او میگوید در این جلسه میخواهد تحول از دوران سنت به مدرنیته و پستمدرنیته را با مدلهای روانکاوی، یعنی نظریهٔ یونگ در کنار اجزای سازگار نظریهٔ فروید، توصیف و توجیه کند. نخست دو نکتهٔ جلسهٔ قبل را مرور میکند، سپس با مفهوم سلف و فردانیت از والد سنتی و والد مدرن، پروجکشن سلف، قهرمان و هنر سخن میگوید، و در پایان از داستان جلسات بعد خبر میدهد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه بحث مدرنیته و پستمدرنیته
دربارهٔ مسائل مربوط به مدرنیته و پستمدرنیته و مدرنیسم و پستمدرنیسم چه تحلیلهای روانکاوانهای میتوان ارائه داد؛ تحولات چند قرن اخیری که بشر در تاریخ خودش تجربه کرده چه زمینههای روانیای داشته و چگونه میتوان با مدلهای روانکاوی به آن نگاه کرد.
شاید بتوان گفت از دههٔ ۷۰ به اینسو که اصطلاح پستمدرنیته برای اولین بار — پیشتر هم بهکار رفته بود ولی چندان متداول نبود — توسط لیوتار وارد فرهنگ فلسفی و روشنفکری اروپا شد و کتاب مهمی نوشت به نام «وضعیت پستمدرن» که خوشبختانه دستکم ده سال است به فارسی ترجمه شده و ترجمهٔ خوبی هم هست، بحث پستمدرنیته و اینکه دنیا وارد مرحلهٔ جدیدی شده خیلی باب شد. خود تحلیل مدرنیته و مدرنیسم هم سالها وجود داشت و شاید یکی از پرحجمترین بحثهایی که تاکنون در زمینههای فلسفی، در یکیدو دههٔ اخیر انجام شده همین باشد؛ بحثی که دستکم دو شاخهٔ تقریباً متمایز دارد، هرچند واقعاً نمیشود اینها را از هم جدا کرد.
یکی جنبهٔ توصیفی دارد: ببینیم ویژگیها و شاخصهای دوران مدرنیته و پستمدرنیته چیست و این دوران را بشناسیم؛ بشود شاخصهایی بیان کرد که به نوعی توجیه کند چرا لازم است اصطلاح جدیدی تحت عنوان پستمدرنیته وضع شود. عدهای با این مخالفاند و میگویند دنیا در چند دههٔ اخیر آنقدر تغییر نکرده که بگوییم وارد مرحلهٔ جدیدی شدهایم؛ چیزی شبیه ورود از دوران سنتی به دوران مدرن که تحولی خیلی واضح و مشخص را در نظر میگیرند: بشر طور دیگری به دنیا نگاه میکرد، طور دیگری زندگی میکرد و وارد دورانی جدید شد. و بشر در این بحثها به معنای بشر اروپایی است؛ وقتی میگویند بشر و انسان، منظور انسان اروپایی است و اینها چندان لازم نمیبینند پسوند اروپایی یا غربی را به آن اضافه کنند، حال آنکه خیلی از جوامع تحول از دوران سنتی به دوران مدرنیته را چند قرن سابقه ندارند و بسیاری از آنها هم بهطور کاملاً غیرطبیعی، تحت تأثیر تغییرات غرب و مواجهه با غرب، به دوران مدرنیته وارد شدهاند یا مقاومت کردهاند و نخواستهاند وارد شوند. ما بیشتر دربارهٔ تحولات قرنهای اخیر در غرب صحبت میکنیم که به نظر میرسد تحولات در آن بهطور طبیعی اتفاق افتاده و عامل خارجی خاصی دخیل نبوده است.
نوع دوم بحث این است که ببینیم عاملهای اصلیای که این تحولات را پدید آوردند چه بودند. جلسهٔ قبل تقریباً بیشتر وقت را به این اختصاص دادم که بیان کنم خارج از حیطهٔ نقد روانکاوانه وقتی میگوییم دوران مدرن یا دوران پستمدرن، اصلاً دربارهٔ چه صحبت میکنیم؛ چه شاخصهایی برایش قائلیم، یا در هنر — مثلاً مدرنیسم و پستمدرنیسم — چه ویژگیهایی دارد. بخش دیگری از بحثهای آن جلسه هم در همین شاخهٔ توصیفی بود: توصیف این تحولات با زبان روانکاوی، نه لزوماً توجیه اینکه چرا این تحولات پدید آمدند. در این جلسه میخواهم بیشتر از همان مدلهای روانکاوی استفاده کنم. طبق بحثهای نظری قبلیام به خودم حق میدهم که هم از نظریهٔ Jung استفاده کنم و هم در کنارش از اجزایی از نظریهٔ Freud که با نظریهٔ Jung سازگارند — مثلاً سهگانهٔ Ego و Super-ego و Id — بدون اشکال؛ اینها بهراحتی در کنار اصطلاحات Jungی به کار میروند. هدف این است که توصیفی از این تغییرات با زبان روانکاوی ارائه دهم و در عین حال توجیه کنم چه عواملی را میشود مؤثر دانست.
این موضوع یکی از بزرگترین مباحث فلسفهٔ امروز دنیاست — فلسفه هم نه به معنای دقیق کلمه؛ بحثهای فلسفی و اجتماعی و سیاسی، هر جا بروید، همهجا مدرنیته در برابر پستمدرنیته مطرح است — و بنابراین زیاد انتظار نداشته باشید که من خیلی وارد جزئیات شوم؛ سعی میکنم در حد همان توصیف کلیِ جلسهٔ قبل، کمی با استفاده از مدلهای روانکاوانه تحلیلهایی ارائه بدهم.
نکتهٔ اصلیای که در جلسهٔ گذشته گفتم و در این جلسه هم ادامهاش میدهم این است: وقتی از نقد روانکاوانه استفاده میکنید — مخصوصاً وقتی با نگاه Jungی به چنین تحولاتی نگاه میکنید، مثلاً تحول دوران سنتی به دوران مدرن که با اصطلاحاتی مثل عقلگرایی از آن یاد میشود؛ دورانی که در آن به یک معنا عقل بهعنوان پدیده مطرح شد و خیلی به آن توجه شد و بشر توجه بیشتری به جنبههای خودآگاه خودش و به استفاده از ابزارهای منطقی پیدا کرد.
نقد روانکاوانه تحولات تاریخی
برخلاف آنکه غربیها تمام این تغییرات را به نوعی پیشرفت برای خودشان حساب میکنند، Jung مطلقاً از روز اول — نه از دوران پستمدرن؛ از روز اولی که این تحولات ایجاد شد — نمیتواند دید خیلی مثبتی نسبت به این تحولات داشته باشد. جلسهٔ قبل کمی دربارهٔ این توضیح دادم و کوشیدم دستکم در بیان مسئله جنبههای تازهای باز کنم و آن حس منفیای را که وقتی از دیدگاه روانکاوی به این تحولات نگاه میکنید وجود دارد، کمی به شما منتقل کنم. علت منفی شروع کردن هم این بود که غربیها اصولاً به دوران روشنگری و دوران تحول از سنت به دوران مدرنیته مطلقاً — دستکم اکثریتشان، هنوز هم — نگاه مثبت دارند: به قرون وسطی کلاً بهعنوان دورانی سیاه، و بعد دوران روشنگری که همهچیز روشن شد. اصطلاحات معروفشان هم همین است: «اسطورهزدایی شد»، «از جهان راززدایی شد»، «علم آمد و همهچیز را روشن کرد». عقلگرایی و علمگرایی و گسترش ایدههای اومانیستی همه آهنگ و طنین مثبتی در ذهن آدمها دارند، و ما الان در ایران هم همچنان با این پدیده روبهروییم؛ در حالی که کمکم در غرب نسبت به کل ماجرا حس منفی ایجاد شده، در جامعهٔ روشنفکری ایران هنوز در آرزوی تحولات مشابهاند: احساس میکنند همهٔ مشکلات جامعهٔ ما از اینجا ناشی میشود که هنوز پابند سنت هستیم؛ اگر سنتها را کنار بگذاریم و به عقل به همان معنای مدرنش توجه کنیم، همهٔ مشکلات حل میشود. اما با دیدگاه روانکاوانه وقتی نگاه میکنید، از همان لحظهٔ اول مشکل وجود دارد. من از این بحثهای کمی منفی شروع کردم تا اگر فضای ذهنی خیلی مثبتی نسبت به تحولات از دوران سنت به مدرنیته دارید، بشکند. با این حال، واقعیت این است که همهچیز مطمئناً منفی نبوده؛ جنبههای مثبت و منفی در کنار هم وجود داشتهاند.
تحلیلهایی که الان خیلی متداول شده بیشتر در این جهت است که ابتدا خوب بوده و بعد از جایی انحرافهایی پدید آمده است. تفاوت این نوع دیدگاه در این است که حرفش این است: از اول مشکلات وجود داشت و قابل پیشبینی بود که انحراف پیش بیاید؛ جای خاصی نیست که انحراف در آن افتاده باشد — یعنی پستمدرن، این چیزی که ما به آن میگوییم پستمدرنیسم، اوجِ همان مشکلات منفیای است که از اول وجود داشت — و هیچ اتفاق خاص و بد جدیدی نیفتاده است.
تحلیلهای مارکسیستی اتفاقاً از این نظر با تحلیلهای روانکاوانه شباهت دارند: مارکسیستها هم از اولش به همهچیز خیلی مثبت نگاه نمیکنند و در واقع کل جریان مدرنیته را بهنوعی آمدن طبقهٔ بورژوا و سرمایهداری میبینند و وارد شدن به دوران پستمدرن را هم تحولی در درون سرمایهداری میبینند؛ ورود از دوران سرمایهداری به دوران سرمایهداری متأخر. هرچند کلاً فضای ذهنی مارکسیستها این است که جهان در حال تکامل است، جامعهٔ بشر در حال تکامل است؛ بنابراین آمدن از دوران مثلاً فئودالی و اشرافیت به دوران سرمایهداری و دوران مدرن تحول مثبتی است، تحولی در جهت پیشرفت، و بسیاری از آنها دستکم آن مقطع را تغییری مثبت در تاریخ بشر میبینند. اینکه آیا وارد شدن سرمایهداری — به معنای متعارف، سرمایهداری متأخر — انحراف از تکامل بشر است یا نه، بحثهایی است که نمیخواهم واردش شوم. به هر حال نگاه مارکسیستی حتی به تغییرات از جامعهٔ فئودالی به سرمایهداری، آن ایدهآلگراییِ موجود در ذهنیت غربی را معمولاً ندارد؛ بیشتر بهعنوان تغییری جبری نگاهش میکنند، ولی در عین حال نسبت به آن خیلی هم منفی نیستند.
دو نکتهٔ جلسهٔ قبل را میخواهم بگویم و بحثهای امروز را ادامه دهم؛ نمیخواهم دوباره دربارهٔ این مسائل با آن دیدگاه بحث کنم، فقط اشاره میکنم، چون فکر میکنم تأمل کردن روی این دو نکته مهم است.
راززدایی و شناخت طبیعت
یکی این بود که یک جنبهٔ منفی دوران راززدایی و علم — و یک ویژگی دوران مدرن — این است که کمکم بشر مثلاً طبیعت را شناخته است. مثالی که زدم این بود که جغرافیای جهان نامعلوم بود؛ هنوز معلوم نبود چهجور موجودات زندهای ممکن است باشند؛ غول وجود دارد یا ندارد. تا قرن نوزدهم هم — اتفاقاً یکیدو روز پیش چیزی یادم افتاد — در اواخر قرن نوزدهم چند ماجرای معروف در مطبوعات آمریکا وجود دارد؛ الان واقعاً دقیق یادم نیست، اینها را چند سال قبل در گزارشهای تاریخی دیدهام. مثلاً یکیاش این ادعا است که در یکی از این سیارات — در ماه یا نمیدانم، در مریخ — کسی چیزهایی دیده است؛ و بهشدت باورتان نمیشود که در چه حد تیتر اول روزنامههای آمریکا شد. ببینید، حالا مثلاً در زمین غول وجود ندارد، شاید در این سیارات چیزهایی هست. فیلم معروفی هم از اولین فیلمهای داستانی تاریخ سینما هست به نام «سفر به ماه» که ژرژ ملییس ساخته — چیز تخیلیای است؛ میروند در کرهٔ ماه و آنجا موجوداتی هست — یعنی ممکن است موجودات عجیب و غریبی در همین کرات نزدیک ما زندگی کنند.
نکتهای که دفعهٔ قبل گفتم این بود که در آن فضای رازآلودی که پیش از دوران مدرن وجود داشت، بشر — اگر یونگی به ماجرا نگاه کنید — راحتتر میتوانست عناصر روانی درون خودش را در جهان خارجی پروجکشن کند، و این از یک جهت نکتهٔ مثبتی بود. مثلاً سلف بهخوبی بر مسیح پروجکت شده بود؛ عناصر مختلفی که در روان انسان هست؛ هنوز این حس که قهرمانهایی وجود دارند، انسانهای بزرگی وجود دارند، یا حتی ممکن است پری دریایی وجود داشته باشد — این موجودات اسطورهای که ناخودآگاه ما ساخته بود و انگار نیازی را از آن برطرف میکرد — هنوز ممکن بود وجود داشته باشند. بنابراین این افسانهها و تخیلات به بعضی از مشکلات روانی انسانها تسکینی میداد. وقتی از جهان راززدایی کردید و این پروجکشن انجام نمیشود، دقیقاً همان مشکلاتی پیش میآید که قبلاً در بحثهای سیاسی بیشتر به آنها اشاره کردم: خدا را برمیدارید، مسیح را برمیدارید، اما درون انسان آرکتایپ قهرمان و آرکتایپ سلف وجود دارد و ممکن است قهرمانش را در پدیدههای نامتناسبی ببیند — مثلاً فرض کنید هیتلر؛ قهرمانهای جهانیای که اصولاً آدمهای مناسبی نیستند که این نیروهای درونی در آنها پروجکت شوند — و این خودش زمینهٔ انحراف است. این را قبلاً در بحثهای سیاسی دربارهٔ عقاید Jung زیاد گفتهام: دوران مدرن با شکستن آن اسطورههای سنتی و دینی که در دوران سنت طی هزاران سال به وجود آمده بود، خطرها و مشکلاتی برای بشر پدید آورد؛ نمیخواهم دوباره واردش شوم.
