او نخست توضیح میدهد که چرا بحث دربارهٔ فیلمی پاپولار با روانکاوی کار معقولی است و نقد هنری را با روش علمی مقایسه میکند. سپس فیلم Pulp Fiction را با سه داستانش مرور میکند و مایهٔ مشترک آنها را مواجهه با مرگ میداند. در ادامه از بوچ و آمریکایی بودنش، از فرهنگ پاپ در فیلم و در پایان از مذهب و سینما در آمریکا میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
سینما میان هنر و صنعت
اثر هنری، مخصوصاً سینما، بهدرستی متهم است که اصولاً از اولش هنر متعالی نبوده و تقریباً همیشه چیزی میان هنر و صنعت بوده است؛ و این پاپولار بودن جزو ویژگیهای صنعت سینماست، به دلیل مسائل اقتصادی. استقلالی را که یک سینماگر برای ساختن دارد با میزان استقلالی مقایسه کنید که مثلاً یک شاعر یا نقاش دارد: او کاملاً میتواند مستقل و برای خودش، با هزینهای پایین، کارهایی انجام بدهد، بدون اینکه کوچکترین فکری بکند که چه کسی قرار است خریدار اثرش باشد. اصولاً استقلال سینما خیلی خیلی کمتر از اکثر هنرهای دیگر است. برای همین خیلیها شاید به سینما بهعنوان یک هنر اصیل توجه نکنند. من احساس میکنم بعضیها تردید دارند که اصولاً بین این همه مطالب مهم و آثار هنری جالبتری که هست، چند جلسه بحث کردن آن هم دربارهٔ فیلمهایی که از اسمشان پیداست بهنوعی حالت پاپ دارند، و از خود نامگذاری برمیآید که شاید موضوع چندان عمیقی نیست، اهمیت دارد که این کار را بکنیم یا نه. من بارها دستوپاشکسته توضیحاتی دادهام؛ حالا میخواهم دوباره کمی با تأکید بیشتر، چند دقیقهای، دربارهٔ نکتهای صحبت کنم که انگار جا نمیافتد: اینکه در تحلیل روانکاوانه اتفاقاً مهم نیست که اثر چقدر اثر خوبی باشد. پیدا کردن رگههایی از ناخودآگاه شخصی و حتی ناخودآگاه جمعی که خیلی ممکن است ارزشمند هم باشند، چون به خودآگاهیِ اثر خیلی مربوط نمیشوند، خیلی وقتها در آثار پاپولار حتی بیشتر از آثار «سکس شده»ی هنرمندهای درجه یک ممکن است پیدا شود. بنابراین کار کردن روی آثاری که از نظر هنری سطح پایینتری دارند به هیچ وجه غیرعادی نیست. لازم نیست روانکاوان نقد روانکاوانه را دربارهٔ آثار هنری خیلی جالب به کار ببرند. اگر بتوانیم جالب بودنِ اثر هنری را با «سکس شده» بودن و آگاهی پیوند بدهیم، به نظر من هنر اصیل اصولاً خیلی «سکس شده» به آن معنای خودآگاه بودن نیست.
انتخاب نمونهها و پالپ فیکشن
این آثار نمونههایی هستند و من هم کاملاً رندوم آنها را انتخاب میکنم. مثلاً فیلم پاپفیکشن پیشنهاد یکی از دانشجوهای همین کلاس بود؛ قرار نبود دربارهٔ آن بحث کنیم. من فقط از بچهها خواستم که هر کسی هر چیزی که به نظرش جالب میرسد بگوید، برای اینکه میل داشتم روشن شود که خیلی مهم نیست چه جور اثری باشد؛ همهٔ آثار را میشود با روانکاوی به آنها نزدیک شد. ولی آن نکتهٔ مهمتری که میخواهم دربارهٔ آن صحبت کنم این است که اصولاً آثار هنری از نظر نقد روانکاوانه چقدر اهمیت دارند. قبلاً یک بار این را توضیح دادهام که آثار هنری تقریباً شاید پیچیدهترین فعالیتی است که بشر انجام میدهد. یک انسان با تمام وجودش، مثلاً موقعی که دارد یک اثر هنری را خلق میکند، به نوعی درگیر است و تمام لایههای روانیاش فعالاند؛ و طبعاً کشف کردن و تئوری دادن دربارهٔ نحوهٔ خلق اثر هنری به نوعی از یک تئوری روانکاوی خیلی پیچیده و پیشرفته برمیآید. با خیلی از تئوریهای دیگر ممکن است بتوانید رفتارهای اجتماعی انسان را تحلیل کنید؛ رفتارهای منطقی انسان هم، مثلاً وقتی دارد علم تولید میکند، چندان به مدلهای پیچیده احتیاج ندارد؛ و شاید یکی از پیچیدهترین فعالیتهای انسان همین خلق آثار هنری باشد. سینما هم، که من بارها تذکر دادهام، این برتری را نسبت به سایر آثار هنری دارد که به دلیل شباهتش با مکانیسمهای موجود در ناخودآگاه، یعنی سینما و خلق تصویر متحرک و داستانگویی با تصویر متحرک، به یک معنا نزدیکی و قرابت بیشتری با شیوهٔ کار ناخودآگاه دارد. همهٔ اینها در واقع نشان میدهد که تحلیل آثار هنری، مخصوصاً آثار سینمایی، تا وقتی که هنوز به لکان نرسیدهایم، تا وقتی که پیش فروید و امثال او هستیم و ناخودآگاه را بیشتر مربوط به تصاویر میدانیم، طبعاً این متدها روشهای خوبی هستند برای اینکه بتوانیم به چنین آثاری نزدیک شویم. منتها من میخواهم از یک طرف دیگر هم نگاه کنم: اینها توجیه این بود که در نقد روانکاوانه رفتن به سمت آثار هنری، و حتی آثار هنریِ پاپولار مثل سینما، کلاً کار منطقی و درستی است.
قدرت روانکاوی در خوانش آثار
طبیعی است که ما علاقهمند باشیم تمام قدرت روانکاوی را به کار ببریم تا بعضی از این آثار را بهتر بشناسیم. ولی توضیحی هست که مقدماتش را باز پیشتر گفتهام و میخواهم چند دقیقه دربارهٔ آن صحبت کنم: جدای از مسئلهٔ انتخاب آثار سینمایی برای تحلیل کردن، و اینکه اینها بهعنوان آزمون تئوریهای روانکاوی ممکن است خیلی جالب باشند و تئوریهای روانکاوی بتوانند قدرت نقد خودشان را اینجا به رخ بکشند، چیزی که برای خودم مهم است این است که ما تئوریهای خیلی جالبی دربارهٔ نقد آثار هنری نداریم که بتوانیم بگوییم مفهوم نقد هنری را در حد یک شاخهای از علم ارتقا داده باشند. به نظر میرسد که به هر حال منتقدین متدهای خیلی روشنی ندارند. یک منتقد معمولاً آدمی حرفهای در زمینهٔ ارتباط با آثار هنری است، و فرقش با آدم معمولی این است که به دلیل تجربهٔ زیادی که مثلاً در مطالعهٔ شعر و داستان یا دیدن فیلم دارد، تأثیرهای شاید بهتری از فیلم میپذیرد، یعنی یک جور درک شهودی بهتر از یک فیلم یا داستان پیدا میکند؛ و نکتهٔ خیلی مهم این است که منتقد بیان خوبی دارد: احساسی که به او دست میدهد و چیزی را که در واقع میفهمد به نوعی میتواند برای دیگران سعی کند تشریح کند. اگر متد علمی برای شما چیز آشنا و روشنی باشد، اینکه ما در علم چهکار میکنیم، من هیچ شباهتی بین کار منتقدین و کاری که دانشمندان انجام میدهند نمیبینم. طبعاً به همین دلیل است که اصولاً شما در آثار هنری توافقی نمیبینید: یک منتقدی ممکن است یک نقد بنویسد، منتقد دیگر نقد دیگری مینویسد، و زمین تا آسمان ممکن است برداشتشان دربارهٔ یک اثر هنری فرق داشته باشد؛ و غالباً ملاکهای مشخصی هم وجود ندارد که روشن شود کدامیک از اینها دارند نزدیکتر به حقیقت حرف میزنند. علم اینطوری نیست. علم متدولوژی خاصی دارد، روشهای آزمون خاصی دارد، و بنابراین شما در روش علمی، در رشتههای علمی، میبینید که یک جور همگرایی به نظر میآید وجود دارد.
همگرایی علوم و نقد هنر
اکثریت رشتههای علمی هرچقدر که به علوم پایه نزدیکتر باشند، همگرایی بیشتری دارند: در ریاضیات تقریباً یک جور بهطور مطلق همگرایی وجود دارد و اختلافی اصلاً وجود ندارد. در علومی که دربارهٔ طبیعت هستند، در نچرال ساینس هم، به نظر میرسد علوم به سمت همگرایی میروند. به غیر از شاید مباحث بنیادی فیزیک، که یک مقدار دچار تشکک آرا شده و همینطور به نظر میآید واگرایی در آن دارد بیشتر میشود؛ ولی به هر حال امید به اینکه همگرا بشود وجود دارد. ولی هرچقدر بیشتر به سمت علوم انسانی بیایید میبینید که این همگراییها نیست: در جامعهشناسی مکاتب مختلف با همدیگر همزیستی دارند، در روانشناسی و همین خود روانکاوی هم همینطور؛ و طبعاً بیشتر از همه واگرایی شاید در کار کردن دربارهٔ مثلاً نقد هنری باشد که اصلاً زمینههای همگرایی را هم شما نمیتوانید ببینید. کار به اینجا رسیده که حرف از این است که هر دو تا نقد در جای خودشان مثلاً مشروعاند؛ یعنی یک جور پلورالیسم افراطی دربارهٔ نقد وجود دارد. میگویند که اثر هنری همراه با مخاطب تکمیل میشود، بنابراین هر مخاطبی هر تأثیری که از اثر میگیرد و هر دیدگاهی که نسبت به یک اثر هنری پیدا میکند، همان دیدگاه برایش معتبر است؛ و اصولاً رفتن به سمت بحث کردن و جدل کردن و به توافق رسیدن، چندان دربارهٔ آثار هنری و نقد، به نظر میرسد که جا ندارد. من شخصاً نگاهم این است که این به شدت در واقع نتیجهٔ این است که ما نتوانستهایم دیدگاههای منسجم و نزدیک به دیدگاههای علمی دربارهٔ نقد هنری ابداع کنیم؛ و فکر میکنم همینطور اختلافهایی که در علوم انسانی هست هم به شدت به این برمیگردد که ما اصلاً مدل روشنی از انسان و فعالیت انسانی نداریم. فکر میکنم دلیل مهم اینکه من دربارهٔ روانکاوی کنجکاو بودهام و هستم و دربارهٔ روانکاوی حرف میزنم این است که این همان شاخهای است که باید امیدوار باشیم منجر بشود به مدلهای مشخصی با معیارهای علمی دربارهٔ انسان؛ و اگر به چنین مدلهایی برسیم، آنوقت شما دربارهٔ آثار هنری هم، علاوه بر علوم انسانی، میتوانید نقدهایی نزدیک به، مثلاً فرض کنید، یک کار علمی انجام بدهید.
