جلسه دربارهٔ فیلم «رزروار داگز» است. بحث با ساختن تئوری برای فیلم و خط اصلی داستان، یعنی تقابل عشق و وظیفه، شروع میشود. بعد به خیالپردازی تارانتینو و دنیای ذهنی او میرسد. در ادامه شخصیتها و ژانر فیلم و در پایان جاذبهٔ دنیای گانگسترها بررسی میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
یادآوری رزروار داگز
در بحث دربارهٔ یک فیلم، هدف این است که تئوریای بسازیم که به پرسشهای مربوط به فیلم پاسخ بدهد. فکر میکنم همهٔ شما کموبیش عادت کردهاید که وقتی دربارهٔ فیلمی بحث میکنیم، اولاً تئوریای بسازیم که همهٔ پرسشهایی را که میشود دربارهٔ فیلم پرسید به ما جواب بدهد. مثلاً اگر کسی بپرسد چرا در فیلم رزروار داگز شش شخصیت به عنوان گانگستر هستند و دو رئیس دارند، هر کدام از این شخصیتها چهکار میکنند و چرا باید باشند، خوب است که تئوری ما برای این چیزها جوابی داشته باشد. و مخصوصاً نکتهٔ مهم این است که سعی کنیم هماهنگی خطوط اصلی داستان و اتفاقهای اصلی و فرعیای را که در یک فیلم یا یک داستان میافتد، به نوعی با هم نشان بدهیم.
این بحثی است که این روزها زیاد رویش تأکید میکنند: هنر پستمدرن اصولاً یکی از ویژگیهایش این است که چیز واحدی ندارد؛ قرار نیست ما مثل هنر کلاسیک یک مفهوم واحد را از یک اثر پستمدرن بفهمیم. در واقع نوعی حالت کلاژ دارد؛ قطعههایی هستند که کنار هم قرار گرفتهاند و گاهی تعمداً قرار است بیربط باشند. برای اینکه میخواهم روی این تأکید کنم، قبلاً هم چند بار گفتهام که این حرفی که میزنم، یعنی «میخواهیم تئوری بسازیم»، ساختن تئوری برای یک اثر پستمدرن را هم شامل میشود. تئوری من میتواند این باشد که اینجا سه چیز کلاژ شده و کنار هم قرار گرفته که قرار است مثلاً به هم ربط نداشته باشند. ممکن است ارتباطهایی پیدا کنم و بگویم ناخودآگاهِ هنرمند، مثلاً، این قطعهها را که قرار بوده خودآگاهانه بیربط باشند، به نوعی به هم ربط میدهد، یا نه. به هر حال همان تئوریای که دربارهٔ پستمدرن بیان میشود، که این یک اثر پستمدرن است و پس چیز واحدی ندارد و حس واحدی در آن نیست، خودش هم یک تئوری است.
بنابراین این شامل هر کسی میشود که دربارهٔ یک اثر نقدی میکند و میخواهد به نوعی اجزای اثر را توضیح بدهد؛ او هم بالاخره انگار دارد تئوری میسازد، و هر چقدر تئوری به سؤالهای بیشتری جواب بدهد، مثل یک تئوری علمی، طبعاً در مورد اثر هنری هم کاربرد بهتری دارد. من شدیداً طرفدار این نظر هستم که قطعاً میشود نقدها را با هم مقایسه کرد. در فضای جدید، مثلاً نقد پستمدرن، عموماً طرفدار این حرف است که فهمیدن اثر هنری ربطی به فهمیدن قصد مؤلف ندارد؛ و دربارهٔ قصد مؤلف، اگر مفهوم مؤلف را کمی تعمیم بدهیم، شامل همهٔ آن چیزهایی میشود که الان میخواهند دربارهٔشان صحبت کنند؛ و من خودم شخصاً فکر میکنم که نقد روانکاوانه به نوعی تعمیم نظریهٔ قصد مؤلف است. به طوری که خیلی از المانها و مفاهیم بدون اینکه قصد آگاهانهٔ مؤلف دخیل باشد وارد اثر هنری میشوند؛ ولی به هر حال همهچیزِ درون اثر هنری از مؤلف یا مؤلفین سرچشمه میگیرد، و نقد روانکاوانه نقدی است که اساسش درک آن روان، یعنی به اصطلاح مشخصات روان مؤلفی است که اثر را خلق کرده.
مثل این است که بخواهم اثر هنری را به عنوان یک معلول توضیح بدهم، به این طریق که بگویم علت پیدایش اثر چه بوده و در مؤلف چه میگذشته که چنین اثری از او صادر شده. بنابراین این نوعی تئوریسازی بر اساس درک مشخصات روانی مؤلف است. این لزوماً به معنای تئوری نهایی نیست. من ممکن است برای خودم نقدی روانکاوانه داشته باشم و نهایتاً تئوری خودم را بیان کنم، بدون اینکه کوچکترین اشارهای بکنم که چگونه به این تئوری رسیدهام. در واقع نقد روانکاوانه همین است: مسیری را به ما نشان میدهد که به آن تئوری نهایی میرسیم. لزوماً قرار نیست وقتی بیان میکنم بگویم که این مؤلف بیماری روانیای داشته که این اثر را خلق کرده؛ ولی آثار آن بیماری، یعنی درک اینکه بخشهایی از این اثر هنری تحت تأثیر نوعی بیماری روانی خاص در این مؤلف است، به من کمک میکند اثر را بهتر بفهمم و تئوریام را بهتر بسازم و توضیح بدهم.
ما معمولاً وقتی اینجا بحث میکنیم، چون جلسات، جلسات روانکاوی است، خیلی تأکید داریم که آن بخشها را درک کنیم؛ و همیشه میتوانیم این را در ذهنمان داشته باشیم که بیان نهایی، بعد از همهٔ این بحثهایی که میکنیم، میتواند بیانی شستهرفته باشد، فارغ از اینکه از چه مسیری به آن رسیدهایم. جلسهٔ گذشته روی چند نکته تأکید کردم که همهٔ آنها، مثل هر نقد روانکاوی دیگری که تا به حال داشتهایم، این است که اولین کاری که باید بکنیم این است که بررسی کنیم مؤلف بهطور خودآگاه چه قسمتهایی را در اثر میگیرد.
خط اصلی داستان و قصد ناخودآگاه
بعد نوبت آن میرسد که کمکم لایههای عمیق و عمیقتری را در اثر کشف کنیم. و طبعاً از اینجا شروع کردیم که خط کلی داستان چیست؛ چه چیزی در این داستان هست که مؤلف مشخصاً میخواهد بیان کند و نمیداند دارد بیان میکند؟ من نمیتوانم بگویم دقیقاً چگونه میشود این را پیدا کرد یا دربارهٔ آن استدلال کرد، ولی سعی کردم دربارهٔ این فیلم استدلال کنم که مثلاً آن تقابلی که نهایتاً بین انجام وظیفه یا پروفشنال بودن، به یک معنا، با برقرار کردن رابطهٔ انسانی وجود دارد، به قول یکی از دوستانی که آن جلسه حاضر بود، تقابل بین عشق و وظیفه، خط اصلی این داستان است. به همین دلیل این داستان به آن شکل خاص تمام میشود: با نوعی پشیمانی پلیسِ وظیفهشناسی که در حد گذشتن از جان خودش وظیفهاش را انجام داده، ولی این کار را با فریب دادن کسی انجام داده که بهشدت به او علاقهمند بوده؛ کسی که برای علاقهای که به این آدم دارد، نه به دلایل پروفشنال، تمام همکاران خودش را نابود کرده و آخر فیلم به قتل رسانده است.
میزان فداکاریای که آن آدم به دلیل علاقهاش به این شخص کرده در حدی است که با اینکه لازم نیست، مطلقاً لازم نیست، این آدم احساس میکند باید بگوید «من به تو خیانت کردم»، و این به مرگ خودش و مرگ آن طرف هم منجر میشود. این فیلم طوری ساخته شده که اصلاً کار راحتی نیست، و من دارم از این تعریف میکنم: اصلاً راحت نیست که شما داستانی بنویسید که در پایانش چنین رفتار غیرعاقلانه و غیرمنطقیای را ببینید. دو ثانیه مانده به اینکه پلیسها بیایند، این آدم تمام زندگی خودش را به خطر انداخته تا مثلاً، فرض کنید، آن گروه گانگستر متلاشی شود؛ به هدف خودش رسیده و چند ثانیه دیگر پلیسها هم میرسند، و خودش هم میداند که پلیسها یک بلوک آنورترند، و چون رئیس گانگسترها، جو کبوت، همین الان آمده است که اینها سر برسند. ولی انگار در همین فرصت چندثانیهای که تا آمدن پلیسها و جدا کردن این آدم از آن طرف مانده، آنقدر تحت فشار است که این اعتراف را حتماً باید به این آدم بکند.
واقعاً وقتی شما این فیلم را میبینید، اصلاً نمیپرسید که چرا این حماقت را کرد. احساس میکنید که انگار باید این کار را میکرد. و با آن صداهای عجیب و غریبی که آن آدم در آخر از خودش درمیآورد، بعد از اینکه میگوید «دیگر من پلیس نیستم»، همراه میشوید؛ خیلی چیزهایش غیرعادی است، ولی آدم احساس میکند که در این فضا این حرکتها و اینگونه رفتار و اینکه این طرف را با تیر میزنی و میکشی، همهٔ اینها پایان منطقی برای این فیلم به نظر میرسد. کلاً با توجه به محدودیت زمانی زیادی که سینما روی فیلمساز میگذارد، که مثل داستان نیست و مثل سریال ساختن نیست که زمان خوبی در اختیار یک کارگردان یا نویسندهٔ فیلمنامه باشد، پردازش شخصیتها در سینما به دلیل محدودیت زمانی بهشدت سخت است؛ از آب درآوردن شخصیتها راحت نیست. بنابراین ترسیم شخصیتهای غیرعادی و وقایع غیرعادی، که در زندگی خیلی جاها ممکن است آدمهای عجیب و غریبی وجود داشته باشند، سخت است.
شما میبینید که بعد از همنشینی مداوم با یک آدم، ممکن است مؤلفههای عجیبی در او کشف کنید. اینها را نمیشود در یک نیمساعت، یک ساعت یا دو ساعت درآورد. یکی از دلایلی که در سینما ژانر ایجاد میشود همین است؛ یعنی وقتی مثلاً فیلم وسترن میسازید، روی شانهٔ صدها نفری ایستادهاید که قبلاً فیلم وسترن ساختهاند. از خیلی از مؤلفهها و المانهای تکراری که معنیهای خاصی دارند میتوانید استفاده کنید و حرف خودتان را بزنید و شخصیت را بسازید. شما اصلاً در فیلم وسترن انتظار دارید که چنین شخصیتهایی را ببینید. بنابراین مثل ساختن واریاسیون روی تمی که رویش کار شده، کار تا حدی سادهتر میشود. یکی از دلایلی که فیلمسازان از ژانرها استقبال میکنند این است که حرف زدن را برایشان راحتتر میکند.
شما در این فیلم، فیلم Reservoir Dogs، واقعاً با یک شخصیت و یک ماجرای خیلی عجیب کار میکنید که در واقع اصلاً راحت نبوده. من نمیخواهم بگویم که فیلم خیلی موفقی بوده برای اینکه این محتوا را برساند. همین که به نظر میآید خیلی از منتقدان حرفهای فیلم هم این خط اصلی داستان برایشان زیاد پررنگ نشده، میشود این را گفت که شاید به اندازهٔ کافی خوب درنیامده یا این محتوایی که فیلم دارد واضح نبوده؛ ولی به نظرم اگر کسی کمی با دقت فیلم را نگاه کند، این محتوا را میگیرد و در پایان هم رفتارها کاملاً منطقی است. من واقعاً ندیدهام کسی در انتقاد از این فیلم بگوید که پایان فیلم بد است یا اتفاق غیرمنطقی و غیرمنتظرهای میافتد.
تلخی و پایان سیاه فیلم
همه انگار میپذیرند که اتفاقی طبیعی میافتد: این آدم اعتراف میکند و او هم میکشد و خودش هم کشته میشود، و فیلم با واقعاً تلخترین وجه ممکن تمام میشود. کلاً فیلم خیلی تلخ و سیاه است؛ فیلمی است که از هشت شخصیت اصلیاش هفت نفرشان میمیرند و آن یکی هم که باقی میماند شخصیت محبوبی نیست. او کسی است که انعام نمیدهد؛ او کسی است که همیشه خودخواهانه و منطقی و پروفشنال رفتار میکند. به نظر نمیآید که Mr. Pink خیلی شخصیت دلچسبی در این فیلم باشد. هرکس این فیلم را ببیند احتمالاً از Mr. White خوشش میآید، و ممکن است از Orange خوشش بیاید، ولی Pink زیاد شخصیت سمپاتیکی نیست.
من این را به هر حال گفتم: اگر هم بعضیها در اولین باری که فیلم را میبینند، مقداری از محتوا و آن تأثیری که فیلم باید بگذارد رویشان نمیگذارد، این را قبول کنید که محتوای فیلم عادی نیست؛ کمی غیرعادی است. و نمونهٔ فیلمی که شخصیتپردازی درخشانی از یک آدم خیلی غیرعادی در آن وجود دارد، فکر میکنم فیلم راننده تاکسی است. جاذبهٔ راننده تاکسی این است که شما آدم بسیار عجیب و غریبی را، آدمی حاشیهای و کمیاب را، در این فیلم میبینید و آنقدر خوب ترسیم شده است. مثلاً پایان فیلم اینگونه است که شخصیت اول فیلم تصمیم دارد کاندیدای ریاستجمهوری آمریکا را بکشد. فرض کنید توجیه شدهاید که چرا این کار عجیب را میخواهد بکند، یک راننده تاکسی: میرود کاندیدای ریاستجمهوری آمریکا را ترور کند، میرود به یک مرکب فساد، به اصطلاح، حمله میکند و در یک درگیری آنها را میکشد. انگار که از در خانهاش بیرون آمده باشد. اگر این کاندیدا نشد، این سلاحها را برمیدارد و میرود کس دیگری را میکشد، و خودش هم انگار میل دارد که دیگر کارش تمام شود؛ در پایان هم گلولهای برایش نمانده که به خودش شلیک کند.
چنین شخصیتی با چنین رفتاری، به نظر میرسد در یک رمان هم واقعاً نمیشود راحت به آن رسید، ولی به نظرم میآید کسی دربارهٔ فیلم راننده تاکسی انتقادی ندارد در اینکه این شخصیت بد پردازش شده باشد؛ شخصیت خیلی قوی و خوبی است. و اینکه خوب هم بازی شده، مثلاً رابرت دنیرو در نقش راننده تاکسی، و در این فیلم هم واقعاً بازیها بازیهای خیلی خوبی است. قطعاً بازی هاروی کایتل خوب است، بازی تیم راست هم؛ مثل اورنج و بقیه، همه خیلی خوب بازی کردهاند. ولی اگر بعداً یک بار خواستید دوباره فیلم را ببینید، کمی به بازی جوک هابوت نگاه کنید، که من اصلاً اسمش را نمیدانم چیست. آدم باورش نمیشود که این دارد بازی میکند. در زندگی عادیاش رفتارش اینطور نیست؛ اینقدر رفتارش هماهنگ و خوب است. تقریباً همهٔ بازیگران فیلم خوب بازی کردهاند.
