بحث این جلسه دربارهٔ هنر پستمدرن و پستمدرنیسم است و ادامهٔ بحثهایی دربارهٔ سینمای Tarantino؛ تحلیل فیلمها بهانهای است. او میخواهد گذار از دوران سنتی به مدرن و بعد پستمدرنیته را با دیدگاه یونگی توصیف کند. نخست جهان سنتی و روشنگری، سپس راززدایی و پروجکشن، بعد هنر مدرنیستی و پستمدرن و در پایان فراروایتها میآید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه بحث تارانتینو و هنر پستمدرن
بحث این جلسه دربارهٔ هنر پستمدرن و کلاً پستمدرنیسم است و ادامهٔ بحثهایی است که پیشتر دربارهٔ سینمای Tarantino داشتیم؛ قرار بود از آن بحثها برای این موضوع استفاده کنم. تحلیل فیلمها و Tarantino حالت بهانه دارد، به عنوان الگویی از سینمای پستمدرن، و من خودم خیلی مقید نیستم که در محدودهای صحبت کنم که حتماً به Tarantino ربط داشته باشد. امیدوارم نهایتاً به جایی برسیم که دربارهٔ ارتباط سینمای Tarantino با هنر پستمدرن هم بتوانیم بحثهایی بکنیم. ولی میخواهم چیزی کلیتر بگویم، چون فکر میکنم اولاً موضوع مدرنیسم و پستمدرنیسم از نظر فرهنگی، در فضاهای فرهنگی امروز دنیا، موضوع مهمی است. اصولاً مطرح شدن مفهوم پستمدرن از دههٔ ۷۰ به بعد موافقتها و مخالفتهایی داشته است، و همزمان عدهای اصولاً منکر ایناند که وارد دوران جدیدی به نام پستمدرن شدهایم. حتی مخالفانِ فیلسوفهایی که پستمدرنیسم را مطرح کردند، آن را یک جور مخالفت با مدرنیسم و عقلگرایی میدانند. بعضیها حتی تا اینجا پیش میروند که آدمهایی مثل Lyotard را فیلسوفهای محافظهکاری بدانند که با مطرح کردن ایدههای پلورالیستی پستمدرن به نحوی میخواهند جلوی انقلاب را بگیرند و به اصطلاح کارگزاران سرمایهداریاند. این حرفها به هر حال زده میشود؛ من نمیخواهم حالت افراطیاش را بگویم، ولی شما حتی در آدم مهمی مثل Habermas هم اینگونه مخالفتها با مفهوم پستمدرنیته را میبینید.
پیوند دیدگاه یونگ با مدرنیته و پستمدرنیته
میخواهم سعی کنم دربارهٔ گذار دنیا از دوران ماقبلمدرن به دوران مدرن، و بعد وارد شدن به چیزی که حالا به آن پستمدرنیته میگویند، نگاه کلی و اصولیتری داشته باشیم. دلیلش این است که به شدت فکر میکنم اگر با دیدگاههای Jung آشنا شده باشید، Jung حرف زیادی دارد. او دربارهٔ مفهوم مدرنیته و مدرنیسم موضع مشخص و خاصی دارد و تحلیلهای مشخص خودش را ارائه میدهد، و طبعاً اگر زنده بود قطعاً دربارهٔ دوران پستمدرن هم حرف برای گفتن داشت. من دارم سعی میکنم مناسبتهای دیدگاه یونگی با مفاهیمی مثل مدرنیته و پستمدرنیته را کمی روشن کنم. اگر یادتان باشد، در جلسههایی که دربارهٔ کاربرد تئوریهای Freud در زمینههای سیاسی و اجتماعی صحبت میکردیم، من بحث کوتاهی دربارهٔ گذار از دوران سنتی به دوران مدرن کردم. منتها دقیق یادم نیست که در جلسه بود یا بیرون از جلسه، ولی دربارهٔ این صحبت کردم که تا Jung را نگوییم خیلی نمیشود خوب صحبت کرد. یعنی آن حرفهایی که زدم کمی مسامحهآمیز است، و شاید حتی جایی بود که از تئوریهای Freud فاصله گرفتم تا بتوانم حرفی را که میخواستم بزنم بگویم.
نقد دیدگاه آکادمیک و ضرورت مدل انسان
الان به نظرم جای خوبی هستیم. جز اینکه Lacan را نخواندهایم و دربارهٔ زبان و نقشی که زبان در تحولات کلی تاریخ بشر بازی کرده نمیتوانیم خیلی حرف بزنیم، فکر میکنم میشود به نحوی از آن بحثها صرفنظر کرد و فعلاً در همین چارچوب Jung یا چارچوب فرویدی نگاهی بکنیم به اینکه تحولات کلی تاریخ بشر در این چند قرن اخیر از کجا آمدند، چه معنایی داشتند و چگونه میتوانیم این تحولات و سیر تحولات را به هم مربوط کنیم. پیش از آنکه بحث را شروع کنم، که طبعاً قرار است یک جور دیدگاه روانکاوانه نسبت به سیر تاریخ در قرون اخیر داشته باشیم، میخواهم بگویم این را فراموش نکنیم که یک جور دیدگاههای اقتصادی و اجتماعی هم نسبت به این تحولات وجود داشته و دارد. تحولات جوامع را اصولاً جامعهشناسان حرفهای که کار آکادمیک میکنند معمولاً سعی میکنند با ارتباط دادن به تغییراتی که در زیرساختهای اقتصادی صورت گرفته توجیه کنند. بنابراین موضع روانکاوی در اینجا از لحاظ آکادمیک، نسبت به وضعیت موجود آکادمیک، موضع خیلی مورد پذیرشی نیست. شاید جاهایی به آن دیدگاههای مشهورتر موجود هم اشاره کنم، که مثلاً این تغییرات چگونه به زیرساختهای اقتصادی ربط داشته، و در عین حال مجدداً این بحث را هم مطرح کنم که دیدگاه آکادمیک موجود در زمینههای سیاسی و اجتماعی واقعاً کافی نیست. من اصرار کردهام و میکنم که تا مدل مشخصی از رفتار انسان نداشته باشید، بحثهای سیاسی و اجتماعی آن جنبهٔ علمی را پیدا نمیکنند. یعنی من به چه دلیل و با چه مدلی از انسان در ذهنم فکر میکنم که تغییرات زیرساختهای اقتصادی عامل اصلی تغییرات در تاریخ بشر است؟ تا وقتی مدل مشخصی برای بیان چنین دیدگاههایی ندارم، فکر میکنم این دیدگاهها چندان جنبهٔ علمی ندارند. ممکن است در سالهای آینده مدلهای روانکاوانه آنقدر پیشرفت کنند که بتوان علوم انسانی، مخصوصاً جامعهشناسی، را بر پایهٔ این مدلها داشت که قدرت بیشتری از مدلهای موجود داشته باشد. به هر حال روانکاوی رشتهای تازهنفس است که هنوز تأثیرات عمیق خودش را واقعاً در محیطهای آکادمیک نگذاشته است.
ویژگیهای دنیای مدرن و گذار تاریخی
بنابراین اینکه امروز فضای آکادمیک چنین بحثهایی نیست، هیچ ملاکی نمیتواند باشد برای اینکه این بحثها خوب نیستند یا قابل پذیرش نیستند. به نظرم روانکاوی دانش آینده است، نه زمان حال؛ تازه دارد شروع میشود. بیایید از اینجا شروع کنم که دنیای مدرن و مدرنیته چه ویژگیهایی داشته و چه تغییراتی باعث شده دنیا وارد مرحلهٔ جدیدی از حیات خودش بشود. تقریباً اختلافی در این نیست که تحول بزرگی در مثلاً سهچهار قرن قبل در اروپا اتفاق افتاد و دنیا وارد مرحلهای شد که اصطلاحاً به آن دوران مدرن میگوییم. این تغییرات چگونه اتفاق افتاده و دوران مدرن چه ویژگیای دارد؟ سعی میکنم کنارش کمی به مفهوم هنر مدرن هم اشاره کنم و بحث را بکشانیم به اینجا که چگونه وارد دنیایی شدیم که حالا به آن دنیای پستمدرن میگویند. سعی میکنم در چارچوب دیدگاههای یونگی بحث کنم.
جهان سنتی و باور به مطلقها
در عین حال خودم مجاز میدانم که از بعضی از مفاهیم فرویدی هم استفاده کنم، تا آنجا که سعی کردهام نشان بدهم بعضی از مفاهیم فروید را میشود کنار یا در دل تئوری یونگ حفظ کرد، مثلاً سهگانهٔ فرویدی و اینجور چیزها. بگذارید کمی دربارهٔ جهان سنتی صحبت کنیم و بعد اینکه چگونه وارد جهان مدرن شدیم، و دربارهٔ اینکه چرا این تغییرات اتفاق افتاد کمی سکوت کنیم. منظورم این است که بیشتر توصیف کنیم که چه شد، تا اینکه مثلاً بپرسیم آیا زیرساختهای اقتصادی عاملش بودند یا تحولات دیگری در جوامع اتفاق افتاد که چنین شد. کمی سکوت کنیم، نه خیلی، ولی منظورم این است که هدف بحث را این نگذاریم که بفهمیم چرا این اتفاقها افتاد. من دوست دارم اول بیشتر توصیفی با دیدگاه روانکاوانه ارائه بدهم که اصلاً چه اتفاقی افتاده و یونگ چگونه به این اتفاق نگاه میکند، به این گسستن از دوران، مثلاً جامعهٔ سنتی، و وارد شدن به دوران مدرن. فکر میکنم اینجا نقطهای است که دیدگاههای فروید با یونگ به شدت تعارض دارد. یونگ کاملاً دیدگاههایی دارد که نتایجی است که از کل تئوریاش گرفته میشود و با تقریباً همهٔ دیدگاههای موجود دربارهٔ مدرنیته تعارض دارد. یعنی یونگ اینجا حرف خیلی خاصی برای گفتن دارد و فکر میکنم تا اینجا که با یونگ آشنا شدهاید باید این را احساس کنید که او به نحوی اصلاً مخالف مدرنیته است.
یونگ و نگاه منفی به گذار از سنت به مدرنیته
یونگ نسبت به مدرنیته احساس خوبی ندارد. برخلاف همهٔ دیدگاههایی که به هر حال در دل جامعهٔ غربی رشد میکنند، او گذار از دوران سنتی به دوران مدرن را تحولی خیلی مثبت نمیداند. دیدگاهها معمولاً نسبت به این دوران، که مثلاً دوران روشنگری بود و این حرفها، نه تنها مثبتاند، بلکه حتی میشود گفت حالت تقدس دارد. برای اروپاییها و فرهنگ غربی، توهین کردن به دوران روشنگری و به مدرنیته به نحوی مثل توهین کردن به ذات تمدن غربی است. یونگ هم دقیقاً به همین دلیل آدمی کاملاً حاشیهنشین در فرهنگ غربی است و هرچه گذشته، بیشتر به معنای واقعی کلمه به فرهنگ شرق، که فرهنگ سنتیتری است، متمایل شده. یعنی آن جنبههایی از فرهنگ شرق که گذار به مدرنیته را اصلاً در آن نمیبینید مورد توجه یونگ است. بگذارید برای اینکه کمی دقیقتر صحبت کرده باشم بگویم: فکر نمیکنم دیدگاه یونگ این باشد که فاجعهای اتفاق افتاد و ما از دوران سنتی وارد دوران مدرن شدیم، مثلاً دوران سنتی عالی بود و دوران مدرن بد. مهم این است که یونگ به جنبههای کاملاً منفی این گذار توجه دارد. در عین حالی که ممکن است بگویید جنبههای مثبتی هم اینجا وجود داشته، یونگ به شدت تأکید دارد که جنبههای منفی هم داشته. و این جنبههای منفی، مثلاً وقتی پستمدرنها به مدرنیته انتقاد میکنند، کمتر این انتقاد را به ریشههای مدرنیته میبرند. مثل اینکه جریانی راه افتاد و خوب بود، ولی بعداً به جاهای بدی رسید. این خیلی فرق میکند با اینکه بگویید از همان لحظهٔ شروع، از همان انقلابهای مقدس مثلاً فرانسه و دوران روشنگری، اصلاً ایرادی وجود داشت و کاملاً از اول انحرافهای واضحی وجود داشت؛ این را در یونگ میبینیم. با تئوری یونگ شما نمیتوانید از چنین تحولاتی انتظار مثبتی هم داشته باشید که تاریخ بشر به جای خوبی برسد.
الگوهای ازلی در فرهنگ و هنر سنتی
کما اینکه تاریخ بشر به جای خوبی نرسیده است. بنابراین سعی میکنم کمی با زبان یونگ بحثهایی بکنم و سعی کنیم به جنبههای مثبت دوران سنتی هم توجه کنیم، در عین حالی که قطعاً جنبههای مثبتی هم در این گذار از سنت به مدرنیته وجود داشته است. من قبلاً دربارهٔ دوران سنتگرایی و هنر مثلاً قرون وسطایی توضیحاتی دادهام. شاید اگر خیلی مختصر نگاه کنیم، ویژگی دورِ فرهنگ سنتی، فرهنگ دوران ماقبلمدرن، یک جور باور به مطلقها و باور به الگوهای ازلی است. مثلاً اگر شما هنرمند باشید، برای خلق زیبایی الگوهای ازلی و ثابتی وجود دارد که معمولاً حتی صراحتاً بیان میشود. هنرمند اگر خطاط است، خطش باید از این الگوهای ازلی، مثلاً خط نستعلیق یا فلان خط، پیروی کند. اگر الف سه نقطه است، طولش سه نقطه است و نباید مثلاً چهار نقطه نوشته شود. اگر قرار است شعری گفته شود یا نمایشنامهای نوشته شود، ارسطو قواعدش را بیان کرده است. در زیباییشناسی کتاب بوتیقا وجود دارد و در آن نوشته شده که نمایشنامه باید مثلاً وحدت زمان داشته باشد، وحدتهای سهگانه داشته باشد، شعر باید اینطور باشد و شعر باید حتماً وزن داشته باشد. وزن باید در طول یک قطعه، غزل، قصیده و حتی یک مثنوی، حتی اگر قرار باشد ۷۰ من کاغذ بشود، ثابت بماند؛ و اگر ثابت نماند، از یک قاعده تخطی شده است. این قاعده مثل یک قاعدهٔ آسمانی است. کلاً دوران سنتی دورانی است که آدمها خیلی خوشبینانه به اتصال زمین و آسمان نگاه میکنند.