متدولوژی پوپری در نقد
من مدام تأکید میکنم که در کاری که دربارهٔ یک اثر هنری انجام میدهم، مثلاً سعی میکنم از آن متدولوژیای استفاده کنم که معروف است به متدولوژی پوپری؛ متدولوژی عامی که در دانش به یک معنایی استفاده میشود. یعنی یک مجموعه فکت وجود دارد و ما یک مدل درست میکنیم که تا حد ممکن با این فکتها سازگار باشد. دربارهٔ طبیعت همین کار را میکنیم، دربارهٔ علوم انسانی باید همین کار را بکنیم، دربارهٔ آثار هنری هم طبعاً همین کار را میکنیم. فقط استفادهای که من از روانکاوی میکنم این است که همانطور که در علم، وقتی میخواهید پدیدهای را درک کنید، به نوعی دنبال این هستید که روابط علّی پدیدهها را درک کنید، و وقتی در علم احساس میکنید که پدیدهای را درک کردهاید که بتوانید بگویید چگونه این پدیده به وجود آمده است، اصلاً شما دنبال یک جور توجیه علّی برای پدیدهها میگردید. اگر بفهمید که مثلاً فرض کنید صاعقه چطور ایجاد میشود، میشود گفت که یک تبیین علمی مثلاً دربارهٔ صاعقه پیدا کردهاید. بنابراین اگر بخواهید علمی نگاه کنید و مقید به همین متد علمی و نگرش علمیِ مورد قبول فعلی باشید، در این پارادایم موجود شما به طور طبیعی باید دربارهٔ اثر هنری هم تصورتان این باشد که اثر هنری به هر حال در یک شرایط خاصی از یک انسان سر برآورده است؛ انگار یک انسان اثر هنری را خلق کرده. بنابراین فهمیدن اینکه چه چیزهایی در درون این انسان عامل به وجود آمدن این اثر هنری بوده مثل پیدا کردن یک توجیه علمی است؛ و شما در این نقد روانکاوانه اصلاً باید دنبال این بگردید که آن علتها را پیدا کنید: اینکه مثلاً چیزهایی از ناخودآگاه جمعیِ کسی که اثر هنری را خلق کرده بیرون آمده و انحرافات روانیاش باعث شده که چیزهایی در این اثر هنری بازتاب پیدا کند و الی آخر. اینها مثل توجیه علمی میماند؛ بنابراین وقتی اینطور نقد میکنید، شبیه یک جور فعالیت علمی است.
ارزش وقت گذاشتن برای یک اثر
من فقط یک نکتهای میخواهم بگویم و دیگر توضیح نمیدهم، چون حقیقتش این است که فکر میکنم این توضیحاتی که میدهم همهشان توجیه نیستند برای اینکه اصلاً مثلاً چهار جلسه دربارهٔ این کار وقت گذاشتن ارزش دارد یا ندارد. خیلی حرفهای دیگر میشود زد که جالبتر باشد؛ ولی من دارم سعی میکنم بگویم که تقریباً اینجا بیشتر از هر جای دیگر شما قدرت روانکاوی را اتفاقاً میتوانید، یعنی روانکاوی را با همهٔ ابعادش میتوانید، استفاده کنید. مثلاً وقتی دربارهٔ رفتار اجتماعی انسان بحث میکنید، مدلهای سادهتری ممکن است جواب بدهد؛ لازم نیست آدم خیلی از یونگ استفاده کند. کمتر پیش میآید که شما در تبیین یک سری روابط بیرونی انسان، که چیزهای خیلی سادهای هستند، احتیاج داشته باشید به یک تئوری خیلی بزرگ روانکاوی. بنابراین پیچیدگیهایی که اینجا وجود دارد، فکر میکنم، خیلی از اجزای در واقع پیچیدهٔ روانکاوی را موجه میکند. همانطور که بیماریهای روانی، بهعنوان موجودات پیچیده با رفتارهای خیلی عجیبوغریب و خلاف عرف، موجوداتی هستند که روانکاوی را دربارهٔ آنها بهتر از آدمهای سالم میشود در واقع به کار برد و قدرت روانکاوی را دید.
هر جلسهای که میخواهم دربارهٔ روانشناسی ادامه پیدا کند، من اول جلسه باید یک اعتقادنامهای بیان کنم دربارهٔ اینکه این کارها خوب و مهم است و اینها، که خودم احساس خوبی به آن دارم و دارم صحبت میکنم. ببینید، من بارها روی این تأکید کردهام که شما لازم نیست وقتی دارید نقد روانکاوانه میکنید، کوچکترین اشارهای داشته باشید به اینکه واقعاً این مؤلف چه ویژگیهای روانیای داشته که این اثر را تولید کرده. در مرحلهٔ کشف ممکن است خوب باشد که شما مؤلف را بشناسید، ویژگیهای روانیاش را بشناسید و بتوانید بعضی از مؤلفههایی را که در اثر هنری ظاهر شده با توجه به ویژگیهایی که از مؤلف میدانید درک کنید، یا برعکس، با استفاده از اثر هنری بخشی از ویژگیهای مؤلف را کشف کنید. منتقد وقتی نقد خودش را ارائه میکند، مدل خودش را در واقع انگار ارائه میکند برای اینکه اثر هنری را توجیه کند: اینکه اجزایش، اجزای اثر هنری، با همدیگر چه رابطهای دارند و چرا این اتفاقات در این فیلم افتاد، چرا این شیوهٔ کارگردانی خاص مثلاً در این فیلم به کار رفته، یا آن شخصیت در آن داستان چرا آخر داستان مرد و آن یکی زنده ماند، اینها چگونه توجیه میشود.
مؤلف و توجیه حوادث داستان
من چند بار تأکید کردهام که لازم نیست شما اصلاً اسمی از مؤلف ببرید. میتوانید از کشفهایی که دربارهٔ مؤلف کردهاید و میخواهید استفاده کنید، برای اینکه این مدل را بسازید؛ ولی وقتی دارید مدل را بیان میکنید، میتوانید مستقل از همهٔ این حرفها مدل خودتان را بیان کنید. اینکه حالا اصرار داشته باشید که کدام قسمت مربوط به چه بخش یا لایهای از اثر هنری است، از مؤلف اثر هنری، ممکن است خیلی لازم نباشد. فقط یک نکتهٔ خیلی مهم به نظر من اینجا هست. کسی که اثر هنری را نقد میکند، و خیلی از منتقدها در واقع همینطور نقد میکنند که انگار اثر هنری از خودآگاه مؤلف بیرون آمده، و دربارهٔ لایههای مختلف اثر هنری اصلاً حاضر نیستند بپذیرند که بخشی از این چیزهایی که در هر اثر هنری دیده میشود، شاید بخش عمدهای از آن، ممکن است در خودآگاهی مؤلف جا نداشته باشد. مشکلی که اینها دارند این است که اجزایی که از خودآگاه میآیند با همدیگر یک نوع روابط منطقی دارند که ما با آن آشنا هستیم، در حالی که اجزایی که از ناخودآگاه میآیند آن نوع رابطهای را که نسبت به خودآگاه با همدیگر دارند ندارند. گاهگداری یک نفر، یک منتقد، ممکن است احساس کند که اینجا این شیء یک همچین معنای نمادینی پیدا کرده. آدمهایی که خیلی خودآگاه نقد میکنند فکر میکنند اگر بگویند این شیئی که اینجا هست همچین معنای نمادینی دارد، یعنی دارند میگویند که مؤلف اثر این شیء را به این معنا اینجا به کار برده؛ در حالی که مطلقاً اینطور نیست. گاهگدار منتقدها ممکن است دچار یک ابهاماتی بشوند؛ و اگر مثلاً فرض کنید حالا طرف بپذیرد که مؤلف این را با خودآگاه خودش اینجا گذاشته، بعداً باید کارکردهای دیگر شیء را هم تحلیل کند، چون فکر میکند که خودآگاه یک جور دیگر تحلیل میکند؛ در حالی که وقتی اینها را در لایهٔ ناخودآگاه میگیرید، نوع برخوردتان با فعالیت ناخودآگاه فرق میکند. من دارم سعی میکنم بگویم که گاهی، حداقل، پذیرفتن وجود لایههای ناخودآگاه در اثر هنری و درک اینکه آن لایهها انگار از منطق دیگری پیروی میکنند، برای درک یک اثر هنری کاملاً ضروری میشود. اگر غیر از این رفتار کنید، این در واقع یک جور شما را گمراه میکند.
ناخودآگاه در اثر هنری
این مقدمهٔ من بود برای اینکه بحث را شروع کنم. حالا سراغ فیلم Pulp Fiction برویم، که یکی از مهمترین آثار سینمایی دههٔ ۹۰ سینمای جهان است، مطمئناً، و به معنای واقعی کلمه از جهاتی فیلم استثناییای است. کمتر شما فیلم مشابه این را شاید بتوانید در دهههای اخیر پیدا کنید. ببینید، این فیلم هم اسکاری است، هم نخل طلایی جشنوارهٔ کن است، و هم فوقالعاده فیلم پاپولاری است، از نظر بهاصطلاح منتقدین هم، خاصه؛ یعنی چیزی بیش از پاپولار بودن. برای خودش فرهنگی ایجاد کرده و عشاقی دارد که هنوز هم شما میتوانید در اینترنت مثلاً وبسایتهایی پیدا کنید که عشاق پاپفیکشن مینشینند دربارهٔ جزئیات این فیلم، گاهی اصولاً معمولاً، بحثهای احمقانهای میکنند، که مثلاً چرا پشت سر مارسلوس والاس زخم و زرد هست؟ نمیدانم. وقتی یک نفر هزار بار یک فیلم را میبیند، کار به اینجاها میرسد. یکی از مهمترین بحثهای پاپفیکشن بین آدمهایی که معمولاً خیلی نگاه عمیقی شاید نداشته باشند و به جزئیات اینشکلی نگاه میکنند این است که در کیف مارسلوس والاس، که اینقدر در واقع سرش ماجرا به وجود میآید، چیست؛ و نور عجیبی هم که وقتی این کیف را باز میکنند دیده میشود. و واقعاً گاهی من این جزئیات را دیدهام، در بعضی از — نه، اتفاقاً — بیشتر شاید در همینجور بحثهای «اینتیپی» که دربارهٔ سینما، فیلمهای سینمایی و داستانها هست، وقتی علاقهمندهای خاصی وجود دارد؛ شما در اینترنت گاهی بگردید مثلاً این چیزها را پیدا میکنید.
سینمای هنری جریانساز
گاهی جزئیات عجیبوغریبی را دقت میکنند و واقعاً نشان میدهد که طرف چند بار باید این فیلم را دیده باشد که کارش به اینجا رسیده باشد. این نکتهای که گفتم، اینکه سینمای هنریِ جریانساز بوده، دقیقاً از آن بهاصطلاح کالتهایی است که حالا جریان خاصی بین مردم ایجاد کرده. من هنوز شنیدهام که در اروپا پوسترهای این فیلم مثلاً در مغازهها، مثل یک چیز تبلیغاتی، وجود دارد؛ برای اینکه خیلیها این فیلم را دوست دارند و ممکن است جنبهٔ جذب مشتری داشته باشد. و واقعاً هنوز بحث کردن دربارهٔ آن ادامه دارد، چون تارانتینو هنوز فعال است؛ طبعاً بحثهایی که دربارهٔ فیلمهای تارانتینو هست از پاپفیکشن شروع شده، نه از رزروار داگز. رزروار داگز یک ذره علاقهمند کرد، ولی واقعاً پاپفیکشن بود که یک جریان جدید راه انداخت و عشاقی، مثلاً عشاق سینهچاک، پیدا کرد تارانتینو. و نمیدانم، من الان فیلمی سراغ ندارم که یک همچین ویژگیای در سینمای سالهای اخیر پیدا کرده باشد. هم منتقدین به آن علاقهمند بودند، نخل طلای کن را بردند، یعنی اینها بالاترین جایزهٔ سینمایی از نظر هنری دنیا را بردند؛ در عین حال در جوایز اسکار هم مثلاً جای خودش را داشته. من الان یادم نیست چه اسکارهایی کاندید بوده و چه اسکارهایی برده، ولی به هر حال فیلمی بوده که در اسکار مطرح شد. فیلم رزروار داگز در جشنوارههای اروپایی مطرح شد و، اگر اشتباه نکنم، جایی که خیلی حمایتش کردند جشنوارهٔ ساندنس آمریکا بود، که رابرت ردفورد بنیانگذارش است و اصولاً کارش کشف استعدادهای جوان و اینهاست. فرق میکند با جشنوارهٔ کن و «خالیبود» و اسکار و اینها. به هر حال با فیلمی طرف هستیم که از نظر فرهنگی که ایجاد کرده و تأثیری که گذاشته خیلی فراتر از رزروار داگز است، و یک جور در واقع تکامل رزروار داگز است، از هر نظر، مخصوصاً از نظر شیوهٔ خاص بیان سینمایی تارانتینو. من فیلم را از نظر محتوا خیلی نمیپسندم، ولی واقعیت این است که از نظر کار، ایدههای کارگردانی، فوقالعاده است. از نظر اجرا فوقالعاده است: بازیها، کارگردانی، هر چه در این فیلم بگویید، انتخاب موسیقی، دیالوگنویسیاش که اصلاً کاملاً چیز دیگری است، پدیده است در سینمای آمریکا. سینمای آمریکایی فوقالعاده دیالوگنویسیاش همیشه خوب بوده، ولی این نوع در واقع دیالوگنویسی که تارانتینو در آن فیلم و مخصوصاً در این فیلم انجام داده، کاملاً یک پدیدهٔ جدید در دنیا بوده و شاید خیلی مهم؛ و متأسفانه سینمای اخیر دیگر خیلی این ویژگی را ندارد.