نکتهٔ دیگر این است که یک نوع توصیف از دوران مدرن و پستمدرن این است که پستمدرنها از همان ابتدا به این نکته توجه داشتند که جامعهٔ بشری در ادوار تاریخی اصطلاحاً فراروایتهایی در خود دارد. این را دفعهٔ قبل کمی گفتم و خیلی واردش نشدم؛ بحث خیلی مهمی در زمینهٔ بحثهای پستمدرن است. شما وقتی در درون یک دوران هستید، شاید متوجه نباشید که همه انگار نوعی استعارهٔ کلی دربارهٔ جهان پذیرفتهاند: فراروایت نوعی استعاره است، انگار نوعی داستان پذیرفتهشده است که هیچکس هیچوقت دقیق بیانش نکرده، ولی همه انگار یکدفعه به آن اعتقاد پیدا کردهاند و در پسِ ذهنشان نوع نگاهشان توسط این فراروایت جهتدهی میشود. نمیخواهم بحث را تکرار کنم؛ فقط به آن اشاره میکنم، چون فکر میکنم این دو نکته نکات مهمی هستند. شما شاید بتوانید یکی از مهمترین فراروایتهای دوران مدرن را فراروایت نیوتنی بنامید. شوکی که با انتشار آثار نیوتن به وجود آمد در این شکستن فضای سنتی خیلی اهمیت داشت: این حس که انگار قوانین طبیعت را بهطور کامل فهمیدهایم — احساسی که اصولاً در دوران سنت وجود نداشت — و اینکه حقیقت ناب و خالصی وجود دارد، ما هم به آن رسیدهایم، و یکیدو قرن دانش چیزی نبود جز بسط و گسترش آرای نیوتن و کشف چیزهای بیشتر از نظر ریاضی. واقعاً حسی از اینکه همهٔ رازها را فهمیدهایم به وجود آمد. ممکن است کسی این احساس را در قرنهای هجدهم و نوزدهم بهعنوان تفکری مشخص بیان نکرده باشد، ولی بهشدت در همه وجود داشت.
نسبیت و زیر سوال بردن بدیهیات
به نظر من این نکتهٔ خیلی مهمی است که انگار از یک فراروایت نیوتنی وارد فراروایتی شدهایم که حالا مثلاً اسمش را بگذاریم نسبیتی یا انیشتینی؛ جایی که حسی به وجود میآید که واضحترین و بدیهیترین فرضهایی که دربارهٔ دنیا داریم ممکن است کلاً غلط باشند. بنابراین یکی از دلایلی که در قرن بیستم بهشدت این گرایش را میبینید که آدمها انگار تعمد دارند چیزهایی را که همه بدیهی فرض میکنند ببینند میشود زیر سؤال برد، همین است: رسیدن به دیدگاهی جدید نسبت به جهان با زیر سؤال بردن اصلی اساسی که عقل سلیم پذیرفته و همهٔ مردم فکر میکنند درست است، و یکدفعه کسی بیاید اعلام کند این اصل باید کنار برود. مثلاً همه فکر میکنند حقیقتی وجود دارد. یا فکر کنید کسی بیاید بگوید همه فکر میکنند اجتماع نقیضین محال است؛ اگر چیزی هست نمیتواند نباشد؛ چرا این را بپذیریم؟ بیاییم نگاهی به دنیا بیندازیم که در آن، فرض کنید، اجتماع نقیضین محال نباشد. خوب است؛ این ممکن است سروصدایی به پا کند و بههرحال بشود. آراء دریدا را میخوانید، کمی چنین است: «چیزی هست، من بشکنم.» حسی از این دست به آدم دست میدهد که دارد این را شکستم، آن یکی را هم شکستم، آها یک چیز دیگر هم اینجا مانده، این را هم الان خرد میکنم. اسم شیوهٔ کارش هم مثلاً شالودهشکنی و ساختارشکنی است: هر ساختاری بدهید، من میتوانم بشکنم. البته اینها در دیدگاه دریدا معنای خاص خودش را دارد، ولی کلاً در فلسفه — اصلاً میشل فوکو هم بهشدت فضای ذهنیاش چنین است — شما فکر میکنید قرون وسطی چنین بوده؛ نه، چنین نبوده؛ همهٔ بدیهیات تاریخ آنطوری که شما فکر میکنید نبوده؛ بیایید، این هم شواهدش. ما اصطلاح «دگراندیش» را در فرهنگ خودمان در سالهای اخیر به طریق دیگری به کار بردهایم، غیر از این چیزی که من الان میخواهم به این نوع فکر کردن بگویم دگراندیشی: همه اینطور فکر میکنند، من گونهٔ دیگری فکر میکنم. ما اینجا دگراندیش را به کسانی میگوییم که در معرض مثلاً مرگ و اینجور چیزها هستند و خطری تهدیدشان میکند. حالا این فضای ذهنی: اگر کسی قبول کند نیوتن چهرهٔ خیلی مؤثری در دوران مدرن بوده، به همان نسبت فکر میکنم میتواند بپذیرد — یا باید بپذیرد — که تحولات علمی اوایل قرن بیستم و اواخر قرن نوزدهم هم به همان ترتیب بر فضای فلسفهٔ قرن بیستم تأثیر گذاشته است. هرچند نظریهٔ نسبیت به معنای واقعی کلمه هیچ ربطی به نسبیت به معنای فلسفی و اخلاقی ندارد، ولی بههرحال حتی بعضیها سعی کردهاند مستقیماً از نظریهٔ نسبیت استفاده کنند و بگویند انیشتین نشان داده همهچیز نسبی است، پس قواعد اخلاقی و فلسفی هم نسبی است. من این را جلسهٔ قبل گفتم.
حالا بگذارید کمی کلیتر دربارهٔ تحولاتی که باعث شد از دوران سنت وارد دوران مدرن شویم، با مدل روانکاوانه صحبت کنم و در چند بخش متمایز توجیه کنم ویژگیهایی که به وجود آمده چرا به وجود آمدهاند. یک نقد روانکاوانهٔ خوب دربارهٔ بحثهای مدرنیته و پستمدرنیته این است که اولاً بیانی جدید از این دورانهای تاریخ بشر ارائه دهید، بعد توجیههای متناسبی بیاورید که چرا این تحولات اتفاق افتادهاند، و اگر جرات دارید پیشگویی کنید تحولات به چه سمتی میرود؛ اگر مدلتان خوب کار میکند، حتی کمی دربارهٔ آینده هم صحبت کنید. این حرفش یک جلسه طول میکشد، ولی میخواهم در همین جلسه این بحث را تمام کنم. ایدهٔ کلی: دیگر نمیخواهم بگویم حرفهای منفی یا حرفهای مثبت. جلسهٔ قبل تعمد داشتم کمی ساختارشکنی کنم؛ اگر ذهنیت بعضیها خیلی مثبت است، به جنبههای منفی اشاره کنم. این جلسه کلاً سعی میکنم ایدههای کلی بدهم و بدون اینکه قضاوت کنم چه چیزی مثبت بوده و چه چیزی منفی. از این موضوع استفاده کنید که ما طبق تئوری یونگ میپذیریم در درون انسان، هستهٔ مرکزی روان، چیزی است به اسم سلف: سلف خواستار رشد است و تنظیمکنندهٔ رشد؛ میخواهد چیزی را که به تعبیر یونگ فرایند فردانیت مینامند پیش ببرد. فرایند فردانیت یعنی اینکه ایگوی من — به همان معنای فرویدی، خودآگاهی من — منطبق شود بر سلف. من الان سلفِ خودم نیستم که دارم حرف میزنم. و طی روندی که روند ذهنی نیست بلکه روندی واقعی، عملی و روانی است و کل وجود انسان را درگیر میکند، تئوری یونگ میگوید انسان به جایی میرسد که ایگویش بهنوعی با سلفش یکی میشود و معنایش این است که انگار همهٔ محتوای ناخودآگاه با خودآگاهی یکی میشود و میآید در خودآگاهی.
فردانیت و وحدت وجودی
بنابراین انسان به یک وحدت وجودی میرسد؛ وحدت واقعی. یعنی الان در درون انسانی که فرایند فردانیت را طی نکرده و رشد نکرده، گرایشها و میلها و آرکتایپهای بخشهای تاریک ناخودآگاه — که همینطور برای خودشان فعالیت میکنند — ممکن است با بعضی از امیال من تعارض داشته باشند؛ کلاً درونی متضاد دارم. ولی اگر فرایند فردانیت را طی کنم، همهچیز به وحدت میرسد: به انسانی میرسیم که همهٔ درونش وحدت پیدا کرده و به خودآگاهی رسیده است. فرض کنید از نظر تئوری یونگ بههرحال سلفی وجود دارد؛ این سلف خواهان رشد و تعالی فردی برای انسان است، و در درون انسان هم خیلی واضح در برابر این رشد مقاومتهایی وجود دارد. در جلسهای که دربارهٔ تلفیق سهگانهٔ فرویدی با دیدگاه یونگ صحبت کردم گفتم: ضدِ رشد، بخشی از بیسِ وجود انسان است؛ همان چیزی که به آن میگوییم کودک یا Id. چیزی که قرار است کمکم انگار بهنوعی تغییر کند تا به چیزی رشدیافته تبدیل شود. بنابراین کودک ضد رشد است: گرایش به لذتهای کودکانه و بازیهای کودکانه همه در برابر رشد است، و رشد بهنوعی رسیدن به بلوغ است. و چون معمولاً والد فرهنگیای که در جامعهای مستقر میشود غیر از آن فرهنگی است که به درد رشد فردی میخورد — سعی کردم توضیح دهم که تقریباً بهطور بدیهی همیشه چنین میشود — رشد ضد والدِ من است. هر دوی اینها بهنوعی در تعارض با خواست سلفاند که رسیدن به نوعی رشد فردی غایی است که مثلاً به آن فرایند فردانیت میگوییم.
ایدهٔ کلی — پیش از اینکه وارد این توجیه و توصیف تحولات شوم — انتظار شما از روانکاوی و درسهای روانکاوی وقتی تفکر خودآگاهانه را نقد میکند چیست؟ دورانی داریم؛ مثلاً میگویند در دوران مدرن بشر گرایش به اومانیسم پیدا کرده، به عقل توجه کرده، خودآگاه شده و راززدایی کرده؛ دوران پستمدرن دورانی است که بشر اینطور کرده، آنطور کرده و سبکهای هنری چنین تغییر کردهاند. وقتی انسان به خودش نگاه میکند و میگوید در آن دوران اینطور بودم، بعد چنین شدم، بعد چنان شدم، انتظار شما باید از روانکاو این باشد که همهٔ این تئوریها — این نگاهی که الان وجود دارد و میگوید دوران مدرنیسم چنین بود، روشنگری چنین بود و بعداً چنان شد — احتمالاً از نظر روانکاوی نوعی تفکرات خودآگاهانه با جنبهٔ جبرانیاند. ببینید، حس کلی روانکاوان نسبت به تفکر کمی بدبینانه است؛ یعنی به آن خیلی اصالت نمیدهند. اینکه بشر خودش را در دوران روشنگری مثلاً در اوجی میبیند — ببینید، انسانِ فرد در زندگی خودش وقتی سقوط هم میکند، برای خودش نوعی توجیهات و تفکراتی میسازد که سقوطش را پیشرفت ببیند. کاملاً ممکن است طرف مثلاً از ده سال پیش تا الان روندی نزولی طی کرده باشد ولی وقتی با او صحبت میکنید، برای خودش توجیهات و دلایلی دارد که نه، من خیلی خوبم. یکی از کارهای ایگو اصلاً همین است: تفکرات را در جهتی پیش ببرد که احساس راحتی کند. اینکه ناخودآگاه در رویا ساز مخالف میزند برای این است که دقیقاً در بیداری خودآگاهی چیزهایی تولید میکند که عدم رشد را توجیه کند و نوعی التیام بدهد؛ و کاری که سلف دقیقاً میخواهد بکند این است که تذکر بدهد که نه، اوضاع خوب نیست: اگر فکر میکنی اوضاع خیلی خوب است، چیزی در رویاهایت میبینی که دقیقاً برعکسش است. پس روند کلیای وجود دارد که من آگاهیهای خودم را طوری تنظیم کنم که مشکلاتم و عدم رشدم را توجیه کنم؛ و به همین دلیل خیلی وقتها این درگیری میان خودآگاهی و ناخودآگاهی و تعارضهایی که هست بهنوعی نتیجهٔ همین جنبهٔ توجیهکنندهٔ خودآگاهی است. بنابراین وقتی از دیدگاه مثلاً یونگ به تاریخ نگاه میکنید، واقعیت این است که بخش عمدهای از تحولات پنج قرن اخیر کاملاً جنبهٔ سقوط دارد، نه جنبهٔ پیشرفت؛ ولی ذهنیت غربی به هزار و یک طریق مختلف همهچیز را در جهت پیشرفت میبیند. پس اولین نکتهای که میخواهم بگویم این است که اصلاً باید انتظارش را داشته باشیم — و این چیزی است که اتفاقاً خود غربیها هم متوجهش هستند و اسمش را اسطورهٔ پیشرفت گذاشتهاند: اینکه بشر، دستکم بشر اروپایی، همیشه نگاهش به تاریخ این است که چقدر پیشرفت کرده؛ مثلاً ۵۰۰ سال پیش چقدر بد بوده و حالا به اوج رسیده است. آدمی پیدا میشود مثل فوکویاما که حرف از پایان تاریخ میزند به این معنای مثبت: دیگر چیزی نمانده، تمام شده است. لیبرال دموکراسی هم از دیدگاه فلسفهٔ سیاسی چنین نگاه میکند: روند تاریخیای را برایتان میگوید که وقتی میخوانید میفهمید بشر از اینجا شروع کرده و الان به لیبرال دموکراسی رسیده است بهعنوان سازوکار سیاسی در جامعه، و این آخرِ کار است؛ چیزی بالاتر از این نیست.
روایت تاریخی لیبرال دموکراسی
بنابراین به پایان تاریخ به یک معنا رسیدیم؛ به یک معنای مثبت. اینها دقیقاً همان نوع تفکراتیاند که بشر بهطور طبیعی تولید میکند، چه سقوط کرده باشد چه پیشرفت کرده باشد. یعنی من نوعی مکانیسمهای دفاعی دارم که از خودم در برابر مثلاً سیگنالهای ناخودآگاه دفاع میکنم. اگر سلف از درون به من فشار میآورد، این است که هرچه موجودی در وضعیت بدتری از نظر رشد قرار بگیرد، احتیاج بیشتری به تولید خودآگاهی دارد برای سرپوش گذاشتن روی مشکل؛ و این همان تعارض میان ناخودآگاهی و خودآگاهی است که مرتب باعث میشود آدمها رویاهای نامناسب و ناخوشایند ببینند؛ برای اینکه پیام ناخودآگاه دقیقاً برعکس چیزی است که در خودآگاهی سعی کردهاند درست کنند. پس تعجبی ندارد که دیدگاه روانکاوانه نسبت به تاریخ بشر در قرون اخیر مثبت نیست، علیرغم اینکه خود ذهنیت غربی این تحولات را مثبت میبیند. دربارهٔ یک انسان هم همینطور است: با هر آدمی مصاحبهٔ روانکاوانه بکنید؛ یکی از وظایف روانکاو این است که کمکم ذهنیتهایی را که مانع رشدند بشکند — ذهنیتهایی که برای توجیه بعضی اختلالها درست شدهاند. پس میگویم آن حس منفیای که در نقد روانکاوانه نسبت به تحولات مثلاً پنج قرن اخیر وجود دارد، بهطور کلی طبیعی است: اینکه روانکاو نسبت به اسطورهای که بشر غربی از خودش ساخته ساز مخالف میزند کاملاً طبیعی است؛ این تقریباً همهجا اتفاق میافتد. همیشه این جانبداری از ناخودآگاه در برابر خودآگاهی چنین تعارضهایی به وجود میآورد.