تمرکز دین و معیار الهی در دوران سنتی
خیلی چیزها را انگار از آسمان گرفتهاند، از دین گرفته تا قواعد زیباییشناسیشان؛ احساسشان این است. برای همین مثلاً تعجبآور نیست که همهچیز، از علم و هنر، در کلیسا متمرکز باشد: همان آدمی که مرجع دینی است، مرجع علم هم هست و مرجع زیباییشناسی هم هست، و هنر کلاً با همان معیارهای دینی و به اصطلاح الهی سنجیده میشود. بنابراین در دوران سنتی، در تفکر سنتی، هنر سنتی و سنتگرایی به طور کلی، این حس ازلی بودن ارزشها و احترام به ارزشهای ازلی غالب است. اصلاً سنت به همین معناست: چیزی از دوران گذشته به ما رسیده که میخواهیم حفظش کنیم و قبولش داریم، به این عنوان که انگار حقیقت در گذشته تجلی کرده و کشف شده و حالا ما وارث حقیقت هستیم. فرهنگ قداست دارد. دیدگاه دینی میتواند این باشد که خداوند در تاریخ، مثلاً به صورت حضرت مسیح، تجلی کرده است و بنابراین ما وارث یک تاریخ مقدس هستیم. این میتواند مثلاً رنگ مذهبی به این نوع تفکر بدهد. بدون اینکه رنگ مذهبی هم داشته باشد، میشود برای سنتگرایی توجیههای فلسفی پیدا کرد: اینکه مثلاً در آغاز تاریخ یک جور آشکار بودن حقیقت وجود داشته و بعداً حقیقت در طول تاریخ دارد مخفی میشود، و بنابراین ما وارث سنتی هستیم که از یک حقیقت میآییم.
دین کاتولیک، پروتستانتیسم و آغاز مدرنیته
انگار واقعاً باور به این هست که انسان زمانی به خدا وصل بوده و بعد جدا شده است؛ ما الان در دوران هبوط هستیم و چیز مقدسی در گذشته وجود دارد. این فضای ذهنی سنتگرایی است که به شدت هم فضای دینی است. در همهٔ دنیا فرهنگی که غالب است فرهنگ دینی است. حالا ما چون بیشتر دربارهٔ مدرنیته و تحولات اروپا صحبت میکنیم، طبیعی است که وقتی حرف از دین میزنیم منظورمان همان دین به معنای دین کاتولیک، یعنی دین کلیسایی، باشد. یکی از شروعهای مدرنیته توسط یک انشعاب در دین مسیحیت به وجود آمد که واقعاً هم تأثیرگذار بوده است: به وجود آمدن پروتستانتیسم و کشف آمریکا از آن عوامل، حالا اقتصادی یا غیراقتصادی، به وجود آمدن دوران مدرناند. گفتم که کمتر دربارهٔ چراهایش صحبت کنیم. فکر میکنم فعلاً ضرورتی ندارد برویم سراغ اینکه کدام عوامل مهمترند؛ این از آن بحثهای تکراری است که خیلی دربارهٔ آن صحبت شده. قطعاً اصلاحات مذهبی در اروپا بهعلاوهٔ رشد سرمایهداری بهعلاوهٔ کشف آمریکا همه عوامل خیلی مؤثری بودند در اینکه وارد دوران جدیدی شدیم. و مطمئناً دربارهٔ اینکه کدامیک عامل اصلی است و کدامها معلول آناند، شما مثلاً میتوانید بگویید فضای اروپا به دلیل تغییراتی که در زیرساختهای اقتصادی به وجود آمده بود به اینجا کشید که پروتستانتیسم به وجود آمد: فئودال دارد شکست میخورد، اشرافیگری شکست میخورد، کلیساهایی که همآغوش با اشرافیتاند طبعاً دارند نفی میشوند و یک دین مردمیتر دارد به وجود میآید. من خیلی نمیخواهم خودم را درگیر این بحثها کنم. فقط چیزی که میل دارم بگویم این است که این نگاههای روانکاوانه لزوماً مخالف با این نیستند که شما عوامل اصلی را، مثلاً فرض کنید تحولات زیرساختهای اقتصادی، بدانید. من بیشتر دارم سعی میکنم آن جنبهٔ توصیفی این دیدگاه را ارائه بدهم.
تأکید مدرنیته بر خودآگاهی و عقل
حالا در این دیدگاه سنتی چه چیز خوبی وجود دارد که بشود از آن دفاع کرد و غصهاش را خورد که دوران مدرنیته مثلاً چیزی را از بین برده است؟ چون معمولاً اینجور دیدگاههایی که الان سعی کردم به آنها اشاره کنم، یعنی باور به مطلقها و باور به ارزشهای ازلی، نه تنها الان مورد قبول نیستند، بلکه مورد تمسخرند و به اصطلاح یک جور دیدگاههای خیلی کهنه و غیرقابلقبول به نظر میرسند. حالا اگر از این دیدگاه یونگی نگاه کنید، بگذارید اول چیزهای غیرروانکاوانهاش را، که واضح است، بگویم: یکی از ویژگیهای دوران مدرن تأکید بر خودآگاهی است. یعنی انسان از جایی دارد خودش را از سنتها رها میکند، از سنتهایی که معقول به نظر نمیرسند، و تکیه میکند به عقل خودش و ادراک خودش، و این را ملاک به وجود آوردن یک دوران و جهان جدید قرار میدهد. اگر مثلاً آثار دوران روشنگری را بخوانید، در دوران روشنگری به شدت این فضای گسستن از سنتهای نامعقول با تکیه بر عقل وجود دارد. نگاه نسبت به گذشته نه تنها نگاه مثبتی نیست، نه تنها اینگونه به گذشته نگاه نمیشود که یک جور اتصال به آسمان وجود داشته، بلکه به گذشته اینگونه نگاه میشود که دوران کودکی بشر است: عقلش هنوز به جایی نرسیده بود که بتواند مشکلات خودش را حل کند، یک سری خرافهها و باورهای مندرآوردی داشت، و نسبت دادن آنها به آسمان ابزاری بود برای اینکه مردم را توجیه کنند که این باورها درستاند، چون نمیتوانستند بگویند اینها چرا درستاند. از این دوران کودکی، که بشر از عقلش به خوبی استفاده نمیکرد، احساس دوران روشنگری این است که ما داریم وارد دوران بلوغ میشویم: دورانی که خودآگاهِ بشر به خودآگاهی رسیده و حالا میتواند با تکیه بر عقل خودش دنیای جدیدی بسازد، بدون تکیه بر سنتها و، نمیدانم، دین و هر چیزی که از گذشته مانده. فضای دوران روشنگری اصولاً فضای ضددینی نیست؛ خیلی از متفکران بزرگ روشنگری مخالف دین نیستند.
سنت بهمثابه والد و قیام بالغ
اما آنان مثلاً با نهادهای دینی مثل کلیسا مخالفاند. و اینطور نیست که واقعاً این حالت را داشته باشند که هرچه از گذشته رسیده بد است. ولی اصولاً همهچیز باید ریوایز بشود. شما میتوانید به این موضوع از دیدگاه فرویدی نگاه کنید و بگویید اگر سهگانهٔ فرویدی را ملاک قرار بدهید، سنت همان سوپرایگو است. یعنی پایگاه سنت در انسان، به عنوان یک فرد، سوپرایگو است، نه در فرهنگ. من متولد میشوم، در این فرهنگ سنتهایی وجود دارد، به من آموزش داده میشود و من تابع همان فرهنگ و سنتها میشوم و هرچه به من گفتند را قبول میکنم، بدون اینکه اینها را از فیلتری بگذرانم. بگذارید از واژهٔ سوپرایگو استفاده نکنیم و از واژهٔ والد استفاده کنیم، که کمی بهتر از سوپرایگو اینجا کار میکند. و در مقابلش، چون میشود کلمهٔ بالغ را به کار برد، دوران روشنگری دورانی است که انسان دارد به بلوغ میرسد و در مقابل سنتهای نادرستی که به او تحمیل شده قیام میکند و سعی میکند روشهای معقولی را کشف کند. این دیدگاه متعارفی است که دوران روشنگری نسبت به خودش داشت و اروپاییها هنوز هم قاطعانه و سرسختانه از همین دیدگاه دفاع میکنند. فکر میکنم میگویند دوران روشنگری دوران خیلی خوبی بود؛ دورانی بود که بشر از کودکی و مثلاً خرافه و اینها فاصله گرفت و به عقل و روشنایی روی آورد. احتمالاً شنیدهاید؛ من خیلی تکرار نمیکنم.
ویروس خودآگاهی افراطی در روشنگری
بگذارید از دیدگاه یونگی نگاه کنیم و ببینیم که واقعاً این اتفاقی که افتاده صرفاً اتفاق مثبتی است یا نه، جنبههای منفی هم در آن وجود دارد. از نظر یونگ جنبههای منفیای وجود دارد که یک جنبهٔ منفی خیلی عمدهاش این است، همانطور که از اول گفتم، که مدرنیته از اول آغشته به ویروسِ تکیهٔ بیش از اندازه بر خودآگاهی و فراموش کردن منبع عظیمی از دانش است که در درون ماست. در دوران روشنگری توهمی در بشر به وجود آمد که ما با عقل، به معنای محدودی که در روشنگری مطرح است، یعنی عقلی نزدیک به آنچه حالا به آن تفکر منطقی میگوییم، تفکری که با کلام قابل بیان است، میتوانیم خیلی کارها بکنیم و حقیقت را کشف کنیم. آن منابع عظیم درونی ما اصلاً مورد به اصطلاح تقدیر نیستند و به رسمیت شناخته نمیشوند. اگر یونگی نگاه کنید، دوران سنتی دورانی است که این نوع اطمینان و نگاه به عقل و خودآگاهی در آن وجود ندارد، و از نظر یونگ جهان سنتی حق دارد که به خودآگاهی و عقل، به این معنای روشنگری، خیلی بها ندهد. یونگ از اولش اصلاً این را انحراف میداند که بشر دچار این توهم شد که مثلاً با تفکر منطقی میتواند همهٔ مشکلات خودش را حل کند، در حالی که منابع معرفتی انسان فراتر از این تفکر منطقی است. ما در درونمان اقیانوسی از معرفت پنهان داریم که باید به طریق دیگری سعی کنیم آنها را بازیابی کنیم. بنابراین اصلاً از اولش اتفاق خوبی نمیافتد؛ بشر در دوران روشنگری دچار توهم است.
میخواستم بگویم دربارهٔ ریشههای تمدن غرب، در نسبت با دوران روشنگری، یعنی ریشههای یونانیاش: اصلاً دوران روشنگری از نظر اروپاییها دوران بازگشت به یونان است. بله، ولی قرون وسطی یونانی نیست. جرقههای تمدن غربی، بگذارید به زبان یونگ بگویم، جرقههای این توهم را در یونان میتوانید پیدا کنید. سقراط و مثلاً ارسطو در اوجش به نحوی دچار این توهم است، ارسطو دچار این توهم که میتواند با تفکر منطقی، با فلسفه، حقایق را کشف کند و بیان کند و مثلاً همهچیز را به طور معقولی به حقیقت برساند؛ حقیقت قابل بیان است و منطق، به معنای ارسطوییاش، همهچیز را حل میکند. به نظر میرسد قرون وسطی خیلی وامدار ارسطو است، ولی واقعیتش این است که دین مسیحیت اصولاً ضد تفکر هلنیستی بوده و مؤلفههای اصلی تفکر یونانی در دوران قرون وسطی در خفا و در حالت کمون بودند. روشنگری بازگشت اروپا به منشأ یونانیاش در مقابله با مسیحیت است. مسیحیت آمده آن نوع تفکر یونانی را عقب زده و حالا دوباره اروپا دارد به یونان برمیگردد، ولی به معنای دیگری. حالا ممکن است این از یک نظر تناقضآمیز به نظر برسد، برای اینکه تحولات اروپا در دوران روشنگری تابع تحولات دنیای علم است، و پیامبران مدرنیته، از یک طرف که نگاه میکنید، آدمهایی مثل گالیله و نیوتناند که ارسطو، یعنی فیزیک ارسطویی، را دارند به اصطلاح به زیر میکشند. به نظر میرسد کلیساست که پشت تفکر ارسطویی ایستاده، ولی واقعیتش این است که این میزان تأکید بر تفکر منطقی در کلیسا وجود ندارد و روشنگری است که به نحوی به روح تفکر یونانی، تفکر هلنیستی، دارد برمیگردد. اختلافات آدمهایی مثل گالیله و نیوتن با ارسطو در زمینهٔ فیزیک است، یعنی اشکالهایشان با مفاهیم مثلاً ارسطویی است، نه با طرز تلقی ارسطو از منطق و بیان حقیقت به صورت منطقی. بلکه مثلاً دکارت، که پیامبر دوران روشنگری است و کسی که به صراحت، انگار مانیفست دوران روشنگری را با این جمله بیان کرده که «من فکر میکنم پس هستم؛ میاندیشم پس هستم»، به نحوی ادامهدهنده و تکمیلکنندهٔ راه ارسطو است که با صراحت بیشتری آن گرایشهای ارسطویی را بیان میکند: اینکه همهچیز را میشود با تفکر منطقی به دست آورد. «من در همهچیز شک میکنم؛ نیرویی در من هست که به آن اعتماد میکنم: نیروی عقل و تفکر منطقی»، و از صفر شروع میکنم و همهٔ حقایق را میتوانم به صورت منطقی به دست بیاورم، انگار با ریاضیات ارسطویی. یعنی شما در روح دوران روشنگری این ریاضیات ارسطویی و دوری از تفکر غیرریاضی را میبینید.