بحثی که کردم این بود که به وضوح این بخش از محتوا هم، به دلیل اینکه پایان فیلم اینجا ختم میشود، تأثیرگذار است؛ چون معمولاً محتوای اصلی فیلم در این تأثیر دارد که پایان فیلم را چگونه ببینید: چگونه تمام میشود و ماجرا به چه سمتی میرود. چون اگر این چیزی را که من دارم میگویم به عنوان خط اصلی داستان بگیرید، خیلی چیزها توجیه میشود؛ خیلی از وقایع. حداقل یک ربع، ۲۰ دقیقه از فیلم اختصاصاً به روابط بین هاروی کایتل و تیم راست، مستر وایت و مستر اورنج اختصاص پیدا میکند. زمان زیادی میگیرد که این صمیمیت دربیاید و شما علاقهٔ مستر وایت به مستر اورنج را احساس کنید؛ و این خیلی مهم است، برای اینکه فیلم اینگونه تمام میشود که مستر وایت در دفاع از اورنج بقیه را، همهٔ دوستان صمیمی خودش را، میکشد و خودش هم به یک معنا تیر میخورد و بعداً خود اورنج را میکشد. بنابراین پایان اصلی فیلم با همین خط داستانی اصلی مرتبط است. و این موضوع را گفتم که تعداد دفعاتی که روی این تأکید میشود آنقدر زیاد است که واضح است این از خودآگاه کار است؛ یعنی کارگردان میخواهد چنین فیلمی با این محتوا بسازد.
منتها نیمهٔ دوم بحثم در جلسهٔ قبل این بود که خیلی چیزها توجیه نمیشود. یعنی صرف اینکه شما بگویید قرار است ما داستانی ببینیم که در آن مثلاً تقابل عشق و وظیفه و این حرفها باشد و فیلم را اینگونه خلاصه کنیم که فیلم دربارهٔ نفوذ یک آدم در یک گروه است، یک پلیس در گروه گانگستری، و علاقهٔ یک گانگستر به او و ماجراهایی که به دنبال این میآید؛ اگر بگوییم فیلم این است، بخشهای عمدهای از این فیلم باقی میماند که شما نمیتوانید توجیهشان کنید. صبحانهای که با هم میخورند، حرفهایی که میزنند، اصلاً به این خط داستانی کمک نمیکند.
خطوط فرعی و جزئیات
صحنههای زیادی هست که این گانگسترها مینشینند با هم چرندیاتی میگویند، که مثلاً از نظر خودشان ممکن است جالب باشد؛ اینها به خط اصلی داستان نمیخورد، و خیلی چیزهای دیگر هم نمیخورد. جزئیاتی وجود دارد، ماجراهای فرعی، شخصیتهای فرعی وجود دارد که مستقیماً با این خط اصلی مرتبط نیستند. همهٔ آثار سینمایی، مطلقاً همه، و داستانها همینطورند. خط اصلی بالاخره چیزهایی را تعیین میکند، و همیشه خطوط فرعی هم وجود دارند که شما برای مسلط شدن به اینکه یک فیلم یا یک داستان چه میگوید، باید این خطوط فرعی را هم تشخیص بدهید.
دفعهٔ قبل نکتهای اضافه کردم که به نظر خودم خیلی مهم است، و آن این است که تارانتینو در این فیلم به نوعی تأکید دارد و سعی میکند زندگی واقعی، انگار، یک گروه گانگستر را نشان بدهد. سعی میکند رئالیست باشد. بخشی از صحنههای فیلم، مخصوصاً دیالوگهایی که رد و بدل میشود، به نظر میرسد از نظر تارانتینو نوع مکالمهٔ طبیعی بین آدمهای گانگستر است، مثلاً؛ موضوعاتی که حرف میزنند و نوع واژگانی که استفاده میکنند. برای اینکه نشان بدهم که این در واقع خودآگاهانه اینطور است و چنین قصدی وجود دارد، دفعهٔ قبل به صحنهای اشاره کردم که به نظر من صحنهٔ کلیدی این فیلم است و نتوانستم نشانش بدهم؛ این همان صحنه است. کلاً این فصل فلشبکی که مربوط به مستر اورنج میشود روی این تأکید دارد که مستر اورنج توسط یک آدم حرفهای بهشدت آموزش دیده که چگونه باید حرف بزند و چگونه باید رفتار کند. بنابراین نکتهٔ خیلی مهمی است: اصلاً اهمیتی ندارد که آیا شما قبول داشته باشید که گانگسترها اینطور حرف میزنند یا نه؛ مهم این است که تارانتینو فکر میکند گانگسترها اینطور حرف میزنند.
این صحنهها، این آموزش در فیلم، بنا را بر این میگذارد که اصطلاحی به کار میبرد برای این سیاهپوستها؛ میگوید در این شغل، آندرکاور که داری کار میکنی، باید رئالیست باشی از هل. این «از هل» هم همین اصطلاحی است که اینها مثلاً بین خودشان برای چنین چیزهایی به کار میبرند. مهم این است که دارد میگوید اینها رئالاند. متنی را به این میدهد که این متن چهار صفحه است، و این آدم قرار است این را حفظ کند و یاد بگیرد که بیان کند، لحنش را. شما بعداً صحنهای میبینید که این دارد متن را تمرین میکند. صحنهای میبینید که این دارد جلوی این معلم خودش دوباره، انگار، درس پس میدهد. بنابراین از نظر تارانتینو آدمهایی که گانگستر هستند اینطور حرف میزنند؛ فیلم اینگونه بیان میکند. بنابراین خود این فیلم از نظر تارانتینو نمایشی از دنیای واقعی گانگسترهاست: لحن حرف زدنشان، نوع روابطشان با هم. و این صحنهها روی این بخش در واقع تأکید میکنند، و مخصوصاً روی نکتهای تأکید کردهاند که الان در همین صحنهای که اینها دارند با همدیگر حرف میزنند، به حرفهایی که این سیاهپوست میزند دقت کنید.
فلسفهٔ ساخت این فیلم این است که دیتل مهم است. اینطور نیست که شما همینطوری گانگسترهایی داشته باشید و جزئیات روابطشان و نحوهٔ حرف زدنشان برایتان مهم نباشد؛ مهم این است که همهٔ چیز، دیتلها، درست باشد. بنابراین حسی وجود دارد از اینکه تارانتینو فکر میکند دیتلها را دارد درمیآورد. میگویم اینکه شما عقیدهتان چیست یا واقعاً اینطور هست یا نه، بحث دیگری است. در دنیای این فیلم اینطور است. من روی این صحنه تأکید کردم که دفعهٔ قبل نتوانستم نشان بدهم؛ چون این دفعه میتوانیم نشان بدهیم، به این دقت کنید که این گفتاری که الان میآید و در واقع دارد مبانی، انگار، ساخت خود این فیلم را توضیح میدهد، به اصطلاح اینگونه دکوپاژ نشده است. شما سیاهپوست را میبینید، پشتش کاملاً یک فضای خالی است، مونولوگ را رو به دوربین میگوید. انگار اصلاً دارد به ما توضیح میدهد، چون میتوانست همانجا دوربین بین همان دو نفر بماند.
این حالت ابسترکشنی که اینجا پیدا میکند، این بیان این حرفها در فضای خالی رو به ما، نوعی تأثیرگذاری خاص در واقع هست، برای اینکه شما این حرفها را به عنوان حرفهای ابسترکت، حرفهای مهمی که رو به شما گفته میشود، دریافت کنید؛ انگار دربارهٔ فیلم دارد حرف میزند؛ این را درک کنید. از فضای دراماتیک فیلم خارج میشود. فقط تارانتینو نیست که چنین کاری میکند؛ خیلی جاها هست. یادتان هست شبیه یا عین همین حرف را دربارهٔ جایی که هامون به دوستش از او میپرسد که عدم قطعیت یعنی چه؟ دکوپاژ اینگونه است که شما هامون را میبینید در حالی که پشتش یک دیوار سفید است، هیچ چیز نیست، یک حالت کاملاً ابسترکت؛ و برایش دربارهٔ عدم قطعیت توضیح میدهد. من سعی کردم بگویم که عدم قطعیت در فیلم هامون، اینکه همهچیز باز میماند، انگار فلسفهٔ ساخت فیلم است.
عدم قطعیت در هامون
یکی از نکتههای مهم این است که انگار مهرجویی دارد به شما میگوید که «من میخواهم فیلمی بسازم که در آن عدم قطعیت وجود داشته باشد»؛ وگرنه آن سؤال و این نحوهٔ خاص جواب دادن هامون، که ما هیچ چیز نمیدانیم، هیچ معنایی ندارد. و اینکه عدم قطعیت یعنی اینکه اصولاً چیزی را نمیشود کامل دانست. بنابراین اگر این نقص در فیلم من نیست، اگر شما نمیتوانید تشخیص بدهید که آخر فیلم چه میشود، هامون چرا این کار را کرد، چرا فیلم اینگونه تمام شد، خیلی چیزها باز میماند، و این انگار یک فلسفهٔ کلی است دربارهٔ جهانی که اصولاً عدم قطعیت در آن وجود دارد.
این صحنهها که چند دقیقهای بیشتر طول نمیکشد. سخنرانیاش را کرد. این حالت گفتنش تبدیل به یک نطق و یک مونولوگ میشود خطاب به ما، که دارد در واقع دربارهٔ ساخت فیلم، انگار، صحبت میکند؛ اینکه حس همهٔ فیلم همین است. این حالت بازی در بازی در فیلمهای تارانتینو هست؛ بعداً دربارهٔ پالپ فیکشن هم صحبت میکنم: اینکه شما در یک فیلم دربارهٔ آدمی دارید که در حال بازی کردن است، نقش بازی میکند. در پالپ فیکشن، در همان صحنههای اول فیلم، وقتی آن دو کاراکتر اصلی میروند تا با کسی که چیزی از رئیسشان دزدیده تسویهحساب کنند، قبل از اینکه وارد اتاق شوند، یکیشان به آن یکی میگوید «برویم توی کاراکتر»؛ یعنی با آن بازی میکنند. شما میبینید اینها آدمهای خیلی خوشمشربی هم هستند و با همدیگر هم خیلی حرفهای بامزه و خندهدار میزنند، ولی وقتی وارد آن اتاق میشوند، موضوعات وحشتناکی هستند. کسی که دارد این رفتار را از خودش نشان میدهد لزوماً آدم وحشتناک و خشنی نیست، ولی آنجا لازم است که این بازی را از خودش نمایش بدهد.
اینجا هم به هر حال محتوایی که در این فیلم خیلی مهم است این است که یکی از کاراکترها اصولاً دارد بازی میکند، و بنابراین این حرفهایی که زده میشود انگار دربارهٔ سینما، دربارهٔ خود فیلم هم هست. پس دو مؤلفهٔ فیلم که به وضوح آگاهانه است: یکی تلاش برای رئالیست بودن، یکی هم بیان یک خط کلی تعارض بین مثلاً احساسات انسانی و عشق با مثلاً زندگی پروفشنال و به اصطلاح انجام وظایف، وظایفی که جامعه در واقع مقابل انسان قرار میدهد. اینها به طور آگاهانه در فیلم وجود دارد. باز کمی در مورد این بحث کنیم.
نکتهای که باز به شدت این مؤلفهٔ دوم را ساپورت میکند، وجود هنرپیشهٔ نقش مستر بلو است. من روی این خیلی تأکید کردم. کسی که نقش مستر بلو را بازی میکند، ادی بانکر است. ادی بانکر نویسندهای است که دقیقاً همین وضعیت را دارد؛ یعنی کسی که در زندگی واقعی خودش واقعاً گانگستر بوده و بعد از چند بار زندان افتادن و اینها دزدی را کنار گذاشته و نویسندهٔ موفقی شده. این یکی از ویژگیهای جامعهٔ آمریکاست که از اینگونه اتفاقها در آن میافتد.
یک فیلم خیلی خوب هست که حالا که حرفش را زدم بد نیست به آن اشارهای بکنم؛ یک مستند خیلی جالب است به اسم Weather Underground. Weather Underground اسم یک گروه به اصطلاح امروزی تروریستی چپ داخل آمریکاست که در دههٔ ۷۰ عملیات تروریستی در آمریکا انجام دادند. نمیدانم چند تا انفجار و عملیات تروریستی؛ بیشتر از ۱۰ تا عملیات از اینگونه نیست که کار خاصی انجام داده باشند. یک گروه دانشجویی بود؛ بعد از اختلافهایی که بین گروههای دانشجویی پیش آمد، گروههایی که معترض به جنگ ویتنام بودند، اینها تندرو بودند و قرار شد که در واقع شاخهٔ نظامی تشکیل بدهند و آن کارها را کردند. جالبی فیلم این است که شما این فیلم را میبینید و همهٔ اعضای Weather Underground، که الان دیگر زندانی نیستند و شغل آبرومندی دارند و زندگیشان را میکنند، مصاحبه میکنند. یک نفرشان هنوز در زندان است.
این از ویژگیهای جامعهٔ آمریکاست که یک نفر ممکن است یک موقعی تروریست بوده باشد، طبق حکم یک دادگاه مثلاً ۵ سال، ۱۰ سال زندانی شده باشد. با جرم سیاسی اینطور برخورد نمیکنند که چون این آدم جرم سیاسی دارد، غیر از مثلاً قوانین، باید برخورد خیلی تندی با او انجام شود تا مثلاً اینگونه کارها ریشهکن شود.
دنیای گانگستر و پشیمانی
این آدم اگر آدم کشته باشد، قاضی به او حکم ابد میدهد؛ اگر نکشته باشد، به او زندان میدهد. ولی به نظر من نکتهٔ جالبی که این فیلم دارد این است که فضای جنبش دانشجویی آمریکا را نشان میدهد؛ فضایی عجیب و غریب در دههٔ ۶۰ و ۷۰ که شاید برای شما کمی ناملموس باشد. اصلاً دیدن اینکه در آمریکا هم چنین اتفاقهایی در دانشگاههای آمریکا افتاده. جدا از این وجه مستند، این نکتهٔ خیلی بامزهای است که این آدمها را نکشتند و زندانهایی به آنها دادند؛ هم بیرونند و همهشان پشیمانند و دارند زندگی خیلی مفیدی میکنند و آدمهای مفیدی هستند در این جامعه. هنوز ایدههای سیاسی مثلاً ضد حکومت آمریکا و ضد سرمایهداری دارند، ولی دیگر اهل ترور و انفجار و این حرفها نیستند؛ در انجمنهایی فعالیت میکنند، فعالیتهای کاملاً آرام دارند؛ بعضیهایشان هم اصولاً از این خط سیاسی بیرون آمدهاند. در آمریکا این برخورد را میبینید.
