→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۷۱ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

نقدِ پالپ فیکشن (۱)

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او نخست توضیح می‌دهد که چرا بحث دربارهٔ فیلمی پاپولار با روان‌کاوی کار معقولی است و نقد هنری را با روش علمی مقایسه می‌کند. سپس فیلم Pulp Fiction را با سه داستانش مرور می‌کند و مایهٔ مشترک آن‌ها را مواجهه با مرگ می‌داند. در ادامه از بوچ و آمریکایی بودنش، از فرهنگ پاپ در فیلم و در پایان از مذهب و سینما در آمریکا می‌گوید.

سینمای پاپ و روان‌کاوی

او می‌گوید سینما به‌درستی متهم است که از اول هنر متعالی نبوده و تقریباً همیشه چیزی میان هنر و صنعت بوده؛ پاپولار بودن به دلیل مسائل اقتصادی از ویژگی‌های صنعت سینماست و استقلال سینماگر خیلی کمتر از شاعر یا نقاش است. نکته‌ای که می‌خواهد با تأکید بگوید این است که در تحلیل روان‌کاوانه مهم نیست اثر چقدر خوب باشد؛ رگه‌هایی از ناخودآگاه شخصی و جمعی ممکن است در آثار پاپولار حتی بیشتر از آثار هنرمندان درجه یک پیدا شود.

به گفتهٔ او فیلم پالپ فیکشن را یکی از دانشجویان کلاس پیشنهاد داد و آثار را کاملاً رندوم انتخاب می‌کند، چون می‌خواست روشن شود همهٔ آثار را می‌شود با روان‌کاوی به آن‌ها نزدیک شد. آثار هنری را شاید پیچیده‌ترین فعالیت بشر می‌داند، چون انسان با تمام لایه‌های روانی‌اش درگیر است، و می‌گوید سینما به دلیل شباهتش با مکانیسم‌های ناخودآگاه قرابت بیشتری با شیوهٔ کار ناخودآگاه دارد.

او می‌گوید تقریباً اینجا بیشتر از هر جای دیگر می‌شود روان‌کاوی را با همهٔ ابعادش به کار برد؛ برای تبیین رفتار اجتماعی انسان مدل‌های ساده‌تر ممکن است جواب بدهد و لازم نیست از یونگ استفاده کرد.

نقد هنری، علم و مدل

او می‌گوید برایش مهم است که نظریهٔ جالبی دربارهٔ نقد هنری نداریم که آن را در حد شاخه‌ای از علم ارتقا دهد و به نظر می‌رسد منتقدان متدهای روشنی ندارند. منتقد را کسی می‌داند با تجربهٔ زیاد و درک شهودی بهتر که بیان خوبی دارد، و هیچ شباهتی میان کار او و کار دانشمندان نمی‌بیند: منتقدان توافق ندارند و غالباً ملاک مشخصی نیست که کدام‌یک به حقیقت نزدیک‌تر است. هرچه به علوم انسانی نزدیک‌تر شوید همگرایی کمتر می‌شود و واگرایی شاید در نقد هنری از همه بیشتر باشد.

به گفتهٔ او نوعی پلورالیسم افراطی در نقد پیدا شده و او آن را نتیجهٔ این می‌داند که نتوانسته‌ایم دیدگاه‌های منسجم و نزدیک به علمی دربارهٔ نقد هنری ابداع کنیم. دلیل کنجکاوی‌اش به روان‌کاوی این است که همان شاخه‌ای است که باید امیدوار باشیم به مدل‌های مشخص با معیارهای علمی دربارهٔ انسان منجر شود.

او می‌گوید می‌کوشد از متدولوژی پوپری استفاده کند: مجموعه‌ای فکت هست و مدلی می‌سازیم که تا حد ممکن با آن‌ها سازگار باشد. اگر کسی علمی نگاه کند، اثر هنری هم در شرایطی خاص از یک انسان سر برآورده است و فهمیدن آنچه در درون او عامل پیدایش اثر بوده مانند توجیه علمی است؛ نقد روان‌کاوانه یعنی دنبال همین علت‌ها گشتن.