بازگشت آپولونی اروپا و نقد نیچه
خود نیوتن و گالیله و اینها همه به یک معنا طرفدار همین نوع تفکر ریاضی و تقلیل دادن ادراک به کلاماند. چیزی که از یونان انحراف است و از زمان یونان به نحوی بنایش گذاشته شده، و حالا اروپا دوباره به همان دوران، دوران متأخر یونان، برمیگردد. من متأخر میگویم به خاطر اینکه نیچه خیلی سعی کرده نشان بدهد که یونانی که در اروپا بازتاب پیدا کرده اصلاً آن یونان اصلی نیست: ماقبل سقراط، فرهنگ یونانی فرهنگ به اصطلاح دیونیزوسی است، نه فرهنگ آپولونی. ولی آن چیزی که الان میگوییم، که اروپا دارد به یونان برمیگردد، دارد به آن بخش آپولونی یونان برمیگردد، نه آن بخش دیونیزوسی. و نیچه مثلاً مشکلش با مدرنیسم و مدرنیته همین است: طرفدار بخش دیونیزوسی یونان است، نه بخش آپولونیاش. به هر حال یک وجه خیلی عمدهٔ اتفاقی که در اروپا دارد میافتد اعتماد به چیزی به نام عقل است که منبع اصلی شناخت است. همهچیز دارد کنار گذاشته میشود؛ من میخواهم با تفکر منطقی حقیقت را کشف کنم، بیان کنم و از نو همهچیز را بسازم. این اعتماد به عقل یک جور عقلگرایی است، شاید بشود گفت افراطی. در دهههای اخیر که حرف از پستمدرنیسم شده و عدهای از متفکران اروپا خیلی به عقب برگشتهاند و مفاهیم اولیه را زیر سؤال میبرند، مسئله عقلگرایی افراطی و افراطی دیدن آن نیست. مسئله این است که این عقل در مدرنیته معنای خاصی دارد. یک جور تعدیلی از عقل وجود دارد که میتواند مورد اعتراض باشد. آیا واقعاً قوهٔ شناخت انسان همین است؟ تنها چیزی که برای شناخت داریم تفکر منطقی است؟ مثلاً از دیدگاه روانکاوانه، آیا وقتی یونگی نگاه میکنید، در درون ما منبعی از مثلاً دانش وجود ندارد که بتوانیم از طریق دیگری دانش کسب کنیم؟
فرایند فردانیت، ایگو و سلف
حالا باز میخواهم آن جنبهٔ منفی را که اگر از دیدگاه یونگ نگاه کنید به این تحولات برجسته میشود کمی بیان کنم. اگر حرفهای یونگ را قبول کرده باشید، ما چیزی به نام سلف در درونمان داریم و چیزی وجود دارد به نام فرایند فردانیت. فرایندی وجود دارد که انسان باید به معنای واقعی کلمه آن را طی کند تا ایگویش روی سلفش منطبق شود و به یک وحدت، و به اصطلاح یککاسه شدنِ وجود خودش، برسد. کمکم عناصر متفرق درونش، آن منابعی که در ناخودآگاهش هست، به خودآگاهش منتقل میشود و نهایتاً به این مرحله میرسد که ایگو با سلف یکی میشود؛ اینجا جایی است که یک جور انفجار معرفت و کمال برای انسان دست میدهد. در طول این فرایند معرفت به دست میآید و در انتها، وقتی ایگو و سلف با همدیگر متحد میشوند، شما به مرحلهٔ نهاییای از کمال انسان میرسید؛ به مرحلهٔ نهاییای از شناخت خودتان و جهان میرسید. حالا اگر به مدرنیست نگاه کنید، به تفکر روشنگری، تفکر روشنگری اهمیت دادن به ایگو است بدون اینکه سیری اتفاق افتاده باشد؛ یعنی همین خودآگاهی به همین معنایی که موجود است. از نظر یونگ این چیز خیلی باارزشی نیست؛ چیز خیلی مقدماتی و پیشپاافتادهای است.
معرفت آمیخته با عمل در تفکر سنتی
تا انسان آن مراحل رشد را طی نکند و ایگو با آن منبع اصلی اطلاعات و دانش که در درون ماست به نحوی نزدیک و متحد نشود، از این ایگو کار زیادی برنمیآید. بنابراین آن نکتهٔ منفی که به نظر من از اول خیلی واضح است، و خودم هم به شدت رویش تأکید میکنم، این است که در دوران روشنگری انحراف واضحی به وجود آمد. این برخلاف همهٔ دوران سنتی است که انگار هر جای جغرافیای دنیا و تاریخ بروید به نظر میآید همه معتقدند، مخصوصاً در شرق، صبح و شب را نگاه کنید، اگر این قسمت کوچک را از یونان و از تاریخ بردارید، در تاریخ قبل از روشنگری همه به نحوی اعتقاد داشتند که باید سیری بکنند تا به حقیقت برسند؛ نه اینکه بنشینند فکر کنند و به حقیقت برسند، یا کتاب بخوانند و به حقیقت برسند. باید زندگی بکنند. معرفت در اثر زندگی و رشد و زندگی کردن است. یعنی معرفت آمیخته با عمل است. نمیتوانی هر جوری دلت میخواهد زندگی کنی، مثلاً دو سه ساعت در روز بروی کلاس، و حقیقت را کشف کنی. کشف حقیقت چیزی نیست که در کتاب نوشته شود و از کتاب بتوانی یاد بگیری. حتی اگر کسی که حقیقت را کشف کرده بنویسد، تو نمیفهمی تا به آنجا نرسیده باشی که بتوانی حقیقت را درک کنی. نمیخواهم بگویم جایی یک کتاب سنتی وجود دارد که این حرفها در آن نوشته شده، ولی فضای تفکر سنتی اینگونه است که من انگار بیشتر از اینکه به تلاش برای شناختن با قوای ادراکی خودم وابسته باشم، تلاش میکنم که قوای ادراکیام رشد کند. تفکر سنتی، مثلاً تفکرهای عرفانی، معتقد است که قوهٔ ادراک بشر از دوران کودکیاش تا دوران نوجوانی همینطور به طور طبیعی رشد میکند و یک سری رشدها را هم باید با تمرینهای عارفانه به دست بیاورد تا به جایی برسد که این ادراکِ حقیقت بتواند اتفاق بیفتد. ما به حقیقت نمیرسیم به خاطر اینکه قوای ادراکیمان رشد نکرده است، نه به خاطر اینکه به اندازهٔ کافی کتاب نخواندهایم، و نه به خاطر اینکه مثلاً در فرهنگ کسی حقیقت را بیان نکرده است. من میخواهم از همینجا میخِ روانکاوی یونگ را از اول محکم بکوبم: از اولش واضح است که روشنگری، به این معنایی که در اروپا اتفاق افتاد، توهم است. در واقع پشت کردن به چیز خیلی واضحی است که همه به آن اعتقاد داشتند: اینکه شما نمیتوانید حقیقت را خارج از زندگی خودتان، مستقل از اینکه چگونه عمل میکنید، کشف کنید، بلکه باید یک جور خاصی زندگی کنید. این فرم خاص زندگی کردن، که همه دنبالش بودند و ما را به حقیقت میرساند، چیست؟ حالا شما در شرق آسیا چیزهایی میبینید، در هند چیزهایی میبینید، در ایران یک جور نهضتهایی میبینید که صبح و شب برای خودشان کارهای دیگری میکنند. هر کس کاری دارد میکند غیر از کتاب خواندن؛ نه اینکه کتاب نخوانند، ولی برای همه بدیهی است که فرایندهای دیگری باید اتفاق بیفتد.
یعنی من انگار یک جور رشد طولی دارم که قوای ادراکیام رشد میکند، و با مطالعه کردن هم میتوانم عرض آن را زیاد کنم: با رشد قوای ادراکی ادراک من عمق پیدا میکند، با مطالعه کردن سطح وسیع پیدا میکند. و طبیعی است که اگر بخواهم آن توجه به رشد قوای ادراکی را کنار بگذارم، تنها اتفاقی که برای من میافتد این است که بروم خیلی خیلی کتاب بخوانم و یک عالمه اطلاعات جمع کنم؛ اینها همه در یک لایهٔ خیلی کمعمق در ذهن من است و به هیچ حقیقتی هم نمیرسم. اگر از دیدگاه یونگی، در همان دوران روشنگری آدمی مثل یونگ بود، میتوانست اعلام کند که «آقا، این راه به بنبست میرسد؛ شما به جایی نمیرسید جز اینکه انبوهی اطلاعات بدون عمق به دست بیاورید». و فکر میکنم واقعاً از تئوری این برمیآید، و این اتفاقی است که در این چند قرن افتاده. یعنی به فرهنگی پرهیاهو و پرحجم رسیدهایم که خیلی عمق ندارد. پر از اطلاعات است و خیلی از این اطلاعات متضاد با همدیگرند، و به نظر نمیآید که اصلاً همگراییای در این پیشرفت به اصطلاح علمی و دانش و معرفت بشر وجود داشته باشد. اگر از اول نگاه کنید، دوران سنتی نسبت به دوران مدرن برتریهایی دارد، به این دلیل که یک جور نگاه عمیقتری به مسئلهٔ ادراک دارد. ولی آیا میشود خیلی غصه خورد که چرا دوران سنتی از بین رفت و دوران مثلاً جدید جانشین شد؟ خیلی نمیشود غصه خورد، برای اینکه اگر واقعیت را نگاه کنید، درست است که ممکن است اپروچ کلی دوران سنتی درست بوده باشد، ولی به چه چیزی رسیده بودند؟ چه چیزی را به عنوان حقیقت عرضه میکردند؟ مثل این است که من روشهایی خیلی اساسی برای کشف حقیقت بگویم، خیلی هم خوب باشد، و بعد آخرش شما بگویید «حالا مثلاً به چه حقیقتی رسیدی؟» و من یک مشت حرف جفنگ تحویل شما بدهم. واقعیتش این است که روشنگری علیه یک جور دیدگاههای خرافی و یک جور راهورسمهای عجیبوغریب که به هیچجا نمیرسیدند قیام کرد.
کلیسای قرون وسطی و نمونه سنت هندی
مثلاً کلیسای قرون وسطی هیچ راهی برای رشد ارائه نمیدهد، جز اینکه یک سری اعتقادات دگم را به شما ارائه میکند. اصلاً فکر نکنید که دوران قرون وسطی در اروپا دورانی مثل مثلاً فرهنگ هند و، نمیدانم، ایران قرن هفتم بود که تفکر عرفانی در آن وجود دارد. حتی در اروپا کلیسا تبلیغ اینکه قرار است ما در دوران حیات خودمان به یک تعالی شناختی برسیم را هم نمیکند. بیشتر تبلیغش این است که ما به زمین تبعید شدهایم و قرار است یک زندگیای بکنیم و برویم و مثلاً در آن دنیا اتفاقهایی بیفتد. یعنی تفکر کلیسایی تفکر عرفانی نیست. وقتی یونگ از تفکر سنتی دفاع میکند، به یک معنا، مثلاً نمونهٔ سنت برای او فرهنگ هندی است، که سراسرش در واقع تلاشی است برای پیدا کردن ادراکات عمیق از جهان، در همین حالی که در قید حیات هستی؛ نه اینکه مثلاً احاله کنند به اینکه «تو فعلاً برو کارگری بکن، کشاورزی بکن، راضی باش، بعد که مردی، مثلاً، میروی آن دنیا». تازه آن دنیا هم حرفی از این نیست که میروی آن دنیا و به کشف حقیقت میرسی و این حرفها؛ به نحوی مثلاً خوب است، خوشبخت میشوی. بنابراین اروپا نمونهٔ فرهنگی است که آن ویژگیهای مثبت فرهنگ سنتی را هم چندان ندارد. بیشتر فرهنگی است میان همین چیزی که در مدرنیته مطرح شد، یعنی میراثی از یونان برده و میراثی از یک جور نهضتهای دینی برده، که آن نهضتها از نظر عرفان، به آن معنا، چندان عمیق نیستند. نمیخواهم بگویم هیچچیز عرفانی در قرون وسطی وجود نداشته است؛ انواع عرفان آنجا هم هست، ولی فرهنگ غالب قرون وسطی مطلقاً این نیست. از این جهت فرهنگ خیلی فرهنگ مردهای است. بنابراین اگر به واقعیت نگاه کنید، میبینید که انقلابهایی که همراه با روشنگری در اروپا صورت گرفته تا حدود زیادی موجهاند و حرفهایی که آدمهای نهضت روشنگری میزنند تا حدود زیادی معقول است. بنابراین واقعاً شباهتهایی به قیام کردن بالغ در مقابل والدی دارد که حرفی برای گفتن ندارد.
انحراف مضاعف: از خرافه به عقلگرایی خشک
منتها موضوع این است که این اتفاقی که دارد میافتد اتفاق مثبتی نیست. میتوانست مثبت باشد؛ میتوانست به جای اینهمه تأکید بر تفکر منطقی و بازگشت به یونان، مثلاً به یک جور تفکر آمیختهای از تفکر منطقی و منشها و روشهای عرفانی برسیم، که اینگونه نشده است. مثل این است که از یک انحراف، از یک مدل، به یک جور انحراف دیگری رسیدهایم که در ابتدا اسمش به نظر «روشنگری» میرسد، خیلی چیزها روشن میشود، ولی در طول ۳۰۰ سال به نظر میآید که همهچیز تاریک شده است. الان من احساس نمیکنم کسی در اروپا، در غرب، احساس روشنایی بکند، به خاطر اینکه به نظر میرسد همهچیز مبهم است؛ حرف از اینکه حقیقتی وجود ندارد. فقط فرق اروپای الان با قبلش این است که قبول دارند به حقیقت نرسیدهاند. خودشان را به اصطلاح تکوتا نمیاندازند؛ حاضر نیستند بگویند که از اولش چون اشتباهی کردیم و راه انحرافی رفتیم به این بنبست رسیدیم. مسئله این است که صراحتاً بیان میکنند که انگار راه درست را رفتیم و به اینجا رسیدیم که هیچ حقیقتی نیست: «شما هم زحمت نکشید؛ نروید؛ چیزی نیست».