من نمیخواهم وارد بحثهای سیاسی از این شکل مربوط به آمریکا شوم؛ سهل و آسان گرفتن این آمریکاییها در مورد این ماجرای خاص کمی زمینههای خاص سیاسی-اجتماعی هم داشته است. در خود این فیلم هم فکر میکنم آخرهایش اشارهای به این موضوع میشود که چه شد که خیلی با اینها نرم برخورد کردند؛ ولی مهم نیست که چه شد؛ مهم این است که این آدمها الان دارند زندگی میکنند و دیگر آن آدمهای سابق نیستند؛ آن شور جوانی از بین رفته و میدانند که اشتباه کردهاند. یکیشان بهشدت از حرفهایی که جلوی دوربین میزند احساس شرم میکند، که «من در چنین حالوهوایی چنین کارهایی کردم». و فکر میکنم در هر گروه سیاسی دیگری هم میتواند اتفاق بیفتد که یک مدت زمان بگذرد و اگر خیلی رفتارهای خشن و اینها صورت گرفته باشد، معمولاً بعداً نقد شوند.
چیزی که میخواهم در ادامه بگویم: من دربارهٔ ادی بانکر گفتم؛ اسم «ادی بانکر» فکر کنم اسم دوران دزدیاش است؛ حالا که نویسنده است، «ادوارد بانکر»؛ باید کمی رسمیتر دربارهٔ او صحبت کنم. ولی جالب است که در تیتراژ این فیلم هم «ادی بانکر» خیلی صمیمانه، با اسم مخففش، نوشته میشود: ادی بانکر. او به وضوح به نوعی مثل آن چیزی است که تارانتینو دوست داشت باشد؛ نه اینکه دوست داشت. تارانتینو واقعاً در این فیلم شوق اینکه گانگسترها را همانگونه که هستند ببیند و بیان کند در وجودش هست. ادی بانکر نمونهٔ آدمی است که واقعاً دیده و در داستانهایش بیان کرده. مثل این است که تارانتینو در این فیلم دارد این آرزوی خودش را تحقق میدهد که «ای کاش من هم مثل ادی بانکر بودم، ای کاش من هم واقعاً جهان گانگسترها را از درون میدیدم»؛ مثل آدمی که جرئت ندارد برود گانگستر بشود، دزد بشود، ولی خیالپردازیهایی در این مورد دارد. کل این فیلم مثل نوعی خیالپردازی تارانتینو است دربارهٔ گانگستر شدن.
برای همین هم شخصیت اصلی یک آدم آندرکاور است، یک آدم نفوذی، حس نفوذ کردن در عالم گانگسترها؛ و فیلم به آدم این آرامش را میرساند که انگار این خیلی هم کار خوبی نیست. فکر کنید خیالپردازی تارانتینو: واقعاً تارانتینو نشسته باشد با خودش فکر کرده باشد که «من بروم وارد دنیای گانگسترها بشوم»؛ اینقدر فکر کنید این شوق در او جدی بوده. بگذارید برای اینکه کمی پایههایی، یک سری فکت هم بیاورم که این را تأیید کند، غیر از خود این فیلم: تارانتینو واقعاً در مصاحبهاش گفته که «اگر من فیلمساز نمیشدم، حتماً دزد گانگستر میشدم». یعنی خیلی دور از واقعیت نیست که دستکم در مورد خودش چنین دیدگاهی دارد؛ حسی نسبت به دزدها و گانگسترها و جالب بودن دنیای اینها دارد. فکر کنید مثلاً تارانتینو آدمی است که جرئت ندارد برود دزد یا گانگستر بشود، یا موقعیتش برایش پیش نیامده؛ شاید اگر در یک محلهٔ دیگری به دنیا میآمد یا خانوادهٔ دیگری داشت، یا شاید اگر خیلی زود با دنیای هنر آشنا نشده بود و جذب این دنیا نشده بود، زندگیاش واقعاً به این روال ختم میشد.
روحیهاش اینطور است که ممکن است دوست داشته باشد گانگستر بشود؛ نشده، ولی مینشیند، فکر کنید، برای خودش خیالپردازی میکند که «اگر بخواهم بروم توی گروه گانگستر چه میشود». خیلی از آثار هنری و داستانها واقعاً نتیجهٔ این خیالپردازیهاست: آدمی که فکر میکند اگر آن کار را کرده بود، اینجا چه میشد؛ آدمی که در فلان موقعیت کاری کرده و زندگیای داشته و از زندگی خودش راضی نیست. برای خودش فکر میکند که «اگر آنجا این کار را نمیکردم و آنطور رفتار میکردم، چه میشد؟» بعد خیال و تخیلش او را به این سمت میبرد که مثلاً فرض کن اگر آن کار را میکردی، زندگیات اینطور میافتاد؛ خوب میشد، بد میشد. خیلی وقتها خیالپردازیهای ما به این سمت میرود که ما را قانع کند که اگر غیر از آنچه کردیم میکردیم هم، یعنی مثل اینکه به خودمان تسلی بدهیم با خیالپردازی، اگر آنطور میشدی هم اتفاق خوبی برایت نمیافتاد. مثل اینکه از زندگی الان خودت راضی باشی. مثل اینکه من آرزوهایی دارم، آرزوهایی که در زندگی خودم تحققشان ندادهام؛ دارم سعی میکنم خودم را راضی کنم که به اصطلاح، به قول ایرانیها، آش دهنسوزی هم نبوده؛ بنشینم خیال کنم که اگر اینطور میکردم، آنطور میکردم، اتفاق بدی برایم میافتاد.
روش نقد و مبانی
ایدهای که به ذهنم رسیده این است که برای ادامهٔ این جلسات، در مورد مثلاً سینما، چیزی را برمیداریم. من اصولاً کوتاه نمیآیم که دربارهٔ یک فیلم کوتاه صحبت کنم. فکر میکنم باید تا تهش مثلاً بروم برای اینکه چیزهایی روشن شود. توضیح میدهم، چون فکر میکنم خیلی از شنوندهها ممکن است آنقدر با مبانی مثلاً نقد داستان و این حرفها آشنا نباشند؛ و بنابراین گاهی، الان همین Reservoir Dogs و Pulp Fiction، نمیدانم چند جلسه، پنج جلسه مثلاً، در مورد دو تا فیلم صحبت میکنم. و چیزی که به ذهن من رسید این است که میشود رسماً فیلمی را در نظر گرفت که نمیخواهید تا تهش بروید؛ میخواهید چیزی دربارهٔ آن بگویید، چیزی که جالب است. حالا نه؛ خودتان اگر خواستید تا تهش بروید.
فیلمی هست به اسم شوکران که ایرانی است و آقای افخمی ساخته. میخواهم پنج دقیقه مثلاً در مورد آن صحبت کنم، به عنوان فیلمی که دقیقاً اینطور است؛ یعنی شما اصلاً نمیتوانید فیلم را بفهمید مگر اینکه این خط سیر خیالپردازی را در آن ببینید. چه خیالپردازیای؟ بگذارید شما فکر کنید در فضاهای هنری، مثلاً سینما، همهجا، حتی در ایران، در حاشیهٔ فیلمسازی و اینها، بین هنرپیشهها و کارگردانها، همه جای دنیا ممکن است روابطی خارج از عرف ایجاد شود. در سینمای ایران هم قطعاً اینطور است.
من یک بار این را همان موقع که فیلم را دیدم، برای یکی از دوستانم خیلی با صراحت گفتم، همانطور که در یک جلسهٔ خصوصی راحت گفتم؛ اشکال ندارد اینجا هم بگویم. شما آقای بهروز افخمی را میشناسید. آدم مذهبیای است. خیلی معروف است. خوشتیپ هم هست، به نوعی. و بنابراین جاذبههایی دارد. حتماً برایش تا حالا پیش آمده که در زندگیاش، حالا حرفهایاش یا غیرحرفهایاش، موردی پیش بیاید که احساس کند به اصطلاح یکی از هنرپیشههای زن، یا کسی که نمیدانم منشی صحنه است، اینها دارد به او مثلاً سیگنالهایی میدهد. این آدم متأهل است، بچه دارد. حتماً چنین اتفاقی برایش افتاده؛ من فکر میکنم خیلی ممکن است چنین اتفاقی نیفتاده باشد.
فکر کنید این آدم خودش مینشیند فکر میکند که چهکار کنم؟ مثلاً این سیگنال را جواب مثبت به او بدهم یا نه؟ از یک طرف قیدهای مذهبی دارد. بعد برای خودش فکر میکند که از این قیدهای مذهبی هم، به صورت شرعی، من میتوانم مثلاً صیغهاش کنم. بعد پیش خودش، فکر کنید، این فکرها ادامه پیدا میکند: نوعی وسوسهها و خیالپردازیها پیرامون اینکه رابطهٔ خارج از خانواده ایجاد کنم یا نکنم. چون کل شوکرانی که نگاه میکنید مثل مجموعهای از افکار روی این تم است که نهایتاً به اینجا ختم میشود که خلاصه اینجا هر چقدر هم تو قول بدهی و طرف قول بدهد و شرعی رفتار کنی، ممکن است بچهای به وجود بیاید. بعد میخواهی چهکار کنی؟ این طرف که الان اینطور لباس پوشیده و خیلی آدم اسکانتیمانتالی است و به نظر میآید که مال شمال شهر است، شاید خانوادهاش بیشتر از اینگونه باشند و آدمهای خطرناکی باشند. بعد اینها میآیند مثلاً سر وقتت. بنابراین خطرهایی هم دارد.
کلاً اگر این فیلم را دیده باشی، این فیلم نوعی بست دادن اینجور خیالپردازیهاست. این پایان به فاجعه منجر میشود، و نه تنها خود افخمی دارد خودش را قانع میکند، انگار بیننده را هم دارد قانع میکند که این نوعی رابطهٔ تبهکارانه است. به این سادگی نیست. اما ممکن است خیلی ساده شروع شوند، ولی انگار آن قدم اولی که برمیداری، در یک روندی میافتی. حتی مثلاً جایی در این فیلم هنرپیشهٔ زن فیلم، بعد از اینکه مثلاً ازدواج موقت میکنند و اینها، جایی چادر سر خودش میکند. چرا؟ چه بخشی از این خیالپردازی است؟ این، به اصطلاح، مثل این است که یک نفر میتواند پیش خودش فکر کند: من آدم مذهبی هستم؛ این به نظر نمیرسد آدم مذهبی باشد. شاید من توانستم روی او تأثیر اخلاقی مثبتی بگذارم؛ شاید ایمان این آدم، مثلاً، در اول روابطش با من افزایش پیدا کرده؛ مثلاً حجابش الان کامل نیست، من حجابش را کامل کنم.
به هر حال میخواهم بگویم کل المانهای این فیلم را شما میتوانید حولوحوش نوعی، انگار، خیالپردازیها یا اطراف یک وسوسهٔ ارتباطهای خارج از خانه ببینید. این توجیه میکند که چرا اول این فیلم، وقتی جایی پارک کرده و خانوادهاش میروند برای خرید، یک زن خیابانی اشتباهی سوار ماشینش میشود و این میگوید که ببخشید، اشتباه شد و فلان و اینها، پیادهاش میکند. مثل اینکه کلاً این فیلم روی این تم است. تم فرعیشان مسئلهٔ اقتصادی و فسادهای مربوط به ادارهٔ کارخانه و اینهاست.
خیالپردازی تارانتینو
خیلی مهم است که آن را کنار این خوب بفهمید؛ یعنی بین این دو قسمت نوعی لینک برقرار کنید. میگویم دربارهٔ تارانتینو هم میشود خیلی فیلمها را همینطور، نوعی خیالپردازی اطراف تمی که برای کارگردان جذابیت دارد، دید. شما ببینید: تارانتینو نشسته پیش خودش فکر میکند؛ به نظرش میآید، به هر حال، فرض کنید آرزوی اینکه برود توی یک گروه گانگستری، ولی نه اینکه گانگستر بشود، برود مثلاً مشاهداتی انجام بدهد، مثل یک آدم آندرکاور. به چه چیزی نیاز دارد؟ چه چیزی کم دارد تارانتینو؟ همین آدم را کم دارد؛ آدمی که به او یاد بدهد چگونه باید حرف بزند. معلوم است اگر الان یک نفر برود توی یک تیم گانگستری، یا آدمی که تا حالا فقط فیلم نگاه کرده و شعر خوانده و داستان خوانده، به اصطلاح تابلو است. حرف زدنش معمولاً نمیخورد. اصلاً نمیداند چگونه باید رفتار کند. بنابراین باید معلمی داشته باشد که تعلیمش بدهد که برود مثلاً درست رفتار کند. در این فیلم این معلم وجود دارد و به این آدم آموزش میدهد.
در این فیلم بهشدت تأکید میشود که این آموزشی که این آدم میدهد چقدر مؤثر است. یعنی واقعاً این جایی از او میپرسد که «آن داستان را که گفتی، چه تأثیری گذاشت؟» او هم میگوید که گفتم، و ما کل این داستان مسخره را از اول تا آخرش خودمان در فیلم میشنویم و میبینیم. از یک جاهایی این برای خودش دارد میگوید، بعضی قسمتهایش را برای معلمش میگوید؛ بعد آن صحنهای که واقعاً دارد برای آنها تعریف میکند، بقیهاش را، تعریف کردنش را میبینیم، و بعد خود آن صحنهها را هم به یک صورت جالب و سورئال میبینیم؛ چیزی بین حالت ذهنی و عینی. این قسمتی که وقتی دارد برای آن آدمها در کافه تعریف میکند خیلی جالب اجرا شده است. در قسمتهایی که تعریف میکند، موضوع این است که این صحنه اصلاً اتفاق نیفتاده است. بنابراین دیدنشان، نشان دادنشان کمی حالت پارادوکسیکال دارد. این یک داستان تخیلی است که آن یارو نوشته؛ این آدم اصلاً شخصاً این موقعیت را نداشته. نشان دادنش در فیلم به نوعی غیرمجاز است. ما انگار داریم آن تخیلاتی را که آن داستان در ذهن آنها ایجاد میکند میبینیم، یا چیزی را که در خود ذهن مستر اورنج از بیان این داستان ایجاد شده است. برای همین بعضی قسمتهایش خیلی هوشمندانه غیرواقعیاند؛ یعنی قرار نیست شما این تکهها را واقعی ببینید. بعضی قسمتهایش حالت واقعی دارد، ولی این قسمتهایش دیگر کاملاً از حالت عادی خارج میشود.
در آن صحنه هست ولی دارد تعریف میکند؛ یعنی آن چیزی که در کافه دارد اتفاق میافتد، مثل اینکه داستان را دارد برای این چهار تا پلیس تعریف میکند، در همان فضای غیرواقعی. و این نوع حرکت دوربین هم حالت غیرعادی را تشدید میکند. چه میفهمی از اینکه این چقدر رئالیستی است؟ اینکه اصلاً واقعاً تحقق پیدا کرده؛ تعریف کردن با دیدن، همه انگار واقعاً میتوانست عین همین باشد با همین جزئیات. اینجا تأکید میکند که وقتی دربارهٔ مثلاً توالت داری میگویی، میگوید همهٔ جزئیات توالت را باید، مثلاً اشیا را، بدهی. باز این غیرواقعی کردن این صحنه، جایی که این میرود دستشویی خشک کند، باز از حالت نرمال خارج میشود؛ با یک حالت اسلوموشن میرود؛ صحنه را دیگر کار نداریم. به هر حال این قسمت را هم که میبینید نتیجهٔ مثبت آموزش آن معلم است؛ چیزهایی که معلم گفته درست بوده.