ایدهٔ کلی دربارهٔ تحولی که ما را از دوران سنت به دوران مدرن رسانده این است: در دوران سنت والدی داریم که به آن میگوییم سنت. در غرب بیشتر کلیساست که مبلغِ این فرهنگ دینی مسیحی است و در بقیهٔ جاهای دنیا هم معمولاً میبینید فرهنگهای دینی غلبه دارند. اینها بهنوعی مفهوم سلف را در خود دارند: چهرهای از یک انسان کامل ارائه میدهند. مثلاً مسیحیت مسیح را بهعنوان پروجکشن سلف به انسان ارائه میدهد؛ فرهنگی است، سنتی است که مفهوم سلف در آن هست، پروجکشنی از سلف در آن هست و دعوتی به اتحاد با آن الگوی غایی. درست است؟ اگر دربارهٔ اروپا صحبت کنیم: مسیحیت در درون چه تبلیغ میکند؟ اینکه مسیح خداست — چیزی کمی بالاتر از انسان کامل؛ یعنی الگوی نهایی کمال — و در درون همهٔ ما مسیح وجود دارد و باید با مسیح خودمان متحد شویم. این اصلاً مثل بیانی دیگر از این است که ایگوی من باید با سلفم یکی شود؛ چون مسیح چیزی به غیر از یک بیانِ سلف نیست. نکته این است که این فرهنگهای سنتی والدی در خود دارند که اولاً در اروپا بهشدت ضد کودک است، یعنی فشار زیادی به انسانها وارد میکند، و واقعیت هم این است که باعث رشد نمیشود. ادعای تصویری از رشد به معنای واقعی کلمه در آن هست؛ یعنی این سلف و اینها خلاصه بهنوعی پروجکت شدهاند ولی کار نمیکنند: آدمها اصولاً به آن رشدی که باید برسند نمیرسند. درست است؟ بنابراین مثل تمثیلی میماند از پدری که والد خیلی خیلی سختگیری است، مقررات دستوپاگیر زیادی گذاشته، مخصوصاً جلوی کودک خودش را کاملاً گرفته و خیلی هم ادعا میشود که این کارها همه باید همینطور انجام شوند تا مثلاً اتفاقی بیفتد؛ ولی واقعیت این است که راههایی که پیشنهاد میکند و ایدههایی که پیشنهاد میکند به هیچ رشدی نمیانجامد. بنابراین تنها چیزش این است که کودک فقط فشاری را تحمل میکند. شما میبینید وقتی راهی را میروید و کمکم نتیجه میگیرید، خستگیتان در میرود؛ دستکم لذتهایی بردهاید، به چیزهایی رسیدهاید، به حسی از تعالی رسیدهاید. اروپای قرون وسطی سنتی مستقر است که تصور رشد در آن هست ولی رشد به معنای واقعی اتفاق نمیافتد و فشار بر جنبههای کودکانهٔ بشر خیلی خیلی زیاد است؛ فشار هم از نظر قانونی هم از نظر فرهنگی. یعنی مثلاً از نظر قانون میتوانید ازدواج کنید ولی ازدواج چیز مکروه و مذمومی است.
والد، کودک و احساس گناه
خلاصه این نوعی فشار آوردن است به این معنا که اگر کسی لذتی — لذتی کودکانه یا نوجوانانه — ببرد، آن لذت نوعی لذتِ همراه با احساس گناه میشود؛ بنابراین چیز خیلی مشروعی به حساب نمیآید. حالا این تمثیلِ والد را چنین تصور کنید — نمیخواهم خیلی از کانتکست روانکاوی بیرون بروم ولی این تمثیل دستکم احساس خودم را نسبت به ماجرا بیان میکند: پدر سختگیری را فکر کنید که فشار خیلی زیادی به کودکان آورده و الگویی از رشد ارائه کرده، ولی هیچ راهی هم نشان نمیدهد، بنابراین کسی هم چندان به رشدی نمیرسد؛ اطاعت خیلی شدیدی هم میطلبد و در عین حال خودش هم به هیچ چیزی پایبند نیست؛ یعنی کمکم این کودکان میبینند همهٔ کارهایی که به ما میگوید نکن، خودش میکند. این تمثیل خوبی برای اوضاع قرون وسطاست: کلیسا آنجا وجود دارد که در اوج فساد است ولی در عین حال حرفهای خیلی سختگیرانهٔ اخلاقی برای مردم مطرح میکند. بالاخره اتفاقی که میافتد این است که تمام آن نیروهای سرکوبشده علیه این والد — که نوعی والد دروغگوی است و کسی را هم به جایی نمیرساند — انگار قیام میکنند. یعنی یک جنبه از تغییر از دوران سنتی قرونوسطایی به دوران مدرن، نوعی قیام علیه والد ناکارآمد است. این را واقعاً در خانواده میبینید: پدر سختگیری که حرفهای خیلی آرمانی میزند و فشار خیلی زیادی هم میآورد ولی اوضاع خوب پیش نمیرود. حالا در طرف مقابل فکر کنید بچهها قیام کنند، ولی قیام را قیام کنند و اصلاً این والد را بکشند؛ مثلاً فکر کنید پدر خودشان را از بین ببرند و آزاد شوند. نه به این عنوان که «راهی که تو به ما میگفتی غلط بود و فشار بیخود میآوردی، ما راه درستش را میخواهیم برویم»؛ نه، اصلاً نوعی رسیدن به آزادی کودکانه است: بریدن و کنار گذاشتن همهٔ آن قید و بندها، در عین از بین رفتن کل مفهوم رشد. نکتهٔ اساسیای که در تغییر از دوران سنت به دوران مدرن هست این است که شما دیگر در دوران مدرن به معنای واقعی کلمه اصلاً پروجکشنی از سلف نمیبینید؛ چه خوبش چه بدش. الگویی تحت عنوان انسان کامل دیگر وجود ندارد و تصوری از اینکه باید راهی برای رشد فردی دنبالش بگردیم هم وجود ندارد. دوران قرون وسطا راه رشد عوضی را به مردم نشان داد و دوران مدرن این است که اصلاً تصورِ اینکه رشد کنیم را کنار بگذاریم. نمیشود گفت کدام بهتر است کدام بدتر. میخواهم بگویم از یک جهت، بههرحال، حرف نادرستی زده میشد؛ مثل اینکه یک هدف درست داشته باشیم — مثلاً الگوی کاملی مثل مسیح را ارائه بدهیم — ولی راه را عوضی به مردم نشان بدهیم؛ راهی که به آن هدف نمیرسد؛ تا جایی که مردم اصلاً خسته شوند و کلاً قرار دادنِ راهی برای طی کردن و رسیدن به جایی را کنار بگذارند. من فکر میکنم ویژگی اساسی دوران مدرن اصلاً از بین رفتن این فضای ذهنی است که در جامعهٔ اروپایی وجود داشت: اینکه باید به رشد فردی برسیم، باید الگوی کاملی داشته باشیم و به آن نزدیک شویم. برای اینکه حرفها خیلی واضح شود که چرا این حرف درست است، مثلاً به انقلاب فرانسه بهعنوان نقطهٔ عطف دوران مدرن نگاه کنید: جایی که از لحاظ پارامترهای اقتصادی و اجتماعی کمر اشرافیت در بخشی از اروپا شکست، و چون کلیسا و اشرافیت دست در دست هم داشتند، کلیسا هم بهنوعی شکست خورد. شعارهای انقلاب فرانسه چیست؟ برابری، برادری، آزادی. نکتهٔ اساسی این است که هیچکدام از این شعارها ربطی به انسان و فردِ انسان ندارد؛ توجه به وضعیت انسان در جامعه است: اینکه من با دیگران از نظر حقوق اجتماعی برابر باشم؛ من با دیگران احساس برادری کنم؛ اشراف نگویند خون ما با بقیه فرق میکند؛ همه با هم برادریم. ببینید، میخواهم بگویم چیزی فردی در آن وجود ندارد. انقلاب برای تغییر دادن نسبت میان آدمها در جامعه است و بنابراین اصلاً خارج از موضوع رشد فردی و این حرفهاست. منظورم را میفهمید یا نه؟ چنان نیست که انقلاب کرده باشیم و الگوی رشدی داده باشیم و ایدهٔ جدیدی از اینکه انسان کامل چگونه است به وجود آورده باشیم. واقعیت این است که اصولاً شعارهای انقلابی در آن جهت نیستند؛ انقلابها اجتماعیاند و قرار است وضعیت فرد را در اجتماع بهبود بدهند. اینکه آن فردِ بهبودیافته در اجتماع چه میخواهد بکند اصلاً موضوعیت ندارد. در دوران روشنگری حداکثر الگویی که از رشد میبینید این است که انسان منطقی باشد.
رشد منطقی در برابر رشد روانی
این کلاً نوعی فرایند ذهنی است؛ رشد به معنای واقعی کلمه نیست؛ رشدی نیست که بخواهید از نظر روانی درگیرش شوید. منطقی بودن — میتوانم آموزش ببینم که تفکر منطقی داشته باشم. کلاً در دوران مدرن، فکر میکنم، یک چیز خیلی واضح این است که سلف جای دیگری پروجکت نمیشود. الگوی انسان کامل اگر هم به آن معنا پروجکت میشود، حسابشده نیست. فکر میکنم یونگ به معنای واقعی کلمه معتقد است که پروجکشن سلف بر مسیح خیلی حسابشده بود: مسیح ویژگیهایی خیلی نزدیک به ویژگیهایی دارد که در انتهای فرایند فردانیت میتوان به آن رسید؛ بنابراین بهنوعی پروجکشن خوبی است. انجیل تصویری از مسیح ارائه میدهد و این تصویر جای خوبی است برای اینکه من سلف خودم را پروجکت کنم. یا مثلاً در فرهنگ اسلامی یا فرهنگ شرقی بهطور کلی بالاخره تصوری از انسان کامل هست — یک عارف واصل — که آدمها به شبیه بودن به او تشویق میشوند: شبیه انبیا باشند، شبیه عرفا. کلاً ویژگی دوران مدرن این است که این سلف یا اصلاً تلاش میشود پروجکت نشود، یا اگر پروجکت میشود در جاهایی پروجکت میشود که جاهای مناسبی نیست. این تغییر وضعیت سلف در این تحولات خیلی مهم است. مثلاً اگر سلف دارد روی انسانی پروجکت میشود، یعنی الگوی انسان کامل دارد تبدیل میشود به مثلاً انسانی دانشمند به معنای نیوتن. ببینید تحول را: آنجا سلف از نظر یونگ جای خوبی پروجکت شده بود ولی فرایند فردانیت طی نمیشود، چون نه آموزشی داده میشود و نه اصلاً این فرهنگ در فرهنگ مسیحی وجود دارد. حالا اینکه ریشههای واقعی فرهنگ قرونوسطا به معنای واقعی کلمه فرهنگ مسیحی نیست، فرهنگ یونانیـمسیحی است؛ اصلاً این مسیحیت از همان قرون اول با فرهنگ هلنیستی آغشته شده و بهوضوح در قرون وسطا میبینید شخصیتی مثل ارسطو — نمایندهٔ بخشی از فرهنگ هلنیستی — اینقدر احترام دارد؛ هرکه مرجعیت دارد؛ کتابهایش انگار کنار کتاب مقدس تقدس پیدا کرده است. اگر دوران قرون وسطا چنان است که سلف را جای خوبی پروجکت کردهام ولی راه را عوضی میروم، در دوران مدرن سلف را جاهایی نزدیکتر و دردسترستر پروجکت کردهاند که جای خوبی برای پروجکشن سلف نیست، ولی ممکن است راه درستی باشد. مثلاً دانشمند شدن به معنای نزدیک شدن به شخصیتی مثل نیوتن کار چندان سختی نیست؛ میتوانید دانشآموزها را آموزش بدهید که به شخصیتی مثل نیوتن تبدیل شوند. دکارت دارد یاد میدهد که در همهچیز شک کنید، تفکر منطقی کنید، اینگونه به حقیقت میرسید؛ انگار راهی نشان میدهد. این راه به مسیح شدن نمیانجامد، به انسانی منطقی میانجامد. ولی این چیزی نیست که درست باشد. میخواهم بگویم بیانی از این تغییر که اتفاق افتاده: سنتی را که بهطور سنتی در جای خوبی پروجکت شده بود، دیگر در جای خوبی ندارید؛ و این نکته بهطور کلی منفی است. ولی نکتهٔ مثبتی هم در آن هست. مدام میگویم که اینجا قضاوت مثبت و منفی راحت نیست؛ نکتهٔ مثبت هم در آن هست. حالا انتظار دارید در دوران روشنگری چه اتفاقی افتاده باشد؟ ببینید: قیام علیه والد بهطور طبیعی به نام بالغ انجام شد. این را قبلاً گفتهام؛ هر وقت دربارهٔ مدرنیته بحث کردم به آن اشاره کردهام: اتفاقی که افتاد این است که اول فرهنگی بالغانه به وجود آمد که رقیب خوبی برای آن فرهنگِ والد بود. یعنی در دوران روشنگری نیامدند بگویند میخواهیم مثل کودکان رفتار کنیم و هر کاری دلمان میخواهد بکنیم؛ بلکه حرف از نوعی کمال عقلانی زده میشد. وقتی متنهای دوران روشنگری را میخوانید به نظرتان میآید بهشدت بالغی اینجاست که رفتار میکند؛ رفتارهای بالغانه ترویج میشود. تکیه بر عقل و دوری از تبعیت کورکورانه، اینها شعارهای بالغانه است. بالغ دوست ندارد از والدِ خود کورکورانه تبعیت کند و به یک معنا فکر کردنِ منطقی بالغانه است. ولی عملاً این اتفاق بهطور طبیعی میافتد: به محض اینکه سیطرهٔ والد شکسته میشود، کودک هم بهنوعی آزاد میشود. بنابراین در آغاز دوران مدرنیته در کل تاریخ اروپا انگار رقابتی میبینید میان جنبههای بالغ و جنبههای کودکانه. حالا مثلاً انقلاب فرانسه را کردیم؛ میخواهیم چه کنیم؟ میخواهیم جامعهای ایدهآل بسازیم که همهچیز در آن منطقی باشد؛ شعار این است. ولی بروید ببینید در ۲۰، ۳۰ سال اولِ بعد از انقلاب فرانسه چه اتفاقهایی در فرانسه افتاد: همهٔ آن کشتار بالغانه نبود؛ فقط نوعی خالی کردن عقده میبینید در فرانسه؛ آزادی عملهایی که قبلاً نداشتند.