من خیلی دوست ندارم بگویم که تلقی از حقیقت اصلاً چیست؛ واقعاً روش متفاوت است. از سقراط به بعد میبینید که سقراط پیامآور یک جور روش جدیدی برای کشف حقیقت است. میگوید «تو حرف خودت را بزن؛ من از تو سؤالهایی میکنم و کمکم تو را به حقیقت میرسانم». یعنی حقیقت در قالب کلام قابل بیان و قابل دسترسی است و اگر روش منطقی داشته باشم به آن میرسم. این دوران بعد از سقراط در یونان است که افلاطون تا حدودی و ارسطو با شدت بیشتر نمایندگان این دوران هستند و تصورشان این است که میتوانند با منطق، ابزاری به اسم منطق، تفکر ریاضی و اینها، مفاهیمی را به عنوان چیزهای پایه بگیرند و بعد از اینها به کشف حقایق برسند، همانطور که اقلیدس در کتاب عظیم اصول انجام داد. یعنی این تصور جدیدی از شیوهٔ رسیدن به حقیقت است؛ نه اینکه بگویم واقعاً فرق نمیکند. آنچه در یونان معنای حقیقت دارد، یعنی اینکه من درست میفهمم و به حقیقت رسیدهام، خیلی اصولاً تفاوتی با جاهای دیگر ندارد. همهجا به صراحت حرف از این است که جهان در درون من به خوبی انعکاس پیدا کند. هندی میگوید تو چیزی در درونت داری که جهان در آن انعکاس پیدا میکند؛ مشکل این است که این تمیز نیست؛ این را پاکش کن، ظریفش کن، عملیاتی روی آن انجام بده تا جهان خودش منعکس شود. و یونانی روش دیگری را پیشنهاد میکند. اینها دیدگاههایی است که نیچه روی آنها تأکید داشت: اینکه دوران پیش از سقراط از نظر نیچه دوران بدی نیست. نیچه جملهٔ زیبایی دربارهٔ سقراط دارد؛ من خیلی کلمهبهکلمه یادم نیست، ولی ابراز خوشحالی میکند از اینکه یونانیها فهمیدند، چون سقراط را کشتند و گفتند که او جوانها را فاسد میکند. نیچه هم اصولاً موافق است: آنها فهمیدند که سقراط دارد مثلاً فرهنگ یونانی را فاسد میکند. دربارهٔ عقل، من کمی مخالفم با این کاربرد؛ یعنی انحرافِ دوران روشنگری این است که به یک چیز خاصی میگوید عقل. آیا واقعاً عقل همین است؟ وقتی میگوییم عقل، انگار قوهٔ چیزی را به اسم عقل در دوران روشنگری فرض گرفتهاند و انگار این همهٔ قوهٔ ادراکی ماست، همان تفکر منطقی و ریاضی، و از نظر یونگی این تصور افتضاح است.
روانکاوی یونگی بهمثابه ضد مدرنیته
اصلاً دوران جدید، در واقع روشنگری، نه رشد خودآگاهی، فراموش کردن ناخودآگاهی است. روانکاوی از دیدگاه یونگی ضد مدرنیته است، برای اینکه دارد به شما فشار میآورد که بگوید چیزی غیر از ایگو داری، در حالی که فکر میکنید خودآگاهی همهٔ وجودتان است. این جملهٔ یونگ را نگاه کنید که میگوید خودآگاهی مثل جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاهی است. بشر دچار این توهم شد که همهچیز همین جزیره است، و معلوم است که این راه به جایی نمیرسد. اگر مراحل فرایند فردانیت را طی نکنید، به هیچچیز نمیرسید. ایگوی شما خودش توانایی این را ندارد. مثلاً فرض کنید اگر الهامها نباشد، الهامهایی که از ناخودآگاه میآید، از آن راههایی که ما نمیدانیم حقیقت از کجا در ما ظهور میکند، و شما آنها را باز نکنید و ایگوی شما به مرحلهای نرسیده باشد که بتواند انگار ترجمهای از آن الهامات برایتان بکند، این ایگو خودش به هیچجایی نمیرسد. یعنی این توهم است که من بنشینم، کتاب بخوانم، تفکر ریاضی بکنم و چیزی را کشف کنم. بنابراین وضعیتی که فعلاً فرهنگ غرب به آن رسیده، که هیچ حقیقتی وجود ندارد و هیچی نیست و اینها، قابل پیشبینی است. این گزارهها را اینگونه باید بیان کنیم: از این راهی که رفتیم به هیچی نرسیدیم؛ نه اینکه چیزی نیست. ولی غربیها حاضر هم نیستند چنین حرفی بزنند؛ میگویند کلاً چیزی نیست. یعنی غربیها حاضر نیستند بگویند که ما از اولش، از اصل یونانیمان که اینقدر به آن افتخار میکنند، یک انحراف در تاریخ بشر هستیم. یونگ همین را میگوید. یونگ اصلاً به صراحت این حرفها را میزند و برای همین موجود مطرودی است. یعنی او غرب را در مقابل شرق تحقیر میکند، یونان را تحقیر میکند. بعد آدم دیگری غیر از یونگ که به نوع دیگری غرب را تحقیر میکند، هایدگر است، و نیچه. اینها همه به نحوی به ماقبل سقراط اعتقاد دارند.
هایدگر، نیچه و نقد غرب
هایدگر، نمیدانم چقدر واقعاً جنگ جهانی دوم روی او تأثیر گذاشت؛ ولی به هر حال هایدگرِ متأخر بیشتر این حرفها را میزند. به نظرم هایدگر متأخر ادامهٔ همان هایدگر متقدم است. یعنی خیلی مرز مشخصی وجود ندارد؛ مثلاً آنطوری که بین ویتگنشتاین متقدم و ویتگنشتاین متأخر وجود دارد. به نظرم هایدگر به نحوی از یک جایی شروع کرده و رفته جلو، و همانطور که شما نمیتوانید بگویید یونگ متقدم و یونگ متأخر، چون یونگ متقدم در آکادمی علمی شبیه فروید حرف میزند و یونگ متأخر مثلاً دارد در ستایش هند حرف میزند، ولی شما جایی گسستگیای نمیبینید. از جایی شروع کرده و خیلی آرام مثلاً چیزهایی را کشف کرده و به اینجا رسیده است. دربارهٔ اصطلاح «هایدگر متأخر» راستش، این اصطلاح دقیقاً از آنجا آمده که حرفهایی زده که خوششان نیامده و به او میگویند هایدگر متأخر؛ این خیلی معنا ندارد. ایگوی فروید تعریف خیلی خاصی دارد. من برای همین گفتم از اصطلاح والد و بالغ استفاده کنم که خودمان را خیلی به آن ایگو، به معنای فرویدیاش، محدود نکنیم. ایگوی فرویدی با خودآگاهی به طور کلی یکی نیست. این همان اختلافی است که بین قرائتهای لاکانی و قرائتهای سنتی فروید وجود دارد، دربارهٔ اینکه فروید چقدر روی زبان تأکید دارد. قرائت لاکانی اعتقادش این است که زبان از اول در اندیشهٔ فروید خیلی پررنگ بوده، و زبان، به عنوان چیزی که ابزار ایگو باشد، ابزاری است که در ناخودآگاه ما در واقع هست.
برتریهای تفکر سنتی و جهان افسونزده
من خواستم شروع این بحث را از اینجا انجام بدهم: برتریهایی که نوع تفکر سنتی دارد، یا حالا اگر بخواهید بگویید، از نظر اروپاییها تفکر قبل از سقراط. چون واقعاً اصلِ سقراط و ارسطو همیشه در اروپا بوده؛ فقط به نحوی با قدرت گرفتن مسیحیت در حالت کمون قرار گرفته و بعداً در دوران روشنگری دوباره همهجا را تسخیر کرد. و این ویژگی غرب است، ویژگی غرب در مقابل شرق. حداقل اگر شرق را به معنای این قسمت اسلامی هم نگاه کنید، آثار ارسطو را بعد از اینها که ترجمه میکنید میبینید که روی عدهای تأثیر گذاشته، ولی هیچوقت روح فلسفی و ارسطوییاش حاکم نشد. به هند و اینها هم که اصلاً نرسیده. شاید از هند به آنورتر این باشد که اصلاً آنها این فضای مسمومِ مثلاً تفکر ارسطویی را اصلاً احساس نکردند و همیشه در همان فضای سنتی با آن جنبههای مثبتش زندگی میکردند. الان دارم سعی میکنم آن جنبههای منفی دوران روشنگری را که همه خیلی با شیدایی از آن صحبت میکنند از دیدگاه یونگ بیان کنم. حالا یک جنبهٔ دیگر از ویژگیهای دوران روشنگری و دوران مدرن را سعی میکنم بیان کنم و بگویم که باز هم چیزی در جهان سنتی هست که از دیدگاه یونگ نسبت به جهان مدرن برتری پیدا میکند. این جهان مدرن به یک معنا جهان علمزده است. کسی اصطلاحی برای این چیزی که میخواهم بگویم وضع کرده که خیلی شهرت دارد: جهان مدرن جهان راززداییشده است. به هر حال دنیای سنتی دنیایی است که هنوز جغرافیا در آن کشف نشده. تعجب میکنید اگر برخی از متون حتی قرون هفدهم و هجدهم، حتی نوزدهم، را بخوانید و ببینید مثلاً گزارش رسیده که در یک جزیرهای غولهایی وجود دارند. مثلاً این افسانهٔ ساسکواچ: جاهایی ردپاهایی از یک انسان عظیمالجثه دیده شده. دنیای سنتی دنیایی است که جا برای توهم در آن وجود دارد. من میتوانم فکر کنم که فرشته وجود دارد، پری وجود دارد، در زیر دریا غول وجود دارد. یک بار سفرنامهٔ ناصرخسرو را میخواندم و برای من خیلی جالب بود که این حکیمِ عقلگرا، مثلاً از تمدن ما، چقدر از این چیزها نقل میکند. وقتی به مصر میرود، نقل میکند که اینجا میگویند هیولایی در دریا هست که گاهی مثلاً کشتیها را میخورد، از این حرفها؛ بعضیها میگویند ما دیدیم. من الان در دورانی زندگی میکنم که دیگر تقریباً همهٔ اعماق دریا را من از شبکهٔ ۴ دیدهام. میدانم هیولا وجود ندارد. جغرافیای مجهولی وجود ندارد. همه را از ماهوارهها عکسبرداری کردهاند. اگر تا چند سال قبل هم فکر میکردیم که شاید جایی هست که ندیدهایم، الان ماهوارهها آنقدر واضح عکس میگیرند که دیشهای ماهواره روی سقف خانههای شما هم در عکس میافتد؛ بعداً میآیند مثلاً جمع میکنند. این مکانیسمی است که عکسهای ماهوارهای در این حد دقت پیدا کردهاند. غولی در دنیا وجود ندارد. و تا قرن نوزدهم حتی معلوم نیست که خودشان میدانند که غولها وجود دارند یا ندارند. پری دریایی نیست، ولی ممکن بود باشد. ما چه میدانیم؟ به هر حال ممکن بود موجوداتی باشند که نصفشان انسان و نصفشان اسب است، اینطور که در افسانههای یونان هست، و اینکه نصفی از چیزی آدم باشد و نصفش دم ماهی داشته باشد؛ شاید وجود داشته باشد. ما از کجا میدانیم؟ ممکن است یک نفر دانشگاهی هم باشد در قرن نوزدهم و فکر کند شاید چنین موجودات عجیبی در جایی از دنیا زندگی میکنند. ما همهٔ جای دنیا را، آمریکا را، کشف کردیم، دور زمین را با کشتی رفتیم و خلاصه فکر میکردند در ماه ممکن است موجودات عجیبوغریبی زندگی کنند. یکی از اولین فیلمهای تاریخ سینما فیلمی بود به اسم «سفر به ماه» که ملییس ساخته، و تصور این است که آنجا رفتند، پیاده شدند و موجودات عجیبوغریبی آنجا زندگی میکنند.
راززدایی علمی و از دست رفتن پروجکشن
ما هم رفتیم؛ آنجا هم چیزی نبود. الان میدانیم در منظومهٔ شمسی هم چیزی نیست. حالا یک سری دیشهای خیلی بزرگ گذاشتهاند که علائم رادیویی از کهکشانهای دیگر را بگیرند. بالاخره در زمینی که ما زندگی میکنیم نه غولی هست، نه پریای هست، نه زیر زمین، نه روی هوا؛ چیزی نمانده که انگار ندیده باشیم. بنابراین توهم، تخیلات ما، بگذارید کلمهٔ توهم را به کار نبرم، تخیل ما خیلی جا برای کار کردن ندارد. حالا ببینید این را نگاه کنید. من در درون خودم، به عنوان یک انسان، عالمی دارم که دوست دارد اینها را پروجکت کند. در درون خودم دیو و غول و این چیزها دارم. تصویری از قهرمان دارم. اگر هیچچیز ندانم دربارهٔ این دنیا، ممکن است با موفقیت هرچه تمامتر آن آرکتایپ قهرمان خودم را حتی روی خورشید پروجکت کنم و بعد این خورشید برای من موجود جانداری بشود که بتوانم دربارهٔ آن اسطورههایی بگویم. وقتی تخیلم آزاد است، هنوز وارد دورانی نشدهام که رازی وجود ندارد، به راحتی میتوانم این محتوای ناخودآگاه خودم را پروجکت کنم. و از نظر یونگ توانایی این پروجکت کردن برای سلامت روانی انسان خیلی مهم است. یعنی من در واقع در دوران راززداییشده امکانی را دارم از دست میدهم. اگر در درون من غولی زندگی میکند، نمیتوانم این را با تخیل اینکه غولی در درون هست تفسیر کنم؛ این از جای دیگری سر درمیآورد. اگر در درون من، مثلاً فرض کنید، آنیمای من فرم پری دریایی به خودش گرفته، این تخیلاتی که پروجکشنهای درونروانی به بیرون بود تا حدی جا داشت و میتوانستم با آنها زندگی کنم، و از جایی اینها توسط راززداییای که توسط علم انجام گرفته سرکوب شدند. ما وارد دورانی شدهایم، دوران تفکر منطقی، دوران علم، علم به همین معنای مرسوم ساینس و اینها، که خیلی جا برای اینجور تخیلات باقی نگذاشته است. این از یک طرف خرافهزدایی است که خیلی خوب است؛ از یک طرف شما امکاناتی را دارید از دست میدهید.