باز تأکید میکنم که فعلاً مهم نیست که نظر شما دربارهٔ اینکه اینها رئالیستی است یا نه چیست. در فضای فیلم، در فضای ذهنی تارانتینو اینها رئالیستی است. و من میخواهم کمکم بگویم که به وضوح رئالیستی نیست. واقعاً گانگسترها اینطور نیستند. گانگسترها اینطور با هم حرف نمیزنند. گانگسترها وقتی خشونت به خرج میدهند، ادای خشونت درنمیآورند. گانگسترها اصولاً آدمهای خشنی هستند. بنابراین این تخیلات تارانتینو در مورد دنیای گانگسترهاست که بیشتر از اینکه بر واقعیت مبتنی باشد، بر فیلم و داستانهایی مبتنی است که دیده، و در اتاق مثلاً انگار فیلم گانگستری نگاه کرده و انگار باورش شده که حالا میداند که گانگسترها چگونه حرف میزنند، گانگسترها چگونه رفتار میکنند.
ما مخصوصاً در دههٔ ۷۰ و دههٔ ۸۰ مجموعه فیلمهایی داریم که به اصطلاح عقبهٔ این فیلم هستند: فیلمهای اسکورسیزی، فیلمهایی که دربارهٔ دنیای گانگسترها هستند و خیلی از نظر نحوهٔ صحبت کردن چیزهایی را جا انداختهاند که انگار گانگسترها اینطوری حرف میزنند. مشخصاً، کمی جلوتر که برویم، گانگسترها اینقدر دربارهٔ مثلاً ترانههایی که دوست دارند، دربارهٔ فیلمهایی که دیدهاند حرف نمیزنند. این تارانتینو است که دربارهٔ تمام زندگیاش حرف میزند: دربارهٔ موسیقی پاپ، در مورد، نمیدانم، فیلمهای مورد علاقهاش و شخصیتهای سریالهای تلویزیون و این حرفها. گانگسترها وقتی مینشینند ممکن است خیلی داستانهای واقعی از زندگی خودشان تعریف کنند، ولی نه اینکه هی بنشینند بگویند که هنرپیشهٔ فلانچیز کی بود، آن یکی به آن که مثلاً این آدم بود، آن یکی بود؛ همه هم اطلاعات خیلی دقیق و خوبی دارند.
فضای ذهنی و گفتوگوهای صبحانه
این در واقع بیشتر فضای ذهنی تارانتینو است، نه فضای واقعی زندگی گانگسترها. بگذارید حالا که وارد این موضوع شدم، این را ادامه بدهم. به وضوح فکر میکنم که این خودآگاهانه نیست، هرچند بارها تا حالا گفتهام که این تفکیک کردن اینکه تا کجا خودآگاه است و تا کجا ناخودآگاه، خیلی مهم نیست؛ میتواند یک کارگردان همهٔ آن چیزهایی را که ما فکر میکنیم ناخودآگاه است، خیلی مسلط بوده باشد و همه را مثلاً خودش عمداً وارد ماجرا کرده باشد. آن نکتهای که میخواهم بگویم، آن چیزی که در واقع باعث میشود باز بخشهایی از این فیلم را بهتر بفهمید، همین است که شما این را بپذیرید که حتی اگر تارانتینو سعی کرده دنیای واقعی گانگسترها را نمایش بدهد، آن چیزی که در این فیلم منعکس شده، بیشتر دنیای ذهنی تارانتینو است تا دنیای گانگسترها. این به نظر من عمداً انجام نشده، ولی حالا خیلی هم مهم نیست.
مثلاً شما از شروع فیلم چه برداشتی دارید، که نمیدانم ۱۰ دقیقه این آدمها نشستهاند و صبحانه میخورند، و دربارهٔ یکیشان که خود تارانتینو است، یعنی هنرپیشهای که نقش را بازی میکند تارانتینو است، آقای براون، تفسیر خندهدار و عجیب و غریبی از ترانهٔ Like a Virgin مدونا دارد. بعد دربارهٔ برنامهٔ رادیویی با عنوان «سوپر استار در واقع ۱۷» سؤال میکنم. بعد هم در مورد مسئلهٔ اینکه باید انعام داد یا نداد بحث میکنم.
بگذارید برای اینکه این برایتان روشن شود، در همان جلسهٔ اولی که دو جلسه قبل دربارهٔ رزروار داگز صحبت کردم، تارانتینو نمونهٔ آدمی است که زندگیاش در هنر میگذرد: فیلم دیدن، موسیقی گوش کردن؛ و بینهایت آدمی است که هم زیاد فیلم دیده. او اصلاً نه دانشجوی سینما بوده و نه هیچ چیز دیگری؛ آدمی بوده که در آرشیو فیلمهای ویدئویی کار میکرده و زندگیاش در واقع از همین طریق میگذشته؛ فیلم میدیده، دربارهٔ فیلمها بحث میکرده، موسیقی گوش میکرده. و چیزی که غیرقابلانکار است این است که بینهایت آدم خوشسلیقهای است، حداقل در انتخاب موسیقی پاپ. یعنی واقعاً یکی از نکات مهم و مؤثر فیلمهای تارانتینو این است که قطعههایی از موسیقی پاپ را که فراموششده هستند ولی جالباند انتخاب میکند، روی فیلمش جای مناسبی میگذارد، و بعد اصلاً آن خواننده یا گروه و باندهایی که این موسیقی را تولید کردهاند و بعضیشان ناشناخته هستند، یک دفعه به شهرت میرسند، مثلاً بعد از ۳۰ سال. قطعههای فراموششدهای که خیلی به آنها توجه نشده، مثلاً زیباییشان و جالب بودنشان را درک میکند، و نوع استفادهاش طوری است که این قطعهها دوباره احیا میشوند.
تمام ساندترک این فیلم همینطور است؛ پالپ فیکشن هم بهشدت همینطور است. خیلی از این قطعههایی که اینجا هست، مثلاً بهعنوان مثال، این قطعهای که روی صحنهٔ گوشبریدن پخش میشود، قطعهٔ معروفی نیست. یا یک قطعهٔ فوقالعادهای که تیتراژ میشود، که باز این شاید کمی قطعهٔ معروفتری باشد؛ ولی اینها اصلاً اینطور نیست که کسی در دههٔ ۹۰ یا مثلاً قبل از فیلم رزروار داگز اینها را میشناخته یا گوش میکرده. نمونهٔ خیلی خوبش در فیلم پالپ فیکشن، قطعهای است که بعد از اینکه برمیگردند توی خانه، از دستگاه ریلی پخش میشود؛ در خانهٔ میا والاس پخش میشود. Girl, you'll be a woman soon. این قطعه اصلاً قطعهٔ معروفی قبل از پالپ فیکشن به این شکل نبوده، در حالی که بهشدت جاذبه داشته. یا من یک بار اشاره کردم به آن قطعهای که روی تبلیغ هروئین پخش میشود، از یک گروه نسبتاً گمنام به اسم استنچریانز که با همین آمدن در ساندترک پالپ فیکشن دوباره بعد از ۲۰ سال، ۳۰ سال به آنها توجه شد.
تارانتینو آدمی است که در دنیای هنر زندگی میکند و خیلی آدم خوشسلیقهای است، و کارگردانی خودش و شهرت خودش را تا مقدار زیادی مدیون این است که آدم خوشسلیقهای است و واقعاً موسیقی خوب را درک میکند؛ قطعههای خوبی از فیلمها، در فیلمهای هنگکنگی که هیچکس تماشا نمیکند، چیزهای جالبی میبیند و بعداً در فیلمهای خودش استفاده میکند. خیلی از صحنههای فیلمهای تارانتینو یا ایدههایش از فیلمهای خیلی گمنامی میآید، مثلاً فیلم هنگکنگی، فیلم دهه ۳۰ که هیچکس ندیده و توجه نکرده. زیاد فیلم دیده و مثل اینکه، چگونه بگویم، دیتا ماینینگ میکند، از اصطلاح کامپیوتری. یعنی واقعاً یک جواهری را یک دفعه در یک مجموعهٔ درهمبرهم پیدا میکند؛ یک فیلم کاملاً مزخرف، ولی یک صحنهاش صحنهٔ درخشانی است، ایدهٔ خیلی خوبی در آن هست.
راز موفقیت تارانتینو
این ایدهها را میگیرد، میآورد و بعداً به خوبی استفاده میکند، و این در واقع راز شهرت و موفقیت تارانتینو است که خیلی این چیزها را میشناسد، خیلی خوب کنار همدیگر میگذارد و فیلمهای جالبی درست میکند. و من در مورد این میخواستم صحبت کنم که شما بیشتر از اینکه جهان گانگسترها را ببینید، آن دنیای خود تارانتینو را میبینید: دنیای پر از شور و اشتیاق نسبت به فرهنگ پاپولار، حالا پالپ، همانطوری که اصلاً اسم فیلم بعدیاش پالپ فیکشن است. پالپ فیکشن نوعی داستانهای مستند است، مثلاً به اصطلاح کامیک استریپ، چیزی که تارانتینو خیلی دوست دارد. این چیزهایی که ممکن است از نظر آدمهای روشنفکر اصلاً هنر حساب نشوند، تارانتینو در همینها زیباییهایی میبیند و اینها را سعی میکند در کارهای خودش بیان کند.
شما بنابراین گانگسترهایی را میبینید که ۹۰ درصد تارانتینو هستند و ۱۰ درصد گانگستر هستند. این قطعهای که دربارهٔ آن سیاهپوست است که به مستر اورنج یاد میدهد، این شاید خیلی شبیه یک مکالمهٔ واقعی گانگسترها باشد. گانگسترها مینشینند با همدیگر دربارهٔ دزدیهایشان صحبت میکنند، دربارهٔ خاطرات خودشان صحبت میکنند، خاطرات واقعی خودشان را برایتان تعریف میکنند. ولی بقیهٔ این فیلم، مثلاً، فکر نمیکنم گانگسترها بنشینند موقع صبحانه خوردن ترانهٔ لایک اِ ویرجین، نمیدانم، مدونا را تفسیر کنند. مثلاً تفسیر، این کاری است که فکر میکنم بهشدت زندگی تارانتینو است. حرف زدن دربارهٔ آثاری که دوست دارد و حرفهای خندهدار زدن، حرفهای بامزه زدن در مورد این، اینها را باید جدی بگیرید، هر چه را که تارانتینو اینجا به عنوان مستر براون دربارهٔ ترانهٔ مدونا میزند؛ شوخی است. نوعی حرفهای احمقانه زدن، ولی جالب، در مورد آثار هنری؛ نوعی تحریف بامزه.
بگذارید، من در جلسهٔ قبل که آمدم اینجا صحبت کردم، بعدش اتفاق جالبی که افتاد این بود که همینطوری مثلاً یک هفته بعدش، قبل از عید، فیلمی از تارانتینو را که اصلاً نمیشناختم پیدا کردم؛ قبل از رزروار داگز. حتماً این را ببینید. من اصلاً نمیدانستم چنین چیزی وجود دارد. فکر میکردم این اولین فیلم تارانتینو است. ولی در آیامدیبی نگاه کردم و دیدم که قبل از فیلم رزروار داگز فیلمی دارد به اسم مای بست فرندز برثدی؛ روز تولد بهترین دوستم. این فیلمی است که قرار بوده تارانتینو بسازد؛ فیلمبرداری کرده و حالا میگویند که این فیلمی که گرفته، در لابراتوار سوخته، آتشسوزی شده و عمدهاش از بین رفته. بعد از اینکه تارانتینو معروف شده، همان چیزهایی را که از آن فیلم باقی مانده سر هم کردهاند؛ فیلمی حدود ۳۵ دقیقه است. احتمالاً شاید قرار بوده دو ساعته باشد، نمیدانم. به هر حال یک فیلم چیزی نیست؛ قطعههایی از یک فیلم است.
میخواهم بگویم که نوع درکی که باید از تفسیر لایک اِ ویرجین در رزروار داگز داشته باشید، اینجا که اصلاً حرف یک گانگستر و این حرفها نیست؛ این نوع حرف زدن، نوع حرف زدن تارانتینو است. او آنجا اصلاً تارانتینو دیجی است؛ یعنی آدمی که رادیویی به اسم کیبیدی را اینجا اداره میکند. چیزی که از آن فیلم در این فیلم باقی مانده، همان برنامهٔ کیبیدی است که دارد موسیقی پاپ پخش میکند. آن فیلم با این صحنه شروع میشود که تارانتینو به عنوان متصدی مثلاً یک رادیو نشسته با رئیس مثلاً یک شعبهای از طرفداران ادی کوچران، خواننده دوران راک اند رول، مصاحبه میکند. و اولین چیزی که شما در آن فیلم میبینید مونولوگی از خود تارانتینو است. تارانتینو تعریف میکند و از آن کسی که مورد مصاحبهاش قرار میگیرد میپرسد که «تو روز مرگ ادی کوچران را یادت است؟» میگوید که منظورم دقیقاً همان روز است، یادت است؟ میگوید من آن موقع سه سالهام. تارانتینو میگوید من سه سالهام.
«ولی یک غم عجیبی یک دفعه به من دست داد؛ یک حالت افسردگی که رفتم که خودکشی کنم.» تأکید میکند که در سه سالگی، روزی که ادی کوچران مرده، تارانتینو بدبختانه، به عنوان بچهٔ سهساله، رفته که خودکشی بکند. میگوید رفتم، نمیدانم، مثلاً یک وان حمام را پر از آب، آب گرم کردم؛ میخواست برود که خودش را بزند؛ بعد نمیدانم چهکار کردم و خلاصه نرفتم که رگم را بزنم، ولی این کار را نکردم. «میدانی چه چیزی مرا نجات داد؟ برنامهٔ شوِ پاتریج. تازه شروع شده بود. پیش خودم فکر کردم که این را ببینم، یک قسمتش را ببینم، بعداً خودم را بکشم. بعد هم رفتم و آن قسمتش را دیدم که خیلی جالب بود و اینطور بود، و بعداً صرفنظر کردم از خودکشی.» کلاً این ماجرا در گفتن حرفهایی است که بامزه است، نه اینکه واقعی باشند. همینطوری مثلاً خندهدار است: یک بچهٔ سهساله در روز مرگ ادی کوچران؛ و بعداً فکر میکنم اینطور است که توضیح میدهد که نه اینکه میدانسته که ادی کوچران آن روز مرده؛ نه. انگار چیزی آسمانی رخ داده و اصلاً دنیا آن روز گرفته بوده؛ اصلاً انگار ادی کوچران را دوست داشته و میشناخته.
آن روز این اتفاق برایش افتاده و این را به نوعی ربط میدهد؛ تقارنی وجود دارد بین مرگ ادی کوچران و این اتفاق خاص؛ میگوید ابرهایی، نمیدانم، افسردگی، بالای سر من میچرخد؛ حرفهایی اینطور میزند. آن روز حالوهوای تارانتینو اینطور بوده. مثل اینکه شما بگویید مثلاً روزی که مسیح مصلوب شد، مثلاً آسمان کسوف شد، مردم در آن سر دنیا، آدمهایی که مثلاً آدمهای خوبی بودند، اینطور شاهد فاجعهای که اتفاق افتاده بود را حس کردند و اینها؛ اینطور است. ادی کوچران آدمی است که روزی که میمیرد، مثلاً تمام دنیا انگار تحولات معنوی در آن اتفاق افتاده، از جمله اینکه این بچهٔ سهساله میخواسته خودکشی کند و بعد به دلیل یک شوی تلویزیونی این کار را نکرده. و من از آن جلسه تا این جلسه فیلمنامهٔ True Romance هم، که این را میدانستم که کار تارانتینو است، این دفعه پر از اینگونه چیزهاست. پر از دیالوگهایی که این تارانتینو اطراف مسائل مربوط به موسیقی پاپ، مخصوصاً، و فیلمها و اینها میگوید، که نوعی شروور گفتن بامزه است. و من این را دارم تأکید میکنم که تفسیر تارانتینو از Pulp Fiction جدی نیست. دوباره فکر نکنید که واقعاً دارد مثلاً از این موقعیت استفاده میکند؛ ایدهٔ جالبی به ذهنش رسیده در مورد نوعی بامزه صحبت کردن.