غلبه کودک و والد جدید مدرن
مثلاً لذتهایی که نمیتوانستند ببرند حالا میتوانند ببرند. بههرحال این سیرِ اینکه کودک غلبه کرده و والد قرونوسطایی شکسته، کمکم نوعی قواعد جدید به جامعه تحمیل شده است که راه دیگری نشان میدهند و باز کودک اسیر والد جدیدی شده که به نظر میرسد ایندفعه توسط منطق تولید شده است. و همینطور قرنهای بعد که نگاه میکنید، انگار مدام این والد جدید زیر سؤال میرود. شما میتوانید دوران پستمدرن را بهنوعی نگاه کنید: کلیسا و دوران سنت والدی تولید کرده بودند و سلفی را هم جایی پروجکت کرده بودند که جای خوبی بود؛ بعد وارد دوران مدرن شدیم، سلفهای دیگری پروجکت شدند و بالاخره والدی جدید به وجود آمد. والد جدید بهوضوح در دوران مدرن وجود دارد: در دورهٔ مدرن والد جدید به شما میگوید باید تابع قانون باشید — قوانین اجتماعی، قوانینی که توسط عقل و منطق به وجود آمدهاند؛ قراردادهای اجتماعی را باید بپذیرید. اینها خیلی با روحیهٔ کودکانه سازگار نیستند. خود دوران مدرن نظم جدیدی به جامعه تحمیل میکند و بنابراین آموزشهای جدیدی به مردم میدهد. علم مثلاً جای مذهب را میگیرد؛ قواعد و قوانین اجتماعی بهنوعی قوانینی میشوند که تحمیل میشوند و آزادی عملها نسبت به قرون وسطی برای کودک بیشتر است، ولی هنوز محدودیت وجود دارد. و کودک اصولاً این محدودیتها را نمیپذیرد — اینجا خیلی خوب است از واژهٔ Id استفاده کنیم: Id این محدودیتها را نمیپذیرد. اگر بتواند دوران جدیدی ایجاد کند که محدودیتهایش کمتر شود — یعنی نظم اجتماعی تحمیل کمتری بر او بکند — این کار را هم بههرحال انجام میدهد. میتوانید دوران پستمدرن را چنین در نظر بگیرید که دوباره داریم آن والدِ مستقر در دوران مدرن را نقد میکنیم و میخواهیم به زیر بکشیم. الان حرف این است که مثلاً نظم اجتماعی دوران مدرن شامل این بود که همجنسگرایی چیز بدی است، مواد مخدر نباید باشد؛ اینها و خیلی چیزهای دیگر قوانین جامعهاند و باید همه بهنوعی تن بدهند. حالا در دهههای اخیر میبینید همهٔ آن قواعد دوران مدرن که با اسم منطق و عقل به وجود آمده بودند یکییکی زیر سؤال میروند: چرا نباید این آزادی عملها وجود داشته باشد؟ نهایتاً سیر کلیای که در پنج قرن میبینید در جهت نوعی آزادسازی کودک است: هرچه کمتر محدود کنیم. ببینید Id چه میخواهد؟ اینکه بهنوعی فشاری بر او نباشد؛ کاری را که دوست دارد و از آن لذت میبرد انجام دهد. ما بهشدت از دورانی که لذت بردن از زندگی انگار جرم بود — در قرون وسطی — به دورانی رسیدهایم که لذت بردن جرم نیست، وظیفه است، و هرچه بیشتر محدودیتهایش برداشته میشود. نمیدانم چقدر این برایتان واضح است؛ اگر خیلی واضح نیست، خودمان دربارهاش بحث کنیم. فکر میکنم این نکته که دوران مدرن والد جدیدی تشکیل داده و شاید بتوان تحول دوران پستمدرن را نقدِ والدی دانست که تحمیل شده، کلاً نگاه خوبی به ماجرا است. و قطعاً بههرحال تمدن محدودکنندهٔ کودک است؛ بنابراین دوران پستمدرنیته هم باید قواعد خودش را به انسان تحمیل کند. Id بدون هیچ قاعدهای اصولاً نمیتواند در جامعه زندگی کند؛ تمدن با سرکوب لذتطلبی مطلق Id همراه است و بنابراین تا وقتی تمدن بشری پابرجاست نوعی تجلیهای سوپرایگو میبینیم. پس بیانی از تحولات از جامعهٔ سنتی به مدرنیته را سعی کردم بگویم. و ادامهاش اینکه — تصور من این است — در دوران مدرنیته هنوز هالههایی از پروجکشن سلف وجود دارد: مثلاً شخصیتی مثل دانشمندِ فرهیختهای مثل نیوتن، فیلسوفی که مثل دکارت همهچیز را بهطور منطقی نگاه میکند، الگویی از کمال است؛ هرچند این الگوی کمال با الگوی کمال واقعی که در روان انسان هست سازگار نیست. در دوران پستمدرن این هم کمرنگ شده است. در دوران مدرن مثلاً به هنر که از لحاظ محتوا نگاه میکنید هنوز قهرمانها وجود دارند؛ شاید قهرمانها دیگر آن قهرمانهای سنتی نیستند. قهرمان سنتی موجود الهی است؛ بهنوعی با خدایان ارتباط دارد. قهرمانهای دوران مدرن با خدایان دیگر ارتباط ندارند؛ شاید شبیه مسیح نیستند، ولی بههرحال قهرماناند. دوران پستمدرن فاقد قهرمان است. انگار سیری از کمرنگ شدن سلف داریم: در طی چهار پنج قرن، در همین ترتیب که پروجکشن سلف کمرنگ میشود — از اول که به جای دوری مثل مسیح پروجکت شده، به جای نزدیکتری مثل نیوتن و دکارت پروجکت میشود — و بعد به دورانی میرسیم که کمکم میشود گفت اصلاً به چیزی پروجکت نشده است.
آخرین وسوسه مسیح و پروجکشن سلف
اگر هم شده آنقدر نزدیک و دمدست که دیگر خیلی نمیشود اسمش را پروجکشن سلف گذاشت. یادم آمد که یک بار بحث دربارهٔ فیلم «آخرین وسوسه مسیح» بود که از روی آن کتاب ساخته شد و خیلی اعتراض کرده بودند. یادم نیست بحث از کجا شروع میشد، ولی آن نکتهای که در این فیلم بود — مصاحبهای از اسکورسیزی بود که در آن گفته بود — چنین است: از وقتی این فیلم را ساختم — و مسیحیها خیلی اعتراض کرده بودند — اساس داستان فیلم این است که مسیح که انگار هیچ لذتی از دنیا نبرده و با زهد کامل زندگی کرده، روی صلیب، پیش از آنکه جان بدهد، هوس میکند که چرا هیچ لذتی از دنیا نبرده است؛ و بعد او را پایین میآورند و خداوند اجازه میدهد که اگر میخواهی برگردی، آن زندگی زمینی را بکنی؛ میآید زندگی زمینی میکند، مثلاً با مریم مجدلیه ازدواج میکند و بچهدار میشوند و لذتهای زمینی را تجربه میکند و بعد هم از کاری که کرده پشیمان میشود. و بعد در داستان فیلم میبینید که همهٔ اینها در چند ثانیه، بالای صلیب، در ذهن مسیح گذشته است: مثل اینکه وسوسهای در ذهنش بوده و بهطور ذهنی تجربه کرده که اگر لذت میبرد چقدر بد میشد، و این الگوی جاودانهٔ مسیح بهنوعی میشکست و از بین میرفت، و راضی میشود بدون اینکه هیچ لذتی تجربه کرده باشد از دنیا برود. بعد، آوردن مسیح در زمین و ازدواج کردن و زندگی زمینی، تصویر جدیدی از مسیح است. اسکورسیزی در مصاحبهاش گفته بود برخلاف اینکه میگویند این فیلم ضدمذهبی است، من از وقتی این فیلم را ساختم خیلی خودم را به خدا نزدیکتر احساس میکنم. و من گفتم ببینید، این چیز دیگری است: یک عمر مسیح در اوج بود و رسیدن به خدا و مسیح خیلی سخت بود؛ این ایدهٔ جدیدی است. خودش نمیخواهد برود بالا؛ مسیح را آورده پایین و شبیه خودش کرده؛ حالا احساس قرابت و قرب به خدا دارد — حال آنکه خدا، کمال مطلق، آن بینهایت قرار گرفته و سخت است. من میآم خدایی شبیه خودم تصور کنم و بعد بگویم بهشدت احساس نزدیکی به خدا میکنم. کمی، اتفاقی که برای سلف افتاده چنین است: سلف از آن حالت ماورایی مسیح که دستنیافتنی است — و واقعیت این است که هرکه یونگی است میداند فرایند فردانیت واقعاً سخت است و آن نهایت کمالی که سلف به آن دعوت میکند دور از دسترس است — بنابراین از نظر روانی درست و مفید است که سلف را روی موجودی مثل مسیح پروجکت کنید؛ حالا راه سخت میشود. وقتی مقصد را دور میگیرید، راه طولانی و سخت میشود و بالاخره جایی خسته میشوید؛ کمی سلف را نزدیکتر میآورید؛ باز کمی خسته میشوید و مثلاً دیگر دانشمند هم نمیخواهید بشوید؛ چیزی خیلی نزدیکتر میشود، تا اینکه تبدیل شود به چیزی کاملاً زمینی — که دیگر این دردی را دوا نمیکند. ما وارد دورانی شدهایم که — یعنی سیری وجود دارد — از حرکت انسانها از قهرمانهایی در حد مسیح و پیامبران بهعنوان الگوهای کمال، به قهرمانها یا ضدقهرمانهای موجود در فضای هنری پستمدرن. اصلاً فضای هنری پستمدرن وظیفهاش این است که قهرمانی وجود نداشته باشد. من تجربهٔ جالبی ندارم، ولی یکی از دوستانم این تجربه را خیلی وقت قبل داشت: دو فیلم را همزمان با هم دیدم؛ فیلمی کلاسیک از دههٔ ۵۰ و ۶۰ و بازسازی همان فیلم توسط اسکورسیزی در دوران مثلاً دههٔ ۹۰. نام فیلم «دماغ وحشت» است، Cape Fear؛ در اواخر دههٔ ۵۰ و اوایل ۶۰ ساخته شده با بازی Gregory Peck و Robert Mitchum. Gregory Peck آدم خیلی خوبی است؛ Robert Mitchum آدم خیلی بدی است. خانوادهٔ Gregory Peck خیلی خوباند و خیلی معصوماند و Robert Mitchum آدمی بیمار روانی است که آنها را اذیت میکند و نهایتاً خیر بر شر پیروز میشود. این یک روایت است؛ خیلی خیلی طبیعیِ سینمای کلاسیک. سینمای کلاسیک یعنی سینمای مثلاً تا دههٔ ۶۰ و ۷۰ — ادبیات کلاسیک و موسیقی کلاسیک دورند، ولی سینما — اول کارش تا جایی کلاسیک است در قرن بیستم؛ تنها چیز کلاسیک قرن بیستم مثلاً سینماست. حالا بیایید؛ این دو فیلم کنار هم واقعاً جالباند. ببینید: در فیلم جدیدی که ساخته شده، قهرمان — کسی که نقش گریگوری پک را بازی میکند — نیک نولتی است؛ کسی که نقش رابرت میچم را بازی میکند رابرت دنیرو است. اصلاً جاذبهٔ رابرت دنیرو خیلی بیشتر از نیک نولتی است؛ آدم بد جذابتر است؛ نه از نظر ظاهر و اینکه هنرپیشهٔ سوپراستار هالیوود است؛ خودش هم آدم باسوادی است، آدم بافرهنگی است؛ درسته که روانی است، ولی واقعاً تا جاهایی فیلم را چنان نمیبینید که «آن خیر است، این شر»؛ این آدم کسی است که رابطهای خارج از خانواده با زنی دارد و هیچ مصونیتی در این خانواده وجود ندارد.
تحملنکردن قهرمان در پستمدرن
خلاصه اینجا بهراحتی نمیتوانید بگویید کی خیر است و کی شر، تا این فیلم را اول تا آخر ببینید؛ قهرمانی در آن وجود ندارد؛ همه بهنوعی متوسطالحال به پاییناند. و این — ببینید — انگار انسان دوران پستمدرن تحمل قهرمان ندارد؛ بدشان میآید اگر داستانی بنویسید و چهرهٔ خیلی مثبتی در آن باشد؛ برای اینکه آگاهی پستمدرن — ببینید، مثل این است که موفق شدهاید فرهنگی درست کنید که به شما بگوید اصلاً رشدی وجود ندارد؛ اگر تو رشد نکردی، من به تو میگویم اصلاً رشدی وجود ندارد؛ اصلاً الگوی کمالی وجود ندارد. این دیگر به تو آرامش میدهد؛ تا آخر عمرت میتوانی زندگی کنی. ببینید، تصورات قرونوسطایی آرامشدهنده نیستند. وقتی فکر میکنید — جملهٔ معروف قرونوسطایی این است که تنها غم واقعی بشر، قدیس نبودن است — همه باید غصهٔ این را بخورند که قدیس نیستید، مگر اینکه قدیس باشید؛ من نمیگویم شما قدیس هستید. وقتی مفهوم قدیس را در فرهنگ ایجاد میکنید و هدف را رسیدن به مسیح میگذارید، دیگر غصهدار میشوید؛ چون نرسیدهاید؛ هر روز میروید خودتان را نگاه میکنید، مثلاً در آینه میبینید چه جاهای خالی را نصیب نکردهاید. ولی اگر من بیایم فرهنگی ایجاد کنم که اصلاً الگوی کمالی در آن نیست، خیلی آرامشدهنده است. یا الگوهای کمال را بیاورم — شما الان الگوهای کمالی که مطرح میشود — ببینید، اگر اشکالی ندارد بحث را کمی ممکن است خراب کنم، ولی چون وعدهای دارم که بهنوعی به تارانتینو اشاره کنم — این بحث قرار بود بعد از بحثم روی سینمای تارانتینو بیاید، چون سینمای تارانتینو الگو و نمونهٔ سینمای پستمدرن تلقی میشود — ببینید: قهرمانهای تارانتینو؛ قهرمانها یعنی شخصیتها؛ الگوهای کمال در دوران پستمدرن ستارههای هالیوود و خوانندههای راکاند؛ این دنیای تارانتینو را نگاه کنید؛ آن آدم نیل دایموند در آن هست. اینکه همهٔ این آدمها — این دیگر نه — اینها میخواهند قدیس بشوند و هیچ؛ الگوهای کمالشان همین شخصیتهای سینمای دمدست و پاپ و الویس پرسلی و این حرفهاست. ما وارد دنیایی شدهایم که اتفاقاً قهرمانهای زیادی در آن وجود دارد؛ همین قهرمانهای خودمان؛ هر لحظه ممکن است شما هم تبدیل به یکی از این قهرمانها بشوید؛ اگر بختتان باز شود و شتر بخت در خانهتان بشیند، ممکن است تهیهکنندهای هالیوودی بیاید بگوید بیا، من از تو ستارهای میسازم؛ چون اتفاقاً فرایند ستارهشدن، ستارهساز است؛ کسی باید از شما حمایت کند تا تبدیل به ستاره شوید. ستارهشدن قواعد و آدابی دارد که هر روز تغییر میکند و کسانی هستند که بلدند این قواعد چیست؛ نظرسنجی میکنند ببینند الان جای چه چیزی خالی است: مثلاً اگر خوانندهٔ جدیدی بیاوریم روی صحنه که چنین لباسی بپوشد و این اخلاق و آداب و این بروز را بدهد، تبدیل به ستاره میشود؛ مثل خود الویس پرسلی. الویس پرسلی اصلاً چنین آدمی نبود که در صحنه میبینید؛ ولی به او گفتند چنین رفتار کن. میگویند مثلاً پسری خیلی خجالتی بوده ولی قرار بود روی صحنه چیز دیگری، شخصیت دیگری از خودش نشان بدهد؛ مثلاً نسبت به دخترها حالت تهاجمی داشته باشد. این در آن روز باعث ستارهشدن میشد و تشخیص درستی بود؛ شد. بنابراین ما وارد دوران پروجکشن سلف در نزدیکی خودمان شدهایم؛ فکر نکنید از این هم پایینتر بشود؛ تا بهنوعی به تهش رسیدهایم؛ این قهرمانهای الان که میبینیم بهنوعی دیگر از این پایینتر فکر نمیکنم؛ خیلی روزمره است. باربی جزو خدایان دوران پستمدرن است؛ الگوی کمال است؛ یکجور الگوی کمال است؛ مثلاً از نظر ظرافت اندام و اینها؛ خلاصه چیزی است که میتوانید بگویید خودتان را شبیه باربی درست کنید. ببینید، اینجایی است که سلف پروجکت میشود: آن الگویی که شما در زندگی خودتان دارید. الان الگوی جوانها چیست؟ یکی میخواهد خودش را شبیه این هنرپیشه کند، از آن یکی هنرپیشه خوشش میآید. اگر مثلاً عاشقشان دختری باشد، الگویش — مثلاً قبل از انقلاب ۹۹ درصد دختران ایران الگویشان گوگوش بود. و این تقریباً در طول تاریخ، فکر میکنم، این همه اجماع در هیچ فرهنگی به وجود نیامده؛ چون یک نفر فقط اینجا بود. واقعاً نمیدانم قبل از انقلاب دختری بود که غیر از گوگوش الگویی داشته باشد. البته جامعهٔ سنتی داشتیم؛ ممکن است هنوز آنهایی که در این فضای پاپ زندگی میکردند الگوی خودشان را گوگوش قرار میدادند. برای مردهای ایرانی متأسفانه هیچ الگوی بهاصطلاح مسلطی که بر بقیه دامینیت کند به وجود نیامده؛ فکر میکنم مثلاً فردین، چنگیز وثوقی، بهروز وثوقی — اینها لابد جزو آنها بودند؛ بهروز وثوقی یک موقعی واقعاً چیزی بود؛ ستارهای بود که مثلاً مدل مویش را تقلید میکردند. ببینید، این همان فرایند رسیدن به کمال است.