این مثل آن ماجرایی است که یونگ میگوید. یونگ نمیگوید که شما حتماً باید مسیحیت را حفظ کنید؛ طرفداری نمیکند از اینکه مثلاً دین مسیح خوب است؛ چارهای ندارید غیر از اینکه مثلاً فرض کنید مردم را به دینداری دعوت کنید. ولی حرفش این است که نمیتوانید دین را کنار بگذارید و جانشینی برایش نیاورید. ماجرای مدرنیته فراتر از کنار گذاشتن کلیساست. امکانات پروجکشن را کلاً، چه سلفی که روی مسیح پروجکت شده بود و به دلیل نابود شدن مثلاً تصورات دینی این مسیر پروجکشن از بین رفت، چه آن مخلفات کوچولو مثل پری دریایی و اینها، همهٔ این پروجکشنها از بین رفت. یعنی مدرنیته انگار جایی برای ناخودآگاه باقی نگذاشت. حرف از این نیست که اگر پری دریایی از بین برود، تخیلِ پری دریایی من جای پروجکشن دیگری نمیتواند انجام بدهد. پیشنهاد یونگ این است، حرفش این است که مهمترین بخشی از فرهنگ، که نمادسازیهایی در آن انجام شده که باعث تقویت جنبههای ناخودآگاه میشود، دین است. اصلاً دین از نظر یونگ همین است. دین یک جور فرهنگ است که در اثر پروجکشن این چیزها در آن ممکن است پری دریایی نباشد، ولی یک جور موجودات ماورایی وجود دارند که در واقع منشأ ناخودآگاه دارند، و انسان با این اعتقادات به آرامشی میرسد، از این جهت که جا برای پروجکشنِ درون خودش پیدا میکند. این پروجکت شدن درون به بیرون مثل واسطهٔ خیلی خوبی برای آن سیر فرایند فردانیت است. اگر همهٔ این رشتهها را قطع کنید، آنطوری که ساینس این کار را انجام داده، یعنی هیچ راهی برای این تخیلات باقی نگذاشته، نه ماورای طبیعتی باقی گذاشته که پروجکشنهای دینی بتواند انجام بشود، نه جایی در درون باقی گذاشته که پری دریایی بتواند در آن زندگی کند. بنابراین هیچی نیست به غیر از همین اشیاء سادهای که الان خودمان میبینیم، و بشر نمیتواند اینگونه زندگی کند. بشر نمیتواند بدون اینکه آن آرکتایپ قهرمانیاش جایی پروجکت شده باشد، زندگی سالمی انجام بدهد. نمیتواند بدون پروجکشنِ سلف زندگی کند.
خطر پروجکشن زمینی و قهرمانسازی
اگر خدا را بردارید، مسیح را بردارید، همهٔ این نمادها و الگوهایی که اینگونه ساخته شدهاند را کنار بگذارید، بشر موجودی بیمار میشود. شما اینها را از بشر بگیرید، بشر میرود سراغ هیتلر؛ میرود یک قهرمان زمینی برای خودش پیدا میکند. هیچجوری نمیتوانید جلوی این پروجکشن را بگیرید؛ در همین چارچوب، همین میز و صندلی، پروجکشن انجام میشود، و این خیلی خطرناکتر از این است که سلف را روی مسیح پروجکت کنید، حتی اگر مسیح وجود نداشته باشد. حرف یونگ اصلاً این نیست که مسیح خوب است یا بد، وجود داشته یا نه. موضوع این است که مسیح مکان ایدهآلی برای پروجکشن است؛ بشر هر ویژگیای را که خوب بوده به مسیح داده، تا چیزی بیرونی داشته باشد که من سلف را روی آن پروجکت کنم. و همهٔ اینها را اگر کنار بگذارید، همین میز و صندلی میشوند؛ حالا یکیشان جای پری دریایی را میگیرد، یک نفر آدم هم پیدا میشود که جای مسیح را میگیرد؛ و وای به حال بشر که مثلاً سلفش را روی هیتلر، موسولینی یا مثلاً آدم زمینی دیگری پروجکت کند که حالا اغراضی هم دارد و از اینکه تبدیل به قهرمان شده استفاده میکند؛ تبدیل به موجودی شده که آدمها دارند این عطش درونی خودشان را با او خنثی میکنند. بنابراین آن جنبهٔ قهرمانانهٔ علم که خرافهها را از بین برد و راززدایی کرد، هم از نظر یونگ مشکلزاست؛ نه اینکه علم چیز بدی است، بلکه اینکه شما تحولی را به وجود آوردهاید بدون اینکه زمینهسازیهای کافی برای آرامش بشر را انجام بدهید. هم کلیسا مرجعیتش را از دست داده، هم آن به اصطلاح تخیلات و داستانهای شبهاسطورهای قرون وسطایی اهمیت و ارزش خودشان را از دست دادهاند.
بنابراین به معنای واقعی کلمه وارد دوران منطقی خشکی شدیم. یعنی آن ایدهآل دوران روشنگری به نوعی تحقق پیدا کرده: ما داریم انسانها را در دوران مدرن دعوت میکنیم که با یک بخش کوچکی، با آن جزیرهٔ خودشان، زندگی کنند و کاری به بقیهٔ اقیانوس نداشته باشند، و این تحقق پیدا کرده. یعنی ما به مدرسه میرویم، اینگونه آموزش میبینیم و یاد میگیریم که همهٔ این تخیلات مثبت و منفیای را که وجود داشته یککاسه بریزیم دور و بعد یکدفعه از یک نقطهٔ صفر، انگار با تفکر منطقی، چیزی بسازیم؛ و اینها برای بشر قابل تحمل نبوده و نیست. اینها چیزهایی است که از نظر یونگ اصلاً عاملهای بیماری روانیاند. شما امکانات پروجکشن را بگیرید؛ پروجکشنهای غلط انجام میشود؛ طرف آنیمای خودش را به جای اینکه روی یک زن پروجکت کند، روی مثلاً فرض کنید یک موجودی، روی میز و صندلی، پروجکت میکند. بعد آنیما، که چیزی است که در درون هست، با پروجکشن روی صندلی، هرقدر هم شما بخواهید درس بگیرید که به جای آنیما مثلاً از صندلی استفاده کنید، این چیز آرامشبخشی نیست؛ این جای آن را نمیگیرد. بگذارید بیشتر از این توضیح ندهم. میخواهم بگویم آن مثبتترین نکتهٔ مدرنیته، که ساینس است، هم از نظر یونگ کمی بویی میدهد، خلاصه ایرادی دارد؛ چه برسد به آن قسمتهایی که مثلاً فرض کنید جنبههای سیاسی و اجتماعیاش کمی افراطی بوده که دوران مدرن به وجود آمده. به هر حال دوران مدرن ویژگیاش رفتن به سمت یک جور ایگو است، ایگویی که با سلف متحد نشده، یک ایگوی خیلی مقدماتی، و امید زیاد بستن به چنین تحولی. بگذارید باز از ویژگیهایی که خیلی به یونگ مربوط نیست تا نقطهای بگویم، چون میخواهیم بحثمان را کمی به مسائل مربوط به هنر ببریم: ویژگیهای مثبت روشنگری را فراموش نکنیم؛ دارد در مقابل سنتهای سیاه قرون وسطایی قیام میکند. اینکه چنین اتفاقی در دنیا افتاده اتفاق منفیای نیست.
اومانیسم و مرکزیت انسان
میتوانیم بگوییم که یک جور سادهانگاری دربارهٔ روان انسان اتفاق افتاده است. اینگونه هم نیست که، نمیدانم، یونگ دیدگاه خیلی سیاهی داشته باشد، مثل بعضی از این آدمهای پستمدرن که حرفهای شبیهی میزنند و حرفشان این است که هیچ راهی هم برای برگشتن وجود ندارد؛ تمام شد؛ اصلاً بشر به آخر خط رسیده. یونگ اصلاً اینشکلی نیست. یونگ حتی حرف از بازگشت، مثلاً به یک سری چیزهای سنتی، میزند؛ هر آدمی از نظر یونگ همین الان هم امکان شروع کردن فرایند فردانیت را دارد. اینشکلی نیست که بگوییم به ناامیدی رسیدهایم و، نمیدانم، وضع جامعه اینشکلی شده است. من خیلی مختصر میخواهم به چیزهایی از جامعهٔ دوران مدرن اشاره کنم. حرفی که خیلی احتمالاً شنیدهاید، اگر دربارهٔ این چیزها مطالعه کرده باشید، این است که اومانیسم جزو ویژگیهای دوران مدرن است. مثلاً میگویند انسان خدا را از مرکز برداشته و خودش در مرکز نشسته. انسان مرکز همهچیز شده: ارزشگذاری میکند، حکم میکند، حقیقت را کشف میکند. میگویند این جملهٔ معروف دکارت که «من میاندیشم پس هستم» اصلِ این نقطه است، این مرکزیت پیدا کردنِ من. اصلاً منم که دارم اینجا انگار حقیقت را کشف میکنم؛ یعنی من مفعول نیستم، فاعلم. من در مرکز قرار گرفتهام؛ جهان دارد در من انعکاس پیدا میکند و به هر حال من تعیین میکنم که چه چیزی ارزش دارد و چه چیزی ارزش ندارد. در واقع نه من، عقل من تعیین میکند. این عقل در قرون وسطی ممکن است به نحوی جنبهٔ الهی داشته باشد، ولی در دوران مدرن دیگر جنبهٔ الهی هم ندارد؛ یک چیز خیلی ملموستر و انسانیتر است. این نکتهای است که خیلی احتمالاً شنیدهاید؛ یکی از ویژگیهای دوران مدرن واقعاً همین است: دوران اومانیسم؛ انسان ارزشگذاری میکند، انسان در مرکز همهچیز است. حالا اگر یک جور دیگری نگاه کنید، این مسئلهٔ در مرکز قرار گرفتن انسان، مرکزیت انسان، عواقبی داشته. عواقبش این است که همینطور که به این سیر دوران مدرن تا الان نگاه میکنید، این به مرکز آمدن انسان عامل پوشیده شدن حقیقت است؛ به این معنا که اگر به تفکرات قدیمی نگاه کنید، به طور مداوم جهانی در بیرون هست و انگار بدون واسطه دارد به درون من میآید.
سوبژکتیویته، ذهن و فاصله از جهان
به طور مداوم تأکید بشر روی این مدیوم دارد بیشتر میشود. ذهن من که این جهان را دارد میشناسد موضوعیت پیدا میکند. یعنی آن تصور خامی که انگار آینهای در درون من هست که جهان در آن منعکس میشود، روزبهروز دارد کمرنگتر میشود. من با واسطهٔ ذهن خودم است که دارم جهان را میشناسم و این میتواند اصولاً منعکسکنندهٔ جهان نباشد. یک مرحله آنورتر میخواهم به این اشاره کنم که اصلاً موضوعِ شناخت از جهان منتقل میشود به موضوعِ شناختن این ذهن، مثل تحول خیلی واضحی که در کانت و بعداً در پدیدارشناسی هوسرل اتفاق میافتد. اصلاً انگار من دیگر با جهان ارتباط ندارم؛ من ذهن خودم را دارم میشناسم. من دنیا را که نمیبینم؛ من تصاویری را میبینم که در ذهن من منعکس شده. اصلاً دنیا چیزی است، یک علامت سؤال بزرگ است آن بیرون. من کاری به آن آبجکت، به آن معنا، ندارم. خیلی دیدگاهها سوبژکتیو میشود. از آنور، مثلاً فرض کنید، دارم سعی میکنم این را به اینجا برسانم که شما این را ببینید که ذهنیت همراه با فرهنگ و همراه با زبان دارد رشد میکند و نه تنها عامل کشف حقیقت نیست، بلکه دارد به نحوی تبدیل به پردهای میشود که جلوی کشف حقیقت را میگیرد. یعنی ما الان در دنیایی زندگی میکنیم. اولش تصور خیلی قدیمیای که گفتم این بود که شناخت مثل انعکاسِ چیزی از بیرون در درون من است، در آینهای که اگر صاف باشد همهچیز را نشان میدهد. اتفاقاً تصور عرفانی، و مخصوصاً تفکر دینی در ادیان ابراهیمی، این است که انسان همهٔ حقیقت را میتواند کشف کند. آینهٔ انسان طوری ساخته شده که دقیقاً خداوند را با همهٔ صفات و مثلاً اسمای خودش میتواند کشف کند. این تصور دوران سنتی را در ذهنتان داشته باشید. حالا بیایید به دوران پستمدرن نگاه کنید که اصلاً انسان انگار در حال کشف جهان نیست؛ در حال پالایش و به هم زدن همین فرهنگی است که خودش درست کرده. یعنی دیگر من دنبال این نیستم که انگار چیزی در بیرون کشف کنم. شما مثلاً به هنر پستمدرن نگاه کنید. هنر پستمدرن این نیست که شما احساس واقعیای را که از جهان به شما دست داده بیان کنید؛ بلکه انواع چیزهای جالبی را که در کارهای هنرمندهای دیگر دیدهاید میتوانید با همدیگر تلفیق کنید و چیزی درست کنید. من این رفتن به سمت سابجکتیویتی را اینگونه میخواهم بگویم: از آن روز اول انگار دنیایی هست، من دارم این را کشف میکنم و بیان میکنم؛ بعد کمکم متوجه میشوم که یک ذهن اینجا حائل است؛ کنجکاوی میآید روی این قسمتِ واسطه؛ و بعد هم کمکم ادامه پیدا میکند و متوجه میشوم که محصولات این ذهن را دارم مینویسم. هنری نیست که حس خودم را از عالم خارج بگیرم و بیان کنم؛ همینجا دارم یک سری فیلم نگاه میکنم، این فیلمها را با همدیگر تلفیق میکنم، چیزی درست میکنم؛ دارم کتاب میخوانم، محصولات؛ یعنی انگار موضوع مطالعهٔ من جهان نیست، فرهنگ است.