چه خوشمان بیاید چه خوشمان نیاید، خیلیها از این فیلم خوششان نمیآید، به دلیل اینکه میگویند یک جور ترویج خشونت است. مثلاً فرض کنید صحنهٔ کشتار آن بچههای جوان در آن اتاق صحنهٔ خیلی خیلی شکنندهای است. خیلی چیزها در خشونت این فیلم برای من واقعاً یک ذره آزاردهنده بوده است، و خیلی چیزهای دیگر هم هست که از نظر اخلاقی برای من چندان مورد قبول نیست، و برای آدمهایی که در واقع به محتوا حساساند حتماً نیست. واقعیت هم هست که شاید خیلی مشکلات اخلاقی در این فیلم وجود داشته باشد، و خیلی چیزهای دیگر هم. معیارهای اخلاقی ما در آن معنا اینجا رعایت نشده است. حالا کمکم قدری بحث محتوایی بکنم. طبق معمول اول میخواهم سعی کنم آن لایههای خودآگاه را مثلاً ببینیم و سعی کنیم بفهمیم که حالا اگر از تارانتینو بپرسید که فیلم دربارهٔ چیست، چه به شما میگوید، چه تفکری داشته، چه احساسی داشته، اگر بتوانیم اسم آن چیزی را که پشت این فیلم است تفکر بگذاریم. ولی کمی هم دربارهٔ خود فیلم صحبت کنم. معمولاً شما مشکلی ندارید با اینکه فیلم را بفهمید، به معنای اینکه بفهمید چه اتفاقهایی در فیلم افتاده. این فیلم یک پیچیدگی از روایت دارد که اصلاً اول باید ببینیم که در فیلم چه میگذرد، چه میشود. به دلیل این ویژگی خاص این فیلم، از نظر جابهجا کردن قصهها از نظر زمانی، اصلاً شاید الان من از یکی بپرسم، وقتی یک بار پالپ فیکشن را یک نفر دیده، که داستان فیلم چیست، خیلی نتواند راحت روایت کند که شخصیتهای اصلی فیلم کیا هستند. به نظر میآید که فیلم با چند تا داستان دیگر مثلاً ارتباط بین قسمت اول فیلم با مثلاً قسمت شان پولن و وینسنت با همسر مارسلوس والاس، با آن مشتزنی که بروس ویلیس نقشش را بازی میکند، اینها به نظر میآید داستانهایی جدا از هم هستند. لینکهایشان با همدیگر خیلی لینکهای قوی نیست. فقط آدمها بهنوعی ثابتاند: مثلاً مارسلوس، مثلاً بروس ویلیس، وینسنت را میکشد. کاملاً میتوانست کس دیگری آنجا باشد. شما نمیتوانید بگویید که داستان آن مشتزن ادامهٔ، مثلاً فرض کنید، داستان اول است. همهشان بهنوعی در این مجموعهٔ گانگسترهای مربوط به مارسلوس والاس دارد اتفاق میافتد، ولی داستانها با همدیگر خیلی ارتباط ندارند. من دارم همان فعالیتی را انجام میدهم که همیشه میگویم دربارهٔ فیلم باید انجام داد: تا حد ممکن میخواهم خلاصهٔ فیلم را سعی کنم تعریف کنم، بعد کمکم قدری برویم جلو و جزئیات را به آن اضافه کنم. همین خلاصه کردن این فیلم سخت است. من چه دارم بگویم؟ فیلم دربارهٔ گانگسترهای اطراف مارسلوس والاس و بعضی از ماجراهایی است که اتفاق میافتد. اگر کمی، یک ذره جزئیات اضافه کنید، فیلم سه تا داستان کاملاً مجزا است؛ یعنی سه تا داستان که مشخصاً میشود اینها را از همدیگر تفکیک کرد، و دارد روایت میکند. اگر اشتباه نکنم خود فیلم هم سه تا تایتل دارد؛ من دقیقاً یادم نیست.
سه تایتل اصلی فیلم
یک بار نگاه میکردم که ذهنم مرور بشود؛ الان خیلی برایم روشن است. فکر میکنم سه تا تایتل بود. یک تایتل ساعت طلا که داستان مشتزن است. یک تایتل وینسنت و همسر مارسلوس والاس دارد که در واقع داستان دوم است. مشتزن داستان سوم بهنوعی حساب میشود، و یک تایتلی با «بانی سیتویشن» دارد که در واقع ادامهٔ همین داستان است، چیزی که اول فیلم میبینیم. در واقع این سه تا داستان: داستان اول دو پاره شده؛ ابتدا و انتهای فیلم قرار گرفته؛ که باز در خود این داستان هم یک پارگیهایی وجود دارد؛ این داستان چند تیکه شده ولی یک داستان است. ببینید، داستان اول را مرور کنیم. داستان اول این است که وینسنت و جول، دو تا از گانگسترهایی که با مارسلوس والاس کار میکنند، میروند که چیزی را که از مارسلوس والاس دزدیده شده، در واقع از یک دسته جوانهای تازهکار، پس بگیرند و طبق رسم گانگستری، البته، حقشان را هم کف دستشان بگذارند. فقط مسئله پس گرفتن است؛ چون میبینید که به راحتی آدرس آن کیف را دادهاند. از اول که اینها میروند آنجا هیچ مشکلی با تحویل دادن ندارند. همهشان حتی با همدیگر تداخل ندارند که چه کسی جای کیف را به اینها بگوید؛ برای اینها نرفتهاند فقط کیف را بگیرند. نه فقط اینکه، یک کشتاری هم در واقع آنجا صورت میگیرد که به اصطلاح کسی دیگر از این کارها نکند. این حالا دنیای گانگسترهاست. داستان اول این است که شما یک صبح، صبح زود، این دو تا آدم میروند؛ به دلیل وجود یک آدم خیانتکاری در بین آنها، جایشان را پیدا کردهاند. آن ماروین که کشته میشود، و اگر اشتباه نکنم اسمش ماروین است، ماروین در واقع خائنی است که آنجا بین آنها دارد نفوذ میکند و زندگی میکند و به اینها خبر داده که کجا هستند. میروند جایشان را میبینند و حالا آن بحثهایی که راه میاندازند جزئیات مهم نیست.
اپیزود وینسنت و جولز
داستان این است که دو تا گانگستر میروند آنها را میکشند، کیف را تحویل میگیرند و میخواهند برگردند که کیف را به مارسلوس والاس تحویل بدهند، که قبل از اینکه از آنجا خارج بشوند یک اتفاق بسیار بسیار عجیب میافتد. یکی از آن آدمها که پنهان شده بوده، و ماروین هم یادش رفته بوده که به اینها یک اطلاعی بدهد که یک نفر آنجا در دستشویی است، از توی دستشویی بیرون میآید با یک هفتتیر خیلی بزرگ، تمام گلولهها را از فاصلهٔ چند متری به سمت این دو تا گانگستر شلیک میکند، ولی هیچکدام از این گلولهها به این گانگسترها نمیخورد. یک ماجرایی که خیلی ساده به نظر میآمد، که روتینش این است که بروند اینها را حالا بکشند، کیف را بردارند و برگردند، یک دفعه با یک اتفاق خیلی عجیب قطع میشود و فضا هم کاملاً عوض میشود. بحثهای تئولوژیکال پیش میآید که آیا این معجزه بوده یا نه. یک جملهٔ قشنگی وینسنت میگوید، میگوید گوش کن، این را توی ماشین ادامه بدهیم یا توی سلول، مثلاً زندان، وقتی پلیسها ما را ببرند آنجا؛ تیراندازی کردهاند، آدم کشتهاند و اینجا ایستادهاند؛ و آن اصرار دارد که تو باید بگویی که این معجزه بوده و هی بحث را ادامه میدهد، در حالی که میتواند سریع، با عجله، آنجا را ترک کند. آنجا ایستادهاند چون بهنوعی متزلزل شده در اثر این اتفاق عجیبی که افتاده. این یک اتفاق خیلی عجیب و ناگهانی است که یک دفعه فضای فیلم را اصلاً عوض میکند. موضوع یک چیز دیگر میشود. اول شما این را نمیبینید: ماجرا اول آن اتفاق طبیعی است که دو نفر رفتند آنها را کشتند، اینها دارند میآیند که ماجرا تمام شود. یک کات اینجا میخورد به قسمت آخر فیلم، که این ماجرا آنجا در واقع یک دفعه شما میبینید که آن ماجرا آنجا تمام نشده بوده، بلکه یک اتفاق عجیب افتاده. بعدش سوار ماشین میشوند که برگردند. یک اتفاق عجیب دیگر مسیر داستان را عوض میکند: یک گلوله دیگر حالا شلیک میشود و مغز ماروین متلاشی میشود و دوباره ماجرا عوض میشود.
بانی سیتویشن
اینها حالا تا یک حدی روی روالی افتاده بودند، ولی حالا ماجرایی میشود که اینها توی اتومبیل، مثلاً وسط مثلاً بزرگراه، در حالی که مغز یک نفر متلاشی شده و هر پلیسی الان ببیند اینها را جلب میکند. بنابراین تصمیم میگیرند که بروند توی خانهٔ یکی از دوستان جول؛ آنجا قسمتی است که اسمش «بانی سیتویشن» است و خودِ تارانتینو نقشش را بازی میکند. حالا به هر حال آنجا بقیهاش این است که از مارسلوس والاس کمک میخواهد، یک نفر میآید، در وِزون میکند، میروند صبحانه بخورند که ناگهان یک اتفاقِ عجیب و غیرمنتظرهٔ دیگر میافتد. دو نفر دارند کافیشاپ میزنند. برای اولین بار در طول تاریخ دو تا دزدِ ناشی حمله میکنند به اینکه میخواهند مثلاً کیفِ پولِ اینها را بگیرند و الی آخر. من عمداً دارم این را اینطور روایت میکنم که کمی سؤال برایتان ایجاد کنم که معمولاً فیلمها اینطور نیستند، یعنی منطقیترند، یعنی یک روالهایی به طور منطقی داستان پیش میرود. اینطور نیست که مثلاً فرض کنید شما یک داستان دارید که روایت میکنید دربارهٔ یک دزدی، ولی بعد مثلاً در یک جاهایی که این دزدی دارد پیش میرود، یک دفعه یک شهابسنگی از آسمان به سمت زمین نزدیک بشود و همه دزدی را ول کنند بروند سراغ اینکه خودشان را نجات بدهند، و وسطش که دارند این کارها را میکنند، یک دفعه یک نفر، مثلاً فرض کنید در اثر یک گلولهای که معلوم نیست از کجا شلیک شده، قهرمان داستان بمیرد. شما احساس راحتی نمیکنید با دیدنِ یک فیلمی که هی به دلیل یک تصادفهایی که پیشبینینشده نیست، پیشبینینشده نیست در فضای فیلم. شما هیچ انتظاری ندارید که آن آدم آنجا به اصطلاح بیاید شلیک کند به این آدمها و بعد از آن فاصله یک گلولهای نخورد و طرف یک دفعه دچار مثلاً تحولِ منطقی بشود. بعد نمیدانم ماروین کلهاش متلاشی بشود، متلاشی بشود. این یک داستان است. از اول تا آخر روایت میشود که انتهای این داستان در واقع بهنوعی خروجِ پایانِ فیلم هم هست. این قطعه، این داستان در واقع به وضوح سه تیکه شده.