او می‌گوید لازم نیست در نقد روان‌کاوانه اشاره‌ای به ویژگی‌های روانی مؤلف داشت؛ شناخت مؤلف در مرحلهٔ کشف ممکن است خوب باشد، ولی منتقد در نقدش مدلی ارائه می‌کند که اجزای اثر چه رابطه‌ای دارند و چرا فلان اتفاق در فیلم افتاد. به گفتهٔ او خیلی از منتقدان طوری نقد می‌کنند که انگار اثر از خودآگاه مؤلف بیرون آمده و حاضر نیستند بپذیرند بخش عمده‌ای از اثر شاید در خودآگاهی او جا نداشته باشد؛ اجزای ناخودآگاه آن رابطه‌های منطقی آشنای خودآگاه را با هم ندارند. می‌گوید گاهی، حداقل، پذیرفتن لایه‌های ناخودآگاه با منطق دیگر برای درک اثر کاملاً ضروری می‌شود و غیر از آن گمراه‌کننده است.

فیلم و سه داستانش

او می‌گوید پالپ فیکشن از مهم‌ترین آثار سینمایی دههٔ ۹۰ است: هم اسکاری است، هم نخل طلای کن و هم فیلمی بسیار پاپولار که فرهنگی ایجاد کرده و عشاقی دارد. دربارهٔ محتوا می‌گوید «فیلم را از نظر محتوا خیلی نمی‌پسندم» ولی از نظر ایده‌های کارگردانی و اجرا آن را فوق‌العاده می‌داند. خیلی‌ها می‌گویند فیلم یک جور ترویج خشونت است و خشونت این فیلم برای خودش تا حدی آزاردهنده بوده است. فیلم پیچیدگی روایت دارد و خلاصه کردنش سخت است؛ اگر کمی جزئیات اضافه کنید، سه داستان کاملاً مجزا است.

داستان اول: وینسنت و جول، دو گانگستر که با مارسلوس والاس کار می‌کنند، می‌روند چیزی را که از او دزدیده شده پس بگیرند و آن‌ها را می‌کشند. وقتی می‌خواهند بروند، یکی که پنهان بوده از دستشویی بیرون می‌آید و با یک هفت‌تیر خیلی بزرگ تمام گلوله‌ها را به سمت آن دو شلیک می‌کند و هیچ‌کدام نمی‌خورد؛ بحث معجزه پیش می‌آید و فضای فیلم عوض می‌شود. او می‌گوید عمداً این‌طور روایت می‌کند تا پرسشی ایجاد شود، چون فیلم‌ها معمولاً منطقی‌ترند.

داستان دوم: مارسلوس مسافرت رفته و از وینسنت خواسته همسرش میا را سرگرم کند. او می‌گوید پیش از این زمینه‌سازی شده که مارسلوس بسیار خشن است و هر ارتباطی با همسرش خطرناک؛ وینسنت و میا به رستوران می‌روند و ناگهان میا اوردوز می‌کند. به گفتهٔ او اتفاقی است که در منطق داستان نمی‌گنجد و جاذبه فراموش می‌شود؛ میا زنده می‌ماند و دیگر هیچ‌کس نمی‌پرسد آن رابطه چه شد.

داستان سوم دربارهٔ بوچ، مشت‌زنی است که ساعت طلایی خاطرهٔ کودکی‌اش است و در مونولوگ کریستوفر واکن دربارهٔ تاریخچهٔ آن می‌شنویم. بوچ به قولش وفا نکرده و فرار می‌کند، ساعت جا می‌ماند و نقطهٔ عطف همین است؛ برمی‌گردد و وینسنت را می‌کشد، سر چهارراه به مارسلوس برمی‌خورد و هر دو گرفتار می‌شوند و بوچ او را نجات می‌دهد. او می‌گوید فیلم با حرکت موتور بوچ به سمت ناکسویل یا مکزیک تمام می‌شود.

مواجهه با مرگ

او می‌گوید این شیوهٔ روایت خاص خیلی غیرمنطقی بودن‌ها را پوشش می‌دهد؛ نمی‌خواهد بگوید دلیلش این است، ولی وقتی فیلم پاره‌پاره را نگاه می‌کنید این گسستگی‌های روایت آن‌قدر اذیتتان نمی‌کند و فضای کمیک باعث می‌شود انتظار اتفاق‌های عجیب داشته باشید. کمتر دیده که کسی از این ابراز نارضایتی بکند.

