشتن فیلم بسازد — در دو سطح: یعنی هم مخالف کشتن به این معنا که آدمی آدم دیگری را بکشد، هم مخالف کشتن که قانون بیاید آدمی را که آدم کشته بکشد؛ فرق نمیکند. کلاً مخالفت با کشتن در این فیلم هست.
خشونت منزجرکننده در برابر کارتونی
آن صحنهٔ کشتنی که در این فیلم اتفاق میافتد، به این دلیل خشونت در آن هست و تعمدی است این خشونت: برای اینکه قرار است شما منزجر بشوید از کشتن، که طول میکشد. معمولاً در این فیلمها وقتی یک نفر میخواهد یکی را خفه کند، چقدر طول میکشد این خفهاش کند؟ حالا مثلاً دور گردن طرف میپیچد با دست خودش؛ خلاصه میبینید ۳۰ ثانیه طول میکشد، طرف خفه میشود، میمیرد، راحت تمام میشود. اینکه یک نفر بخواهد کسی را بکشد ولی انگار مهارت ندارد؛ میخواهد خفهاش کند و خفه نمیشود؛ چند دقیقه سعی میکند خفهاش کند و طرف خفه نمیشود.
خلاصه دلش میخواهد — میخواهد حالا با کوبیدن سنگ به سرش بکشد یا — نمیدانم. هی میزند، جایی که به نظر میآید کمی مرده؛ باز میبینید صدایی از او درمیآید. من یادم نیست مراحلش دقیقاً چگونه است، ولی آخرش این است که سنگ خیلی بزرگی را برمیدارد که دیگر شما مطمئن میشوید طرف با این سنگی که کلهاش را زد مرده است. من یادم نیست بعدش باز دوباره سر و صدا میکند یا نه. اینکه چند دقیقه شما این خشونت را ببینید — که یک نفر دارد یک نفر را میکشد و نمیشود و هی کارهای دیگر میکند — و طرف چقدر برای زنده ماندن خودش تلاش میکند: التماس میکند؛ حرفهایی که میزند، گیر افتاده و هر چیزی را حاضر است فدا کند ولی فقط زنده بماند — این حالتی که آن طرف به زندگی چسبیده و این دارد جدایش میکند، این یک حس خشونتش است؛ و من فکر میکنم واقعاً دیدن این صحنهها خیلی سخت است. فیلم هم همین را میخواهد: میخواهد که برعکس بقیهٔ فیلمها که کشتن در آنها راحت است، به شما بگوید کشتن خیلی کار سختی است. یک دانه آدم را کشتن اینگونه راحتی نیست که شما همینگونه در بقیهٔ فیلمها میبینید: طرف یک اسلحه را درمیآورد، چهار نفر را میزند، اصلاً ۱۰ ثانیه میکشد؛ کمتر از ۱۰ ثانیه.
یک بار مرحوم شاملو در مصاحبهای دربارهٔ سوابق سینمایی خودش گفته بود «من از وسترن اسپاگتی خوشم میآید.» وسترن اسپاگتی مدل وسترنهای ایتالیایی است که به تقلید از سینمای وسترن در دههٔ ۶۰ — بیشتر فکر میکنم — تولید شد که معروفترینش همان سهگانهای است که شما حتماً از تلویزیون دیدهاید: مثلاً «خوب، بد، زشت» و «برای چند دلار بیشتر» و اینها؛ وسترن اسپاگتی. ویژگی وسترن اسپاگتی غیرواقعی بودن مثلاً تیراندازیهایش است: یک آدم ۲۰ نفر را ممکن است در عرض ۵ ثانیه — اصلاً شما تیرها را بشمارید، ۲۰ تا نیست — ولی همین که اسلحه را بکشد و تیراندازی کند همه میافتند.
اغراق و حس کارتونی تیراندازی
یک جور حالتی کمی کارتونی دارد و اغراقشده است. شما مثلاً یک هفتتیرکشی دارید که هر تعداد آدم دورش باشد مشکلی ندارد؛ به هر حال با سرعت مثلاً هفتتیرکشیاش میتواند بکشد. این صحنه درست برعکس است: این کشتن واقعاً کار سختی است. در سینما آدمها خیلی راحت میکشند و راحت میمیرند، در حالی که اینجا قرار است شما فیلمی ببینید که این را بشکند؛ و طبعاً صحنه سعی میکند به کشتن — به حس کشتن به معنای واقعی — نزدیک بشود؛ خیلی خشن است.