دزدان کافیشاپ
وینسنت و جولز با ماشین میآیند، میروند آنجا، تیراندازی میکنند. ادامهاش را آخرِ فیلم میبینید که آن اتفاقها میافتد. وسطِ اینها، اینها وقتی که دارند این کارها را میکنند، یک تیکهٔ موازی هست که در کافیشاپ، آن دو تا دزدِ تازهکار دارند تصمیمِ اینکه کافیشاپ را بزنند یا نه را میگیرند؛ این را قبلاً شما دیدید، اولش. یعنی یک قطعهای باز از اواخرِ این داستان، شروعِ فیلم قبل از تیتراژ به شما نشان داده شده. این یک داستان است؛ حالا به هر حال گفتیم که در آن این چیزها میگذرد. داستانِ دوم کاملاً بیربط است. مارسلوس والاس رفته مسافرت، از وینسنت خواسته که برود همسرش را سرگرم کند، مثلاً با هم بروند بیرون شام بخورند؛ و به قولِ وینسنت، توصیفی که از این میکند، جولز میگوید که تو با همسرِ مارسلوس دیت، به اصطلاح، داری؛ او مدام تأکید میکند که این دیت نیست: از من خواسته که بهنوعی مثلاً سرگرمش کنم. یادم نیست چه عبارتی را به کار میبرد. این داستان چگونه است؟ داستان خیلی تجربی است. شما همیشه روالِ منطقی دارید. وینسنت از اینجا شروع میشود که وینسنت اول خودش را به اصطلاح میسازد، میرود پیشِ دوستش، موادِ مخدرِ درجهٔ یک تزریق میکند، در حالی که در تأثیرِ موادِ مخدر خیلی حالش خوش است میآید پیشِ میا، همسرِ مارسلوس والاس، که این قسمت به شدت در تیکهٔ اولش دربارهٔ آن زمینهسازی شده: دربارهٔ اینکه مارسلوس والاس آدمِ بسیار بسیار خشنی است. اصلاً خشونتی که آنجا شما دیدید همهاش از طرفِ مارسلوس والاس بود. آدمی که به خاطرِ اینکه یک نفر، نمیدانم، پاهای همسرش را لمس کرده، یک نفر را از طبقهٔ چهارمِ ساختمان پرت کرده پایین؛ بنابراین هر جور ارتباطی با همسرِ مارسلوس والاس فوقالعاده خطرناک است. از آن طرف شما این اطلاعات را به دست میآورید که میا، همسرِ مارسلوس والاس، خیلی دخترِ مثلاً شیطان و چیزی است، یعنی همینطور خیلی زنِ زیبا، چون به هر کی که میگویند که این قرار است برود پیشِ مارسلوس، همه یک جور خندهای میزنند، مثلاً قرار است به این چه بگوید.
میا والاس
همهٔ این زمینهسازیها شده است. ببینید، مهم نیست شما چه تأثیری از چهرهٔ میا، که نقشش را اوما تورمن بازی میکند، میگیرید. این را زنِ زیبایی میدانید، نمیدانم چه احساسی به او پیدا میکنید. تارانتینو حداکثرِ سعیاش را کرده، و لابد از نظرِ تارانتینو این مثلاً یک نمونهٔ خوبی از یک زنِ زیباست، که این حالتِ «دستانگیز» بودنش برای وینسنت و اینها را بگویم. مقدماتی فراهم میشود، وقتی که وینسنت میآید، موزیکی که آنجا دارد پخش میشود، موزیک معروفِ القاگرانهٔ قدیمی که the only one who could ever tell us یک دختر است؛ مثلاً از قول یک دختری آن دارد ترانه خوانده میشود که توصیف میکند که یک پسری، کشیشی، این را چگونه فریبش داده. نحوهٔ معرفیِ اینها به هر حال تأکید روی، چگونه بگویم، روی این به اصطلاح حالتِ جاذبهٔ جنسیِ میا برای وینسنت است، اصلاً بهطور کلی. اینهاش خیلی مهم نیست. یک زمینهسازیهایی شده؛ شما بهطور طبیعی میبینید وینسنت از آنجا راه میافتد، میآید اینجا، میا را برمیدارد، میروند توی رستوران. حالا اینکه رستوران رستورانِ خیلی عجیبی است، این را فعلاً بگذریم. اتفاق عجیبی نمیافتد. میروند توی رستورانی، به قولی عجیبوغریب، که تمام گارسونهایش در واقع هنرپیشهها و خوانندههای معروفِ پاپیولار هستند. و آن آدم، من نمیدانم شاید یک آدمهایی را بشناسید، آن آدمی که یک رزرواتیا رزرو را چک میکند و بعداً پشت تریبون مثلاً در این کانتست را ایجاد میکند، در واقع Ed Sullivan است، که معروفترین شوی موسیقیِ تاریخِ مثلاً تلویزیونِ آمریکاست؛ کلاً تاریخ را به مدتِ شاید ۳۰ سال، ۳۰ سال اغراق میکند، ولی ۲ و چند سال در آمریکا داشته. هیچ آمریکایی نیست که Ed Sullivan را نشناسد. و تمام آدمهایی هم که آنجا هستند، همه هنرپیشهاند. مریل مونرو هست، آنجا دین مارتین هست، جری لوئیس با همبازیاش، اسمش یادم نیست، دین مارتین. بعد نمیدانم، آن گارسونی که به اینها دارد خدمت میکند، یکی از خوانندههای خیلی معروفِ همدورهٔ با الویس است، همینطور الی آخر. این رستوران یک رستوران خاصی است. در شب توئیست میرقصند. اصلاً یک رستورانِ آدمهای دههٔ ۵۰ مثلاً. اینطور هم نیست که هر هنرپیشهای و نمیدانم چیزی آنجا باشد؛ ولی دورهٔ خاصی از مثلاً فرهنگِ پاپِ آمریکاست. از این که بگذریم، حالا باز شما مرتب در واقع با آن احساسی مواجه هستید که ایجاد میشود: رقصشان، برنده شدنشان، وقتی که برمیگردند خانه؛ که بالاخره اینجا یک جاذبههایی ایجاد شده و وینسنت در یک موقعیتی قرار گرفته که از این طرف احساسِ خطر میکند، از این طرف هم برایش راحت نیست که اینجا را بگذارد برود.
وسوسه وینسنت در خانه میا
و آن سخنرانی خیلی جالبش در دستشویی برای خودش، که فکر میکنم از نظرِ کمیک شاید جالبترین قسمتِ فیلم باشد، مربوط به اینجاست. ناگهان میا اوردوز میکند. حالا من باز دارم تأکید میکنم، همهٔ این داستانها اینگونهاند که یک روالی دارد پیش میرود، یک دفعه یک اتفاقی که اصلاً در منطقِ داستان نمیگنجد، ماجرا را در واقع بهصورتِ یک نقطهٔ عطفی، ماجرا را از آن وضعیت دچارِ گسست میکند و آدمها واردِ یک ماجرای جدیدی میشوند. مثلاً فراموش میشود آن جاذبهای که وجود داشته و اینهمه چیزی که برایش اینقدر زمینهسازی شده بود؛ یک دفعه با اوردوز کردنِ میا فراموش میشود. مسئله این میشود که دوباره برمیگردیم به نقطهٔ اولِ داستان، یعنی به آن خانهای که از آن شروع کردیم، که محلِ خرید و فروشِ موادِ مخدر است، و داستان اینطور تمام میشود که میا زنده میماند. دیگر هیچکس نمیپرسد که این رابطه چه شد. شما در واقع انگار یک چیزی، باز یک داستانی دیدید که وسطش یک چیز، یک چرخشِ ۱۸۰ درجهای در آن ایجاد شده. موضوع بهدلیلِ یک حادثه. حادثه چیست؟ میخواهم بگویم این اتفاقی بودنش، اینکه آن هروئینِ قویای که اولِ آن اپیزود میبینید که وینسنت خریده، توی جیبِ بارانیاش است. بارانیاش روی دوشِ میاست. این همینطور که مینشیند دستش را مثلاً میکند توی جیبِ بارانیاش که فندک دربیاورد، یک دفعه آن را میبیند، و بعد این زمینهسازی شده که این آدم خیلی معتاد است به اینکه کوکائین استنشاق کند، و به هر حال وقتی که یک چیزِ گردِ سفیدرنگ میبیند، بلافاصله اولین کاری که میکند این است که یک مقدارش را استنشاق میکند. و این یک چیزِ خیلی تصادفی است. شما بهاندازهٔ کافی منطقِ این را پشتش میبینید. ولی یک قصهٔ سوم. قسمتِ سوم این است که یک بوکسوری، شما ابتدایش را قبل از داستانِ وینسنت میبینید، یک قطعهاش جدا شده. و در واقع از سه قطعه تشکیل شده. قدیمیترینش خاطرهٔ بوچ از کودکیاش است که آن ساعت طلایی به دستش میرسد.
ساعت طلا و مشتزن
مونولوگ فوقالعادهٔ کریستوفر واکن دربارهٔ اینکه این ساعت چه تاریخچهای دارد و چطور به دست مثلاً دارد میرسد. حالا چند دقیقه طول میکشد، ولی از لحاظ کمیک فکر میکنم که از قسمتهای خیلی جالبِ فیلم است. حالا تارانتینو، بگذارید من لابهلای این حرفها بگویم: جاذبهٔ فیلمهایش واقعاً بیشتر از هر چیزی این است که فوقالعاده آدمِ شوخطبعی است، آدمِ خوشسلیقهای است. یعنی همینطور هم ۵ دقیقه یک چیزی درست کند فکر میکنم جذاب است، اینکه آدمها چه حرفهای بامزهای بزنند. من همهٔ این را بگذارم کنار. آن مونولوگ کریستوفر واکن یک داستانِ جداست: داستانِ ساعتی که از پدرِ، نمیدانم، پدربزرگِ این یارو گرفته و همهشان در جنگها کشته شدهاند، و حالا با چه وضعی در واقع نگهداری شده؛ و تمامِ ماجرا در واقع این است. این ساعت اگر نبود، بوچ مجبور نمیشد برگردد، به دلیلِ اینکه ارثیهٔ خانوادگی است و باید حتماً این را بهنوعی بیاورد. حالا این قطعه، که در واقع ابتدای این فیلم است، به صورتِ اینکه مثلاً بوچ دارد خواب میبیند یا دارد «یالوبالی» میشود، به یک قطعهٔ جدا از توی این اپیزود برمیگردد. یک قطعه هم که قبلاً، قبل از داستانِ وینسنت، دیدید، جاییست که مارسلوس والاس؛ باز واقعاً این مونولوگِ مارسلوس والاس در این فیلم، اصلاً نمیدانم چقدر دقت کردید به نحوهٔ حرف زدنِ مارسلوس والاس، فوقالعاده است. اگر بخواهیم توصیفش کنیم، در میان گانگسترهایش استثناست. چقدر وزن و آهنگ دارد. اینهمه فحشها و حرفهای رکیک را، ولی با یک فرمِ ادبیِ خیلی زیبا بیان میکند، که خیلی نحوهٔ حرف زدنش بامزه است. قبلاً دیدید که مارسلوس والاس از این میخواست که مثلاً در واقع، نمیدانم، پنجم هفتم ببازد و او هم قبول میکند، یک پولی میگیرد؛ بعداً شما یهو در اپیزودِ سوم میفهمید که این آدم به قولِ خودش وفا نکرده، نقشه کشیده بوده که همان پول را بگیرد، هم روی خودش گفته که پول را شرطبندی بکنند، و حالا که برده، فوقالعاده، در واقع پول به جیب زده؛ مارسلوس والاس میگوید متضرر شده. این از اینجور فسادهای معمولِ توی، اصلاً پشتِ صحنهٔ مشتزنی است، که خیلی سابقهدار است و دربارهٔ آن خیلی وقتها افشاگریهایی شده و این حرفها. به هر حال این آدم از آنجا فرار میکند، میآید پیشِ دوستدخترش که با همدیگر بروند. کجا قرار است بروند؟ تنسی، ها؟ قرار است بروند مکزیک. ولی یک جایی هم قرار است بروند ناکسویل. چرا؟ نمیدانم. به هر حال قرار است از کشور خارج بشوند. به نظر میآید که خوب است. کسی هم تعقیبشان نکرده و میآید یهو ماجرای جاماندنِ گلدنواچ، یعنی نقطهٔ عطفِ این داستان اینجاست که گلدنواچ جامانده. برمیگردد اینجا، و حالا آن اتفاقِ وینسنت: آنجا کشته میشود. خیلی عجیب است. مثلِ داستانهای هندی نیست که مثلاً اتفاقاً این برادرِ این دربیاید، نمیدانم آن یک نفر از آسمان افتاد پایین ولی فامیلِ این بود و اینها. اتفاقاً وینسنت که آنجا توی دستشویی میآید، و این از آنهمه گانگستری که ممکن بود آنجا باشند، آنی که ما میشناسیم و برایمان مهم است آنجاست که توسطِ بوچ کشته میشود. زمینهٔ کشتهشدنِ وینسنت قبلاً فراهم شده: آنجایی که وینسنت به این توهین میکند، بدونِ هیچ دلیلِ موجهی. حالا به هر حال، این کمی به نظرِ زمینهٔ برخوردِ بوچ و وینسنت را فراهم کرده، با یک منطقِ سینما: نمیشود ماجرا همانجا ختم شود، حتماً یک جایی این را باید همدیگر را ببینند. وینسنت چرا از نظرِ منطقی باید آنجا باشد؟ این لحظه. یک تصادف است کلاً. شما مثلاً فیلمهای مهری را مقایسه کنید با فیلمهای تارانتینو. مهری اتفاقِ عجیبوغریبی در فیلمهایش نمیافتاد. همهچیز یک روالِ منطقی. شما وقتی یک فیلمی را میبینید که حالتِ رئالیستی دارد، فیلمسازها نهایتِ سعیشان را میکنند برای اینکه یک روالِ منطقی داشته باشد. اما عجیبترین اتفاق چیست؟ در این فیلم واقعاً الان چه اتفاق خیلی عجیبی قرار است بیفتد؟
تصادف با مارسلوس
حالا این فیلم هم که باز هم، باز هم برداشته سر چهارراه ماشینش میایستد، پشت چراغ قرمز. مارسلوس، عین یک شهروند عادی، در حالی که آن پیتزا را خریده، دارد از همان لحظه از چراغ قرمز رد میشود و چشمش میافتد توی چشم بوچ، و خلاصه این زیرش میگیرد و تیراندازی میشود. اما ناگهان وقتی که درگیریها پیش میآید، گرفتار یک موجودات دیگری میشوند که عنکبوتاند: مثل اینکه دو تا حشرهای که دارند با هم دعوا میکنند بیفتند توی تار عنکبوت؛ اصلاً موضوع به کل عوض میشود. حالا جانِ اینها در خطر است. اتفاقش عجیب است، ولی زیرزمین اصلاً سورئال است. آن موجودی که از توی آن صندوق درمیآورد اصلاً معلوم نیست چیست. میدانید؟ یعنی کاملاً وارد این فضای کابوس میشویم: دو تا آدم منحرف روانی که یک موجود عجیبوغریب را آنجا توی زیرزمین با زنجیر نگه میدارند، و بعد این دو تا را گرفتهاند که مثلاً به آنها تجاوز کنند و بکشندشان. حالا بوچ اینجا خودش را رها میکند و بعد مارسلوس را بالاخره نجات میدهد؛ و بعد از این اتفاقها، خود بوچ، آخرش، آخرین جملهای که در واقع میگوید، که آخرین جمله از نظر زمانی فیلم است، یعنی فیلم در واقع با حرکت موتور بوچ به سمت، حالا، ناکسویل یا مکزیک تمام میشود، همهٔ این اتفاقها مال قبل است، از نظر زمانی قبل از این است که به آن دوستدخترش میگوید که این عجیبترین روز زندگی من است و بعداً برایش تعریف میکند. خودش هم در واقع یک جور اعتراف دارد که این همه اتفاق به طور فشرده: چند تا کشته شدند، و این وینست، نمیدانم، جا ماندن این گلدنواچ، بعد از همه تأکید، رفتن آنجا، کشتن وینست، برخورد با مارسلوس بالاخره سر چهارراه، و بعد آن ماجرای عجیبوغریب گرفتار شدنشان دست زِد و همکارش. من واقعاً یک سؤال بکنم: چقدر احساس کردید اینگونه است، وقتی داشتید نگاه میکردید؟ خیلی نظرتان را جلب کرد یا نه؟ نمیکند، نه، اصلاً.