او فکر می‌کند مهم‌ترین چیز مایهٔ مشترک سه داستان است. اگر چیزی دربارهٔ تارانتینو ندانیم، به نظر او سه روایت پیوند روشنی دارند: در هر سه، شخصیت‌ها در حالی که کارهای طبیعی خودشان را می‌کنند با خطر مرگ مواجه می‌شوند و تغییر می‌کنند. در داستان بوچ و مارسلوس بعد از آن مواجهه، وقتی بوچ به او کمک می‌کند مشکلشان حل می‌شود و او را برای دزدی و خیانتی که کرده می‌بخشد. می‌گوید پالپ فیکشن یک جور تکامل‌یافتهٔ فیلم‌های گانگستری است؛ رزروار داگز بیش از اندازه سرد و خشن است و قسمت وینسنت و میا فیلم را سرگرم‌کننده‌تر و جذاب‌تر کرده و فیلم گرم‌تری است.

او می‌گوید اپیزود دوم سرخوشی و لذت بردن مادی از دنیاست و بعد از اوردوز انگار همه از تونل مرگ برگشته‌اند و آن فضا از بین رفته است. به گفتهٔ او شاید این صحنه بیشتر از همهٔ صحنه‌ها آنچه تارانتینو می‌خواهد در این داستان‌ها بگوید در خود دارد: مردم سرگرم زندگی و شغلشان‌اند و وقتی با مرگ مواجه می‌شوند همه‌چیز از هم می‌پاشد و زندگی عادی‌شان بی‌معنی می‌شود.

او می‌گوید حقیقتی در جهان هست و آن اینکه آدم‌ها می‌میرند؛ آدم‌هایی که از خواب بلند می‌شوند، اگر گانگسترند می‌روند آدم بکشند و اگر شغل دیگری دارند دنبال شغلشان، غافل از چیزی که هر لحظه ممکن است سراغشان بیاید. او مواجهه با مرگ را مفهوم مشترک سه اپیزود می‌داند. می‌گوید بعضی فکر می‌کنند صحنهٔ معجزه هم شوخی است و آن شخصیت متحول نشده، ولی به نظر او آنجا کمدی‌ای نیست؛ یکی از دو گانگستر رسماً اعلام می‌کند می‌خواهد زندگی‌اش را عوض کند و کل محتوای کیف پول خودش را به آن دزد تازه‌کاری که دارد ارشادش می‌کند می‌دهد. وینسنت متحول نمی‌شود و در فیلم می‌میرد.

بوچ و آمریکایی بودن

او می‌گوید بوچ دست‌کم نسبت به فیلم‌های قبلی تارانتینو موجود جدیدی است، گانگستر نیست و روی آمریکایی بودنش به شدت تأکید می‌شود، برخلاف رزروار داگز. بوچ وارث خانواده‌ای است که نسل اندر نسل در جنگ‌های آمریکا شرکت کرده یا کشته شده‌اند و پدرش در ویتنام کشته شده است. اطرافش غیرآمریکایی گذاشته‌اند، مثل راننده‌ای کلمبیایی و دوست‌دختری فرانسوی، و او می‌گوید بوچ وجهی ملی دارد که تصادفی نیست.

دربارهٔ مونولوگ کریستوفر واکن می‌گوید آن را احساس تارانتینو از تاریخ آمریکا می‌داند که از جای مقدسی شروع شد و به گند کشیده شد، به‌ویژه در جنگ ویتنام، و به نظر او این‌ها ناخودآگاه نیستند و چیزهای ثبت‌شدهٔ خودآگاه‌اند. ساعت را هویت آمریکایی می‌داند و می‌گوید بوچ برای از دست ندادن آن زندگی‌اش را آگاهانه به خطر می‌اندازد.