و من این را گفتم برای اینکه یک چیز خشنی که در فیلم Reservoir Dogs هست این است که مردنِ یک آدم — انگار از وقتی که تیر خورده و همینجور دارد خون از او میرود — اصلاً کل این فیلم خونریزی است؛ یعنی چیزی که همهٔ این فیلم را به همدیگر وصل میکند این است که آدمی دارد میمیرد و میداند هم دارد میمیرد، همه هم میگویند که این دیگر دارد میمیرد. و فیلم به شدت زمان طبیعی را رعایت میکند — یعنی تقریباً حوادثش، بدون فلاشبکهایش، در یک زمان طبیعی اتفاق میافتد — و شما همینطور حوضچهٔ خونی که اطراف این آدم آنجا افتاده تشکیل میشود را میبینید. آخرهاش دیگر واقعاً در حوضچه به طور اغراقآمیزی دستوپا میزند؛ بهنوعی کمکم به اینجایی میرسد که چلفچلف دارد میکند، اینقدر خون از او رفته. این حسِ مردنِ بهتدریج — مردن جلوی دوربین — کمی چیز دیگری است؛ حس ناراحتکنندهای دارد. حالا بگذریم از اینکه به هر حال اتفاقهایی که در فیلم میافتد — مثل همان صحنهٔ شکنجه — همراه با خونسردی، به اصطلاح، خشونت فیلم را چندین برابر میکند. حالا من کمی دربارهٔ اینکه چه عواملی وجود دارد که این فیلم فضایش را سرد و خشن میکند — که پالپفیکشن این مقدار خشونت را ندارد — بحث میکنم.
بگذارید اول به نکتهٔ دیگری از ویژگیهای هنر پستمدرن اشاره کنم که فکر میکنم مربوط میشود به بیشتر همان نکتهٔ دومی که دربارهٔ پستمدرنیسم گفتم: آن تلفیقی که تقریباً ویژگی هنر پستمدرن است — تلفیق احساساتی که به طور طبیعی متباین هستند. شما در یک کار کلاسیک انتظار دارید که اگر صحنهای خشن است، خشن است؛ همزمان رمانتیک نیست، همزمان شاد نیست. ولی در هنر پستمدرن اینگونه نیست.
رقص شکنجهگر و لذت در خشونت
در فیلمهای تارانتینو — یعنی شکنجه همراه با این موسیقی پاک که شکنجهگر دارد با آن میرقصد — یکی آن حس سرگرمی و لذت بردن در صحنه هست در حالی که به خشنترین وجه ممکن طرف دارد رفتار میشود؛ ولی آن حالت بازیگوشی که در کارهای Tarantino هست، این صحنه را بهنوعی یک فضای دیگر هم به آن اضافه میکند. خیلی جاها کارهای پستمدرن اینگونهاند؛ یعنی شوخی همراه با آدمکشتن؛ یا مثلاً یک جور حالتهای رمانتیک همراه با خشونت یا تمسخر — مسخره کردن صحنههای رمانتیک بهنوعی در کارهای پستمدرن زیاد است.
این حالتهای تلفیقی — اینکه شما — من گاهی واقعاً این فیلمها را میبینم؛ الان خیلی زیاد شده اینجور کار: فیلم محتوای خیلی جدیای دارد ولی کمدی است؛ یعنی همهجایش بهنوعی است. هرقدر جاهایی به نظر میرسد که دارد جدی میشود، حتماً شوخیهایی میگذارد که خیلی جدی نشود. در حالی که کار کلاسیک اینگونه نیست: طرف اگر تصمیم دارد موضوع ناراحتکنندهای را بگوید، فیلمی میسازد که کلاً سراسرش این حس در آن وجود دارد. این چندکارهبودن — که کلاژ به آن میگویند: احساسات را کنار هم، احساسات متناقض را کنار هم قرار دادن — از ویژگیهایی است که در کل هنر پستمدرن وجود دارد. شما در کارهای Tarantino هم این را میبینید؛ یعنی در لحظهای که دارید میخندید یک قتل فجیع ممکن است اتفاق بیفتد و شما یک حسی، یک سوپرپوزیشنای از خندیدن و کشتن به شما دست میدهد: دیدن مرگ همراه با دیدن یک چیز، شنیدن یک چیز خندهدار.
من نمیدانم چه چیزهایی بگویم که — بدون اینکه تأثیر اولیهٔ فیلم را از بین ببرم — فقط میخواهم به شما هشدار این را بدهم که فیلم ویژگیهایی اینشکلی دارد. فیلمهای Tarantino، حداقل فیلمهای اولیهاش، به شدت فیلمهای مردانهای هستند. اصلاً این رزروار داگز آنقدر زن ندارد؛ یعنی فقط دربارهٔ مردها و روابط مردها با همدیگر است؛ و در همین، برای نمایش در سینماهای ایران خیلی مناسب است. اصلاً زن در آن وجود ندارد. فکر میکنم یک جا فقط یکی از قهرمانهای فیلم موقع فرار کردن زنی را از توی ماشینش میکشد بیرون؛ همین. حالا یکی دو تا زن — هم این یک نفر، هم آن که تیراندازی میکند. به هر حال تقریباً همهچیز فیلم در خشونت است که معمولاً سانسور نمیشود؛ بنابراین میشود این فیلم را در سینمای ایران هم تقریباً بدون سانسور نشان داد.
توصیه دیدن به ترتیب آثار
من به شدت توصیه میکنم — حالا پالپفیکشن را که دیدهاید — ایکاش که ندیده بودید؛ یعنی دو فیلم را به ترتیب میدیدید؛ ولی من خودم هم همینگونه دیدم. فعلاً متمرکز بشوید روی همان فیلم اول و حالا من خیلی نمیخواهم مقایسه کنم با پالپفیکشن. خودم هم به این دو فیلم تارانتینو چندان علاقه ندارم.