روایت و پوشش غیرمنطقی بودن
هنر میخواهد، شما اینقدر دید و درک داشته باشید، و آدمها را میبینند و اصلاً احساس نمیکنند که دارند یک چیز خیلی غیرعادی میبینند، از نظر این همه فساد و غیرعادی. ببینید، این شیوهٔ روایت خاص خیلی پوشش میدهد غیرمنطقی بودنها را. من نمیخواهم بگویم دلیلش این است، ولی وقتی میروید یک فیلم پارهپاره را دارید نگاه میکنید، این گسستگیهای روایت دیگر آنقدر اذیتتان نمیکند. فضای کمیک باعث میشود که شما انتظار اتفاقهای عجیبوغریب داشته باشید. چون کمدی اینطور است که اتفاقهای نادر در آن میافتد و ما میخندیم، حالا به خاطر اینکه داریم یک فیلم خیلی جدی نمیبینیم. به هر حال این جالب است که اینقدر نقطهعطفهای اینشکلی دارد، اتفاقهای غیرمنتظره با احتمال خیلی خیلی پایین در آن میافتد. من کمتر دیدم کسی ابراز نارضایتی بکند که چقدر این فیلم اینشکلی بود. همین اپیزودیک بودنش و پارهپاره بودن اپیزودها و فضای کمیک خیلی چیزها کمک کرده به اینکه پوشش داده بشود. آن راننده تاکسی، من احساس میکنم نقش راننده تاکسی خیلی نقش دارد. اینکه یک زن کلمبیایی نقش دراماتیک به اندازهٔ کافی دارد. منظورتان این است که نقشش در فیلم ادامه پیدا بکند؟ چنین حسی نداشتم. به هر حال شخصیتی است برای خودش. یکی از ویژگیهای فیلمهای تارانتینو این است که این شخصیتهای چند دقیقهای فیلمهایش واقعاً، اصلاً در آن پالپ فیکشن، فوقالعاده خوب پرداخت میشوند. یعنی شما یک آدم، یک زن راننده کلمبیایی عجیبوغریب، ولی احساس بدی به شما دست نمیدهد. خیلی شخصیتشان را احساس میکنید که در همان دو سه دقیقه این را شناختید. یعنی یک جور جا میافتد برایتان که این چه جور آدمی است. مدام از این میخواهد که: کشتن چه احساسی دارد؟ سؤال بامزهای است. سه تا داستان داریم؛ داستانهایی که هی با یک اتفاقهایی از مسیر طبیعی خودشان، که انتظار داریم، کاملاً جدا میشوند، وارد یک چرخشهای ۱۸۰ درجهای میشوند، وارد یک فضاهای جدیدی میشوند.
مایه مشترک سه داستان
حالا میخواهم سعی کنم دربارهٔ اینکه داستانها با همدیگر چه ارتباطی دارند کمی صحبت بکنم و بعد برویم سراغ کمی، مثلاً، حالا مقایسه کردنش با Reservoir Dogs و بقیهٔ کارهایی که Tarantino کرده. چه مایهٔ مشترکی توی سه تا داستان هست؟ من فکر میکنم خیلی مهمترین چیز این است. اول بیاییم اصلاً Tarantino را نشناسیم، هیچچیز دربارهٔ Tarantino ندانیم؛ یک فیلم دیدهایم که توی فضای گانگستری میگذرد و به نظر من به وضوح یک مایهٔ مشترک خیلی ساده دارد. مایهٔ مشترک اسمش را داستان چیست؟ داستان، یکی دارد سر یک چیزی کلاه میگذارد. در یک فیلم گانگستری خیلی عجیب نیست که یک مسائلی اینطور باشد. یعنی این در واقع یک چیزی، اینکه یک عدهای در همهٔ داستان تیراندازی میشود، کشته میشوند، یا یک چیزی شبیه دزدی اتفاق میافتد یا دزدی اتفاق افتاده یا دارد میافتد؛ شما این جریان را میبینید؛ این خیلی چیز نیست، خیلی کلیتر از این است. نه، داستان یک چیز خیلی مشخصتری دارد. این واقعی است، من هم موافقم. اینها هم کلی است. یعنی فضای کلی فیلم اینطور است. یعنی این سه تا روایت با همدیگر یک لینک خیلی روشنی دارند: در هر سه تا روایت، شخصیتها در حالی که دارند زندگی خودشان را میکنند، کارهای طبیعی خودشان را میکنند، با خطر مرگ مواجه میشوند و تغییر میکنند. یعنی هر داستان یک جور اینطور است: آن که اصلاً تحولات مذهبی در آن ایجاد میشود؛ میآید در حالی که مثلاً روال طبیعی داستان دارد پیش میرود، دارد اوردوز میکند؛ و یعنی این چرخشهای ناگهانی همهشان مربوط به مواجهه با مرگ است. آنجا هم وقتی که Marsellus Wallace و اینها همدیگر را میبینند، ماجرا تبدیل میشود به یک چیز خیلی خطرناکی که آنها قطعاً میخواهند اینها را بکشند. اینطور نیست که فقط مثلاً قشنگ غذا خورده داشته باشند. یعنی شما یک لحظه Butch و Marsellus را باید مرده حساب کنید. اتفاقی که در داستان Butch و Marsellus میافتد این است که بعد از اینکه با این پدیده مواجه میشوند و Butch به او کمک میکند، مشکلشان حل میشود. یعنی Butch از او میپرسد که حالا این من و تو مثلاً؛ میگوید بین من و تو دیگر هیچی نیست، حالا برو.
رستاخیز بوچ
یعنی Butch را بهنوعی برای دزدی و خیانتی که کرده میبخشد، برای خاطر اینکه جانشان را نجات داده. فضای داستان کلاً عوض میشود. یعنی Butch رستاخیزوار آدم این فیلم است، بدون اینکه هیچکس دیگر دنبالش باشد. یک جایی Marsellus با همان عبارات شکسپیریاش میگوید که اگر این حتی در نوع جنوب شرقی آسیا هم برود، این یک نفر را توی کاسهٔ برنجش میفرستم که مثلاً اینها دستگیرش کنند. خیلی عبارتهای Marsellus را کمی دقت بکنید، از نظر استعارههایی که به کار میبرد، الفاظ جالبی که همراه با همان الفاظ خیلی عامیانه، جملههای جالبی میسازد. خلاصه در دو داستان اول این به وضوح دیده میشود، یعنی شما یک ماجرای گانگستری دارید میبینید، گانگسترها در خطر ۱۰۰٪ مرگ قرار میگیرند، و یکیشان، نه هر دوتاشان، یکیشان کاملاً فضای زندگیاش عوض میشود. داستان دوم هم اینطور است که در واقع یک جور رابطهای بین این دو تا آدم دارد ایجاد میشود، باز دوباره مسئلهٔ اوردوز، مواجهه با مرگ، مسئله تبدیل میشود به نجات دادن مثلاً جان Mia و فضای داستان عوض میشود. من میخواهم تغییر فضا را بگویم. من این قسمت را در این فیلم واقعاً دوست دارم؛ قسمت وینسنت و میا. پالپ فیکشن یک جور تکاملیافتهٔ فیلمهای گانگستری است. با اینکه مایههای مشترک دارد، فضای نسبتاً مشترکی دارد، ولی رزروار داگز بیش از اندازه سرد و خشن است. این قسمت وینسنت و میا پالپ فیکشن را سرگرمکنندهتر و جذابتر کرده. یک فیلم گرمتری است. علاوه بر آن موسیقیهایی که گوش میدهید، رقص جالبی که جان تراولتا با اوما تورمن میکند و خیلی چیزهای دیگر هم، این اپیزود اپیزودی است که خارج از فضای گانگستری اتفاق میافتد و یک جور جاذبههای نمایشی دارد. و واقعاً این یک جور تکامل است. یعنی بهنوعی باعث شده که مردم از این فیلم بیشتر از رزروار داگز خوششان بیاید. رزروار داگز را یک نفر باید خیلی تحمل داشته باشد؛ آن مقدار سردی و خشونت را تحمل بکند.