حصار فرهنگ و بازنمایی بهجای طبیعت
ریپرزنتیشنِ جهان است که موضوع مطالعه است. اصلاً انگار یادمان رفته که برای چه فرهنگ درست کردیم و داشتیم چیزی را آن بیرون میشناختیم. کاملاً دور خودمان کمکم حصاری کشیدهایم؛ اصلاً اینقدر کتاب نوشتیم، این کتابها را هی چیدیم، دیگر اصلاً آن بیرون دیده نمیشود؛ همین کتابها را میبینیم، آثار هنری را؛ در فرهنگ داریم زندگی میکنیم، نه در طبیعت. ارتباط انسان، این ایدههایی که حالا انواع و اقسام بیان مختلفش در دهههای اخیر به وجود آمده، مثلاً بودریار، آن بحثی که دربارهٔ دنیای مجازی مطرح میکند، و این خیلی شیوع پیدا کرده. الان دیگر واقعاً بردن اسم بودریار لازم نیست. هر جایی که بحثهای پستمدرنیستی هست، یکی از مؤلفههای جهان پستمدرن این است که ما در واقع اصلاً در دنیا زندگی نمیکنیم، در دنیای مجازی هستیم. مخصوصاً از وقتی که اینترنت به وجود آمده و، نمیدانم، بازیهای کامپیوتری، آدم از بدو تولدش اصلاً یک جای دیگر دارد زندگی میکند؛ اصلاً دیگر این کاری به طبیعت ندارد. یک جوک هست که میگویند چرا در کامپیوتر ساینس، این کامپیوتر ساینتیستها این درختها را از بالا میکشند؛ ریشه را بالا میگذارند و بعداً وقتی میخواهند درخت باینری بکشند میآیند پایین. جوابش این است که اینها اصلاً درختی ندیدهاند؛ اینها فقط پشت کامپیوتر نشستهاند و نمیدانند ریشهٔ درخت پایین است. اینها همین درختها را در کتابها دیدهاند که ریشهاش بالا بوده؛ حالا از یک جایی یک نفر اینگونه کشیده. تصورشان از درخت همین است. بنابراین سؤال برایشان پیش نمیآید که ریشه چرا بالاست یا پایین. ما تقریباً اینگونه شدهایم؛ وارد دنیایی شدیم که ارتباطمان با واقعیت به یک معنا خیلی کم شده است. در این محصولات فرهنگی خودمان داریم زندگی میکنیم و ریپرزنتیشنهای خودمان را دوباره داریم ریریپرزنتیشن میکنیم و وارد دورانی شدیم که از آن مبدئی که بودیم فاصله گرفتهایم. و این، اگر ریشههایش را نگاه کنید، واقعاً برمیگردد به دوران روشنگری. اینگونه نیست که بگوییم اتفاقی ۱۰ سال پیش افتاده، دوران ارتباطات و این حرفهاست؛ اینها به شدت سابقه دارد. همان جایی که دکارت آن جملهاش را گفت، یک جور به این سمت رفت. انسان در محور شد، فرهنگ در مرکز قرار گرفت؛ نه به عنوان واسطهای که ما جهان را ببینیم، خود فرهنگ موضوعیت پیدا کرد.
منظورم الان واقعاً جنبههای شناختی است. منظورم این نیست که آن جنبهای که شما میگویید وجود ندارد؛ اتفاقاً ما حتی طبیعت را تغییر شکل میدهیم. اگر شما یک روز هم بخواهید بروید پارک، مثلاً یک سری شمشاد آنجا هست که به شکل، نمیدانم، یوز درآمدهاند؛ میبینید یعنی چیز طبیعی آنجا وجود ندارد. در واقع تارکوفسکی، در یکی از فیلمهایش که یادم نیست چه فیلمی است، فکر کنم «ایثار»ش که آخرین فیلمش است، «ایثار» فکر میکنم، یک نفر داستانی نقل میکند؛ میگوید مادرش مریض بوده و به دلیل بیماری مادرش به آنجا میرفته؛ مدتها بود در این باغخانه رسیدگی نشده بود و خیلی علف هرز شده بود و باغ درهموبرهم بود. یک روزی تصمیم میگیرد که باغ را مرتب کند و میرود همهٔ علفها را میکند و فلان و اینها؛ خلاصه کارش که تمام میشود، میآید به باغ نگاه میکند و خیلی غمگین میشود و احساس میکند که چیزی از بین رفته. من واقعاً یادم نیست «ایثار» باشد. کلاً شبیه اینجور داستانهای کوتاهی است که در تارکوفسکی هست؛ فکر میکنم اینطور است، یا شاید «استاکر»، این دو سه تا فیلم آخرش. این جمله را میگوید: «متوجه شدی روح باغ را از این برد». من بروم این باغ و مثلاً، نمیدانم، همهٔ علفهایش را بکنم و درختهایش را هرس کنم و گلها را اینگونه بکنم؛ این زیادی تغییر شکل دادن طبیعت هم یک حالت مرض دارد. اصلاً ما انگار بیماریای پیدا کردهایم که نمیخواهیم با چیزی که طبیعی است سروکار داشته باشیم. هر چیزی را کمی دوست داریم تغییر شکل بدهیم؛ یعنی لوبیا را همینجوری خیلی دوست نداریم بخوریم؛ کنسروش کنیم، در قوطی باشد. دنیای سرمایهداری، جدا از این تحولات فرهنگی که حالا جنبههای روبنایی داشت، دنیای تغییر دادن همهچیز است؛ کالا کردن همهچیز است. بنابراین درخت خودش خوب نیست؛ درختی که تغییر شکل یافته خوب است؛ درختی که ارزش افزودهای از آن درنمیآید. باید کمی تغییرش بدهم. لوبیاها را باید بکنم، کاری روی آنها انجام بدهم، پروسس کنم که بتوانم با قیمتی که میخواهم بفروشم. بعداً هم روی آن تبلیغات کنم که مردم این را بخرند و احساس کنند که چیز خوشمزهتری از آن لوبیای اولی دارند میخورند؛ مخصوصاً به دلیل اینکه روی این علامتی زدهاند که نوشته «نیو»؛ تا حالا کسی از اینجور لوبیا نخورده مثلاً. این خیلی مهم است.
یعنی چه که دنیا اصالت خودش را از دست داده؟ اینها از آن حرفهایی است که در این دورههای پستمدرن میزنند. من کلاً معتقدم این جملهای که شما گفتید کلاً فاقد معناست. یعنی چه؟ من نمیخواهم بحث خیلی طرف بشود؛ توضیح بدهید یعنی چه دنیای بیرون اصالت نداشته؟ این همین مشکلی است که دوران مدرن به وجود آورده. اصلاً اینکه اصالت خودش را از دست میدهد، این واژهٔ اصالت به نحوی واژهٔ معناداری نیست، به نظر من. به کار بردنش دربارهٔ دنیا و اینها؛ اینها تغییر و تحولاتی است که در فرهنگ بشر پیش آمده. اتفاقی در دنیا نیفتاده؛ اتفاقی در بشر افتاده که اینگونه دارد نگاه میکند. یعنی آبجکتها انگار خیلی مورد توجه نیستند؛ تصویرش در ذهن مورد توجه است. این چیز قابل اجتنابی نبوده. هیچ اتفاقی در دنیا نیفتاده. فقط مسئله این است که فرهنگ غرب اصولاً، حالا بهغیر از بعضی از این متفکران پستمدرن، این تغییر و تحول و این مثلاً در پرانتز قرار گرفتن جهان و اصالت پیدا کردن ذهن، توجه بیشتر به ذهن و فرهنگ را مثبت نگاه میکنند، و حالا من دارم میگویم که در دیدگاه یونگی این اتفاق مثبتی نیست و اتفاق غیرقابل اجتنابی هم نیست. اینها تحولات فرهنگی بشر است؛ میتوانست اینگونه نشود. بنابراین ما در دوران رشد سرطانی فرهنگ قرار داریم که اینها برمیگردد در واقع به همان دوران. شما وقتی منبع الهام را از بشر بگیرید، یعنی شناخت، از یک دیدگاه یونگی انگار یعنی وصل شدن به یک منبع الهام درونی؛ و زبان و کلام و فرهنگ انگار در حالت طبیعی باید بیانگر چیزهایی باشند، معانی و الهاماتی که از درون دارد میآید. انگار من کشفی میکنم و این را بیان میکنم. حالا اگر شما ایگو را، قبل از اینکه آن فرایندها اتفاق بیفتد، همینجوری بگیرید، این ایگوی خالی، که من میگویم مثل یک پروسسور است، مثل اینکه فکر کنید کامپیوتری که میتواند یک سری محاسبه انجام بدهد؛ این را بگیرید مبنا، بدون اینکه دادههای واقعی به آن داده شود؛ این فقط همینجوری دارد کار میکند و پروسس میکند؛ طبیعی است که به حقیقت نمیرسد و اتفاقی که میافتد این است که انواع و اقسام چیزها بیان میشود. نمیدانم؛ ما آن ارتباطی که از درون با حقیقت، با بیرون، داشتیم در واقع قطع شده و حالا این پروسسور دارد یک عالم گزاره درست میکند. این گزارهها پشتشان به جایی وصل نیست. مثلاً فرض کنید اگر در دوران مثلاً سنتی واقعاً یک آدمی، یک شاعری وقتی شعر میگفت، تحت تأثیر الهامی شعر میگفت؛ شاعر دوران مدرن اصولاً تحت تأثیر الهام، به معنای اینکه وصل شده به حقیقتی، شعر نمیگوید، بلکه خیلی فرمال شعر میگوید. روی کاغذ دارد شعر میگوید. حتی شاید هیچ احساسی نداشته باشد. یا اگر احساسی دارد، این احساس نتیجهٔ وصل شدن به جایی خیلی دور نیست: صبح شعری خوانده، احساسی را تجربه کرده، حالا دارد کمی پروسسش میکند، چیز مشابهش را میگوید.
مدرنیته و پستمدرنیته در برابر مدرنیسم
همهچیز در واقع به نحوی خیلی به سطح آمده است. من این توضیحاتی را که دنیای سرمایهداری را عامل به سطح آمدن همهچیز میدانند خیلی دوست دارم، ولی الان به آنها اشاره نمیکنم؛ قرار شد که دربارهٔ زیربناهای، نمیدانم، اقتصادی و اینها خیلی حرف نزنم. این بحثهایی که من الان اینجا گفتم، اگر بخواهیم واژهای بیان کنیم، دربارهٔ مدرنیته و پستمدرنیته است، نه دربارهٔ مدرنیسم و پستمدرنیسم. مدرنیسم معمولاً یک جور جنبش هنری در دل مدرنیته است؛ مدرنیته آن حالوهوای اجتماعی و سیاسی و فرهنگی است که به وجود آمده. وقتی شما مدرنیسم میشنوید، مدرنیسم یک جنبش هنری است، بیشتر در واقع متعلق به قرن بیستم: اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم. مثلاً فرض کنید در معماری، معماری مدرن داریم. وقتی میگوییم معماری مدرن، در مقابل معماری سنتی نیست. منظور در هنر، وقتی میگوییم معماری مدرن، یعنی معماری اوایل قرن بیستم تا حتی دههٔ ۶۰. این معماری مدرن و داستان مدرن یا مثلاً سینمای مدرن، هرچند حالا سینمای مدرن کمی شاید واژهٔ خوبی باشد؛ سینما کلاً خودش هنر مدرن است به یک معنا. ولی مثلاً کوبیسم جزو نهضتهای نقاشی مدرن است؛ یا مثلاً فرض کنید در ادبیات، آدمهایی مثل James Joyce یا Faulkner آدمهای مدرن هستند و داستان مدرن مینویسند. بنابراین کمی اینجا ابهامی وجود دارد: وقتی از پستمدرنیته صحبت میکنیم، پستمدرنیته در مقابل مدرنیته است، و مدرنیته چیزی است که حداقل ۳۰۰، ۴۰۰ سال سابقه دارد. ولی وقتی از پستمدرنیسم در هنر صحبت میکنیم، این معمولاً در مقابل مدرنیسم قرار میگیرد، به عنوان اصطلاحی که مدرنیسم چیز خیلی متأخری است؛ در واقع هنرِ زاییدهشده در انتهای دوران مدرنیته. چه ویژگیهایی دارد هنر مدرنیستی؟ هنر مدرنیستی خیلی فرمال است؛ به شدت. شما انتظار دارید از مدرنیته چه جور هنری تولید شود؟ فکر میکنم دقیقاً انتظار دارید آن چیزی را تولید کند، اگر مدرنیته را خوب درک کرده باشید، که ما به آن میگوییم هنر مدرنیستی، هنر مدرن. اولاً هنر مدرن به شدت متوجه خودش است؛ یعنی خودِ آن ابزارهای بیانی برایش مهم است؛ یعنی فرم اهمیتش برایش بیشتر از محتواست. این نتیجهٔ طبیعی سیر مدرنیته است که به چنین هنری برسد: هنری که در واقع به خودِ آن مدیوم بیشتر از هر چیزی دارد فکر میکند. اینکه چه بیان کند و چه بگوید در پرانتز قرار داده شده است و اینکه چگونه بیان کند اصل است.