بوچ میان وسایل مختلف شمشیر سامورایی را برمی‌دارد و با آن نجات می‌دهد. او می‌گوید بوچ را نمادی از سلحشوری آمریکایی می‌داند که پس از ویتنام جاذبه‌اش از بین رفته و افسانهٔ سامورایی شاید مفری برای زنده ماندن آن باشد. به نظر او این لحظه جایی است که انگار نطفهٔ کیل بیل منعقد می‌شود، با آمیزش حال‌وهوای آمریکایی و ژاپنی.

فرهنگ پاپ و دو گانگستر

او می‌گوید رستوران اپیزود دوم مانند موزهٔ فرهنگ پاپ آمریکا است، با خواننده‌ها و هنرپیشه‌های دههٔ ۵۰ و ۶۰، ماشین آمریکایی و رقص توییست؛ وینسنت این آدم‌ها را خوب می‌شناسد. برای روشن شدن جایگاه الویس نزد تارانتینو به True Romance اشاره می‌کند که پیش از فیلم‌سازی‌اش نوشته شد و در آن روح الویس ظاهر می‌شود و شخصیت اصلی را راهنمایی می‌کند؛ این حالت پیامبرانه و خدای‌گونه را جالب می‌داند.

به گفتهٔ او ماهیت وینسنت با مواد مخدر، موسیقی و فرهنگ پاپ آمریکا آمیخته است، در حالی که ارجاعات بوچ به سلحشوری تاریخی آمریکا است. جولز را گانگستری پروفشنال می‌داند که چیز زیادی دربارهٔ او نمی‌شنویم جز اینکه کارش را انجام می‌دهد؛ مرگ‌ها در حین انجام وظیفه‌اش اتفاق می‌افتد.

مذهب، سینما و خوانش ناخودآگاه

او تأکید می‌کند فیلم به شدت آمریکایی است و می‌گوید به طور ناخودآگاه به آمریکا ارجاع دارد. به گفتهٔ او آمریکا در گذشته کشوری به شدت مذهبی بود و هویت آمریکایی بودن خودشان را از مذهب می‌گرفتند؛ حس اینکه یک کشور خاصی هستند و باید دنیا را نجات بدهند قدیمی و قدرتمند است، ولی ارزش‌های آمریکایی یکی‌یکی به گند کشیده شده‌اند؛ آمریکایی‌ها در ویتنام انگار متوجه شدند که شاید از اول همه‌اش دنبال پول و استثمار دیگران بوده، و این در دههٔ ۶۰ برایشان اتفاق افتاد. او می‌گوید سینما جای کلیسا را گرفت: طبق آماری که می‌آورد، اول قرن بیستم ۹۰ و خورده‌ای درصد یکشنبه‌ها کلیسا می‌رفتند و در دههٔ ۳۰ شاید نزدیک ۹۰ درصد مردم هفته‌ای به طور متوسط دو بار سینما می‌رفتند.

او به لایه‌ای که احتمالاً زیاد ناخودآگاه است اشاره می‌کند: تمام مواجهه با مرگ‌ها انگار این آدم‌ها را به اصل آمریکاییِ فراموش‌شده‌شان برمی‌گرداند؛ یکی به مذهب و کتاب مقدس برمی‌گردد و آن یکی به جنبهٔ سرکش‌جوری آمریکایی، یعنی از جان خود گذشتن برای نجات دیگران. اگر این حرف‌ها تا حدودی پذیرفتنی باشد، فیلم انگار روایت می‌کند که پروفشنالیزم، دنبال پول بودن و فرهنگ پاپ آمریکا را فاسد کرد؛ این قسمت‌ها قطعاً خودآگاه نیست و مطمئن است اگر به تارانتینو بگویید عصبانی می‌شود، چون خودش عاشق همین فرهنگ پاپ بوده. آنکه به گذشتهٔ آمریکا برمی‌گردد نجات پیدا می‌کند و آنکه در فرهنگ مواد مخدر و پاپ می‌ماند کشته می‌شود، و علی‌رغم لودگی‌ها فیلم به نظر او شبیه یک موعظه است.

او می‌گوید این‌ها طوری نیست که خیلی تنظیم‌شده باشند، ولی فیلم، مخصوصاً اپیزود سوم، آدم را متوجه گذشتهٔ آمریکا می‌کند و معنایی ملی و عمیق پیدا می‌کند.

→ متنِ کاملِ این جلسه