شروع اپیزود دوم
شما وقتی که اپیزود دوم شروع میشود، حالا با این صحنهها مواجه هستید. این چیزهایی که در رستوران میبینید برای خودشان جذابیتی دارند. چون اپیزود دوم ویژگیاش یک جور سرخوشی و لذت بردن مادی از دنیاست. غذا میخورند، به شدت آن حس جاذبهٔ جنسی وجود دارد، میرقصند، سرگرمکننده است. آن موسیقیهای خاصی گوش میدهند که موسیقیهای خیلی ریتمیک و خوبی است، و برمیگردند، مثلاً فرض کنید، این اوردوز که انجام میشود، آن هیجانها که تمام میشود. این صحنه را نگاه کنید. آرایشش کات شده. یک لباس ساده پوشیده. و اصلاً تمام آن فضا از بین رفته؛ آن فضای ارتباطی که به وجود آمده بود. نه، منظورم آن صحنهها نیست. اینها انگار رفتند توی تونل مرگ، به نزدیک مرگ مثلاً رسیدند و حالا برگشتند. این وینسنت همینجا مرتب در واقع، چون قبلاً گفته، همینجا که تقریباً مردن میا معادل با مردن وینسنت هم هست، دیگر امیدی به زندگی خودش بعد از اینکه میا را میبیند ندارد. یک جملهٔ خیلی قشنگی میگوید که آخرش میگوید میخواهم بروم خانه سکته کنم. در این حد ترسیده و هیجانزده شده. ببینید، شاید این صحنه بیشتر از همهٔ صحنهها، مثلاً حسّی، آن چیزی را که تارانتینو میخواهد برای آن بکند در این داستانها در خودش دارد. مردم همهشان سرگرم زندگی و شغل و مشغولیتهای خودشان هستند. یک لحظه وقتی با مرگ مواجه میشوند، همهچیز از هم میپاشد. تمام ذهنیاتشان به هم میریزد. زندگیشان، انگار زندگی عادیشان، برایشان بیمعنی میشود. یک چیز جدیدی پیدا میکنند. این حالت تفاوت بین قبل از آن ماجرا، قبل از مواجهه با مرگ و بعد از مواجهه با مرگ، در این صحنه خیلی خیلی خوب درآمده. آدمها اصلاً یک جور دیگری شدهاند. حرف زدنشان فرق میکند. دیگر اصلاً آن جاذبه وجود ندارد. تفریحات خودشان را کردهاند.
مرگ در پسزمینه روزمرگی
یک حقیقتی در جهان وجود دارد و آن هم این است که آدمها میمیرند. آدمهایی که از خواب پا میشوند، اگر گانگسترند، میروند سراغ اینکه آدم بکشند. اگر، نمیدانم، شغل دیگری دارند، میروند دنبال شغلشان. خوش میگذرانند و غافل از اینکه انگار یک چیزی وجود دارد که هر لحظه ممکن است سراغشان بیاید. و مواجهه با مرگ مفهوم اصلی، در واقع مفهوم مشترک بین این سه تا اپیزود است؛ و شاید این لحظه، که در دقیقهٔ مثلاً فرض کنید یک ساعت و یک، یک ساعت از فیلم گذشته اتفاق میافتد، از نظر حسی به نظر من بیشتر از همهٔ صحنههای فیلم این حس را دارد. جون بیشتر دچار یک تحول فکری میشود. شما خیلی اینجا حسش را نمیگیرید چون کمیک هم هست. در عین حال، مثلاً این دو نفر کنار هم ایستادهاند، اول به خودشان نگاه میکنند که مطمئن بشوند هیچکدام تیری بهشان نخورده، و بعد شروع میکنند به طرف را کشتن؛ و مدام وینسنت دارد مسخرهاش میکند، به جون، دربارهٔ اینکه ادعا میکند که اینجا معجزهٔ الهی اتفاق افتاده و این حرفها؛ و طبعاً شما آن حس را شاید نگیرید. بعضیها حتی فکر میکنند که آن قسمت فیلم هم شوخی است و قرار نیست که مثلاً جون متحول شده باشد، برای خاطر اینکه در فضای خیلی کمیکی دارد همهچیز اتفاق میافتد. اینجا واقعاً هیچ کمدیای وجود ندارد. اتفاقاً تأکید روی آن جوکهایی است که گفته میشود و آدم نمیخندد. این میگوید که من الان بیش از اندازه، مثلاً، دچار وحشت هستم که بخواهم به چیزی بخندم. این اینکه یک چیز جدیای وجود دارد: لابهلای همهٔ این شوخیها، لابهلای همهٔ این بازیهایی که ما داریم میکنیم، یک چیز جدی وجود دارد که همهمان قرار است بمیریم؛ و اگر با مرگ رسماً مواجه بشویم، انگار همهچیز بیمعنی میشود. همهٔ شغلها بیمعنی میشود. دنبال پول رفتن بیمعنی است. جون بعد از اینکه متحول شده، به راحتی کل محتوای کیف پول خودش را، با چند هزار دلار، میدهد به آن دزد تازهکاری که دارد سعی میکند ارشادش کند. تحول در آن داستان اول خیلی واضح است. تحول در داستان سوم لحظهای است که مارسلوس والاس و بوچ شخصیتهاییاند که با مرگ مواجه میشوند، نه اینکه آن مارسلوس کلهاش داغون میشود که اصلاً مسئلهای نیست. منظورتان آن است؟ نه، ما میگوییم که هم تحول؛ منظورتان این است که داستان مثلاً اینطور میشود که آدمها با مرگ مواجه میشوند و یک جور در واقع تحولات دیدگاهی هم پیدا میکنند. داستانشان هم طبعاً به دلیل آن اتفاقی که برایشان افتاده مسیرش عوض میشود. شما مارسلوس والاس را وقتی که به او تجاوز کردهاند و در خطر مرگ بوده، دو تایی ایستادهاند، صدای نالههای زد میآید. مارسلوس والاس بهشدت غمگین است و اصرارش هم که کسی ماجرا را نفهمد، و به بوچ میگوید مثلاً من مشکلی با تو ندارم. رابطهای که بین اینها بود کلاً به هم میریزد و بهنوعی انگار وارد یک فضای ذهنی جدید شدهاند. یک نفر از این سه تا، سه تا شخصیت اصلی، جون رسماً اعلام میکند که میخواهد زندگیاش را عوض کند. وینسنت اینطور نیست، و بوچ هم که یک جور رستگاری به معنای متعارفتری دارد؛ نه اینکه دچار تحول ذهنی بشود، ولی زندگی روشنی به نظر میآید، در تنها جایی که توی فیلم بهنوعی عشق شما میبینید، بین بوچ و دوستدخترش.
وینسنت متحول نمیشود
اینها با هم، در حالی که پولدار شدهاند، دارند به سمت یک سرزمین خیلی خوبی میروند؛ دیگر هم لازم نیست حتی بروند مکزیک، برای خاطر اینکه مشکلی با این ندارند. مارسلوس والاس هم که قبل، شرطشان این است که در آن شهر نباشند و دیگر همدیگر را نبینند اصلاً. آنی که واقعاً تأکید میشود، این فیلم تأکیدش روی تحول جون است. یک جور پررنگترین شخصیت فیلم است. ولی بوچ هم به نوعی زندگیاش متحول شده. وینسنت که اینجا تأثیر نمیپذیرد. وینسنت خودش با مرگ مواجه نشده. اینکه با مرگ مواجه نشده که در آن جایی که جون به او تیراندازی شد، وینسنت هم شد، ولی این تأثیر را نپذیرفت؛ و جایی که میان دارد میمیرد باز هم به نظر نمیرسد که وینسنت متحول نمیشود، و نتیجهاش این است که میمیرد توی فیلم. این دو نفر نمیمیرند. من فعلاً یک چیز خیلی ساده دارم میگویم، آن هم این است که سه تا روایت داریم و این سه تا روایت یک وجه مشترک خیلی روشن دارند، آن هم این است که در وسط همهٔ این داستانها یک روالی دارد پیش میرود، توسط مواجهه با مرگ اینطور میشود و حالوهوای داستان، حالوهوای شخصیتها، تغییر میکند. این همهجا هست. اینها واقعاً تصادفاند حالا یا نه؛ تصادف، مثلاً این دنیای فیلم که اینهمه تصادف در آن اتفاق میافتد، چه دنیایی است؟ الان کمی دارید یک بحثی میکنید که کمی دور از جایی است که الان هست؛ باید یک ذره بیشتر به محتوای فیلم نزدیک بشویم. این بهنوعی مشابه آن صحنهٔ بین میا و این دو تا آدمی است که با همدیگر الان اینجا اینهمه مشکل دارند، اصلاً چون رفتار مارکوس تغییر کرده، رفتارش با آن تغییر کرده، ارتباطشان تغییر کرده، اصلاً یک فضای جدیدی است؛ حالا به خاطر اینکه از یک سانحهای انگار نجات پیدا کرده. بیاییم کمی باز دربارهٔ این سه تا داستان؛ من نمیدانم الان از کجا ادامه بدهم این بحث را که زیاد سریع، عمیق و مثلاً روانکاوانه نشود، همین چیزهای مقدماتی که میتوانیم بگوییم را دربارهٔ آن صحبت بکنیم. بگذارید یک نکته بگویم که اینها کاملاً با خودآگاه است و کمک میکند به اینکه یک چیزهایی دربارهٔ فیلم بفهمیم. دربارهٔ بوچ. بوکسوری که اینجا یک نماد دستبهکارترین شخصیت است، یعنی سه تا شخصیت، که همهٔ کارهایی را که میخواهد میکند، مورد بخشش مارکوس قرار میگیرد، با پول و دوستدخترش میرود به سمت خوشبختی. شما آن صحنهای که مثلاً رفتن موتورش، یک همچین حسی داد، رفتن به سمت آزادی و بدون هیچ دغدغهای. بوچ بهشدت یک موجودی است که حداقل در فیلمهای قبلی تارانتینو موجود جدیدی است. گانگستر نیست. چه چیزی توی بوچ خیلی دارد رویش تأکید میشود؟ چه چیزی توی این آدم اهمیت دارد؟ نمیدانم، بهعنوان موجود عاطفی. حالا موجود عاطفی این است که مثلاً زده دوست خودش را توی رینگ کشته و میگوید من اصلاً ابداً احساسی ندارم. فقط یک لحظه میگوید که متأسفم. بله، اینطور که نجات پیدا میکند. بگوییم اخلاقی است یک جورایی. نه، من دارم، و اینجور دیگری، اصلاً اخلاقیاش را نمیخواهم بگویم. گانگستر نیست. بله، بهنوعی، آره، قدرتمند است، مثلاً یک نمادی از قدرت. بوچ به شدت یک موجود آمریکایی است. روی آمریکایی بودنش دارد به شدت تأکید میشود. یعنی یک وارث یک خاندانی است که نسل اندر نسل جنگجوهای آمریکایی بودند. ببینید، یک مفهوم آمریکایی وجود دارد از صلحجویی، پاتریوت بودن به اصطلاح و جنگآوری برای مثلاً میهن، آنجور هست. بوچ از اینجور خانوادهای است. من میخواهم بگویم روی آمریکایی بودن شما هیچ تأکیدی، مثلاً توی رزروار داگز، دربارهٔ اینکه اینها این اتفاق در آمریکا دارد میافتد، اینها آمریکاییاند، نمیبینید. اینجا توی پالپ فیکشن، بوچ یک ویژگیای دارد، یک موجودی است، گانگستر نیست.