زوال دانای کل و روایت متکثر
بازی کردن با فرمها در هنر مدرنیستی در واقع حالت اساسی دارد. اگر مثلاً به ادبیات مدرن، به داستانسرایی مدرن، نگاه کنید، مثلاً آدمی مثل فاکنر، ویژگی خیلی روشنش این است که برای اولین بار میبینید دانای کلِ راوی، راویِ دانای کل، این سومشخصی که روایت میکند، کمکم از بین میرود. این در داستان مدرن خیلی تدریجی، در طول تاریخ ادبیات، اتفاق افتاده است؛ ولی واقعاً مثلاً در آدمی مثل فاکنر اصلاً یک ناظر وجود ندارد، یک راوی وجود ندارد؛ چند تا راوی وجود دارد و شما از برآیند چیزهایی که از راویهای مختلف میشنوید چیزی را درک میکنید. اولش در فرهنگ سنتی یک دانای کل، به معنای واقعی کلمه، اصلاً یک خداست. در دوران ابتدایی مدرنیته انسان جای این خدا را میگیرد، و انتظار دارید که بعد از مدتی این انسان هم تعدد پیدا کند، یعنی اصلاً وحدت خودش را از دست بدهد، به خاطر اینکه دانای کل نیست. مشکلی که پیش میآید این است که وقتی انسان را جای خدا مینشانید، واضح است که این انسان دانای کل خوبی نیست. مثلاً اگر داستان تولستوی را، به عنوان آدمی نسبتاً متأخر، نگاه کنید، داستانگوی خیلی بزرگی است؛ تولستوی وقتی دارد روایت میکند، میداند و به شما میگوید که در دل آدمها، آدمها به چه دارند فکر میکنند. و این خیلی عجیب است؛ واقعاً حالت نشستنِ جای خداست. روایتی را میشنوید از یک حقیقت، از اتفاقهایی که افتاده، بهعلاوهٔ احساسهای درونی آدمهای مختلف؛ و شما در هنر مدرنیستی میبینید که این را کمکم کنار میگذارد. کسی که دارد داستان مینویسد، خیلی بیشتر در واقع در موضع نادان، نادانِ کل، قرار میگیرد؛ یعنی همهچیز را نمیداند و چیزهایی را برای شما میگوید؛ گاهی برای اینکه بیشتر بفهمید، از دید چند نفر میتواند روایت کند. بنابراین تحول مثبتی اینجا وجود دارد: انسان دستکم، اگر من آدمی هستم که دارم روایت میکنم و دیگر به دانای کل به معنای واقعیاش اعتقادی ندارم، باز دستکم محدودیتهای خودم را به نحوی بیان میکنم.
هنر پستمدرن ادامه هنر مدرن
هنر مدرنیستی هنر تکثرگراست. همهٔ این ویژگیهایی که من دارم میگویم در هنر پستمدرن هم هست؛ یعنی هنر پستمدرن آنقدر با هنر مدرن فاصله ندارد که پستمدرنیته با مدرنیته فاصله دارد. هنر پستمدرن دقیقاً به نحوی جانشین است، ادامهٔ طبیعی، با تفاوتهای جزئی نسبت به تحولات هنری در ابتدای قرن بیستم. این تحولات شامل فرمالیسم خیلی زیاد است، شامل همین مثلاً تکثرگرایی به معنای روایت کردن از پایین، نه روایت کردن از بالا، حالا چه در ادبیات، چه در شعر، چه در سینما، همهجا. اتفاقاً حالا اسم تولستوی را هم بردند؛ تولستوی نویسندهٔ بزرگی است. خیلی از آدمها الان حوصله ندارند مثلاً جنگ و صلح را بخوانند؛ آدمهایی که سلیقهٔ مدرن پیدا کردهاند، دقیقاً اذیتشان میکند. خودِ من را هم واقعاً اذیت میکند. من هم تا حالا جنگ و صلح را نتوانستهام بخوانم؛ هیچوقت شروع نکردهام به خواندن چنین کتابی اینقدر بزرگ. و آن قسمتهایی هم که خواندهام برای من خیلی «دارک» است. مثلاً سبک نگاه تولستوی حتی اینطور است که با خواننده حرف میزند؛ میگوید مثلاً «خوانندهٔ عزیز، حالا شما فکر میکنید این چه کار باید بکند؟» این را که اصلاً نمیتوانم تحمل کنم: نویسنده یکدفعه بیاید به من چنین حرفی بزند و بعد من باید لابد جوابش را هم بدهم. به نظرم حالا بهتر است که هلن مثلاً این کار را بکند. یک چیزی از تولستوی یک بار خواندهام که داستان نیست و قانعکنندهترین چیزی است که از تولستوی خواندهام، که قانع میشوم واقعاً این آدم نابغه است. داستانهای کوتاه و اینهایش هم که فوقالعاده است؛ داستانی دارد به اسم «مرگ ایوان ایلیچ»؛ از جنگ و صلح هم به نظر من بهتر است. و این پیشرفته است؛ تولستوی ادبیات خیلی خیلی پیشرفتهای دارد، داستانگوی پیشرفتهای است. جنگ و صلحش به دلیل محتوایش شهرت دارد، ولی واقعاً داستانهای کوتاهش، بعضیهایشان، واقعاً شاهکارند. این نوشتهای که من از او خواندهام، نوشتهای است که اصلاً نمیدانم از چه نوعی است؛ نمیدانم کجا مثلاً بتوانم پیدایش کنم. ترجمهٔ فارسیاش را در جزوهٔ کوچکی خواندم؛ مقالهای است دربارهٔ تأثیر سینما روی ادبیات.
تأثیر سینما بر ادبیات قرن بیستم
حالا تاریخ مقاله را که نگاه میکنید، فکر کنم مثلاً ۱۹۱۵ است، وقتی که هنوز سینمایی وجود ندارد اصلاً. با چنان شور و حرارتی نوشته و پیشگویی کرده که سینما ادبیات را متحول میکند و به چه چیزی تبدیل میکند. هرچه از تأثیرات ادبیات قرن بیستم که تحت تأثیر سینما به وجود آمده، تولستوی اینجا نوشته. اصلاً باورکردنی نیست که این آدم چقدر بینش ادبی دارد؛ یکی دو تا فیلم دیده و متوجه شده که سینما ادبیات را به جای دیگری میکشاند. یعنی از این به بعد مردم چیز دیگری خواهند نوشت. یعنی اگر من الان نمیتوانستم، باید با خواننده میگفتم «خوانندهٔ عزیز، حالا فکر میکنی این باید چه کار بکند؟» ولی آدمی که ذهنش با فیلم دیدن عادت کرده باشد، تولستوی احساس میکند که میشود به نحوی ادبیات دیگری به او عرضه کرد و اذیت نشود و بفهمد. یعنی این پیچیدگی ادبیات را پیشگویی کرده، و این اتفاقهایی که در ادبیات افتاده خیلی تحت تأثیر سینما بوده است. اصلاً ادبیات مدرن مثل، در واقع، فیلمنامه است. همانطور که یک فیلمنامهنویس حق ندارد دربارهٔ چیزهایی که شخصیتهای سینمایی دارند فکر میکنند بنویسد، این روشهای کمی احمقانه که گاهی صدای درون ذهن در سینما شنیده میشود منسوخ شده؛ حالا اگر یک موقعی هم کسی این کار را میکرده، شما کمتر میبینید کسی صدای فکرش در فیلم بیاید. شما در سینما به چه چیزی حق دارید بنویسید؟ آن چیزی که روی پرده قابل نمایش باشد. ادبیات اینگونه شده؛ داستانها را طوری مینویسند در حدی که آدمها بتوانند ببینند. شما باید بفهمید که در درون او چه گذشت و به چه فکر کرد که این کار را کرد. یعنی باید آنقدر صحنه را خوب بنویسی که آدمها بفهمند این طرف چه احساسی داشته، به چه فکر میکرده، چرا این کار را کرده؛ نه اینکه برای خواننده توضیح بدهی، مثلاً «این یارو این کار را کرد به خاطر اینکه عصبانی بود». کاری بکند که من بفهمم عصبانی است؛ مثلاً از کجایش بفهمم؟ کافی است دیالوگش طوری باشد که عصبانیت هم در آن وجود داشته باشد. و ادبیات اینگونه است که نمیتوانید حساب کنید لحن بیان دیالوگ، آنطور که در سینما هست، در نوشته وجود دارد. بنابراین نوشتن یک دیالوگ داستانی کمی پیچیدهتر و سختتر هم میشود، و فکر میکنم تمام قرن بیستم یک جور پالایش ادبیات است برای رفتن به سمت نمایشیتر شدن، به جای اینکه مثلاً یک دانای کل وجود داشته باشد؛ من یکطوری روایت میکنم که چیزی را که اینجا هست دارم میبینم.
ویژگیهای هنر مدرن و پستمدرن محتوایی هم هست. مثلاً فرض کنید این حالت کولاژ پیدا کردن از درون هنر مدرن شروع میشود و در پستمدرن هم وجود دارد: چیزهای نامتجانس را کنار همدیگر گذاشتن. بگذارید از همینجا، برای اینکه چیزی روانکاوانه گفته باشم، فقط به توصیف بعضی از ویژگیها اکتفا نکنم. چه چیزی از نظر روانی به انسان وحدت میدهد؟ به روان انسان: سلف. شما بیایید یک جور فرهنگی درست کنید که در آن سلف حذف شود. میخواهم بگویم اگر شما از این بپرسید که انسان دوران روشنگری بدون فرایند فردانیت به چه میرسد، به موضعی درهمگسیخته میرسد؛ درهمگسیخته فکر میکند، درهمگسیخته احساس میکند و کمکم یاد میگیرد که این درهمگسیختگی را بیان کند. اصلاً هنر مدرنیستی هنرِ بدون انسجام است؛ کولاژ در آن وجود دارد.
انسجام، گسیختگی و تفاوت غصه مدرن و پستمدرن
هنرمند این چیزهایی را کنار همدیگر میگذارد که مستحکم نیست. میگویند فرق بین هنر مدرنیستی و پستمدرنیستی از نظر کولاژ و عدم انسجام این است که هنرمندِ مدرنیست بدون انسجام بیان میکند و عدم انسجام را بیان میکند و از عدم انسجام غصه میخورد. یک فرق هنر پستمدرن این است که دیگر غصه نمیخورد. یعنی کلاً هنر پستمدرن، پستمدرن در یک کلام، ویژگیهای هنر مدرن را دارد بدون هیچجور غصه خوردنی. مثلاً فرض کنید ویرجینیا وولف غصه میخورد وقتی دارد داستانهایش را مینویسد، که یک جور گسیختگیهایی را دارد بیان میکند؛ اصلاً محتوا هم بیان گسیختگیهاست. هنر پستمدرن غصهای نمیخورد؛ مثل اینکه عادت کرده. اصلاً ما موجوداتی اصلاً گسیختهایم. اصلاً کی میگوید که روان انسان باید وحدت داشته باشد؟ کی میگوید انسان باید حالت وحدت داشته باشد؟ انسان موجودی اصلاً گسیخته است؛ هنرِ موجودی اصلاً گسیخته هم همین است. در واقع در دوران پستمدرن هنرمند میتواند به گذشتهٔ خودش نگاه کند، به گذشتهٔ بشر، و بگوید که آن احساس وحدت و آن حرفهایی که میزنند که هنر باید انسجام داشته باشد و اثر هنری باید اینگونه باشد، اینها تهمت است. واقعیت این است که انسان موجودی اصلاً گسیخته است؛ بنابراین هنر هم هیچجور لزومی ندارد که اصلاً گسیختگی را پنهان کند. مثل اینکه ما خودمان را فریب میدادیم که موجود منسجمی هستیم و سعی میکردیم خودمان را گول بزنیم و آثار هنریای که وحدت داشته باشند تولید کنیم. حالا چرا خودمان را گول بزنیم؟ ما این موجودات اصلاً گسیختهای هستیم؛ غصه هم نمیخوریم اصلاً. این تحولات به این سمت میرود که شما به نحوی انگار آن ویژگیهای روانی درون خودتان را انکار کردهاید، پروجکشنها را انجام ندادهاید، فرایند فرافکنی را هم طی نکردهاید؛ بنابراین به معنای واقعی کلمه انسان مدرن انسانِ اصلاً گسیختهای است که تا جایی از اینکه اصلاً گسیخته است خجالت میکشد. کمی که میگذرد، مسئله اینگونه است: شما اولش اگر حس بدی داشته باشید خجالت میکشید، بعد یک مدتی به آن عادت میکنید، بعد ایگوی ما چه کار میکند؟ همهٔ این چیزها را توجیه میکند. یعنی من تفکراتی تولید میکنم، فرهنگی تولید میکنم که حالا اصلاً گسیختگی دیگر خجالتآور نیست؛ و نهایت افتخار، آثاری تولید میکنم که هیچجور وحدتی در آن نیست، بلکه سعی میکنم وحدتی در آن نباشد. و این تفاوت بین دوران مثلاً پستمدرن با دوران مدرن در هنر است. دوران مدرن حس بدی دارد. مثلاً تی. اس. الیوت با احساس بدی شعر میگوید و از این گسیختگیها حرف میزند، در حالی که شاعر پستمدرن دیگر آن احساس بد را ندارد؛ همان حرفها را میزند ولی به نحوی انگار چیز جالبی کشف کرده و دارد این حرفها را میزند. غصهای ندارد از اینکه به چنین جایی رسیده و چنین تجربهای دارد میکند.