عامیانهشدن فرهنگ و سطح کار
سلف مثلاً انگار جایی پروجکت شده، قهرمانی وجود دارد و من میخواهم مثل آن قهرمان باشم؛ ولی سطح کار پایین آمده است. سطح کار پایین آمده و راه خیلی ساده شده؛ خیلی راحت میشود شما شبیه گوگوش شوید یا — نمیدانم — سعی کنید چنین حرف بزنید. این حرف زدن هنرپیشهها، این حرف زدن آدمها تأثیر میگذاشت و میگذارد. الان غرب چنین است: نگاه کنید، پدیدهای مثل Eminem ظاهر میشود و یکدفعه نوعی مدل لباس و مدل راهرفتن و مدل حرفزدن و مدل فرهنگ رپ — به اصطلاح فرهنگ هیپهاپ — از سلام علیک کردن تا راهرفتن و لباسپوشیدن، یک چیزهایی دارد؛ آدابی دارد. اینها آداب جدیدند و همهٔ این فرهنگها قهرمانهای خودشان را دارند. من چیزی خیلی کلی گفتم و شمای خیلی کلی؛ و چون سلف مهمترین مفهوم روانکاوی یونگ است، وقتی میخواهیم تحلیل گلوبالی دربارهٔ بشر ارائه دهیم خوب است نگاه کنیم ببینیم چه بلایی سر سلف آمده است: جایی پروجکت شده یا نشده، چگونه پروجکت شده. یک نکته را گفتم و فقط برای تأکید دوباره به آن اشاره میکنم. برخلاف نوعی تبلیغات و تصوراتی که دقیقاً جنبهٔ جبرانی دارند و همهجا به شما میگویند دوران مدرن دوران فردگرایی است، دورانی که فردیت در آن مطرح شده — بهنوعی برعکس است. به همان شعارهای انقلاب فرانسه که گفتم: وقتی الگوی رشد وجود ندارد و بر آن تأکید نمیشود، اتفاقاً جامعه است که فرد را میبلعد. کمتر نکتهٔ فرهنگی و اجتماعیای هست که یونگ اینقدر در آثارش تکرار کرده باشد که ویژگی دوران مدرن اصولاً حل شدن فرد در جامعه است. مثلاً فکر کنید الگوهای اخلاقی و الگوهای رشدی که در فرهنگ مدرن مطرح میشود — انسانی که به جامعهٔ خودش خدمت میکند و این حرفها؛ احتمالاً زیاد شنیدهاید — اینها به درد سلف نمیخورند. سلف نمیتواند خودش را پروجکت کند روی کسی که به جامعه خدمت میکند تا چه شود؟ یعنی سلف اصولاً دنبال رساندن آدمها به رشد فردی خودشان است. اینکه من دنبال این باشم که دیگران هم به رشد فردی خودشان برسند و جامعه را به سمتی ببرم خیلی خوب است، ولی این تبعیت از سلف نیست. من خودم — من به جایی نمیرسم اگر همهٔ آدمها را هم به استادی برسانم و خودم رشد نکرده باشم؛ سلفِ من همچنان علیه من سیگنالهای خودش را میفرستد و انتظار دارد خودم رشد کنم. بههرحال این میزان وظیفهٔ شما — یک آدم هزار سال قبل را ببینید — احساس وظایف اجتماعیاش احتمالاً کمتر از وظایف در مقابل خانواده بود. این خانواده در دوران مدرن مرزهایش برداشته میشود و بزرگ میشود: شهروندی، مفهوم اینکه من عضوی از این شهرم و در مقابل کل آدمهایی که در این شهر هستند مسئولیتی دارم. اینها دور شدن از تصور مسئولیت من در قبال خودم و زندگی فردی خودم است؛ اینکه زندگی اجتماعی حجم بیشتری از زندگی من را به خودش اختصاص میدهد. نمیخواهم وارد این بحثهای سیاه اقتصادی و اجتماعیِ زیربنایی شوم، ولی اگر دربارهٔ اینکه چه تحولات اساسیای رخ داد که این سلف یکدفعه اختلال پیدا کرد بحث کنید، مطمئناً دلایل اقتصادی و اجتماعیاند: تحولات زیربنایی در تاریخ بشر میبینید. دوران فئودالیسم دارد تمام میشود، آن نوع تولید و آن نوع اقتصاد دچار فروپاشی میشود، وارد دوران سرمایهداری میشویم، طبقهٔ بورژوا به وجود آمده، کلیسا و اشرافیت دست در دست همه؛ انقلابهایی اتفاق میافتد که اشرافیت از بین برود و کلیسا هم — بهعنوان کسی که خودش را به اشرافیت چسبانده بود — در برابر این قیامهایی که طبقهٔ بورژوا رهبری میکند در موضع ضعف قرار میگیرد. بنابراین پایههای اقتصادیاجتماعی خیلی روشنی داریم که این والد چگونه شکل میگیرد؛ فقط ماجرای یک چیز فرهنگی ساده نیست؛ اینها از جاهای خیلی عمیق، از مناسبات اجتماعی میآیند. ببینید، میخواهم به نکتهای مثبت اشاره کنم. اول هنر. هنر سنتی هنری است که وقتی به آن دقت کنید — میخواهم با اصطلاحات روانکاوانه دربارهاش حرف بزنم — هنرمند انگار ادای کمال را درمیآورد؛ مثل الگویی از کمال که گذاشتهاید و هنرمند انگار از طرف آن الگو — انگار به کمال رسیده — هنر خودش را تولید میکند. فکر کنید مثلاً ادبیات خودمان را در نظر بگیریم؛ شعر عراقی را در نظر بگیریم. فکر میکنید چند درصد از این آدمهایی که شعر عراقی میگفتند واقعاً عارف واصل بودند و این حرفها را دربارهٔ عشق الهی و آن چیزها زدند؟ برآورد من این است که کمتر از یک درصد. ادای آن را درمیآوردند؛ ببینید، من الان میتوانم شعر عرفانی برایتان بگویم: کمی بنشینم، این چهار شعر را کنار خودم بگذارم، من هم چیزی میگویم؛ بدون آنکه ممکن است هیچ تجربهای کرده باشم. شعر آن قرونوسطایی، هنر قرونوسطایی، بیرونریختن تجربیات واقعی درونی هنرمند نیست؛ آن چیزی را بیرون میریزم که به من آموزش دادهاند که باید بیرون بریزم؛ انسان باید چنین به دنیا نگاه کند و من بر اساس آن بایدها هنر تولید میکنم.
الگوی زیبایی و مینیاتور
در مینیاتور هم چنین است؛ ممکن است فکر نکنید آن هنرمندهایی که مینیاتور میکشیدند همه از این چهرههایی که میکشیدند خیلی لذت میبردند؛ ولی الگو این است؛ زیبایی مثلاً چنین تعریف میشود. ممکن است پنهانی — مثل داوینچی — مونالیزا کشیده باشد؛ داوینچی که در آستانهٔ دوران مدرن است: مونالیزا را کشیده، مریم را کشیده، شام آخر را کشیده؛ همهٔ اینها جزو الگوهای خیلی والایی کشیده شدهاند. بعد نقاشیهای آخر عمر داوینچی را ببینید: چهرههای زشت کشیده. ببینید، داوینچی آدمی است؛ شاید شب که میرود خانهاش دلش میخواهد چنین مزخرفاتی بکشد، کاریکاتور بکشد؛ ولی نمیتواند این را برود در کلیسا بکشد؛ مثلاً آدمی بکشد که دماغش و گوشهایش اینقدر نامتقارن باشد. مقدار زیادی طراحی از داوینچی به یادگار مانده که پر از چهرههای نامتقارن و زشت و خارج از آن الگوهای زیباییشناسی برونگراست؛ ولی نقاشیهای دیواری کلیسایش همه از همان الگوها پیروی میکنند. واقعاً فکر نکنید داوینچی دارد درون خودش را بیان میکند؛ مثلاً وقتی شام آخر را میکشد دارد از الگوها پیروی میکند. بنابراین هنر کلاسیک عیب بزرگی دارد: صمیمانه نیست، صادقانه نیست؛ بهراحتی میفهمید که این شعر همینطور بافته شده و از جایی، از حسی درونی نیامده است. تحول ورود به هنر مدرن این است که هنرمند میشکند؛ آن چیزی را که به آن نرسیده، دستکم صادقانه میگوید. ایرادش این است که حالا ممکن است احساسات سخیفی را بیان میکند. ببینید، در هنر کلاسیک چهرههای زیبا میبینید و احساسات متعالی، ولی صمیمانه نیستند، واقعی نیستند؛ برای همین خیلی تأثیرگذار نیستند؛ چون از عمق وجود هنرمند اصلاً بیرون نیامدهاند. عوضش در دوران مدرن خیلی صمیمیت میبینید؛ طرف احساس واقعی خودش را همان لحظه بیان میکند؛ ولی این احساس، احساس مسخرهای است؛ یعنی اصلاً اگر من ارتباط برقرار کنم نهتنها جلو نمیروم بلکه سقوط میکنم. الان همین هنر پاپولار که دنیا را گرفته — این موسیقی مثلاً — Eminem دارد صادقانه نفرت خودش را نسبت به مادرش بیان میکند؛ ولی چه کاری است که من بیایم چنین احساس سخیف و زشتی را بیان کنم؟ هنر کلاسیک جلوی بیان اینجور احساسات را میگرفت و عوضش تاوانی که میداد این بود که هنر صادقانه نیست. حالا به دورانی صادقانهتر رسیدهایم؛ البته من واقعاً در اینکه حتی Eminem دارد حرف دل خودش را میزند شک دارم و فکر نمیکنم چنین باشد؛ ولی بههرحال این نوع هنر — دربارهٔ Eminem این حرف را زدم، دربارهٔ این شخص خاص؛ برای اینکه میبینم چنین پدیدهٔ ساختهشدهای ممکن است. فکر میکنم یک بار در همین جلسات به این موضوع اشاره کردم: گروهی بهاصطلاح دوئت پاپ در سالهای اخیر فروش خیلی خوبی کرد به نام تاتو؛ دو دختر که روسی بودند — اگر اشتباه نکنم — مهاجرت کردند، رفتند آمریکا و آنجا کارشان خیلی گرفت. اینها بهوضوح لزبین بودند، همجنسگرا بودند و بهوضوح روی صحنه همجنسگرا بودن خودشان را نمایش میدادند، یا مثلاً در ویدیوکلیپهایی که تهیه میکردند بههرحال مایهای از این حس که رابطهای با هم دارند وجود داشت. چند ماه قبل یا یک سال قبل رسماً اعلام کردند اصلاً هیچ خبری نبوده؛ تهیهکنندهها به ما گفته بودند که الان این مد است؛ این کار را بکنید معروف میشوید، سیدیهاتان بیشتر فروش میرود؛ ما این کار را میکردیم؛ هیچوقت با هم هیچگونه رابطهای نداشتیم؛ اصلاً هیچجور برنامهای نبود. بنابراین ممکن است کسی تا حالا این ترانه را نخوانده باشد که در آن مادرش را میکشد؛ حالا Eminem دارد میخواند. Eminem چهرهٔ ساختهشدهای است که پشتش تهیهکنندههایی قرار دارند که دارند فضاهای خالیای را که خوب میفروشد پر میکنند. ولی بههرحال ما در هنر پاپولار، در هنر مدرن، آدمهای زیادی داریم که مطلقاً سعی کردهاند احساسات واقعی خودشان را بیان کنند؛ منتها این احساسات متعالی نیست. در ادبیات کلاً نگاه کنید میبینید دوران کلاسیک ادبیات معمولاً روایت دانای کل است: کسی روایت میکند که همهچیز را میبیند و همهچیز را میداند. هرچه جلوتر میآیید میبینید چنین روایتهایی انگار دیگر با فضای مدرن و پستمدرن سازگار نیست: راوی خودش یکی از آدمهای داستان است؛ نمیداند آدمهای دیگر چرا چنین دارند؛ حداکثر احساسات یک نفر در آن بیان میشود؛ راوی برای شما روایت نمیکند که چرا کاری را انجام داده، ولی نمیداند دیگران چرا آن کار را کردند. تا حالا مثلاً روایتهای پستمدرن گاهی فضا را چنین میشکنند که داستانی را از چند زاویه روایت کنند؛ نه اینکه دیدگاهی مطرح نشود — بهنوعی انگار بازسازی دانای کل، ولی به معنایی قابلقبول در فضای مدرن. بله، طبیعی است که آن دانای کل انگار در آسمانها قرار دارد و ما در دوران مدرن دیگر چیزی در آسمانها را نمیپذیریم.