فکتهای زیادی وجود دارد که اطرافیان تارانتینو میگویند که خیلی از این حرفهایی که در فیلمهای تارانتینو هست، اینها مکالمات بین تارانتینو با همین آدمهایی بوده که دور و برش هستند. یکی از دوستهای تارانتینو در مصاحبهای گفته که در فیلم Pulp Fiction این جملهای که دوستدختر Bruce Willis به او میگوید که «من میخواهم یک پنکیک بخورم»، بعد Bruce Willis از او میپرسد، میگوید «اصلاً یادم نیست، صبحانه که آدم پنکیک نمیخورد» و اینها، در جوابش میگوید که «هر لحظهای موقعیت مناسبی برای خوردن یک پنکیک است». آن دوست تارانتینو گفته که اصلاً این چیزی بوده، این یک اصطلاح بین ما بوده که مرتب این حرف را میزدیم که هر لحظهای موقعیت مناسبی برای خوردن پنکیک است. یک بار یکیشان گفته بود و مثلاً خندیده بودند و اینها، هی مرتب بین خودشان مثل یک چیز بامزه میگفتند. هر کسی میخواسته برود پنکیک بخورد، اصلاً میگفته که هر لحظهای میشود مثلاً پنکیک خورد.
یا یک چیز خیلی مشخص این است که در مصاحبهٔ مطبوعاتی معروف تارانتینو، فکر کنم که برای معرفی Reservoir Dogs کارگردان را مثلاً آوردند: تارانتینو قبل از ساختن Reservoir Dogs آدمی در یک ویدیوکلوب بوده که تا حالا در عمرش، مثلاً، از آمریکا که هیچ، شاید از آن ایالت کالیفرنیا هم خارج نشده. بعد یک دفعه این فیلم را ساخته، رفته مثلاً فرانسه، جشنواره کن؛ کلاً زندگیاش تغییر کرده و اولین بار رفته اروپا را دیده. عین این حرفهایی که در Pulp Fiction Vincent در جواب Jules میگوید که اروپا یک چیز جالبش تفاوتهای جزئیاش با آمریکاست، از جمله اینکه آنجا مثلاً رویال برگر را نمیدانم چه میگویند، نه، ببخشید، کوارتر پاند را نمیدانم چهچه میگویند که رویال با چیز. عین این حرف را در آن مصاحبهاش زده، در مورد اینکه رفته اروپا چه دیده آنجا؛ همین حرفها را میزند و بعداً این حرفها میشود دیالوگی که Vincent به Jules دارد در فیلم Pulp Fiction میگوید. من میخواهم بگویم که فکتهای زیادی وجود دارد که شما این فیلمها و دیالوگها را اینطور بفهمید.
اینها دیالوگهای جالبی هستند. تارانتینو نوعی حرف زدن خاصی که بامزه است، در زندگی معمولیاش دارد و کاراکترهایش هم همان حرفهای بامزه را میزنند. نمیخواهم بگویم همهٔ این چیزهایی که در این فیلمنامهها و فیلمهایش هست، عیناً یک بار در زندگیاش بوده، ولی این نوع صحبت کردن خندهدار و جالب با تیزهوشی زیاد، اینها در مورد نوع صحبت کردن تارانتینو و دوستان اوست. مثل اینکه من دانشآموز که بودم، چند تا دوست داشتم که اینها همهشان بچههای خیلی باهوشی بودند و در یک کوچهای زندگی میکردند؛ همهشان همسایهٔ همدیگر بودند. واقعاً به دلیل ممارست زیاد، یک مدت که با همدیگر حرف زده بودند، هر روز بعدازظهر مثلاً چند ساعت با هم بودند؛ من سال سوم دبیرستان که بودم یک بار رفتم توی جمعشان؛ یک دفعه به شکل خاصی حرف میزنند، هیچ شباهتی به حرف زدن آدمهای دیگر ندارند. اصطلاحات خاصی با خودشان دارند؛ یک جمله را که دارند میگویند، بیشتر کلمهها را حذف میکنند؛ فقط از یک جمله چند تا کلمهٔ کلیدی را میگویند و همه هم میفهمند. کلاً هم کیف میکنند از اینجور مکالمهای که با همدیگر دارند. من فکر میکنم برای Tarantino یک همچین اتفاقی افتاده؛ Tarantino یک نوع صحبت کردنی دارد که برای خودش جذاب است و برای همه هم جذاب بوده، یعنی بیشترین جذابیت فیلمهای Tarantino این حرف زدنهای جالب کاراکترها در مورد، مخصوصاً، موسیقی و سایر عنصرهای هنر است.
حرفزدن درباره موسیقی و پاپ
من این حرفها را حالا با تفصیل زیاد و با آوردن فکت گفتم برای اینکه شما چیزی را ببینید، و آن این است که شروع این فیلم در واقع همین کار است. این نوع حرف زدن گانگسترها نیست؛ این همان نوع حرف زدنی است که Tarantino دوست دارد. موضوعاتی که مورد علاقهٔ Tarantino است؛ مثل اینکه Tarantino اصلاً فیلمی که دارد میسازد، تا مقدار زیادی دوست دارد که حرفهای جالبی که به ذهنش رسیده، حرفهای بامزهای که به ذهنش رسیده، اینها را در واقع در فیلمش بگنجاند. انگار گاهی نمیتواند مقاومت کند؛ اگر چنین ایدهٔ بامزهای در مورد ترانهٔ Like a Virgin دارد، این را نگه میدارد برای یک جایی. آنقدر به نظرش جالب میرسد که ارزش این را دارد که به هر طریقی شده و از راه نامربوط، یکی از شخصیتهای فیلمش این تفسیر عجیب و غریب را مثلاً ارائه کند.
یا باز به عنوان این فکتی که مربوط میشود به، یعنی دیگر لازم نیست که برویم یک مصاحبه بکنیم تا ببینیم؛ شما در این فیلم میبینید که جایی اینها نسبت به Pam Grier، کسی که نقش Jackie Brown را بازی میکرده، بحث میکنند. مکالمه اینطور است که در واقع یک زن سیاهپوست جذاب، یکیشان از سریال Jackie Brown صحبت میکند. بعداً فکر میکنند که آن هنرپیشه Pam Grier است، ولی Pam Grier نیست؛ Pam Grier همان است که در فیلم بازی کرده؛ سریال کس دیگری است. این دیالوگ موقعی که Reservoir Dogs دارد اکران میشود، ممکن است شما نفهمید که اینجا نکتهٔ خاصی وجود دارد؛ ولی واقعیت این است که شما بعداً وقتی که Tarantino فیلم Jackie Brown خودش را ساخته، میفهمید به Pam Grier علاقهمند است. یعنی Pam Grier را که به او بیتوجهی شده، سالهاست دیگر بازی نمیکند، دعوت میکند به عنوان شخصیت اول فیلم Jackie Brown بازی کند.
یعنی میخواهم بگویم یک دیالوگی هست برای اشاره کردن به Pam Grier، سریال Jackie Brown، فیلم Jackie Brown، که فیلم جالبی بوده؛ از نظر چه؟ از نظر Tarantino و آن شخصیت؛ چون دوست دارد در فیلمش یک شخصیت، خلاصه اشارهای به او میکند و با همدیگر یک بحثی میکنند. خیلی جاهای کارهای Tarantino این شکلی است؛ یعنی چیزهای مورد علاقهشان این است، در مورد موسیقی مورد علاقهٔ خودش صحبت میکند. زیادهگویی در مورد Elvis Presley در این فیلمهای اولیهٔ Tarantino هست. من خیلی وقت است از آن موقعی که Pulp Fiction را دیدم، فیلمنامهاش را خواندم و به نظرم جالبترین چیز، تفاوتهای بین فیلمنامه و فیلم این بود که دیالوگ طولانی بین Vincent و Mia Wallace دربارهٔ اینکه Elvis بهتر است یا Beatles از فیلم حذف شده، ولی در فیلمنامه بوده. که آنجا Mia Wallace به Vincent میگوید که همهٔ آدمها، کلاً آدمها، به دو دسته تقسیم میشوند: یا از گروه Elvis هستند یا از گروه Beatles هستند. یعنی کلاً دنیا انگار اینطور است، و بهشدت خود Tarantino جزو آدمهایی است که طرفدار Elvis Presley هستند.
به هر حال این دنیای ذهنی Tarantino که ناخواسته، انگار، تسری پیدا میکند، مثل اینکه یک نفر خودش غرق در عالم هنر و اینهاست، فکر میکند گانگسترها شاید همین حرفها را، حرفهای شبیهی میزنند؛ ما میدانیم که گانگسترها اینطور نیستند؛ گانگسترها واقعاً خشناند؛ گانگسترها واقعاً نقش بازی نمیکنند. Tarantino اگر بخواهد برود گانگستر بازی کند، باید نقش آدم خشن را بازی کند؛ گانگستر واقعاً زندگیای داشته که آدم خشن است. این یک تم است که من میخواستم روی آن تأکید کنم، چون همهٔ فیلمهای Tarantino شامل این موضوع میشود که این را بفهمید که Tarantino فیلمی میسازد.
تارانتینو فیلم میسازد و یک سری ذهنیت، ایدههای فلسفی خودش را دوست دارد در فیلم بیان کند. تارانتینو فیلم میسازد و دوست دارد از زبان شخصیتهای فیلمش از این نکات بامزه و جالبی که در مورد هنر پاپیلار به ذهنش رسیده بگوید، و غالباً هم یک حالت شوخی و خنده دارد. من این فیلم را که میگویم دوست دارم شما ببینید، به نظر من فیلم مهمی است؛ مثل همهٔ آثار اولیهٔ هنرمندها، خیلی چیزها اینجا به اصطلاح شفافترند. هر چه هنرمندها از سن هنریشان میگذرد، پیچیدهتر حرف میزنند. معمولاً در دوران جوانی همهچیز خیلی رو و شفاف و روشن است که به چه چیزهایی علاقه دارند و چه میخواهند بگویند. حالت کمیک این فیلم به نظر من خیلی مهم است که اصولاً یک فیلم کمدی است، پر از حرفهای خندهدار؛ و شما این فیلم را میبینید که در آن مایههای کمیک وجود دارد، ولی به یک جا خیلی خیلی جدی و تاریک میرسد، با طنز سیاه وحشتناکی؛ پایان خیلی تلخی دارد؛ ولی آن فضای شادی که مثلاً در این یکی فیلم هست که کاملاً کمیک حساب میشود، فکر میکنم، برای آشنایی با فضای ذهنی تارانتینو دیدنش خوب است. فیلم خیلی کوتاهی است، ۳۵ دقیقه، زمان خیلی کوتاهی؛ اصلش چقدر بوده. و این نکته را من به عنوان اولین نکتهای که به نظر نمیرسد خیلی خودآگاهانه باشد در موردش صحبت کردم: در عین حال که قرار است مثلاً دنیای گانگستری را ببینیم، ولی بیشتر فضای ذهنی تارانتینو را داریم میبینیم.
دنیای گانگستری یا ذهن تارانتینو
کمکم وارد آن بخشهایی شدیم که کمی میتوانیم از روانکاوی استفاده کنیم برای اینکه کمی عمیقتر در واقع این چیزها را از داخل فیلم بفهمیم. من دو تا نکته فکر میکنم لازم است در مورد آنها صحبت شود. یکی اینکه اصولاً ما وقتی دیدگاه روانکاوانه نسبت به یک اثر سینمایی یا کلاً یک داستان داریم، شخصیتهایی که در داستان ظاهر میشوند، مهم است که اینها را به درون مؤلف ربط بدهیم. یعنی مثلاً مثل آن کاری که، اگر یادتان باشد، اولین بار، کمی دقیقترش را، در مورد فیلم انجمن شاعران مرده انجام دادیم و بعداً در مورد هامون هم کموبیش، هرچند هامون خیلی لازم نبود؛ شخصیتها آنقدر متنوع نبودند که لازم باشد چنین کاری بکنیم؛ ولی به هر حال هر شخصیتی انگار نمایندهٔ بخشی از وجود مؤلف است. مثلاً چیزی که هست، چیزی که بوده، چیزی که میخواهد باشد، آرزو دارد باشد، یا مثلاً ممکن است یک شخصیتی نمایندهٔ شدو باشد، و الی آخر.
کاری که میخواهم بکنم این است که مختصر، بدون اینکه لزوماً در این جلسه به نتیجهٔ قطعی برسیم، چون Pulp Fiction را هم میتوانیم ببینیم و بعداً دربارهٔ دو فیلم قضاوت کمی دقیقتری بکنیم، مقدمات این را فراهم کنم که کمی این تنوع شخصیتها را بررسی کنیم و اگر جاهایی میتوانیم، لینکهایی به درون خود مؤلف ایجاد کنیم. و یکی هم اینکه به نظرم میآید که بد نیست یک بحث، ولو کوتاهی، در مورد ژانر این فیلم بکنیم که خلاصه این فیلم به چه دستهای از آثار سینمایی تعلق میگیرد. شهرت دارد، به نظر من به طور کاملاً نادرستی شهرت دارد، به اینکه نوعی فیلم نئو-نوآر است، به اصطلاح؛ من نمیدانم چه چیزی در این فیلم نئو-نوآر است واقعاً؛ کمی برای من عجیب است این حرف زدن از نئو-نوآر بودن این فیلم. شاهین مالت فیلمی است که معروف است به اینکه مثلاً اولین فیلم نوآر رسمی است.