ساعت و جنگهای خانواده بوچ
از یک خانوادهٔ اینطور اصلونسبدارتری، خانوادهای که نسل اندر نسل در جنگ کشته شدهاند یا حداقل در جنگ شرکت کردهاند. پدرش کشته شده؛ پدر، پدرش، همینطور در جنگهای مختلف آمریکا؛ در جنگ جهانی اول، پدر و پدربزرگش شرکت کرده، و پدربزرگش در جنگ جهانی دوم شرکت کرده، و پدرش هم، و کشته شده؛ پدرش هم در جنگ ویتنام کشته شده. بوچ از اینجور خانوادهای است و جنگجو شده؛ میگویند مشتزن. گانگستر نیست. اینجا هم که دارد یک کاری میکند، شما احساس نمیکنید که واقعاً دارد دزدی به معنای بدی میکند. سر یک آدم متقلب دارد کلاه میگذارد. آن از او میخواهد که در واقع تظاهر بکند به اینکه شکست خورده، و این تظاهر نمیکند و از این دارد استفاده میکند. باز در واقع از قدرت خودش دارد استفاده میکند، میتواند غلبه بکند به مشتزن مقابلش. من تأکیدم روی این است که فقط مسئلهٔ جنگجو بودن نیست، جنگجوی آمریکایی است. و برای آمریکاییها یک چیزی وجود دارد، یک سابقهٔ تاریخی وجود دارد که بوچ دارد به آن ارجاع میدهد. چرا میگویم آمریکایی بودنش تأکید میشود؟ ببینید، وقتی که اطرافش، اطراف یک آدم، شما غیرآمریکایی میگذارید: رانندهای که میبرد کلمبیایی است. طبعاً در صحبتهایی که با همدیگر میکنند، آن یک خرده اصطلاحات اسپانیایی استفاده میکند. این، مثلاً اینجا از او از اسمش میپرسد، میگوید که اسمت یعنی چی؟ میگوید که در آمریکا اسم ما هیچ معنی نمیدهد. تأکید میکند که نگاه کن من آمریکایی هستم. دوستدخترش فرانسوی است. شما خودبهخود یک وقتی که یک نفر را کنار یک فرانسوی میبینید، حالا اینکه این آمریکایی است، آن فرانسوی، این معنی پیدا میکند. بنابراین بوچ یک جور انگار نمادِ یک جور صلحجویی باستانیِ آمریکایی است که شاید، ولی حالا من خیلی میخواهم مسئلهٔ نژادی بگویم، اصلاً ملی است. من میخواهم بگویم بوچ یک وجه ملی دارد و اینطور هم تصادفی نیست، دارد رویش تأکید میشود. حالا بگذار من بگویم آن چیزی که برای من اینقدر جالب است، آن مونولوگ کریستوفر واکن. تارانتینو، میگوید اینها ناخودآگاه نیستند، اینها کاملاً چیزهای ثبتشدهٔ خودآگاه. تارانتینو احساسش را از اینکه تاریخ آمریکا از چه جای مقدسی شروع شده و به چه گندی کشیده شده، در این داستان چند دقیقهای که کریستوفر واکن، یعنی این سه تا جنگی که دارد با هم مقایسه میشود، شما از مثلاً نجات جهان در جنگ جهانی دوم، اول، آمریکاییها شروع کردند که پدر و پدربزرگ زنده بودند. در جنگ جهانی دوم حالا بحث نبود، خلاصه شروع استعمار آمریکا، پدر و پدربزرگش را کشته شده. ولی از احساس تارانتینو و خیلی خیلی عظیم از مردم آمریکا نسبت به جنگ ویتنام، که آمریکا در جنگ ویتنام به گند کشیده شد، این احساس اینطور منتقل میشود که این بلا سر این ساعت آمده. ۵ سال میگوید پدرش این را در روده خودش نگه داشته. ببینید، کمسوزنش اینطور است، آن قبل از اینکه این ساعت را بدهد میگوید که این چند سال آن این را توی خود روده خودش نگه داشته، بعد مثلاً من چند سال نگه داشتم، حالا این ساعت را من به تو میدهم. ساعتی که به گند کشیده شده. شما احساستان آن لحظه نسبت به این ساعتی که ارثیه است، میراث مثلاً جنگآوری آمریکاییها، آنی که در ویتنام اینطور شده. این آدم وارث یک همچین چیزی است و برای، در واقع انگار، از دست ندادن هویت خودش، زندگی خودش را آگاهانه به خطر میاندازد. ساعت هویتِ آمریکایی است که برای این جذابیت دارد. ساعت برایش عزیز است. این حسی که آمریکاییها نسبت به تاریخ خودشان دارند، بهعنوان اینکه جهان را نجات میدهند: در این اپیزود یک اتفاق جالبی که میافتد این مسئلهٔ انتخاب سلاح و اینهاست. شما انتظار دارید که یک جنگجوی آمریکایی یک کلت پیدا بکند یا یک چیزی شبیه این. با شمشیر سامورایی، این نطفهٔ فیلمهای کیل بیل است. یک جور جنگآوری آمریکایی با جنگآوری ژاپنی با همدیگر اینجا دارند تلفیق میشوند. اصلاً این نفوذ فرهنگ ژاپنی داخل فرهنگ آمریکایی، داخل فیلم. نمیدانم اصلاً. آن کاراکتر نسبت به فرهنگ ژاپنی یا فرهنگ سامورایی در واقع یک چیزی دارد، سامورایی دارد.
شمشیر سامورایی
ببین، این که انگار فرهنگ سامورایی به این جنگ کشیده نشده، در واقع. من نمیخواهم بگویم که هنوز حس خوبی نسبت به آن شمشیر سامورایی دارد. آن حالتی که آن شمشیر سامورایی توی آن لحظه نمایش داده میشود اینطور است. یعنی همان که دارد بین ارهبرقی و، نمیدانم، چوب بیسبال، من خیلی آمریکاییام، چوب بیسبال و ارهبرقی و آن چیزها دارد انتخاب میکند؛ یک دفعه بالای همهٔ آن چیزها نزدیک یک شمشیر منسجم سامورایی وجود دارد. این نگاهِ به سمت بالا که بوچ به این شمشیر میکند، کاملاً مشخص است که شمشیر برای خودش شخصیتی دارد. در واقع کاراکتر آدمی است که بعد از این مراحل چهرهٔ آمریکاییِ جنگجو، که فکر میکردند دنیا را دارند نجات میدهند و بعداً فهمیدند که نه، دارند دنیا را نابود میکنند، انگار این روحیه، نگاه کنیم، در درون هر آمریکایی از آن سابقهٔ تاریخی یک چیزی مانده. یک جنگجویی وجود دارد. در کاراکترها هست. این حس تو در تو در جنگآوری بودن در مردم آمریکا هست. کاراکتر دارد این را انتقال میدهد یک جور به فرهنگ سامورایی. میدانید منظورم چیست؟ فرهنگ، فرهنگ آمریکایی دیگر برایش جاذبه، بعد از جنگ ویتنام دیگر آن خراب شد. ولی حالا میشود دست یک آمریکایی یک شمشیر سامورایی داد. یک جور انگار آن جنگآوری خودش را اینطور دارد زنده نگه میدارد. برای من که گفتم ارزش فرهنگ، هنوز ارزش فرهنگ ژاپنی است، حداقل برای کاراکتر. ولی کاراکتر، خیلی جنایتهای ژاپنیها را ما دیدیم و کارهای ژاپنیها را؛ فکر میکنم اگر قرار است جنگآوریشان تمام شده باشد در جنگ جهانی دوم، با آن کارهایی که در چین کردند و توی جنوب شرقی آسیا، آمریکاییها در این حد هیچوقت جنایت انجام داده باشند. ولی به هر حال، حداقل آن افسانهٔ سامورایی یک مفری است برای اینکه این حس سلحشوری در کاراکتر و خیلی از آمریکاییها شاید زنده بماند. ببین، بوچ یک نمادی از آن سلحشوری آمریکایی است که به زندگی خودش اینطور دارد ادامه میدهد، ادامه میدهد. تبدیل شده به مشتزنی.
نجات با شمشیر
مشتزنی تبدیل شده به برداشتن آن شمشیر سامورایی، و اینجا لحظهٔ نجات این آدم است. بازگشتش، یعنی اینکه شمشیر سامورایی را برمیدارد و میآید و این آدم را نجات میدهد، این آن عملی است که در واقع باعث دستگیریاش میشود. داستانی که دربارهٔ ساعت طلاست، نقدش، یک ابراز احساس خیلی جالب و کمیک دربارهٔ به افتضاح کشیده شدن آن حس سلحشوری آمریکایی در ویتنام است؛ یک احساس همدردی نشان میدهد. و این اپیزود و این لحظهٔ خاص، به نظر من، این چیزی میگوید: لحظهای که انگار نطفهٔ کیل بیل دارد منعقد میشود. شاید این لحظه را حدس نمیزنی، وقتی داری میبینی که این همچین ادامهای پیدا بکند: دو تا فیلم سامورایی تلفیق شده با فضای وسترن؛ باز این حالت آمریکایی–ژاپنی بودن در واقع کیل بیل است. کیل بیل که ژاپنی نیست، یک فضای وسترن دارد ولی با شمشیر سامورایی است. رذالت شمشیر سامورایی که اینجاست، با این نمای مثلاً به سمت بالاست، دارد القا میشود، و اینکه نجاتبخش است برای بوچ. استفاده از آن در کیل بیل دیگر تبدیل میشود به یک چیز خیلی صریح؛ یک آدمی هست، یک جور شمشیرهایی میسازد که این مثل یک مراسم آیینی است؛ این در واقع زن میرود آنجا سفارش شمشیر میدهد و یک شمشیر خاصی برایش ساخته میشود، که اصلاً کلی، در این فیلم، شمشیر به اندازهٔ همین شخصیتهای فیلم شخصیت دارد. این یک نکته که نکتهٔ مهمی است که به آن کمی دقت بکنید دربارهٔ بوچ، و یک نکتهٔ دیگر دربارهٔ، در واقع، همین صحنه که خوشبختانه بر حسب تصادف اینجا هست. این فرانسهای شده یک دفعه. فرانسهای کلاً. یک چیز عجیبوغریب توی اپیزود دوم هست. این رستوران با این شخصیتهای عجیبوغریبی که در آن؛ من میخواهم بگویم، سعی کنم بگویم، وینسنت چه حسی نسبت به آن وجود دارد.
رستوران و فرهنگ پاپ آمریکا
وینسنت ما را با این فضا معرفی میکند، فضایی که مربوط به فرهنگ پاپ آمریکاست. اصلاً این رستوران یک رستورانی است که مثل موزهٔ فرهنگ پاپ آمریکاست. خوانندههای پاپ، مخصوصاً دههٔ ۵۰ و ۶۰. خوانندههای پاپ، هنرپیشههای مردی که مردم با آنها آشنا هستند، که نماد سینمای هالیوود توی دههٔ ۵۰ و ۶۰اند: مریلین مونرو، جین لوییس؛ خوانندهها؛ الویس، که اینها من یادم نیست به آن اشاره میکنند یا نه؛ و یا همان بادی هالی، که چیز، گارسون اینهاست، که آدم خیلی مهمی بود که خیلی زود مرد و حالا شاید شما خیلی اسمش را نشنیده باشید، ولی با یکی دو تا آلبوم اولی که داده بود کاملاً جزو بهترینهای آن دوران آمریکا شناخته میشد، توی دوران راک اند رول. یعنی این فرهنگ پاپ به معنای فرهنگ راک اند رول. میشد این اتفاق بیفتد و وینسنت خیلی به اینجا مربوط نشود، ولی اینطور نیست. شما میبینید که وینسنت چقدر این آدمها را میشناسد. بیشتر از آن میایی که آوردند پیش، اینجا آدمها را میشناسد. به شدت آدمی است که دربارهٔ فرهنگ پاپ انگار اطلاعات دارد و همینطور که دارد راه میرود توی رستوران، یکییکی این آدمها را که میبیند مثلاً متوجه میشود که اینها کیا هستند و با آنها یک جورایی حالت یک حرکت بامزهای هم میکند؛ حالا توی قسمتهای دیگر هست. اتومبیل آمریکایی، اتومبیل نماد دههٔ ۵۰ آمریکاست. مثلاً اقتصاد آمریکا توی دههٔ ۵۰ در آن اتومبیلسازی یک چیز خیلی مهمی بوده. اینکه مردم توانستند همه اتومبیل بخرند. از آمریکا شروع شد این جریان. اوجش بعد جنگ جهانی دوم است، که اینجا هم شما دقیقاً میبینید که اینها توی یک ماشین همان سبک آن سالها نشستهاند، و همین فضا، اصلاً فضای آدمها و چیزهای رقص توییست، رقص اواسط دههٔ ۵۰، که اینها با استادی هرچه تمامتر اینجا اجرا میکنند. من فکر میکنم تارانتینو یک جایی گفته که گفته اگر آن خانم خوانندهای که آن ترانهٔ سان آو توییچر من را خوانده، ترانهای که شما در ابتدای ورود وینسنت میشنوید که توی خانهٔ میا دارد پخش میشود، به من اجازه نمیداد که از آن ترانه استفاده بکنم، من اصلاً آن صحنه را حذف میکردم.