تحول مثبت عمومیشدن فرهنگ
میخواهم به عاملی اشاره کنم که — خیلی چیزها کار بدی است وقتی کسی این حرف را میزند — میخواهم به تحولی صددرصد مثبت اشاره کنم؛ چون الان دارم حرفهایی میزنم که به نظرم میآید اتفاقهای بدی افتاده است، هرچند دارم سعی میکنم بگویم مثبت و منفی هر دو با هم. یعنی مثلاً من واقعاً خودم از عدم صداقت در هنر خیلی بیشتر اذیت میشوم تا اینکه کسی دستکم وقتی سخیفترین احساساتش را بیان میکند — من از این کنجکاوی که ببینم اوه، انسان میتواند احساسات در این حد سخیف هم داشته باشد ارضا میشود؛ چیز واقعیای را دارم میبینم. ولی اگر احساس کنم چه سخیف چه متعالی دروغ گفته شده — اصلاً احساسی وجود ندارد؛ طرف دارد ادای آن را درمیآورد — شما فکر کنید شعری میخوانید که خیلی احساسات لطیفی در آن بیان شده، ولی بعداً میفهمید آدمی بوده که فقط مثلاً شعر جامی را گذاشته جلوی خودش و سعی کرده تقلیدی کند؛ کمی واژگانش را تغییر داده و شعری ساخته بدون اینکه هیچ احساسی داشته باشد؛ مثلاً موقعی که شعر را میگفته خیار میخورده یا تلویزیون نگاه میکرده؛ یعنی حسی وجود نداشته، همینطور یکسری واژهها را ریخته روی کاغذ. حالا بگذارید آن چیزی را که میخواهم بگویم: تحول خیلی مثبتی اتفاق افتاده که زمینساز تحولات چنین بوده؛ و از این جهت حرف خوبی نیست که معمولاً انتظار داریم اتفاقهای خوب نتایج خوبی به بار بیاورند. من فکر میکنم اختراع دستگاه چاپ و همگانی شدن آموزش خیلی کمک کرد به اینکه چنین اتفاقهای فرهنگی در دنیا بیفتد. یعنی فضای فرهنگ سنتی را تا وقتی میتوانستید نگه میداشتید که تعداد آدمهای باسواد تعداد خیلی محدودی آموزشدیده در قالبهای خیلی محدود بود؛ یعنی کتابخانهها کشیشها بودند، راهبها بودند؛ راهبها کتاب مینوشتند، استنساخ میکردند و خودشان هم میخواندند؛ تودهٔ مردم اصلاً فرهنگ تولید نمیکردند. آن آدمهای خاص هم نه اینکه آدمهای متعالی بودند؛ آدمهایی بودند که تعالیم متعالی دیده بودند، دستکم بلد بودند چگونه ادای تعالی را دربیاورند. همهچیز بهنوعی قلابی است؛ نگاه کنید به بخش عمدهای از — نمیخواهم بگویم همهٔ — شاعران و اینها؛ اتفاقاً دستکم در ادبیات خودمان آدمهایی واقعاً داریم که به نظر من نمیشود شک کرد که اینها تجربههای شخصی خودشان را بهصورت اشعار عارفانه بیان کردهاند. ولی بخش عمدهای از ادبیات کلاسیک غیرواقعی و غیرصادقانه است. وقتی آموزش عمومی شروع شد — در قرون وسطی، در جامعهای که تعداد خیلی خیلی زیادی آدم — ببینید، ما یک ادبیات فولکلور، یک ادبیات سخیف عامیانه همیشه داشتهایم؛ در سراسر دنیا وجود داشته است. مثلاً در همان اروپای قرون وسطا داستانهای کانتربوری را داریم، داستانهای عامیانهٔ انگلیسی؛ یا دکامرون را داریم، داستانهای عامیانهٔ ایتالیایی که ثبت شدهاند؛ پر از سخافتاند به معنایی که من به کار میبرم؛ پر از روابط مثلاً جنسی خندهدار، چه میدانم، از هر همجنسگرایی. در تودهٔ مردم — یعنی آدمهای تعلیمندیده — بالاخره فرهنگهایی چنین وجود داشت؛ فاحش. مثلاً تارانتینو را میبینید که رکیکترین فحشها را میدهد و انگار جزو کولهٔ اوست — آدمی که خیلی زیاد فحش میدهد و از کلمات رکیک استفاده میکند جالب است. این فحش دادن که تازه اختراع نشده؛ در سراسر تاریخ لایهای از جامعه بودهاند و مدام به همدیگر فحش میدادند؛ ولی در ادبیات ثبت نمیشد، برای اینکه آن آدمهایی که چنین بودند کتاب نمینوشتند، هنر تولید نمیکردند. بهنوعی مثل اینکه مکانیسمی وجود داشت که آدمهایی برگزیده میشدند، چند نفری تعلیم ببینند، الگوهای کمال را. بگذارید نکتهٔ خیلی سادهای بگویم: خطاطی را نگاه کنید. میتوانید بگویید تمام نوشتههای قرون وسطی و قبل همه خوشخطاند. ولی از الان چه؟ بیایید نمونهٔ خط مردم را بگیرید، کلاً اُرالِ متوسط را بگیرید، چیزی نزدیک به صفر درمیآید؛ وحشتناک است مثلاً خط. دلیلش این است که آنها تعدادی را — مثل اینکه آن موقع آدمهایی را برمیداشتند که اگر خوشخط نبودند اصلاً اجازهٔ نوشتن نداشتند — مقداری قلم و کاغذ و مرکب به چند نفر آدمِ خوشخط میدادند و استنساخ میکردند. خیلی طبیعی است که کتابهای قدیمی همه خوشخط نوشته شده باشند. ولی الان خودکار هست، کاغذ در بازار هست، همه هم سواد دارند؛ چنان نیست که مکانیسمی وجود داشته باشد بگوید تو بنویس، تو ننویس. تودهٔ مردم همه دارند فرهنگ تولید میکنند. فرهنگ عامیانه همیشه وجود داشت ولی تبدیل به اثر هنری نمیشد، ثبت نمیشد؛ اگر هم میشد خیلی در حجم کم. داستانهای هزار و یک شب را ما داریم. این کارگردان بزرگ سینمای ایتالیا هر سه داستانی را که الان اسم بردم فیلم کرد: هم Canterbury Tales را، هم هزار و یک شب را، هم The Decameron را؛ چون این را دوست داشت؛ اتفاقاً در دههٔ ۶۰ و ۷۰ این فیلمها درآمدند.
چاپ، آموزش و عامیانهشدن
ولی اینکه الان اتفاقاً این نوع فرهنگ را میپسندند و میپذیرند. ببینید: این عامیانهشدن فرهنگ یک نتیجهٔ عمومیشدن فرهنگ است. به نظر میآید چاپ و همهچیز خیلی خوب است؛ فرهنگ همهگیر شده، همه آموزش دیدهاند. ولی به این جنبه هم دقت کنید که وقتی صدای همهٔ مردم شنیده میشود — به به، الان گفتم صدایشان — مثل این است که قبلاً چند نفر را آوازخوان، ستایشگرهای خوشصدا میگرفتند و تعلیم میدادند که در کلیساها بخوانند؛ فکر کنید دورانی رسیده که همه میخوانند. حالا دیگر چه انتظاری دارید چیزی شنیده شود؟ صداهای عجیب و غریبی بههرحال شنیده میشود. این عمومیت پیدا کردن تولید هنر و فرهنگ که در این قرنها اتفاق افتاده، تقصیر گوتنبرگ است: اگر دستگاه چاپ ساخته نمیشد این اتفاق نمیافتاد و ما در همان دوران کلاسیک میماندیم و همه داشتیم هنر قلابی تولید و مصرف میکردیم و هیچکس هم به اینجا نمیرسید. من هر دویش به نظرم بد میآید؛ بهنوعی دارم سعی میکنم آن توازن را برقرار کنم که مثلاً هنر مدرن صادقانه است ولی سخیف، آنجا غیرصادقانه؛ حالا یکی ممکن است از آن بیشتر خوشش بیاید، یکی از این؛ ولی من واقعاً خوشم نمیآید بشنوم سخیفترین احساسات را و در عین حال خوشم نمیآید دروغ بشنوم. در هر دو هنر، آدم و هنر متعالی بوده و هست: همان موقع آدمهایی بودند که واقعاً متعالی بودند و صادقانه احساساتشان را بیان میکردند؛ الان هم در قالب هنر پاپیولار آدمهایی هستند که احساسات لطیفی دارند و به خوبی بیان میکنند. چیزی که میخواهم بگویم — ببینید — اتفاق فجیعی که در اثر عمومی شدن تولید و مصرف فرهنگ افتاد: تولید و مصرف فرهنگ در قرون وسطی به رستهای بسیار کوچک از جامعه اختصاص داشت و بعد تبدیل شد به مسئلهای عمومی؛ هر کدام از ما الان میتوانیم فرهنگ تولید کنیم و شاید هم چیزهایی را به ثبت برسانیم؛ یعنی هر کسی میتواند شعر بگوید و با بودجهای مختصر شعر خودش را جایی چاپ کند؛ بههرحال همهٔ ما چنین امکانی داریم. عمومی شدن تولید و مصرف فرهنگ — مخصوصاً مصرفش؛ مصرفکننده هم عمومی شده — همزمان با بروز فرهنگ سرمایهداری، نتیجهاش این شده که فرهنگ جزو کالاهای نظام سرمایهداری شده است. یعنی بزرگترین فاجعهای که جنبههایی از سقوط دنیای مدرن را تسریع کرده این است که تولید فرهنگ تبدیل شده به بخشی از تولید سرمایهداری؛ که همین نکاتی که الان دستوگریخته گفتم: سرمایهداری میآید نگاه میکند ببیند چیزی مورد پسند مردم است یا نه. فحش بدهیم، فیلم میفروشد یا نمیفروشد؟ اخلاق و اینها — اصلاً سرمایهدار چه میداند، چه کاری به این دارد که اخلاق چیست؟ من الان میخواهم ببینم اگر واژههای زشت در ترانههای مثلاً پاپولار به کار برود بیشتر میفروشد. تهیهکنندهای میآید آدمهایی را استخدام میکند که ترانههای خیلی رکیک بگویند؛ آدمهایی که خودشان میخوانند یا آدمهایی که ترانه میگویند و دیگران میخوانند؛ رکیکترین فحشها را. مثلاً من یک بار ترانهٔ رپی شنیدم — تجربهٔ شنیدن ترانهٔ رپ خیلی نداشتم — خیلی برایم جالب بود که خوانندهٔ آن ترانهٔ رپ خوانندهای بود به نام میستیکار؛ آن موقع هم جزو نامبر وانها بود؛ مثلاً ۱۰، ۱۲ سال پیش. به همهٔ خوانندهها و رپرهای دیگر فحش میداد؛ فحشهای رکیک؛ اصلاً موضوعش مثلاً به جنیفر لوپز و اینها میرسید. خیلی برایم — با اینکه خیلی چیزهای مدرن شنیده بودم — اینکه اصلاً خوانندهای ترانهای میخواند که در آن واقعاً به آدمهای واقعی فحش میداد، خیلی بامزه بود. چه هنری و متعالی؛ واقعاً آدم روحش به کمال میرسد وقتی این ترانهها را میشنود. این را میخواستم بگویم: یک موقعی در فرهنگ سنتی ما این حرف را میزدند؛ میگفتند «سخن نو آر که نو را حلاوتیست دگر»؛ طرفدار نوگرایی و سخن نو گفتن بودند؛ به معنای خوبی: سخن تازه بگو تا دو جهان تازه شود؛ سخن تازه — ولی سخن تازهٔ درستی که تا حالا کسی نگفته باشد، نه هر چیزی. شیوهٔ تولید سرمایهداری نوگرایی را به این معنا دارد که کاری بکنیم که تا حالا کسی نکرده باشد؛ مردم خسته شدهاند مثلاً؛ تا حالا این را دیگر ندیده بودند؛ مثلاً هر جور فیلمی رفته بودند؛ چون مرزها دارد اینطور شکسته میشود و بازار خرید و فروش است؛ شما چگونه مثلاً روی کالایی میزنید که نو است و مردم میروند میخرند؛ کوکاکولای مثلاً جدید، طعم جدیدی دارد. هنر و فرهنگ هم افتاده در همین چرخهٔ تولید چیزهایی که فروش برود؛ و چی به فروش میرود؟ سخن تازه؛ سخن تازه، حالا هر مزخرفی که میخواهد باشد. از این جهت میگویم فکر نکنید Eminem احساسش را نسبت به مادرش خیلی دوست دارد و هیچوقت هم مشکلی نداشته؛ ولی تشخیص این است که تا حالا کسی مادرش را نکشته و ترانهای با این مضمون نخوانده؛ پس بیا یکی بخوانیم و ترانه هم خیلی میفروشد؛ همه مثلاً نوجواناند. بعد جالب این است که نوجوانها ممکن است بروند مادرشان را بکشند؛ این مسئولیت با کسی نیست. من هیچوقت نشنیدهام — مثلاً الیور استون، یا حالا تهیهکننده، نمیدانم، سرمایهٔ فیلم قاتلین بالفطره را چه کسی تهیه کرد؟ تهیهکنندهٔ فیلم بود — بههرحال نمایش این فیلم در دنیا باعث یکسری قتل شد؛ نوجوانهایی که با همان سبک آدم کشتند. این جنایت محسوب نمیشود؟ آن سرمایهدار هیچ مسئولیتی ندارد در قبال اینکه اثر هنری تولید کرده که به قتل منجر شده؛ و فکر میکنم حتی قابل پیشبینی هم بود؛ خیلی بعید نبود. اگر فیلم را میدیدید — من موقعی فیلم را دیدم که ماجرای جنایت و اینها تمام شده بود — ولی فکر میکنم اگر قبلش هم میدیدم میشد حدس زد که بچهها بروند این فیلم را ببینند، ممکن است پدر و مادر خودشان را بکشند. قبلاً به این نکته اشاره کردهام: مثلاً در تهران دختر نوجوانی با دوستپسرش پدر و مادر و برادر و خواهرهای دختر را با همان سبک این فیلم کشتند و به مادرشان هم حمله کردند و چاقو زدند ولی مادر نمرده بود و خلاصه پلیس آمد؛ ماجرای جنجالی حدود ۱۰، ۱۵ سال قبل در ایران بود که چنین قتلهایی اتفاق افتاد به تبعیت از آن. بههرحال ما هم بینصیب از افاضات الیور استون و فیلمش نماندیم؛ فیلمنامهاش را تارانتینو نوشته و جزو فیلمهایی بود که دربارهاش صحبت کردیم. تقریباً دارم به آخر چند نکتهای که میخواستم بگویم میرسم. این ویژگی تولید انبوه فرهنگ — و ببینید، شاید باورتان نشود؛ نمیدانم چقدر تجربهٔ خواندن فلسفهٔ پستمدرن دارید — عین همین شیوهٔ تولید هنر در فلسفهٔ پستمدرن هم هست؛ یعنی این نوگرایی: من حرفی میزنم که تا حالا کسی نزده. نه شوخی؛ اگر فکر — و این آدمهایی که دارند ایدههای جدید میگویند، انگار که شهودی و نظام کلیای در ذهنشان دارند و برنامهریزی میکنند، بهشدت اشتباه میکنند؛ بهشدت. این سیستم نوآوری در فلسفه هم وجود دارد: من الان چیزی میگویم که هیچکس به عقلش هم نرسیده؛ اصلاً میشود چنین حرفی هم زد و بعد یکسری شواهد هم — برای هر چیزی میشود آورد. اینکه انگار ما تحت همین شیوهٔ تولید انبوه به فرهنگی میرسیم که همهٔ حرفها در آن زده شده باشد؛ هیچ کلامی باقی نمانده که کسی نگفته باشد، هیچ ادعایی نمانده که کسی نکرده باشد؛ و این جهانی جدید است دیگر و اصلاً ربطی به فرهنگ به معنای مثلاً روستاییاش ندارد. اینجا کلاً از مجموعهٔ همهٔ دنیای سخن، همهٔ حرفهایی که میشد زد، یک اپیزودی گفته میشد؛ ولی الان با شدت زیاد این جهان دارد درنوردیده میشود و هر روز — گاهی باور کنید خودم میشینم فکر میکنم این را تا حالا کسی نگفته، ببینم کی این را میگوید؛ مثلاً فلان قاعده را بگذاریم کنار. حالا من هم خلاقیتهای خوبی دارم؛ فقط حیف که قید و بندهای اخلاقی نمیگذارد یکسری مقالات پستمدرن خیلی داغ بنویسم. یک بار به ذهنم رسید مجموعه مقالهای با اسم مستعار بنویسم و اینها را همه تحت عنوان «احمقانهها» مثلاً منتشر کنم؛ ولی من مطمئنم هر مزخرفی شما الان بنویسید عدهای طرفدارش میشوند؛ واقعاً شوخی بدی نیست. کار شبیه این را این ملعون آلن سوکال انجام داد؛ نمیدانم آلن سوکال را میشناسید یا نه: یک پیپر پستمدرن فیزیکی تولید کرد، فیزیک پستمدرن؛ مجموعهای از مزخرفات سرهمشده — از فیزیکدانی معروف که آلن سوکال است — و فرستاد؛ در یکی از این ژورنالهای پستمدرن چاپ شد؛ بعد وقتی چاپ شد مقالهای نوشت که اصلاً من کلاً مسخرهبازی درآوردم؛ اینها یک مشت حجمیاتِ احمقانه است و اینها هم چاپش کردند. بعد این منجر شد به اینکه نهایتاً کتابی منتشر کرد تحت عنوان چرندیات پستمدرن؛ کتاب فوقالعاده بدی است، اصلاً؛ ایدهٔ اولیهاش بد نبود، هرچند ایدهٔ جالبی هم نیست؛ حالا نمیخواهم وارد آن بحثش شوم ولی این کتاب کلاً فاجعه است، برای اینکه خوب و بدِ پستمدرن را همه را با همدیگر بهنوعی مسخره کرده است. در آن مثلاً به ساحت مقدس ژاک لکان جسارت کرده، به بودریار جسارت کرده؛ اینها را — بگذارید اینگونه بگویم — من تجربهام از خواندن کتاب چرندیات آلن سوکال این است که تا ۴۰، ۵۰ صفحه کتاب را کلاً خواندم. کتاب مجموعهای نقلقول از پستمدرنها میآورد و بعد شروع میکند خراب کردنشان. ۴۰، ۵۰ صفحه خواندم و چنان حجمیاتِ خودش مزخرف بود که تا آخر کتاب همان پاراگرافهایی را که نقل کرده بود خواندم؛ بعضیهایش فوقالعاده پاراگرافهای قشنگ و جذاب و درستی بودند. یعنی آلن سوکال هیچچیز نمیفهمد؛ ولی نمیفهمد که نمیفهمد؛ اصلاً تشخیص نمیدهد. الان مثلاً عبارتی آنجا از بودریار هست — من به مضمون دارم نقل میکنم — که میگوید فرق میان جهان مدرن و پستمدرن مثل فرق میان هندسهٔ اقلیدسی و نااقلیدسی است؛ فوقالعاده است این تشبیه.