فیلم نوآر مجموعهای از فیلمهایی است که معمولاً فیلمهایی به اصطلاح گانگستری یا پلیسی هستند که در آمریکا شروع شدند، و همسوی آن به نوعی فیلمهای نوآر دارند که یک دنیای غیراخلاقی رو به اضمحلال را نشان میدهند. این شاید نزدیک به این باشد که آدم به آن نوعی نئونوآر بگوید. همه به هم خیانت میکنند و همهچیز نابود میشود. شاینینگ ماسک فیلمی است که شما تا آخرهای فیلم فکر میکنید واقعاً یک زنی میآید، به همسر بوگارت، به عنوان کارگاه خصوصی استخدامش میکند که معماهایی را حل کند، شیئی را که گم شده پیدا کند. و به نظر زنی میآید که مثلاً خیلی مظلوم است و همسر بوگارت هم نسبت به او احساس حمایتی پیدا میکند. در حالی که همینطور که جلو میروید، پیچیدگیهایی که همه دارند، مثلاً در دنیای سیاه و غیراخلاقی به هم میزنند، آخر فیلم میفهمید که همهٔ این ماجرا زیر سر همین زن است و این هم به همه دارد خیانت میکند، از جمله به خود همسر بوگارت؛ و خیلی شخصیتها همه منفیاند. هیچ نور و امیدی، مثلاً، شما نمیبینید. مثبتترین شخصیت آن فیلم که شاید خود همسر بوگارت باشد، خیلی چنین شخصیت اخلاقی و مثبتی نیست. خیلی کارها میکند. این ترسیم کردن یک دنیای سیاه پر از جنایت، این خیلی در سینمای کلاسیک قبل از دهه ۴۰ سابقه نداشته. معمولاً یک شخصیت خیلی خوب باید باشد. معمولاً فیلمها، فیلمهای کلاسیک، تقابل بین خوبی و بدی و این حرفها را در شخصیتها دارند؛ اینجا همهٔ این شخصیتها به نوعی بد هستند؛ در عین حال ممکن است هر کدام از اینها نکتههای مثبتی هم داشته باشند. این تم خیانت کردن، مخصوصاً زن، به اصطلاح مگفان، سنفان، مؤلفهٔ همیشگی آثار نوآر است. آثار نوآر اصولاً از داستان پلیسی شروع شدند و بعداً در سینما خیلی تحول خوبی پیدا کردند. مثلاً مؤلفههای فیلم نوآر، فیلمهای کلاسیک نوآر، کلاسیک میگویم، نئونوآر نه، خود نوآر: فیلمبرداری سیاهوسفید پر از کنتراست، یعنی یک فضای غیرواقعی، مثلاً کمی به اصطلاح حالت اکسپرسیونیستی دارد، نورپردازیهای اغراقشده؛ اینها خیلی کمکم فیلم نوآر برای خودش، نه فقط از نظر تم، از نظر نوع کارگردانی، بازیگرانی که در آن بازی میکردند، یک ژانر مشخص در سینمای آمریکا شد که خیلی هم در دنیا طرفدار پیدا کرد.
نوآر و نئونوآر
نئونوآر نوعی احیای مجدد نوآر در دههٔ ۷۰، ۸۰ به بعد است، که مثلاً اسکورسیزی یک سری کارهایش به اصطلاح شروع نئونوآر است؛ من نمیتوانم، یادم نمیآید که مشخصاً اولین فیلمهایی که به آنها میگویند نئونوآر کدامها هستند. ولی به هر حال اینها مضمون فیلمهایی هستند که کم، کمی کمتر در شب و، نمیدانم، تاریکی میگذرند؛ نوآرهایی هستند که در روز میگذرند و اکثر مؤلفههای نوآر را به یک معنا دارند. منتها آن صراحتهایشان معمولاً از بین رفته است؛ تأکیدها و صراحتها در فیلمهای نئونوآر نیست. علت اینکه به نظرم عجیب میرسد که این فیلم نئونوآر ارزیابی شود این است که این مستر وایت خیلی شخصیت سمپاتیکی در این فیلم است. یعنی نمیدانم فیلم نوآر باید اصولاً، یا نئونوآر، فضایی بیرون از اخلاق داشته باشد؛ این فیلم به نوعی دارد در مورد مسائل اخلاقی داوری میکند. به هر حال پالپ فیکشن هم همینطور؛ پالپ فیکشن مسئلهٔ پشیمانی و توبه و اینگونه چیزها در آن مطرح است. من نمیدانم چگونه ممکن است این فیلم نوآر محسوب شود. ولی خیلی معروف است. در فضای منتقدها، خلاصه یک آدم، یک آدم خیلی معروف، چیزی میگوید، یک عده هم دنبالش را میگیرند. من نمیدانم الان وضع چگونه است ولی یک موقعی، حداقل آن موقعی که پالپ فیکشن معروف شده بود، این را به عنوان مشخصهٔ یک نوع فیلم پستمدرن و نئونوآر میگفتند؛ این دو تا چیز، در مورد پستمدرن به نظر من هست، ولی نئونوآر بودنش به نوعی توهم است.
در مورد شخصیتها، در این فیلم فکر میکنم تکلیف ادی بانکر در نقش مستر بلو و خود بازی کردن خود تارانتینو در نقش مستر براون روشن است: دو تا شخصیت کاملاً حاشیهای هستند که تقریباً هیچ بُعد دراماتیکی برایشان احساس نمیشود؛ اینها روشن. من سعی کردم جلسهٔ قبل روشن کنم که این دو تا چرا در این فیلم هستند و بودنشان مهم و اساسی است. در درک نکتههایی از فیلم مهم است؛ با نقش دراماتیک بازی نمیکنند؛ اینها به اصطلاح نقشهای شرارت دارند. حضورشان چیزی دربارهٔ انگیزههای مؤلف، دربارهٔ خود متن، به ما میگوید. در مورد خود شخصیتهای فیلم، دو تا شخصیت اصلی داریم، مستر وایت و مستر اورنج، و دو تا شخصیت فرعیتر، مستر پینک و مستر بلوند.
بگذارید من در مورد بلوند شروع کنم صحبت کردن. فکر میکنم نکتهٔ خیلی مهمی وجود دارد، یعنی وجود مستر بلوند، این شخصیت، در این فیلم خیلی اساسی است؛ بود و نبودش خیلی فرق دارد. به نظرم منفیترین شخصیت فیلم است. شما نه از رئیس دزدها خیلی بدتان میآید، نه از آن گانگسترهای دیگری که اینجا هستند؛ نه آن پلیس که خیلی پلیس مظلومی است اینجا. ما اصلاً پلیس بد به آن معنا در فیلم نداریم. نه آن معلمی که همینجا، در همین صحنه، یک دیالوگ عجیبی به نظر من اتفاق میافتد. یک کلکی که اینها زدند برای اینکه این آدم وارد آن گروه بشود؛ یک آدم، یک دزد خائنی که با پلیس همکاری میکند، معرف این مستر اورنج شده. میگوید که یکی را معرفی کرده که من با او کار میکردم. اینها تلفن زدند و او تأیید کرده که این دزد خوبی است، و این خیلی مؤثر بوده در اینکه این جا بیفتد به عنوان یک آدم شناختهشده؛ چون هیچکدام از آن آدمها این را نمیشناسند؛ این آدم تازهوارد است. و این اینجا تعریف میکند که «آره، او خیلی آدم خوبی است و خوب کارش را انجام داد».
این بهشدت اعتراض میکند که آدم خوبی نیست، برای اینکه دارد به دوستانش خیانت میکند. یعنی خود، درست است که دارند وادارشان میکنند که این کار را بکند، ولی میخواهم بگویم این خودش هم اخلاق دارد. اینجور خیانت کردن و این حرفها به دوستانش، این در مرام این آدم هم نیست. به نظرش میآید که با اینکه دارد با پلیس همکاری میکند، آدم خائنی است. و بهشدت به این حالت اعتراض دارد که «نباید این حرف را بزنی؛ برای چه تعریف میکنی از او؟» من میخواهم بگویم همهٔ شخصیتها جادوهایی دارند و مستر بلوند، نه اینکه یک شخصیت کاملاً سیاه باشد، ولی به دلیل آن خشونتی که میبینید که انجام میدهد، رفتاری که با آن پلیس دارد و بدتر از آن، حرفهایی که میشنوید که آنجا سر صحنهٔ دزدی چهکارها کرده، نسبت به او صددرصد یک احساس منفی وجود دارد.
خشونت مستر بلوند
این یک مایهٔ ذهنی مهم تارانتینو است و میخواهم همینجا، چون خیلی برجسته است، این را فیکساش کنیم. در پالپ فیکشن این کمی کمرنگتر است. در دنیای ذهنی تارانتینو، در رزروار داگز یا مثلاً پالپ فیکشن، آدمها به دزدها، پلیسها، نه آدمهای روانی تقسیم میشوند. تا آنجایی که دزد و پلیسبازی و طرفین پروفشنال رفتار میکنند، دزدی یک شغل است، پلیس بودن هم یک شغل است، و چندان قضاوت اخلاقی توسط تارانتینو انجام نمیشود که پلیسها خوباند یا بدند؛ یا مثلاً گاهی اوقات شما در فیلمهای گانگستری میبینید که گانگسترها خوباند، پلیسها آدمهای بدی هستند؛ یا این برعکس، مثلاً کلاسیکش اینطور است که گانگسترها آدمهای بدند، پلیسها آدمهای خوباند. شما میخواهی دزد باشی، میخواهی گانگستر باشی، پروفشنال باید باشی؛ نباید سایکوپت باشی، مثل این آدم. مرتب مستر وایت، که مثبتترین شخصیت است، نسبت به این آدم حساسیت دارد. این یک جایی که لازم نبوده آدم بکشد، آدم کشته؛ به قول اینها ریل پیپل را کشته؛ میگوید تا جایی که پلیس میکشند، که جزو شغلشان است، آنها میخواهند اینها را بکشند، اینها آنها را بکشند، این اصلاً هیچ قتل انگار حساب نمیشود؛ این یک چیز جزو برنامهٔ روزمرهٔ زندگی است.
ولی وقتی که مثلاً این دختر، نمیدانم، این زن ۲۰ ساله را که گناهی نداشته آنجا کشته و یک حمام خون به اصطلاح راه انداخته، از آدمهای عادی؛ چرا؟ چون، نمیدانم، زنگ را به اصطلاح درآوردهاند؛ معلوم هم نیست که زنگ را زده باشد. این چیزی نیست که برای اینها در عالم پروفشنالشان، به عنوان دزدهای حرفهای، قابل قبول باشد. شکنجه کردنی که برای گرفتن اینفورمیشن نیست؛ خود مستر وایت در شکنجه کردن آن پلیس نقش دارد، در حد کتک زدن، چون میخواهند مشکل، به قول خودشان رت بیزینس خودشان، را حل کنند: اینجا کی به آنها خیانت کرده. ولی وقتی که خارج میشوند، این رت من میگوید که اصلاً برای من مهم نیست تو چه میدانی، چه نمیدانی، یا به من چه اینفورمیشنی میدهی؛ شکنجه میکنند برای اینکه از شکنجه کردن آن پلیس لذت میبرند، و بعد این رفتارها رفتارهای منفی است؛ شاید تنها رفتارهایی که در این فیلم بهشدت حالت منفی دارد. و بنابراین مستر بلوند، به عنوان یک آدم روانی که به هیچ وجه با هیچ معیاری در واقع رفتارش جور درنمیآید، شخصیت منفی این فیلم است.
و اگر دقت هم بکنید، اینکه همهچیز به هم میریزد، یعنی وجود یک عامل نفوذی در این گروه گانگستر، این نیست که دزدیشان را به هم میزند؛ چون اینطوری که خودشان تعریف میکنند، پلیسها آنجا ایستاده بودند و نمیخواستند دخالت کنند؛ وقتی که مستر بلوند شروع میکند آدم کشتن، پلیسها دخالت میکنند که جلوی آدمکشیاش را بگیرند. همهٔ برنامه این است که رئیس این دزدها، جوکابو، که ظاهراً آدم مهمی است، دستگیر شود. بنابراین همهٔ اتفاقهایی که افتاده، یک عده کشته شدند، اینها فرار کردند و این حرفها، اینها همه تقصیر مستر بلوند است، برای اینکه بیخود در واقع شروع کرده به تیراندازی کردن. این مثلث دزد، پلیس، یا مثلاً گانگستر، پلیس و آدمهای سایکو، که آدمهای بد هستند، یک تم، در واقع نوعی جهانبینی، تا حدی که از همین جا به وضوح شما این را میبینید و بعداً در پالپ فیکشن هم ادامه پیدا میکند، در جاهای دیگر هم. به هر حال آدمهایی که بیخود آدم میکشند بدون انگیزههای پروفشنال، حسابشان انگار از بقیه جدا میشود.
بگذارید من این را مشخصاً قبل از اینکه در مورد پالپ فیکشن صحبت بکنیم بگویم: در پالپ فیکشن همین تم وجود دارد، ولی شاید آدم بگوید که چون شخصیتهای سایکو آنجا حاشیهایتر هستند، به این پررنگی نیست. شما در فیلم پالپ فیکشن گانگسترها را دارید، که دو تا گانگستر اصلی هستند؛ یک بوکسور دارید؛ همه دارند به همدیگر خیانت میکنند، آدم میکشند؛ بوکسور دارد خیانت میکند به این برنامه که مثلاً بازیای را که قرار است به دروغ ببازد میبرد و پولها را مثلاً به جیب میزنند و میروند؛ نوعی خیانت مالی، نوعی حرکت غیرقانونی است، ولی پروفشنال است. اگر یک آدمی هم آنجا در رینگ کشته میشود، ترحمی نیست؛ هیچ احساس منفی هم نسبت به این ماجرا در فیلم خیلی دیده نمیشود. ولی کنار این دزدها و پلیسها و این چیزهایی که آنجا شما میبینید، در واقع آنجا هم پلیسی که وجود ندارد، رقابتهای پروفشنال بین گانگسترها، مثلاً شما نمیبینید که این آدمها وقتی میروند آن جوانهایی را که آن کیف را دزدیدهاند میکشند، دارند رفتار پروفشنال میکنند، به عنوان دو تا آدم مارسلوس والاس؛ اینها را فرستاده که آنها را بکشند. مثلاً این به نظر نمیآید که خیلی اتفاق منفی باشد؛ اگر خیلی منفی بود، آنجا این معجزه اتفاق نمیافتاد. در عین اینکه این کار دارد انجام میشود، در واقع آن بچهها یک خیانتی کردهاند، جورش را دارند میکشند؛ این در عالم گانگسترها، چه میگویند، به اصطلاح، کسی که خربزه میخورد پای لرزش هم مینشیند.
میتوانستند فرار کنند، بروند؛ میتوانستند این کار را نکنند. بروس ویلیس خیانت میکند به والاس، موفق میشود؛ آن آدمها خیانت میکنند و کشته میشوند؛ اینها همه پروفشنال عالم گانگسترهاست. ولی یک دفعه، بحث این فیلم، یک چیز وجود دارد، یک اینتراپتی وجود دارد که شما از عالم گانگسترها خارج میشوید و وارد عالم سایکوپتها میشوید، که آنجاست که انگار فضای زیرزمینی و تاریک و بدی وجود دارد؛ دو تا آدم هستند که اتفاقاً اینجا اصلیشان به نوعی پلیس است، که به مارسلوس والاس و بروس ویلیس تجاوز میکند. و این از لحاظ دراماتیک خیلی جالب است که این شجاعتی که تارانتینو در پالپ فیکشن دارد، به غیر از نحوهٔ روایت پیچیده و پسوپیش کردن همهٔ وقایع، که کمی لطیفترش در خود رزروار داگز هم وجود داشت، اینکه اصلاً کل خط داستانی بهطور غیرمنتظرهای قطع میشود؛ دو تا آدم اصلی فیلم دارند با همدیگر دعوا میکنند، یک دفعه اینها در دام یک عنکبوت دیگری میافتند و با همدیگر دوست میشوند. اصلاً این مایه، اینکه چیزی خارج از فضای دزد و پلیس و پروفشنال وجود دارد؛ آدمهای روانی خطرناکی که انگیزههای پروفشنال هیچ چیزی برایشان ندارند، به غیر از اینکه یک سری عقدههای روانی خودشان را در واقع خالی کنند. این آدمها آدمهای منفی دنیای تارانتینو هستند که مسخرهشان قابل قبول نیست، ولی گاهی اوقات نه تنها قابل قبول است، انگار حتی به پلیسها ترجیح هم میدهند.