موسیقی و میا
خیلی از صحنههای این فیلم برای تارانتینو با آن موسیقی معنی دارد. و یکی دیگرش که من نمیدانم واقعاً چقدر، وقتی که تارانتینو داشته این را فکر میکرده، جان تراولتا؛ برای آنها آدم دیگری نمیتواند این وقت را به این خوبی اجرا کند. قبل از اینکه این فیلم را بازی بکند، همیشه در موزیکالها از قدرت رقصیدنش استفاده میکرد. این فیلم تراولتا را وارد یک، بعد از یک دورهٔ رکود، وارد یک دورهٔ جدید بازیگریاش کرد که الان نقش گانگستر بازی میکند، در اکثر فیلمهایش هم کاری به آن موزیک و رقص و اینها ندارد. بنابراین یک رقص جالبی آنجا انجام میشود که قطعاً حرکات تراولتا خیلی جالب است. ارجاع خیلی زیاد به موسیقی پاپ، ارجاع خیلی زیاد به فرهنگ پاپ آمریکا، مخصوصاً دوران الویس پریسلی. عشق تارانتینو نسبت به الویس پریسلی: شما در هر فیلمی، هر جایی نگاه بکنید، خلاصه یک چیزی دربارهٔ الویس باید یک نفر بگوید، یک اشارهای به الویس بشود. بگذارید من قبل از اینکه خیلی، نمیخواهم از سد این فیلم خارج بشوم، فعلاً داریم دربارهٔ این فیلم صحبت میکنیم؛ یک لینک خیلی روشن: قبل از اینکه کلاً فیلمسازیاش را شروع بکند تارانتینو، یک فیلمنامه نوشته که فیلم شده، تحت عنوان True Romance، که من میخواهم نقش الویس را آنجا بگویم، برای اینکه شخصیت الویس دربارهٔ تارانتینو روشن بشود. آن یک فیلم کوتاهی هم هست که به شما دادم، که از همهٔ اینها قدیمیتر است؛ آن را ببینید؛ آنجا آن بحثهای عجیبوغریب و جالبی که دربارهٔ الویس همهجا دارند میکنند، چه بگویم، به اصطلاح، شاید فرمانگیزترین نکتهای که در این دیالوگها وجود دارد.
داستان عاشقانه حاشیه
و توی True Romance داستان این است که یک پسر جوانی با یک دختری آشنا شد و عاشق همدیگر شدند. این دختر مثلاً فرض کنید، توی به قول خودش کالگرل است، یعنی یک دختری است که سفارش میدهند مثلاً با تلفنی میرود پیش مردم و این حرفها؛ این یک چیزی دارد، یک استایل پینپی دارد، یک گانگستر مانندی که محافظش است و اینها را کار میکند. بعد یک جایی از اوایلش از داستان که فیلم شروع میشود، که بعد از اینکه اینها با همدیگر آشنا شدند و او به این میگوید که یک همچین شغلی داشته و یک همچین آدمی هست، یک جایی هست که شخصیت اصلی داستان میرود توی دستشویی، فکر میکنم دارد آینه نگاه میکند و روح الویس پریسلیاش ظاهر میشود و به او میگوید که برو این پینتو را بکشش. در واقع، اصلاً داستان را استارتش را روح الویس پریسلی میزند و بعداً هم یک جاهایی وقتی که گیر میکند، الویس پریسلی ظاهر میشود و به او یک راهنماییهایی میکند. این حالت پیامبرانه و خدایگونهٔ الویس توی آن فیلم خیلی جالب است. حالا یک ذره دربارهٔ وینسنت صحبت بکنیم. ببین، وینسنت با مواد مخدر ارتباط دارد. از هلند آمده، از آمستردام. نمایندهٔ اینها در آمستردام. هلند را همهجای دنیا به مواد مخدر میشناسند، یعنی کشوری که در آن مواد مخدر آزاد است. مقررات را بلد است؛ آنجا مثلاً حشیشبار وجود دارد و، نمیدانم، پلیس نمیتواند تو را بگردد و اینحرفها. بنابراین از کشور مواد مخدر آمده. مواد مخدر میخرد. توی قسمتی که هست پر از مصرف مواد مخدر توسط خودش و دیگران است. نمیدانم، اوردوز توی این قسمت دارد اتفاق میافتد. ماهیت وینسنت با مواد مخدر، با موسیقی و فرهنگ پاپ آمریکا یک جور آمیخته است. اگر بوچ همهاش ارجاعاتش به مثلاً سلحشوری تاریخی آمریکاست، مشتزن است، شمشیر سامورایی برمیدارد، وینسنت فضای اطرافش اینطور است. جولز یک گانگستر پروفشنال است که اینطور باید به او نگاه کرد. یعنی هیچچیزی دربارهٔ جولز نمیبینیم، بهغیر از اینکه یک آدم بهشدت پروفشنال که پیشهاش گانگستری است.
جولز و انجام وظیفه
نه چیز زیادی دربارهٔ فرهنگ پاپ از او میشنویم، نه، نمیدانم، دربارهٔ آمریکایی بودنش کلاً یا سیاهپوست بودنش حتی اهمیتی دارد. بیشتر از هر چیزی، وجه مشخصهاش این است که آدمی است که انگار دارد کار خودش را انجام میدهد. این مرگها برای جولز در حین انجام وظیفهاش بهعنوان یک گانگستر اتفاق میافتد. یعنی من میخواهم روی این تأکید بکنم که بخش اول داستان در واقع پروفشنالیزم است که انگار بهنوعی متوقف میشود، و در قسمت دوم داستان این وجه زندگی این آدمها که به اصطلاح با لذتجویی همراه است؛ من دارم سعی میکنم بگویم در این داستانها چیزهای مختلفی هستند که یک دفعه فضا شکسته میشود، وارد یک فضای دیگری میشود. بعد در قسمت سوم هم، تقریباً، حالا میشود گفت، اگر آن نکاتی را که دربارهٔ بوچ گفتم قبول بکنید، یک چیزی ورای چیزی که بتوانید اسمش را پروفشنالیزم بگذارید. به هر حال نوع رابطهٔ بوچ با آن آدم همیشگی، توی یک جور رابطهٔ حرفهای، همراه با، حالا مثلاً، خارج از دنیای گانگستری، یک تفاوتی وجود دارد بین، به هر حال، آن چیزی که در این داستانها متوجه میشویم. من میخواهم تأکید بکنم روی اینکه به شدت این فیلم آمریکایی است، برخلاف ریزروار داگز؛ یعنی یک چیزی که در این فیلم خیلی وجود دارد، این واقعاً پررنگ بودن آمریکایی بودن، نبود برای من به صورت خودآگاه. این تأکیدی که خواستم یک چیزی دربارهٔ آمریکا بنویسم، ولی به طور ناخودآگاه فیلم به شدت ارجاع به آمریکا دارد. یعنی شما، در تاریخ آمریکا، در گذشتهٔ آمریکا، آمریکا به شدت یک کشور مذهبی، به شدتی که برای شما شاید باورکردنی نباشد. مثلاً ایران در مقابل آمریکای ۲۰۰ ساله، نه، یک کشور خیلی سکولار در آن حساب میشود.
مذهب و هویت آمریکایی
از مردمش گرفته تا دولتش. آمریکا یک کشور بینهایت با سابقهٔ مذهبی که همهٔ هویت آمریکایی بودن خودشان را هم از مذهب، بهعنوان یک کشوری که انگار خداوند هدیه کرده و اینجور احساسات، میگرفتند. و این حس اینکه یک کشور خاصی هستند و باید دنیا را نجات بدهند، این خیلی حس قدیمی و قدرتمندی توی آمریکا هست. چیزهای منفی که در آمریکا ببینید: یک روندی از فروپاشی توی آمریکا وجود دارد. ارزشهای آمریکایی یکییکی به گند کشیده شدهاند. سرکشی در ویتنام. آمریکاییها انگار متوجه این شدند که اصلاً همهاش یا از اولش اصلاً اینطور بوده، از اولش همهاش دنبال پول رفتن بوده و، نمیدانم، استثمار و استعمار دیگران بوده، یا یک در ۲۰۰ سال پیش چیزهایی بوده؛ و آمریکا در دنیا نقش مستقل داشته، الان نقش مخرب، و جنایت، در واقع نقش جنایتکار را دارد بازی میکند. این اتفاقی بود که واقعاً توی دههٔ ۶۰ برای آمریکاییها افتاد. اتفاق دیگری که توی آمریکا افتاد این بود که فرهنگ مذهبی، در واقع فرهنگ پاپ، بهنوعی از بین رفت. یعنی شما الان به هر جای آمریکا نگاه کنید، برخلاف اوایل قرن بیستم، اصلاً دیگر فرهنگ مذهبی نیست. این آدمها مذهبشان، این سنت نگاه مذهبشان، همین چیزهاست؛ در مورد همین چیزها فکر میکنند، در مورد همین چیزها حرف میزنند. انگار سینما در آمریکا، در اوایل قرن بیستم، یک اتفاقی که در آمریکا افتاد این بود که سینما یک جور جای کلیسا را گرفت. اینکه میگویم، یعنی از نظر آماری، مثلاً شما نسبت درصد آدمهایی که کلیسا میرفتند را در اول قرن بیستم، قبل از اینکه سینما همهگیر بشود، نگاه کنید: ۹۰ و خوردهای درصد کلیسا میروند یکشنبهها؛ و آمارهایی که وجود دارد این است که مثلاً در ۱۹۳۰، در دههٔ ۳۰، نزدیک، شاید، ۹۰ درصد مردم آمریکا، یک درصد وحشتناکی، هفتهای به طور متوسط دو بار سینما میروند. دیگر کلیسا نمیروند، هرچقدر که شلوغ باشد. همین سینما با همین وجوه پاپولارش، بعداً موسیقی جاز، موسیقی راک اند رول، فرهنگ آمریکایی را، مخصوصاً راک اند رول، فولکلورش؛ فضای ۱۲ سال دوم، جایی که آمریکا کلاً چرخش را به طور کامل انجام داد، دیگر کلیسا نمیرفتند، همهشان میرفتند توییست میرقصیدند؛ و این اتفاقی است که توی آمریکا افتاد.
راک اند رول و چرخش فرهنگی
من میخواهم به یک لایهٔ، حالا خودآگاه ناخودآگاه، احتمالاً زیاد ناخودآگاه، یک اشاره بکنم. آن هم این است که تمام این مواجهه با مرگها، انگار یک جور این آدمها را دارد به اصل خودشان برمیگرداند. اصل آمریکاییِ فراموششدهشان. یک جور به مذهب برمیگردد، به کتاب مقدس، چیزی که مبنای، مثلاً فرض کن، کشور آمریکا بوده، و اینهایی که دارند رستگار میشوند؛ آنی که برمیگردد میمیرد. آنهایی که نجات پیدا میکنند، یکی به اصل مذهب برمیگردد و آن یکی به آن جنبهٔ سرکشجوری آمریکایی برمیگردد. از اینکه آدم از جان خودش بگذرد برای اینکه جان دیگران را نجات بدهد. این چیزی است که توی این فیلم، توی چیزش وجود دارد، توی به اصطلاح بستر، وینسنتی که وابسته به این فرهنگ است. اگر این حرفهایی که من دارم تا حدودی برایتان پذیرفتنی است، چیزی که فیلم دارد انگار روایت میکند: پروفشنالیزم یکی از چیزهایی بود که آمریکا را فاسد کرد. بیش از اندازه به شغل اهمیت دادن، دنبال پول بودن، و این فرهنگ پاپ که اینجا شما میبینید؛ مطمئن، اگر به تارانتینو بگویید عصبانی میشود. این قسمتهایش قطعاً چیز خودآگاهی در آن نیست. خود تارانتینو عاشق همین فرهنگ پاپ بوده. ولی آن چیزی که از تارانتینو به عنوان یک آمریکایی دارد تراوش میکند، نهایتاً این میشود: آنی که به مذهب برمیگردد، آنی که به گذشتهٔ آمریکا دارد برمیگردد، نجات پیدا میکند؛ و آنی که توی این فرهنگ جدید آمریکایی باقی میماند، توی فرهنگ مواد مخدر و فرهنگ پاپ، کشته میشود. و به رستگاری نمیرسد. اینطور که نگاه کنی، علیرغم همهٔ این لودگیها و مسخرهبازیهایی که توی این فیلم هست، شبیه یک موعظه است فیلم. ولی من فکر میکنم که حالا کمی دربارهٔ آن بحث میکنم که چرا این حرف را میزنم، که این لایهها ناخودآگاه نیست.
لینک سه داستان
اینشکلی نیست که خیلی تنظیمشده باشند که شما یک همچین حسی بهتان دست بدهد. ولی فیلم آدم را به اینجا میرساند که این سه تا داستان یک جور یک همچین لینکی دارند؛ و به شدت، مخصوصاً اپیزود سوم، به دلیل تأکیدی که روی این موضوع هست، فیلم آدم را به گذشتهٔ آمریکا انگار متوجه میکند و اینطور یک جور معنای ملی و عمیق پیدا میکند.