سوءبرداشت از پستمدرن
بعد این عالمه را مسخره کرده. اقلیدسی تو چه میدانی چیست؟ نااقلیدسی را نمیدانی. این چه ربطی به آن دارد؟ نمیفهمد؛ اصلاً به نظر من نمیفهمد پستمدرن چیست، نمیفهمد مدرن چیست؛ فقط چون آن دو را خوب میداند — هندسهٔ اقلیدسی را — بعدش، ببینید، محتوای چرندیات پستمدرن این است که این آدم بهعنوان یک فیزیکدان اصلاً بدش آمده که این آدمها حرف از هندسهٔ نااقلیدسی میزنند؛ مثل اینکه وارد محدودهٔ چیزی شدهاند، محدودهٔ خصوصیشان شده. تو که نمیدانی قضیهٔ گودل چیست، غلط میکنی اسم قضیهٔ گودل را ببری؛ یعنی کلاً حرفش این است که کوانتوم را که نمیفهمی؛ این فیزیکدان مثلاً یارو از جایی اسم کوانتوم را برده است. نقلقولهایی که میکند جاهایی است که این آدمها وارد حیطههای تخصصی مثلاً ساینس شدهاند و بهشدت برایشان عصبانیکننده است. ایدهٔ کلیای که قبلاً گفتهام و از این حرفهای من همهٔ این چیزها برمیآید این است: ما نوعی فرهنگِ والد سنتی را کنار گذاشتیم؛ بهجای رسیدن و بلوغ کردن — ولی عملاً همانطور که میشد حدس زد — به فرهنگ و دنیای کودکانه رسیدیم. فقط چیزی که میخواهم بگویم این است که لازمهٔ این بحث این است که بشر از دنیای کودکانه هم شروع کرد. ولی این بازگشت به دنیای کودکانه، بازگشت به اول نیست؛ برای اینکه دنیای کودکانهٔ بشر در ابتدای تمدنش — که تمدن چندانی وجود ندارد — موجوداتی را میبینید که دنبال معیشت خودشان هستند؛ در واقع کودکشان بهنوعی انگار حالشان است. در آن دنیا، دنیای ماقبل تمدن بشری، فرهنگ وجود ندارد؛ فرهنگ کودکانه تولید نمیشود؛ زندگی کودکانه وجود دارد. ولی دنیای جدید ما دنیایی است که در آن تمایلات خیلی خیلی متنوع کودکانه وجود دارد؛ یعنی مثلاً لذتجویی تنوع عظیمی پیدا کرده و همهاش هم ریپرزنت میشود. ما در جهان اولیه اصلاً ریپرزنتیشن نداریم؛ فقط خودِ زندگی شده. اینجا زندگی خیلی متنوعتری داریم؛ مثل اینکه لذتی که از غذا خوردن در ابتدا برده میشد را مقایسه کنید با تنوع غذاهایی که بشر امروز تولید میکند و میخورد. کودکِ امروز خیلی با دستِ باز در لذت بردن است و همهٔ احساسات ناشی از این فرایندهای لذت بردن را هم ریپرزنت میکند. بنابراین وارد دنیای جدیدی شدهایم که تا حالا وجود نداشته؛ این را گفتم برای اینکه یک بار شبهه پیش نیاید که ما بازگشتهایم به دنیای اولیهای که از آن شروع کردیم؛ اصلاً چنین نیست؛ دنیای کودکانه بسیار پیچیده است، همراه با نوعی ریپرزنتیشنهای پیچیده. بگذارید به نقطهٔ هنریای اشاره کنم که به تارانتینو هم مربوط میشود. یکی از ویژگیهای هنر پستمدرن، پستمدرنیسم و خود مدرنیسم حتی، کولاژ است؛ از همگسیختگی. فقط میخواهم به این اشاره کنم که اگر از روز اول به شما میگفتند فرایندی که اتفاق میافتد محو شدن سلف است — یعنی پروجکت شدن — در واقع، پروجکت نشدنِ سلف؛ اینکه کار به جایی برسد که اصلاً سلف از فرهنگ بهنوعی پاک بشود؛ سلف عامل فرایند فردانیت، عامل وحدتبخشیِ وجود انسان است؛ یعنی تئوری یونگ به ما میگوید اگر فرایند فردانیت را طی نکنی، هرچه رشدنیافتهتر باشید از همگسیختهترید — آیا نمیتوانستید از همان روز پیشبینی کنید؟ از همان روز که ما هنری — واقعاً هنری که از بین رفته — صداقت پیدا کرده، بنابراین درون آدمهاست که پروجکت میشود؛ پس با هنری از همگسیخته مواجه خواهیم شد. یعنی میخواهم بگویم تئوریهای یونگ بهراحتی پیشبینی میکنند هنر بدون سلف، بدون فرایند فردانیت و در عین حال صادقانه — یعنی اگر ادای سلف را درنیاورید — هنر بدون وحدت است؛ هنر نمایش از همگسیختگی است. درون انسانی که فرایند فردانیت را طی نکرده از همگسیخته است؛ چهجوری از این کولاژ لذت میبرد و پدید میآید؛ زجر میکشد از اینکه اثری منسجم به وجود بیاید. تارانتینو اصلاً خوشش میآید از اینکه روایت کمی درهم و برهم باشد؛ لذت میبرد برای اینکه ویژگی انسانیِ رشدنیافته از همگسیختگی است. ببینید، این مسئله — شما هنر قرن بیستم را که نگاه میکنید، در دهههای اول تحول خیلی جالبی اتفاق افتاد و همچنان ادامه دارد — را جایی گفتم و کسی گفت این حرف نژادپرستانه است. معلوم است؛ گفتم اشکال ندارد؛ اتهام نژادپرستی را میپذیرم؛ اتهامش غلط است. قارهٔ آفریقا؛ هنر آفریقایی؛ هنر بدوی. یعنی هنر آفریقایی را که نگاه کنید — مثلاً ۱۰۰ سال قبل — همان هنر چند هزار سال قبل است؛ یعنی اصلاً دوران مثلاً کلاسیک ندارند؛ هنری است که مسئلهٔ صورتکسازیهای چند هزار سال قبلش همچنان در آفریقا متداول است. موسیقیاش هم اصلاً نوعی بدویت در آفریقا وجود داشت. خیلی از مراحل تمدن را آفریقاییها طی نکردند. این را قبول کنید: نژادپرستانه نیست؛ چه ربطی به نژادپرستی دارد؟ به من بگویند؛ طرف مقابلش بیاید بگوید حرف من نژادپرستانه است. بههرحال به نظر من این تمدن این مراحل را طی نکرد؛ یعنی بالانس نبود.
جاذبه هنر بدوی و سیاه
وقتی صورتکهای آفریقایی را بردند آنجا، بههرحال با آدمهایی مواجه شدند که به سبک همان ۵۰۰۰ سال قبلِ خودشان داشتند زندگی میکردند. این جاذبهٔ عمیق هنر سیاه در قرن بیستم — و این حرفهایی که زدم — بدیهی نیست؛ یعنی ما بهنوعی وقتی از نظر درونی رشد را کنار بگذاریم، به بدویت علاقهمند میشویم. شما از اول قرن بیستم، از وقتی صورتکهای آفریقایی را آوردند مثلاً در فرانسه نمایش دادند، این هنرمندهای فرانسوی عاشق این صورتکهای کاملاً بدوی شدند. مخصوصاً Picasso بهعنوان استاد مدرنیسم، این سبک کوبیسم، عالم زیادی از این چیزها ساخته و از نوع نقاشی بدوی آفریقایی الهام گرفته است. ببینید، این روح — روح رشدنیافتهٔ آدمی که در دوران مدرنیته و پستمدرن زندگی میکند — بدوی است به معنای واقعی کلمه؛ یعنی این مراحل را — که مراحل خیلی سادهای هم هستند — طی نکرده است. معلوم است چرا مثلاً سیاهپوستها رهبر موسیقی پاپولار دنیا شدهاند: این ریتمها ریتمهای بدویاند؛ ریتمهایی که آدمی که انگار هنوز درونِ خیلی از همگسیختهای دارد و به حالتهای وحدت نزدیک نشده، این ریتمها را دوست دارد؛ ریتمهایی که هیجان ایجاد میکنند؛ یعنی لذتهای خیلی سطح پایین ایجاد میکنند. لذت بردن از سطحهای بالاتر — مثلاً از موسیقی کلاسیک — مقداری تعلیمدیدگی میخواهد؛ بههرحال نوعی رشد؛ دستکم اگر رشد روحی نمیخواهد، رشدِ چیزی میخواهد؛ نوعی تعلیم دیدن و برای تظاهر کردن به لذت و اینها، خلاصه آموزشهایی میخواهد. ولی موسیقی پاپولار چنین نیست؛ هر موجودی از این ریتمهای هیجانانگیز میتواند لذت ببرد. یک بار این است که مثلاً فیلمی میبینم دربارهٔ کودکان و لذت میبرم برای اینکه یاد دوران کودکی میافتم. حالا فیلمی میبینم که آدمهایی دارند زندگی میکنند که کودک نیستند؛ بزرگسالانی هستند که رفتارهای کودکانه دارند، و من چون به آنها همذاتپنداری میکنم لذت میبرم. شما ممکن است حس کنید این چیز سادهٔ کودکانه و لذتبخشی است. من از صورتکهای آفریقایی بدشان نمیآید؛ خوشم میآید؛ به دلیل نوعی سادگی و بدویتی که دارند؛ ولی این را میفهمم که این چیز بدوی است. مثل اینکه از نقاشی یک کودک ممکن است خیلی لذت ببرید؛ چیز قشنگی میکشد؛ از اینکه صادقانه همهٔ درون خودش را ریخته، از استفادهٔ مثلاً بهاصطلاح بیغلوغش و بیقیدش از رنگها ممکن است لذتبخش باشد؛ ولی نمیآید این نقاشی کودک را بگیرید بهعنوان الگوی کمال و اثری هنری برجسته تابلویش کنید و چیزش کنید؛ این را بهعنوان مثلاً تهِ هنر نشناسید. این تهِ این تهِ صداقت است به یک معنا: من ممکن است صادقانه از درد فریاد بزنم؛ اثر زیبایی خلق نکردهام و هنر هم حساب نمیشود، ولی خیلی صادقانه است. اینکه احساس خودتان را صادقانه بیان کنید ویژگی خوبی است، ولی متعالی بودن و نبودن واقعاً مسئلهای است. ببینید، همهٔ حرف روانکاوی یونگ این است که رشد واقعی است؛ یعنی آدمی که به رشد میرسد و اثر هنری صادقانه و متعالی — یعنی متناسب با آن رشدیافتگی خودش — ارائه میکند، این اثر هنری است که بهنوعی اثر هنری متعالی حساب میشود؛ هم صادقانه است و هم چیزی فراتر از وجود شما را بیان میکند و شما را بالا میکشد. از نگاه کردن به نقاشی یک کودک بالا نمیروید و رشد روانی پیدا نمیکنید؛ ولی از گوش کردن به موسیقیِ متعالی رشد روانی پیدا میکنید؛ یعنی حسهای عمیق متعالی پیدا میکنید. اینجا تفاوت اساسی وجود دارد: صداقت ملاک خیلی مهمی است ولی تعالی درجهبندی واقعی دارد؛ این چیزی است که فکر میکنم از دل تئوری درمیآید. این نوعی بازگشت به بدویت در هنر غرب نیست و وجود دارد. اگر این بدویت چیزی نیست که روانکاو بخواهد دربارهاش صحبت کند. بدویت یعنی برگشتن به نوعی فرمها و مثلاً ریتمها یا محتواهایی که ۵۰۰۰ سال پیش هم وجود داشتند؛ مثل اینکه ما از جایی شروع کردیم، مراحلی را طی کردیم و حالا دوباره علاقهمند شدهایم به چیزهایی. مثلاً نیچه از فرهنگ دیونیزوسیِ پیش از سقراط دفاع میکند؛ فرهنگی بدویتر؛ و نیچه پیامبر پستمدرنهاست.