کلاً گانگسترها محبوبیت دارند؛ بد نیست، الان فکر کنم، این موضوع اول را بگذاریم کنار. در مورد شخصیت مستر بلوند هم چیزی گفتم؛ فقط اشارهای بکنم به اینکه در مورد شخصیت مستر وایت، مستر پینک و مستر اورنج: مستر اورنج که بهشدت نقش خود تارانتینو را بازی میکند، کسی که نفوذ کرده به عالم گانگسترها؛ و مستر وایت هم که یک گانگستر ایدهآل است که هم پروفشنال است، هم ارزشهای اخلاقی دارد، و عامل اصلی است که فیلم در واقع رویش انگار دارد ترکیب میکند؛ این جنبههای اخلاقی برتری دارند به جنبههای پروفشنال. پینک دقیقاً نمونهٔ یک آدم منطقی و پروفشنال است، و قضاوت این فیلم رزروار داگز انگار ما را به این سمت میبرد که اینها آدمهای موفقاند، نه به عنوان یک چیز مثبت؛ خلاصه، کسی که زنده میماند این آدم است، آدمی که هیچ احساسی از خودش نشان نمیدهد، صددرصد پروفشنال رفتار میکند، و برنده است؛ برنده به معنای اینکه الماسها به او میرسد، نه به یک معنای اخلاقی؛ در عالم گانگسترها کسی که پروفشنال رفتار کرده انگار مزد رفتار درست خودش را دارد میگیرد. طبیعی است که ما تصور کنیم که همهٔ این آدمها در درون تارانتینو دارند زندگی میکنند؛ یعنی مستر پینک جنبهٔ منطقی و پروفشنال تارانتینو است، نمیدانم، مستر وایت جنبهٔ اخلاقیاش است، و آن مستر اورنج هم که بیشتر از هر کسی ایگو و من واقعی، مثلاً، تارانتینو است.
به هر حال نمیخواهم الان اینها را خیلی بحث بدهم، چون کمی اینفورمیشن میتوانیم از پالپ فیکشن اضافه کنیم. ولی از این حرفی که در مورد مستر بلوند و مسئلهٔ پروفشنالیسم گفتم، و اینکه سایکوپتها موجوداتی هستند که خارج از آن فضای پروفشنال رفتار میکنند و منفیاند، و اینکه گانگسترها حتی به پلیسها برتری دارند، بد نیست که از اینجا وارد بحث در مورد ژانر گانگستری و این حرفها بشویم که من کمی توضیحات کلی بدهم. سینما پر از فیلمهایی است که در مورد تقابل دزدها و پلیسها و دنیای گانگسترهاست. من قبلاً این حرف را زدم، نمیخواهم الان خیلی واردش بشوم: ژانر، مؤلفههای ژانر، به دلایلی که قبلاً توضیح دادم، مثل اسطورهها، بیشتر نشاندهندهٔ ناخودآگاه جمعی هستند تا ناخودآگاه شخص. یعنی مثلاً فرض کنیم یک ژانری مثل ژانر وسترن روز اول ممکن است تراوشهای فردی یک شخص باشد، ولی وقتی که در جامعه مطرح میشود، عدهٔ زیادی استقبال میکنند و کمکم شکل ژانر را به خودش میگیرد؛ حالت جمعی پیدا کرده؛ هم به همان دلیلی که اسطورهها: یک بار ممکن است یک نفر اولین بار یک اسطوره را به عنوان چیزی که در ذهنش هست بیان کند، ولی وقتی ۱۰ بار سینهبهسینه نقل میشود، تبدیل میشود به چیزی که همه دوست دارند، همه دوست دارند بشنوندش؛ ژانر یک مقدار این شکلی است؛ از حالت فردی خارج میشود. بنابراین طبعاً باید انتظار داشته باشیم که مؤلفههای یونگی بیشتر در تحلیل ژانرها به کار بیاید تا در تحلیل مسائل، نسبت به تحلیل یک کار خلاقانهای که بیان فردی نقش داشته: اثر هنری که در اجتماع اصلاً مورد اقبال قرار نگرفته، بنابراین با روح جمعی خیلی سازگار نبوده.
جاذبه ژانر دزد و پلیس
چه جاذبهای، چه چیز جمعیای در فیلم گانگستری، دزد و پلیسی هست که اینقدر در ادبیات و سینما بازتاب دارد؟ چه جاذبهای دارد این دنیای گانگسترها که ما چند جور ژانر مرتبط با جهان گانگستری داریم؟ چه چیزی هست که اینقدر جهان گانگسترها را، دنیای زیرزمینی را، جذاب میکند؟ یک نکتهٔ خیلی واضح وجود دارد که در مورد سینما و ادبیات به طور کلی میشود گفت. اگر یک فیلم دربارهٔ آدمهای عادی و زندگی خانوادگی بسازند، هر آدمی اینجور فضاها را دیده. اینکه دوربین سینما میتواند ما را به زاویههایی ببرد که هیچوقت امکان دیدنشان را نداشتیم، این خودش یک جاذبه است. اینکه دنیای دزدها و گانگسترها یک دنیای زیرزمینی است که اکثریت مردم واردش نمیشوند و نمیتوانند بشوند یا نمیخواهند بشوند، این یک جاذبهای است که خیلی از مؤلف، خیلی از ژانرها، خیلی از تمهای تکراری سینما که جذابیت داشته و دارد، به دلیل این همراه کردن بیننده و بردنش به یک دنیای ناشناخته است.
این همان جاذبهای است که دیدن یک فیلم مستند دربارهٔ قطب جنوب هم دارد. ما که نمیتوانیم برخیزیم برویم پنگوئنها را از نزدیک ببینیم، لااقل در تلویزیون میبینیمشان. اگر به آنها علاقه داشته باشیم، به هر حال، قطب شمال را دیدیم، قطب جنوب را دیدیم؛ و اتفاقاً قبول دارید که فیلمهای مستند جذابیتشان این است که چیزی را نشان بدهند که هیچکس نشان نداده. من بارها دیدهام که در فیلمهای مستند تأکید میکنند، قبل از اینکه آن صحنههای اصلی برسد، که تا به حال کسی از این ماجرا فیلمبرداری نکرده. تا حالا کسی پرندههای بهشتی را از آنها فیلمبرداری نکرده. با زحمت زیاد رفتند و اینقدر تلاش کردند تا پرندههای بهشتی را برای اولین بار از آنها فیلم گرفتند. تا حالا کسی، نمیدانم، از شیر دادن پلاتیکوس به بچهٔ خودش فیلمبرداری نکرده. دیدن چیزی که برای اولین بار دارد نمایش داده میشود، و مطلقاً ما امکان ندارد که بتوانیم همهٔ اینها را ببینیم.
نهایتاً آتنبرو که این فیلمهای مستند BBC و آن شبکهٔ ۴ انگلستان را در مورد حیوانات میسازد، این تنها آدمی است که همهٔ این چیزها را دیده. همهٔ زندگیاش را گذاشته، یک بودجهٔ عظیمی و مثلاً BBC هم پشت سرش بوده و توانسته به همهٔ کشورهای دنیا سفر کند، به هر نقطهای، اگر لازم باشد با هلیکوپتر، اگر نه با موشک میفرستندش. این از نزدیک مثلاً هم پرندههای بهشتی را دیده و فیلمبرداری هم از آنها کرده. ولی بقیهٔ مردم ناچارند که اگر میخواهند وقت محدودی بگذارند، اکتفا کنند به اینکه در تلویزیون یا سینما ببینند. شما احتمالاً نمیدانید، ولی یک مجموعه فیلمهایی وجود دارد، فیلمهای داستانی که در دههٔ مثلاً ۴۰، ۵۰ همین کار را فیلمهای مستند میکردند. یعنی آمریکاییها میرفتند، هالیوود سرمایه میگذاشت، فیلمی را در آفریقا فیلمبرداری میکردند که در آن شیر داشته باشد، گوریل داشته باشد، و این فیلمها پرفروش هم بودند، در حد متعارفی؛ مردم صرف اینکه میشنیدند فیلمی است که در آن شیر است، میرفتند. ما الان همهمان از بچگی در تلویزیون، در خانهمان شیر بوده، ولی آن موقع مردم مثلاً آمریکا، قبل از اینکه تلویزیون به وجود بیاید، این حیوانات را ندیده بودند.
به همین دلیل کار باغوحش کساد شده است. الان مردم احساس میکنند فیلم و شیر و همهچیز را دیدهاند. بنابراین چرا بروند؟ یک موقعی باغوحش رونق داشت، مردم پا میشدند میرفتند باغوحش یک شیر، پلنگ، چیزی را از نزدیک ببینند. به هر حال یک جاذبهٔ ژانرهایی که مربوط به دزدی و پلیس و این حرفها میشود، مربوط به این موضوع است، ولی واقعاً ختم به این ماجرا نمیشود. وگرنه اگر اینطور بود، باید ژانر مثلاً فیلم مستند خیلی ماندگار میشد. از همین چیزهایی که شما الان میبینید در سینما، مثلاً مردم میرفتند با شور و علاقه پلاتیکوس میدیدند. هنوز خیلی چیزها را ندیدهایم. مرتب هی دوربینها پیشرفتهتر میشوند، روشهای فیلمبرداری پیشرفتهتر میشود. من یک فیلم مستند خیلی جالبی دیدم که تکنیکش این بود که دوربین را در کندهٔ درخت گذاشته بودند؛ درخت چرخ داشت و از راه دور کنترل میشد؛ این کندهٔ درخت در گلهٔ شیر مدتها زندگی کرده بود و اینقدر که آنها به آن عادت کرده بودند، راه هم میرفت. اولش نشان میدهد که این بچهشیرها و اینها کمی کنجکاو میشدند، میرفتند جلویش و اینها، یا شیرهای بزرگ ناراحت میشدند، میرفتند؛ اینقدر با آنها اینور و آنور رفته بود که این هم شده بود جزو خانوادهٔ شیرها و توانسته بودند چیزهایی از خانوادهٔ شیرها را فیلم بگیرند که کسی تا حالا، مثل اینکه فیلمبردار بین شیرها دارد زندگی میکند، با آنها دوست شده، همهٔ جزئیات روابطشان را مثلاً میتواند فیلمبرداری کند.
دنیای ناشناخته در برابر اسطوره
و همینطور مرتب ابداعات تکنیکی باعث میشود که ما چیزهای بیشتری از زوایای زندگی مثلاً جانورها را ببینیم. ولی اینها ژانر ثابتی در سینما نمیشوند. جاذبهٔ فیلم گانگستری فقط این نیست که یک دنیای ناشناختهای را برای ما دارد معرفی میکند؛ کما اینکه ما همهمان میدانیم که دنیا واقعی هم نیست، مثل همین فیلم «رزروار داگز». اکثراً حتی ادعای اینکه اینها خیلی واقعیاند هم ندارند. اولین فیلمهای گانگستری اصولاً خیلی رئال نبودند. چه چیزی، جذابیتی غیر از این مسئلهٔ رئالیسم احتمالی وجود دارد؟ چه چیزی از دنیای درون ما آنجا پروجکت میشود که ما خوشمان میآید و اینقدر علاقه داریم مثلاً فیلم «دزد پلیسی» را ببینیم یا گانگستری؟
زندگی خارج از قانون چیزی است که در همه، در درون ما، یک پایگاهی دارد. یعنی قانون چیزی نیست به غیر از همان مجموعه قواعدی که تمدن در واقع دارد به همه تحمیل میکند. بنابراین قانون منشأش والد است. همهٔ ما نوعی انگیزهٔ میل به قانونشکنی در درون خودمان داریم. یعنی شما مثلاً فرویدی نگاه کنید، اصلاً همهٔ زندگی ما مسئلهٔ قانونمندی است، زندگی کردن یا شکستن قانون. ایگو کاری که میکند این است که به اید مثلاً میگوید چقدر روانی را میتوانی بشکنی، اینجا بشکن، اینجا نشکن. بنابراین حس ادیپی، دارم فعلاً در ادبیات فرویدی حرف میزنم، حس ادیپی یعنی قیام کردن علیه والد. جنبههای لزوماً جنسی و مردانه و اینهایش را بگذارید کنار. شکستن قواعد، قیام کردن در مقابل والد یا والدین و رفتار کردن آنطوری که هر چه دلم میخواهد انجام بدهم، این در درون، از نظر فروید، در درون همهٔ آدمها هست.
من به این خیلی تأکید کردم که این سهگانهٔ فرویدی در عالم روانکاوی یونگی هم قابل تطبیق است؛ اینطور نیست که اینها با هم تضاد داشته باشند. بنابراین ما، ممکن است آدمهایی وجود داشته باشند که واقعاً قانون را دارند میشکنند؛ یعنی بارزترین قانونهایی را که توسط والد، تمدن، ایجاد شده میشکنند. اولاً در طیف هنرمندها این حس قوی است؛ یعنی خود هنرمندها جاذبهٔ زیادی برایشان دارد قانونشکنی، برای اینکه آدمهای خلاقیاند و خلاقیت یعنی زیر بار والد نرفتن، زیر بار قواعد نرفتن. من میخواهم بگویم که چرا جهان گانگستری، جهان «آوتلا» به اصطلاح، خارج از قانون، اینقدر در ادبیات و هنر جذابیت دارد. اولاً همهٔ ما پایگاه قانونشکنی داریم. همهمان نوعی میل به فرار رفتن از این قواعدی که به ما تحمیل شده داریم؛ مخصوصاً اگر فرویدی نگاه کنید. اگر فرویدی نگاه کنید، این اصل ماجراست اصلاً. اگر یونگی نگاه کنید، این چیزی در درون هر انسانی خواهد بود. بنابراین گانگسترها جذاباند برای اینکه تحقق انگار آرزوهایی هستند؛ خارج قانون زندگی میکنند، قواعد را میشکنند.
این یک نکته، این نکتهای که این پایگاه در درون ما دارد. نکتهٔ دومی که گفتم این است که هنرمندها اتفاقاً آن آدمهایی هستند که بیشتر میل به قانونشکنی دارند به دلیل خلاقیت. اینجایش کمی غیرفرویدی است. من میخواهم بگویم یک چیز مثبتی اصولاً وجود دارد علیه والد. هنرمند آدمی نیست که گرفتار تمایلات به اصطلاح اید باشد. تمایلات کمالگرایی ممکن است باعث بشود که ضد قانون و قواعد بشود. معمولاً قانونها و قواعد، آن چیزی که والد به ما تحمیل میکند، ضد رشد هم هست. بنابراین شما یونگی که نگاه کنید، در شکستن قوانین والد گذشته ممکن است جنبهٔ کاملاً مثبت و رو به جلویی هم وجود داشته باشد. شما اگر میخواهید مراحل رشد را طی کنید، باید کمی از سنتهای اجتماعی خودتان، از قوانین و قواعدی که به دلایل دیگری که مثلاً احمقانه است گذاشته شده، فراتر بروید. بنابراین صرفاً در قاموس یونگی، شکسته شدن قانون، قیام کردن علیه والد، نوعی نتیجهٔ لذتگرایی نیست؛ نتیجهٔ رشدگرایی هم در واقع هست. یعنی هم سلفِ ضد والد در قاموس یونگی، هم اید در قاموس فرویدی؛ و سلف یک موجود کاملاً مثبت است. اینکه چگونه تعبیر میکنید مهم نیست.