فراروایت، لیوتار و توصیف چندقرنی
بگذارید نکتهای بگویم. این موضوع مدرنیته و پستمدرنیته و مدرنیسم در مقابل پستمدرنیسم را اینقدر آدمهای مختلف از زاویههای مختلف نگاه کردهاند که اگر ۱۰ جلسه، ۱۰۰ جلسه هم بنشینید، واقعاً هر کسی از یک زاویهای به این تحول نگاه میکند. کلاً کار این بحثها این است که ما این چند قرن اخیر تحولاتی را که در اروپا اتفاق افتاده توصیف کنیم و تا حد ممکن تئوریزه کنیم؛ و خود این مرحلهٔ توصیفش هم واقعاً زاویههای دید خیلی خیلی متفاوتی دارد. حالا واژهٔ پستمدرن را برای اولین بار مثلاً لیوتار گفته، ولی واقعیتش این است که خیلی از آدمهایی که الان به عنوان متفکران پستمدرن شناخته میشوند و سعی میکنند جهان موجود را تئوریزه کنند، وامی به لیوتار ندارند، به غیر از اینکه این واژهٔ پستمدرن از لیوتار به آنها به ارث رسیده. یعنی آدمهای مستقلی هستند که هر کدام از زاویههای دیگری دارند سعی میکنند این تحولات را بررسی کنند. خودِ لیوتار یکی از اوریجینالترین ایدههایی که داشت مطرح کردن این به اصطلاح «فراروایت» بود: اینکه هر دورانی فراروایتهایی دارد، روایتهایی که پنهان هستند. مثلاً یک آدم مدرن، آدمی در عصر روشنگری، فکر میکند هیچ پیشفرضی ندارد؛ فکر میکند که، خیلی از نوع دکارت، از نقطهٔ صفر شروع کرده و دارد فکر میکند و دارد حقیقت را کشف میکند. در حالی که اگر از دور نگاه کنید، دوران روشنگری هم فراروایتهای خودش را دارد، و دوران پستمدرن هم به طبع روایتهای خودش را دارد. فراروایتها یک جور، نه اندیشه و پیشفرض منطقی، مثل داستانهایی هستند که گفته نمیشوند ولی پشت تفکرات بشر در هر قرنی چنین داستانهایی وجود دارد. من یک فراروایتی دوست دارم دربارهٔ آن صحبت کنم که فکر میکنم خیلی مهم است و خیلی خوب است، اینگونه که نگاه کنید، در اینکه مرز بین پستمدرنیسم و مدرنیسم را در واقع ببینید. شاید بودریار حرفهایی در این مایهها زده باشد؛ من الان خیلی مرجع خوبی ندارم؛ نه دربارهٔ واژهٔ فراروایت، بلکه دربارهٔ محتوایی که دارم میگویم. در دوران مدرنیته، دوران روشنگری، یکی از مهمترین فراروایتها چیزی است که میتوانیم به آن بگوییم فراروایت نیوتونی. اصلاً دوران روشنگری، مثلاً فرض کن، آدمهایی مثل کانت، بینهایت بیشتر از آنچه فکر میکنند میتوانند فکر کنند، در فضای نیوتونی زندگی میکنند؛ در دوران نیوتون زندگی میکنند. یکدفعه انگار نیوتون همهچیز را پیدا کرد. یعنی الان ما میدانیم که مثلاً حتی اصول ابتدایی مکانیک نیوتونی درست نیستند، ولی آن موقع اینگونه نبود.
فراروایت نیوتونی و شوک اینشتین
نیوتون آدمی بود که چیزی را برای ابد کشف کرده بود و پرونده بسته شده بود، و این را با همان روشهای ارسطویی، به یک معنا، انجام داده بود. واضح است که یکدفعه جهشی در تفکر، حتی فلسفی، به وجود میآید به سمت اینجور نگاه کردن به دنیا: دنیای مدرن دنیایی است که در آن یک نیوتون وجود دارد؛ دنیایی که به نظر میرسد علم راه افتاده و همهچیز را دارد روشن میکند. ممکن است شما آن چیزی را که کسی جایی نوشته نبینید، ولی آن داستان و احساسی که پشت مدرنیته وجود دارد این است که علم به راه افتاده و چیزی نمانده که کار همهچیز را تمام کند و همهچیز را بفهمد. انگار یک قدم مانده؛ نیوتون راه اصولی را نشان داد، ریاضیات هم که داریم، چیزی نمانده که همهٔ معادلات را بنویسیم، همهچیز روشن بشود و همهچیز را بفهمیم. حسی وجود دارد که البته غلط است، ولی واقعاً در دوران مدرنیته این احساس وجود دارد. و دوران پستمدرن را شاید به نحوی بشود گفت فراروایتش اینشتین است؛ یعنی یکدفعه فرو ریختن آن کاخی که فکر میکردیم نیوتون پیاش را ریخته و داریم میسازیم. چیزی که شما در همهٔ تفکرات فلسفی پستمدرن میبینید، از این نظر، به نظر من اینشتینی است. کاری که اینشتین کرد این بود که چیز بدیهیای را که همه فکر میکردند بدیهی و درست است زیر سؤال برد و یکدفعه دنیای جدیدی ساخت. بودریار را من یادم نمیآید جایی خیلی به اینشتین اشاره کرده باشد. سندی ندارم. فکر میکنم باید این کار را کرده باشد، ولی آن چیزی که در ذهن من هست اشارهای است که بودریار به کشف هندسههای نااقلیدسی میکند، به عنوان پیشدرآمدی که یکدفعه آن، نه فقط کار نیوتون، کار اقلیدس را زیر سؤال برد. یعنی اصلاً آن اصلِ ماجرایی که روی همه تأثیر گذاشته بود، هندسهای که الگوی دانش قیاسی بود، زیر سؤال رفت. یک فضای عدم اطمینانی به وجود آمد و بعد اینشتین همین بلا را سر نیوتون آورد، و به معنای واقعی کلمه اینشتین کار را به جایی رساند که، اگر هندسهٔ نااقلیدسی اولش مثل یک بازی روی کاغذ بود، فضای واقعی هم غیراقلیدسی شد. مثلاً جهانی که ما فکر میکردیم اقلیدسی است اصلاً اقلیدسی نیست؛ هندسهٔ نااقلیدسی یک بازی روی کاغذ نیست؛ فضا واقعاً غیراقلیدسی است. این احساسی که به نظر من خیلی تأثیر گذاشته، و انگار به نحوی آدمها در دوران پستمدرن، متفکران، دوست دارند آن بازی اینشتین را تکرار کنند؛ یعنی چیزی را که همه فکر میکنند درست است کنار بگذارند، یک چیزی به جایش بگذارند و نتایج جدید بگیرند؛ نتایجِ یک ایدهٔ عادی، شگفتانگیز.
دوران اوایل قرن بیستم را ببینید، دورانی که اینشتین به عنوان شخصیت بزرگ علمی یکدفعه مطرح شد؛ فکر میکنم شاید ما نتوانیم حسش را خیلی تجربه کنیم. یک بار، یادم نیست کجا، این را خواندم که یک نفر روایت کرده که در حالی که داشته وارد یک هتل میشده، شنیده که دو نگهبان دارند دربارهٔ نسبیت اینشتین حرف میزنند و مثلاً دربارهٔ این حرف میزنند که اگر دوقلو باشند و یکی برود به فضا و برگردد، یکیشان پیر میشود و یکی نمیشود. خیلی تئوریهای انقلابی، مثل تئوری کوانتوم که انقلابیتر از تئوری اینشتین هستند، به وجود آمدند ولی پاپیولار نشدند و در فرهنگ رسوخ نکردند. اینشتین حرفهایی دربارهٔ نسبیت مکان و زمان و، نمیدانم، اینجور چیزها زد؛ اینشتین آدم خوشذوقی بود از نظر بیان علمی و توانست اینها را به زبانی بیان کند که آدمهای عادی هم به نحوی بفهمند. پارادوکس دوقلوها را لازم نیست شما فیزیک بلد باشید؛ فیزیک نیوتونی هم لازم نیست بلد باشید؛ ریاضی هم لازم نیست بلد باشید؛ همه میفهمند یعنی چه میشود دو تا دوقلو را مثلاً یکی را فرستاد به فضا و برگرداند، یکی جوان بماند و یکی پیر بشود؛ و این به عنوان حقیقتی که جدیداً کشف شده و همهچیزهای قدیمی را زیر سؤال برده. بودریار جایی متن جالبی دارد دربارهٔ مقایسهٔ دوران مدرن با دوران پستمدرن؛ میگوید دوران مدرن مثل هندسهٔ اقلیدسی است و دوران پستمدرن مثل هندسهٔ نااقلیدسی. آنجا یک خط راست وجود دارد که از یک نقطهٔ خارج آن یک خط دیگر میتوانی بکشی و امکان دیگری وجود ندارد. از این جهت تشبیه میکند به هندسهٔ نااقلیدسی که در بعضی از هندسههای نااقلیدسی شما تعداد زیادی از این را خط میکشید، موازی یک خط میکشید؛ فضای بیشکلتر و بیسرانجامتری نسبت به فضای اقلیدسی که همهچیزش خطوط راست مشخص و معینی هستند. اینجا انگار فضای نااقلیدسی امکانات بیشتری دارد، بیشکلتر است و به آن راحتیِ فضای اقلیدسی نیست، محدود به آن محدودیتهای فضای اقلیدسی نیست، بلکه ممکن است خطهایش خودشان منحنی باشند. اصلاً دوران پستمدرن از نظر بودریار در مقابل دوران مدرن مثل منحنی در مقابل خط راست است. مدرنیته تصوری از عقل میدهد که انگار چیز واحدی است: در همهٔ ما این عقل هست و به یک نتیجهٔ واحد هم میرسد و همهچیز هم روشن است. در دوران پستمدرن، به جای اینکه بگوییم یک عقل واحد اینشکلی وجود دارد و ما به آن دسترسی داریم و این میتواند همهچیز را تولید کند و برود جلو و همهچیز روشن است، خیلی امکانات، منحنیهای زیادی، در فضای تفکر پستمدرن وجود دارد.
به هر حال من نه به این عنوان و نه به خاطر این شباهت هندسی، بلکه از این جهت از فراروایتِ اینشتینی صحبت میکنم که اینشتین چیزی را انگار باب کرد در علم: آن هم زیر سؤال بردن؛ کشف کردن یک چیز بزرگ، باز زیر سؤال بردن یک چیز بدیهی. ناخودآگاه همهٔ متفکران انگار دارند سعی میکنند این شاهکار اینشتین را تکرار کنند: بیایند یک چیز خیلی اساسی، «همهٔ شما فکر میکنید این درست است، من میگویم این غلط است». حالا گاهی حرفهایی میزنند، بیربط هم میزنند، ولی انگار الگویشان این است: الگویشان یک پیشفرض که همه قبول دارید، من این را زیر سؤال میبرم؛ و مثلاً فلان چیز هم که همهٔ ما فکر میکردیم درست است، آن را هم میگویند غلط است. کلاً کار متفکران پستمدرن این است که چیزی برایتان باقی نمیگذارند: «چه فکر میکنید؟ چه چیزی مانده که همه فکر میکنید درست است؟ بگویید تا من بگویم غلط است»، و سعی کنم نشان بدهم که آن فرضی که شما میکنید فرض درستی نیست؛ یک جور سرگرمی جالب که من نمیگذارم چیزی خلاصه برایتان باقی بماند. من کاری صرفاً به کار اینشتین و شیوهٔ کارش ندارم؛ فکر میکنم فرو ریختن آن کاخ نیوتونی، بعد از تئوری اینشتین، آثار خودش را به هر حال در تفکر بشر گذاشت. ما دو قرن با توهم اینکه همهچیز را فهمیدهایم زندگی کردیم و یکدفعه معلوم شد که همهاش غلط است؛ کلاً هیچی؛ یک کلمه هم در مکانیک نیوتونی نیست که بتوانید بگویید این درست است؛ کلش مکانیک کوانتوم است. حالا در واقع معلوم است که مکانیک کوانتوم را یاد نگرفتهاند؛ وگرنه اگر مکانیک کوانتوم را یاد میگرفتند، تأثیر پاپیولار این کشفیات جدید روی فرهنگ بشر شاید بیشتر میشد؛ مشکلات خیلی عمدهتر از آن است که مثلاً اینشتین در تئوری نیوتون نشان میدهد. من اول هم گفتم که بیشتر این جلسه، فکر میکنم، به توصیف مدرنیته و پستمدرنیته و مدرنیسم و پستمدرنیسم گذشت. من کمی با بعضی از جنبههای پستمدرنی که به تارانتینو نسبت داده شده مشکل دارم.
من مشکلی ندارم که دربارهٔ کتاب و ادبیات صحبت کنیم؛ دربارهٔ کتابش هم مشکلی ندارم. همیشه این حرف را دارم که ادبیات را بگذاریم بعد از لکان، ولی واقعاً اینطور نیست که خیلی بخواهیم موکولش کنیم؛ فرقی نمیکند؛ همانطور که دربارهٔ سینما میتوانید بحث روانکاوانه بکنید، ما همین الان دربارهٔ ادبیات هم میتوانیم این کار را بکنیم. من کمی راستش همیشه این احساس را داشتهام که اولاً سینما برای بحث یونگی مناسبتر است؛ دلایلش را هم گفتم. یک دلیل هم این است که چقدر میتوانم اطمینان کنم که اگر مثلاً یک نفر یک رمان ویرجینیا وولف را پیشنهاد کرد، همه خواندهاند؟ فیلم را میتوانم بگویم؛ فیلم دیدن خیلی راحت است؛ واقعاً بنشینند یک دور فیلم را در خانه نگاه کنند و بعد سر جلسه بیایند. دربارهٔ اینکه ادبیات چقدر میتواند اینجا، به اصطلاح، جواب بدهد و همه به آن توجه کنند، مشکوکم؛ مگر شاید داستان کوتاه باشد. ویرجینیا وولف خیلی پیچیده است؛ راحت نمیشود از دستش فرار کرد؛ بحث ساده و کوتاهی نمیشود دربارهٔ یک کار ویرجینیا وولف کرد.
جنگ و صلح را حاضر نیستم بخوانم. به شوخی به دوستانی که کتاب پیشنهاد میکنند میگویم «کارن والیس صد صفحه»؛ داستان بالای صد صفحه نمیخوانم. و واقعاً کم خواندهام در این سالهای اخیر. رمانهایی که خواندهام بیشتر در نوجوانی بوده، وقتی وقت داشتم. الان وقت نمیتوانم بگذارم و حوصله نمیکنم بنشینم رمان خیلی طولانیای مثل مثلاً جنگ و صلح را بخوانم. قبول دارم کار فعالیت خوبی است، ولی به هر حال اگر کتابی — نه خیلی بزرگ — پیشنهاد بدهید و نخوانده باشم حاضرم بخوانم.