من یک نکته میگویم و بحث را تمام میکنم؛ فقط امیدوارم این احساس به شما دست داده باشد که — مثل کاری که من کردم — مثل این است که تئوری کلیای داشته باشیم و از چند پنجرهٔ خاص به یک پدیده نگاه کنیم: نه همهٔ پدیده را دیدیم، نه همهٔ پنجرههایی را که میشد باز کرد باز کردیم. فکر میکنم اصولاً این بحث بیش از این دامنه دارد؛ من فقط سعی کردم به اصطلاح — چیزی را که میگویند — طعم نگاه روانکاوانه به ماجرای پستمدرنیسم را کمی حس کنید. حالا دستکم اینکه کمی منفی درمیآید در جاهایی؛ شما میتوانید دربارهٔ تحول مثلاً آنیما و آنیموس بحث کنید و اینکه آیا آنجا بازگشتی به آرکتایپهای باستانی وجود دارد یا ندارد.
آرکتایپ باستانی در هنر
این برای خودش میتواند چند جلسه طول بکشد. آثار هنری را بررسی کنید و الگوهای مثلاً قرونوسطایی را با الگوهای مدرن و پستمدرن مقایسه کنید؛ اتفاقاً این مسئله — دستکم تصویر زن در تاریخ هنر — خیلی مطالعه شده است؛ اصلاً یکی از موضوعات مورد علاقهٔ بحثهای فمینیستی است و واقعاً مواد خامش خیلی موجود است. مثلاً فرض کنید بخواهید مواد خامی دربارهٔ سیر تحول ستارههای سینمای هالیوود پیدا کنید؛ فکر میکنم دهها کتاب بهراحتی پیدا میکنید که دقیقاً همین را بررسی کردهاند: چهرهٔ زن — مثلاً فقط در سینمای هالیوود. مقالهٔ خیلی جالبی هم هست از یکی از آن نظریهپردازهای فمینیست دربارهٔ چهرهٔ زن در آثار برگمان: فیلمسازی را گرفته، فیلمسازی خیلی مهم که زنها هم در فیلمهایش خیلی مهماند، و نقدهای خیلی خوبی دربارهاش نوشته که چهرهٔ زن را میکاود؛ شباهتها و تفاوتها را در این فیلمها بررسی میکند؛ و البته چون فمینیست است از دیدگاه خاصی به مسئله نگاه میکند. من یک نکته میگویم و این آخرین پنجره باشد و این بحث را تمامش کنیم. امیدوارم به اندازهٔ کافی — چیزی که خیلی دربارهٔ تارانتینو بحث شده — زیاد به آن اشاره نکرده باشم؛ اونم اینکه این دنیای پستمدرن، واضحترین ویژگیاش این است که دنیای انفجار فرهنگ است؛ انفجار دنیایی مجازی؛ یعنی اصلاً آدمها انگار در دنیای واقعی زندگی نمیکنند؛ در تلویزیون و سینما، در ریپرزنتیشن دارند زندگی میکنند؛ این را جلسهٔ قبل در این مورد صحبت کردم. اینکه تارانتینو بهشدت مؤلف مهم پستمدرنیسم است، دیگر لازم نبود بر آن تأکید کنم؛ هر جا دربارهٔ سینمای پستمدرن و تارانتینو بخوانید، بر این تأکید میشود که ویژگی واضح سینمای تارانتینو، زندگی کردن خودش و شخصیتهایش در دنیای سینما و دنیای پاپ است. همانطور که خودش میگوید، اصلاً آدمکشتن در سینمای تارانتینو به معنای آدمکشتن در واقعیت نیست؛ به معنای آدمکشتن در فیلم است؛ برای همین است که کوله است و میتواند خندهدار هم باشد؛ وحشتی هم ممکن است برای خود تارانتینو ایجاد نکند. بگذارید نکتهای بگویم و باز بحث را با این تمام کنیم. به این اشاره کردم که ویژگی این فرهنگِ دچار انبوهسازی در دنیای سرمایهداری این شده که همهٔ حرفها موجودند. ویژگی آدمی هم که در این جهان پستمدرن زندگی میکند بهشدت کودکماندن، رشد نکردن و به بلوغ نرسیدن است. انتظار دارید وقتی به آدمی در این دنیای پستمدرن همهٔ عقاید عرضه میشود — یعنی همهٔ حرفها گفته میشود و این هیچ قدرتی به بلوغی نرسیده که بتواند این حرف را بر آن حرف برتری بدهد — چه اتفاقی برایش میافتد؟ شما به انسانی میرسید که هیچ عقیدهای ندارد؛ نهتنها هیچ عقیدهای ندارد، عقیده هم ندارد؛ یعنی میشود عقیده داشت. و ببینید، فکر نکنید در دوران قرون وسطی مردم رشد میکردند و عقیدهٔ ثابتی داشتند؛ حرفی به آنها زده میشد؛ والدی داشتند که به آنها این را میگفت و میپذیرفتند؛ دنیای شلوغی نبود که صداهای متعدد در آن باشد. انسانی که به بلوغ رسیده باشد از نظر فکری و روحی، در دنیایی که همهٔ حرفها زده میشود میتواند عقیدهای — چیزی را که درستتر است — پیدا کند و به آن معتقد شود. ولی اصولاً مردم وقتی رشدیافته نیستند، عکسالعملشان در دنیای پستمدرن این است که به اینکه نمیتوانند به چیزی اعتقاد پیدا کنند اعتقاد پیدا کنند و با آدمهایی که به چیزهایی معتقدند دشمن شوند. این پدیده در دنیای پستمدرن آنرمال حساب میشود. شما — من بارها در بحثها با آدمهایی روبهرو شدهام که آدمهای دانشگاهی هم هستند و به نظر میآید باید بههرحال از این بلوغ فکری برخوردار باشند — چیزی میگویم، میگوید: تو مگر نمیدانی؟ این را هم یکی دیگر گفته، خلافش را هم گفتهاند. من نمیفهمم؛ اصلاً برای من شنیدن اینکه چیزی خلافش هم گفته شده تقریباً اینفورمیشنی در خود ندارد؛ یعنی فکر میکنم همهچیز دارد گفته میشود؛ این هم معلوم است؛ احتمالاً میتوانم حدس بزنم که مزخرفی چنین هم گفتهاند. اینکه انسانها قدرت به قضاوت ندارند — مثل اینکه شما بچهای را در معرض اختلاف عقاید فلسفی فلاسفهٔ بزرگ قرار داده باشید؛ نمیتواند قضاوت کند کی راست میگوید؛ بنابراین به احساسی میرسد که اینها هرکس حرف خودش را میزند؛ من هم برای خودم حرف خودم را میزنم؛ سعی میکنم حرفم نو باشد. ملاک جذابیت سخن در جهان مدرن مثلاً میشود اینکه جدید است؛ دستکم تا حالا کسی این را نگفته. مثلاً از خیلی از آدمهایی که در این دوران پستمدرن حرف میزنند واقعاً احساسم این است: آقا، این بچههایی هستند که دارند فلسفهبازی میکنند؛ حرف — حالا از این بازی خوششان آمده از دورهٔ نوجوانی، مثلاً دوستی داشتهاند با همدیگه و بازی میکردند — حالا هم دارند اینجور حالت شیطنتی را در مثلاً مقاله نوشتن و کتاب نوشتن زیاد نشان میدهند؛ مخصوصاً در آدمهایی که در همین تئوری پستمدرن کار میکنند.
ستارههای پاپ بهجای پیامبر
این حالت سردرگمی. ببینید، من فقط نکتهای بگویم که حالا در تالار کتابها هم خیلی به آن اشاره میشود: شاید خندهدار به نظر برسد، ولی در این دهههای اخیر ستارههای راک و ستارههای موسیقی پاپولار نقش پیامبرها را بازی میکنند. یعنی من واقعاً آدمهایی و جوانهایی را میشناسم که وقتی به گروهی علاقهمندند، این علاقه صرفاً مثلاً گوش کردن به آن موسیقی نیست؛ حسی از اینکه انگار اینها حقایق را میفهمند و بیان میکنند وجود دارد. مثلاً جوانهایی که به موسیقی متال علاقهمندند، علاقهشان خیلی جنبهٔ ایدئولوژیک پیدا میکند؛ یعنی این گروه متال نمایندهٔ نوعی طرز تفکر سیاسی است و وقتی به آن گروه علاقهمندند، بهنوعی آن طرز تفکر سیاسی را هم انگار میپسندند. بنابراین ما در دورانی زندگی میکنیم که خیلی پیامبر وجود دارد؛ همهشان هم بهنوعی — مثل اینکه — ولی چقدر انتظار دارید معجزاتشان هم باشند: این موسیقیهایی که درست میکنند و آثاری که پدید میآورند. این شلوغتلوغ بودن دوران پستمدرن و این اعتقاد به پلورالیسم به معنای اینکه حقیقتی وجود ندارد، اصلاً اعتقاد طبیعی دوران پستمدرن است و خریدار هم زیاد دارد: حقیقتی وجود ندارد، هرکس حرف خودش را میزند. من اصلاً نمیفهمم حقیقت وجود ندارد یعنی چی. بدیهیترین چیز این است که اصولاً حقیقتی وجود دارد. ممکن است بگویید ما نمیتوانیم به حقیقت دست پیدا کنیم، ولی بدیهیتر از اینکه بگوییم حقیقتی وجود ندارد — یعنی چی؟ بدیهیترین چیز این است که حقایقی وجود دارند؛ ممکن است همهٔ ما داریم اشتباه میکنیم؛ ولی گفتن اینکه اصلاً حقیقت وجود ندارد فقط حرف همان کودکی است که در میان سخنهایی که نمیتواند دربارهشان قضاوت کند گیر کرده و دوست دارد بازیاش را بکند؛ حوصلهٔ این حرفها را هم زیاد ندارد. من فکر میکنم برای این بحث کافی باشد و از اینکه خیلی دربارهٔ Tarantino صحبت نکردم عذرخواهی میکنم؛ الان داشتم یادداشتها را تهیه میکردم که آخرش یادم آمد باید چیزی هم دربارهٔ Tarantino بگویم؛ چند جا نوشتم Tarantino تا وقتی به آن صفحه رسیدم از Tarantino حرفی بزنم. بگذارید تصمیمم دربارهٔ ادامهٔ جلسه را بگویم: قرار بود داستانی انتخاب کنم؛ خوشبختانه پیشنهادهای متنوعی دربارهٔ داستان شد؛ دستکم چهار پنج کتاب پیشنهاد شد و اکثرشان مشکلشان این بود که من هیچ امیدی ندارم آدمها این کتابها را بخوانند؛ مثلاً کتاب «فانوس دریایی» ویرجینیا وولف؛ خودم هم خواستم بخوانم. و داستان کوتاهی از Edgar Allan Poe انتخاب کردم؛ الان هم اسکن کردم که مثلاً به همهٔ شما بدهم؛ به اسم «نامهٔ ربودهشده». ویژگیاش واقعاً فقط و فقط این است که خیلی دربارهاش بحث شده، ولی بحثها از دیدگاه لکانیهاست. من میخواهم سعی کنم پیش از اینکه لکان را بخوانیم یا ببینیم چه میگوید، ببینیم از دیدگاه روانکاوی غیرلکانی چه میشود دربارهٔ این داستان گفت؛ برای اینکه اگر بعداً لکان را گفتیم، حتماً باید دربارهٔ این داستان حرف بزنیم؛ اصلاً این جزو تئوریهای لکانی است: یعنی بهنوعی سمیناری دربارهٔ این داستان Edgar Allan Poe برگزار کرده؛ بنابراین نمیشود دربارهٔ لکان حرف زد و به این تحلیل معروف خودش و بعد دیگران دربارهٔ این داستان اشاره نکرد. داستانی به اسم «نامهٔ ربودهشده»؛ نامهٔ دزدیدهشده؛ دو ترجمه دارد؛ ترجمهٔ قدیمیتری دارد که من آن را در اختیار داشتم و الان اسکن کردم؛ آدرس ترجمهٔ جدیدترش را ندارم میگویم و مطمئنم آن ترجمهٔ بعدی بهتر است؛ ترجمهٔ بعدی را — اگر اشتباه نکنم — فرزاد سجودی انجام داده و در شمارهٔ صفر ماهنامهٔ دیدار چاپ شده است؛ ماهنامه چاپ میشد به اسم دیدار و شمارهٔ صفرش ترجمهٔ جدید این داستان را دارد همراه با یکسری مقالات دربارهٔ لکان و تحلیلهایی که دربارهٔ این داستان کردهاند. اگر کسی را میشناسید که اصولاً مجله جمع میکند و ماهنامهٔ دیدار دارد، فکر میکنم اگر بتواند آن ترجمه را اسکن کند و برای دیگران بفرستد کار خیلی خوبی کرده است؛ اگر نه، بههرحال من نسخهای از این را به شما میدهم.
انتخاب داستان و نقد لکانی
در یکی دو جا اطراف انقلاب از آدمهای مجلهفروش و اینها وجود دارد که برای خارج از کشور هم چیز میفرستند؛ محمولهٔ مثلاً مجلات ایرانی را میفرستند. بههرحال این تصمیم فعلی من — برای اینکه قرار بود دربارهٔ این داستان بحث کنیم — تصمیم مقداری خارج از عرف است. البته من هیچوقت سعی نکردهام عرف را رعایت کنم. یعنی این داستان خیلی مناسب برای بحث یونگی است و شهرت این داستان به نقدهای لکانی است؛ اصلاً لکانیها استفادهٔ فوقالعادهای از این داستان در تئوری خودشان میکنند؛ ولی بههرحال من دقیقاً به این دلیل — که کنجکاوی وجود دارد ببینیم در این حالت چه میشود دربارهاش گفت — که اگر دربارهٔ لکان بحث کردیم خوب میشود ببینیم دیدگاهها وقتی دربارهٔ یک داستان صحبت میکنند چقدر فرق دارند. بههرحال من فعلاً این داستان را به این دلیل انتخاب کردم که آنقدر کوتاه است که همهٔ شما میخوانید.