فکر میکنم واضح است که هنرمندها به نوعی آدمهای آوتلا هستند. قوانین اجتماعی را ممکن است نشکنند، ولی قواعد را، آن چیزهایی که پدر و مادرشان از آنها خواستهاند، تا حدودی زیادی زیر پا میگذارند. یعنی اصلاً اگر این کار را نکنند، آن خلاقیت از آنها به وجود نمیآید. از طرف دیگر، وقتی هنرمند اینطور است، آدمهای هنردوست هم، طبعاً، یک پله مانده به هنرمند بودن. آدمهایی که عاشق سینما هستند، آدمهایی که خیلی در ادبیات و هنر زندگی میکنند هم تمایلات آوتلایشان قویتر است از آدمهایی که خیلی طبق قوانین اجتماعی دارند زندگی میکنند؛ کارمند سادهای که خیلی وظایف خودش را خوب انجام میدهد و حرف رئیسش را خوب گوش میدهد و خیلی هم راحت است، شب نمیرود سینما. شب همان تلویزیون، مثلاً اخبار را گوش میدهد؛ باورش هم میشود این چیزهایی که در اخبار دارند میگویند. و فکر کنم آدمهایی که کمی حس آوتلا دارند، اخبار را یا اصلاً گوش نمیدهند، اگر گوش میدهند چیزیاش را باورشان نمیشود. من که هیچچیز باورم نمیشود، واقعاً. چه شبکهای، ایران، خارج، همهاش دروغ. یعنی تقریباً یک خبر گوش نمیدهند که احساس کنند این واقعاً راست است.
دروغ، غرض و خبر
اگر هم راست باشد، یک چیزی که واقعاً اتفاق افتاده دارد به آن اشاره میکند، دارد میگوید که آنجور گفتن به نوعی یک درصدی از دروغ در آن است. همیشه غرضهایی هست؛ حتی اگر خیلی هم نزدیک بشوند به حقیقت، ترتیب گفتن اخبار نوعی مثل دروغ گفتن است. یعنی این مهمتر از این است که من این را اول گفتم؛ گاهی مهمترین خبر، خبر آخر است. دیدهاید فیلمها را وقتی که نمیخواهند توقیف کنند، اکرانش میکنند، ولی در دو تا سالن سینما یک هفته اکران میکنند، برش میدارند. چیزی که وبال گردنشان میشود اگر اصلاً نشان ندهند. اخبار هم واقعاً اینطور است. یک خبر مهمی هست، خیلی ممکن است یک جاهایی تکاندهنده هم باشد؛ تغییر شکلش میدهند و اینها ته خبر خودشان به نحوی میخوانند که کسی نگوید چطور این را اصلاً نخواندی؛ یعنی خواندیم، مثلاً.
من یک بار در اخبار فرهنگی هنری، واقعاً خبرم به گوشم نرسیده بود؛ هر جوری پای شبکهٔ ۴ داشتم، آخر خبرها گفت احمد شاملو مرد. تمام شد. نه، نمیشد نگوید؛ آخر احمد شاملو به هر حال مهمترین شاعر مثلاً نیمهٔ ۵۰ سال اخیر ایران است. همینقدر گفت. گفت احمد شاملو مرد. فردا هم تشییع جنازهاش هست. خیلی آدرس اینها را هم نمیدانم گفت یا نه. نه عکسش را نشان داد نه هیچ چیز. این دروغ است. اخبار فرهنگی ایران باید اولش به مدت مثلاً حداقل ۵ تا ۱۰ دقیقه بگوید احمد شاملو مرد، بیوگرافیاش را بگوید، کمی مصاحبه نشان بدهد، حتماً محل تشییع جنازهاش را بگوید؛ ولی به دلایلی گفته نمیشود. بگذریم.
من دارم میگویم که چرا گانگستر بازی جذاب است و چرا در هنر اینقدر، بیش از آن که برای آن متوسط مردم جذاب است، در عالم هنر جذاب است؛ برای اینکه نوعی تحقق میل فرار کردن از قانون است. چرا اینقدر گانگسترها مثبتاند در سینما؟ از اولش اینطور بود. بهطور شگفتانگیزی از دههٔ ۳۰ حتی، مثلاً جیمز کاگنی که نقش گانگسترها را بازی میکرد، یکی از معروفترین، محبوبترین هنرپیشههای هالیوود بود. منتها کلاسیکش اینطور بود که خلاصه این شخصیت آدم بدی بود که آخرش خوب میشد. کمکم سینما و ادبیات به سمت این هم رفتهاند که اصلاً گانگسترها از پلیسها مثبتترند. کثیفترین آدمها، مثلاً در یک فیلم دزد و پلیس و گانگستری، یک پلیس خیلی کثیف است. نه اینکه گانگسترها بدترین آدمها باشند. مثلاً همین فیلم، یک دانه گانگستر خیلی بد دارد، آن هم نه صددرصد بد؛ برای اینکه به ریشههای مثلاً روانی اینکه چرا این آدم اینطور شده هم سعی میکند همدلانه نگاه کند. ولی به هر حال گانگسترها به نوعی جذاباند.
روزبهروز در سینما جذابتر و جالبتر شدهاند. گانگسترهای خائنی که با پلیس همکاری میکنند، گانگسترهای بد؛ و البته پلیسهایی هم که با گانگسترها ممکن است همکاری بکنند، پلیسهای خوبی نیستند. بگذارید من کمی چیزی خودم، انگیزههای آوتلا را به خودم بگویم. این فیلم را اصلاً نگاه کنید. شاید یک دیفالتی وجود دارد در مردم که پلیس خوب است، مثلاً دزد بد است؛ در همینجور ذهنیت خامی که مردم دارند. به این فیلم نگاه کنید. من میخواهم بگویم که چرا این فیلم واقعاً اینطور است که اصلاً این مستر وایت، مثلاً، آدم خوبی است. به این آدم، چرا آن آخرش باید اعتراف بکنیم؟ واقعیت را که نگاه بکنید، پلیس از کی دارد حمایت میکند؟ مثلاً از مالکیت دارد پاسداری میکند. بیشتر از هر چیزی، در آمریکا پلیس وجود دارد برای اینکه مالکیت حریمش محفوظ باشد. دزد حریم مالکیت خصوصی آدمها را میشکند.
چقدر واقعاً این مالکیت ارزش حساب میشود؟ یعنی شما در یک مثلاً جهان سرمایهداری که کثیفترین آدمها سرمایهدارهای بزرگ هستند، دولتها هم دولتهای کثیفی هستند، اینکه یک آدمی این مالکیتها را نپذیرد، من آدم بدیام لزوماً؟ نه. و میخواهم همینطور پیش خودمان فکر کنیم: اینکه یک آدمی قبول نداشته باشد که این الماسهایی که، نمیدانم، از اسرائیل دارد میآید، اینجا دارند الماس میدزدند، مال شخص خاصی هم نیست. نمیدانم، قرار است از اسرائیل این الماسها را بیاورند اینجا و بعداً بفرستند، نمیدانم، به ایالت دیگری؛ اینها دارند این الماسها را میدزدند. آقا، این ندزدند به کی میرسد؟ به یک آدمهای دزدهایی، نه، بزرگ، که تحت حمایت قانوناند. یعنی خود آن سرمایهدارهایی که خیلی رؤسای مثلاً تراستهای آمریکا هستند، آنها هم نوعی دزدهای خیلی خیلی خیلی بزرگاند. بنابراین اگر به یک جامعهٔ سرمایهداری نگاه کنی، پلیس انگار از نوعی دزدیهای کلان، از یک حدی به بالاتر، دارد حمایت میکند؛ کمی خردهپاها را مثلاً میزند، میکشد. اینطور نیست واقعاً الان در نظم؛ ما در یک جامعهٔ عادلانهای زندگی نمیکنیم که پلیس منشأ چیز باشد، به اصطلاح. و این حرفهایی که دارم میزنم خیلی به خودآگاهی ما ربط دارد. من فقط دارم با خودآگاهیمان به مسائل اجتماعی نگاه میکنم.
مالکیت، دزدی و اخلاق
آن چیزی که ما در جامعه میبینیم، وقتی جامعه عادلانه نیست، مالکیت اساساً با دزدی به وجود آمده و تقسیم شده، پلیس چندان جنبهٔ اخلاقی پیدا نمیکند. و این شکلی نیست که ما بخواهیم بگوییم این گانگستر لزوماً کار بدی دارد حتی انجام میدهد. دارد از دزدها میدزدد و پلیس هم این وسط دارد از یک سری دزدها حمایت میکند؛ اینطور هم میشود نگاه کرد. و برای همین است که خیلی آدمها، مثلاً هنرمندهایی که ایدههای چپ دارند، با جهان سرمایهداری مخالفاند؛ نسبت به جامعههایی که الان در اروپا و آمریکا تشکیل شده، حالت اعتراض دارند؛ اینها گرایشهای ضدقانونی دارند و مثلاً فیلمهای گانگستری ساختهاند. یعنی گانگستر هست، میتواند مثل یک آدم انقلابی در یک جامعهٔ سرمایهداری به او نگاه شود؛ نگاه کاملاً مثبت.
مثلاً شما، نمیدانم، فیلم بانی و کلاید را دیدهاید یا داستانش را میدانید. بانی و کلاید فیلمی است که از روی دو تا شخصیت واقعی، زندگی دو تا شخصیت واقعی، ساخته شده که در دوران بحران اقتصادی آمریکا و ورشکستگی بانکها، بانک میزدند. بانکها بهشدت مردم آمریکا را به افلاس کشیده بودند، خانهشان را میگرفتند. مثل همین بحران اقتصادی که الان در آمریکا پیش آمد، بسیار شدیدتر در دههٔ ۳۰ اتفاق افتاد. همهٔ آدمها انگار ورشکست شدند. همه زیر وام گرفته بودند، نمیتوانستند بدهند و بانکها میآمدند خانههای مردم را از آنها میگرفتند، زمینهایشان را میگرفتند و بهشدت، با حمایت پلیس، اقدامهای قانونی میکردند، مردم را بدبخت میکردند. به همین دلیل بانی و کلاید تبدیل به قهرمانهای ملی، مثلاً در بعضی از ایالتهای آمریکا، شدند؛ یعنی مردم بیچارهای که از بانکها متنفر بودند، با سمپاتی به اینها نگاه میکردند. این نوعی اگزجرهشدنش در آن فیلم بانی و کلاید هست.
اینها اصلاً کاملاً آدمهایی هستند که یک جاهایی، مثلاً یک صحنهٔ جالبی هست که اینها میروند برمیخورند به کشاورزهایی که از هستی ساقط شدهاند. پسره هفتتیرش یا تفنگش را میگیرد از آن کشاورزها، خودش فکر میکند به تابلوی یک بانک شلیک میکند، بعد میبیند آنها هم شلیک میکنند و لذت میبرند از این کاری که دارند میکنند. اینها نماد مبارزه با بانکاند، نه دزد. و شما در فیلم هم اینطور میبینید که اصلاً دنبال پول نیستند خیلی. به شکل دیگری دزدی میکنند. در فیلم بانی و کلاید یک تحولی ایجاد شده. اصلاً گانگستر موجود بهتری است. پلیس در فیلم بانی و کلاید موجود کثیفی است. قتل پایان فیلم بهشدت یک حالت ضداخلاقی دارد و آدم را منزجر میکند. اینطور ساخته شده که شما منزجر بشوید. و در فضای انقلابی دههٔ ۶۰ گانگستر را هم به چهرهای نشان میدهند که مخالفتش، دزدی کردنش، نوعی عمل انقلابی، انگار، هست علیه نظام سرمایهداری.
من یک نکته بگویم که حالا اینطور که نگاه کنید به فیلم رزروار داگز، یعنی گانگسترها را از قبل محکوم نکنید در ذهن خودتان یا دزدی را محکوم نکنید؛ این، بنابراین، رقابت بین دزد و پلیس در ذهن تارانتینو و در این فیلم اینطور است. آنها یک شغلی انتخاب کردهاند. دارند از یک مالکیتی دفاع میکنند. بعضی از مالکیتها محترم است، بعضیها نامحترم. اینها مالکیت را نقض میکنند، قوانین را نقض میکنند. گاهی مالکیت آدمهایی را نقض میکنند که حقشان نبود که مالک آن چیز باشند؛ خودشان دزدیدهاند. گاهی هم ممکن است از یک کسی بدزدند؛ به اخلاقیترین شکل ممکن نگاه بکنید، باز در هر حال این دو تا در حدی که پروفشنال رفتار میکنند، یک شغل برای خودشان انتخاب کردهاند که ارتزاق کنند، انگار محترم است. یک قواعد بازی هم به آنها هست. پلیسها اینها را میکشند، اینها هم پلیسها را میکشند. بازی خشنی است، ولی از هر دو طرف این خشونت وجود دارد.
اینطور که نگاه کنید، واقعاً کسی که اینجا دارد کار بدی میکند، غیرانسانی و غیراخلاقی دارد رفتار میکند، مثل اورنج؛ دارد خیانت میکند، دروغ میگوید، نقش بازی میکند. یعنی واقعاً غیراخلاقی است. اینکه شما یک آدمی را از سادگیاش سوءاستفاده بکنید، فریبش بدهید، کاری بکنید که دوستانش را بکشد، این خیلی کار غیراخلاقی است؛ خارج از آن بازی هم هست. بازی این است که آن دزد، آن پلیس، هر کسی انگار شغلی دارد. آن پلیسی که اینجا کشته میشود، سمپاتی ما نسبت به او داریم. آخرین جملهای که میگوید این است که به آن طرفی که میخواهد این را آتش بزند میگوید من بچهٔ کوچک دارم. این مثل این حرفی است که در به اصطلاح عوام ما هم هست: من زن و بچه دارم. میگوید به هر حال پلیس شده، یک نانی درمیآورد، زن دارد، بچه دارد، خانوادهٔ خودش را دارد اداره میکند.
دروغ و دزدی در مقایسه
نه از آن مرضی هم ندارد؛ با کسی دشمنی ندارد؛ دروغ نمیگوید. دروغ گفتن بدتر است یا دزدی کردن؟ دزدی کردنی که حالتی، گاهی ممکن است حتی کار خوبی حساب بشود، اگر از یک دزد بدزدید و پسنقد و اینها نکنید. به وضوح کار غیراخلاقیِ مثل اورنج غیرقابل توجیه است در عالم این فیلم؛ به دلیل اینکه خیانت کرده، دروغ گفته، یک نفری را جلوی دوستان خودش قرار داده. من میخواهم بگویم که اگر ذهنیت شما نسبت به دنیای بد بودن کار دزدی و گانگسترها کمی تلطیف بشود، پایان این فیلم خیلی توجیهپذیر است. یعنی مثل این است که اورنج واقعاً متوجه میشود که غیرانسانی رفتار کرده. فریب دادن یک انسان خارج از این بازی است؛ کار غیراخلاقی است. به هر حال فیلم به نوعی در این جهت، در تأیید این نوع اخلاقهای انسانی، است.