→ بازگشت به روانکاوی و فرهنگ

جلسهٔ ۷۶٫۵ · روانکاوی و فرهنگ

مقدمهٔ تحلیلِ روانکاوانهٔ فیلم

وب‌گاهِ منبع ↗
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. پس از اصلاح نهایی این متن، بازبینی مستقل تازه‌ای انجام نشده است.

زمان کافی نبود برای روانکاوی فیلم

فکر نمی‌کنم این زمان اصلاً کافی بوده باشد؛ خودشان هم می‌دانند که در این‌قدر وقت، اکثراً نمی‌دانستیم چقدر به جزئیات بپردازیم؛ مجبور شده‌ایم مقداری را ول کنیم به این امید که بچه‌ها دنبالش بروند. این اولین باری است که در یک جمع دانشکدهٔ هنری، برای آدم‌های هنرمند و احتمالاً شاید منتقدان آینده صحبت می‌کنم؛ همهٔ حرف‌هایی که تا حالا زده‌ام، موضوعش هر چه بود، در دانشکده‌های فنی بود. در آن‌جا همیشه بزرگ‌ترین مشکل این بود که بچه‌ها به اندازهٔ کافی فیلم و انیمیشن ندیده بودند تا در مثالی که می‌خواستم بزنم، مجبور شوم اول فیلم را برایشان تعریف کنم و بعد بگویم یک صحنهٔ توی آن این‌گونه است؛ امیدوارم امروز این مشکل وجود نداشته باشد و اگر مثال‌هایی لازم شد بزنم، قبلاً همهٔ فیلم‌ها را دیده باشید. به همین دلیل مثال‌های زیادی نمی‌زنم و از فیلم‌های معروف و کلاسیک یا انیمیشن‌های کلاسیک مثال می‌زنم.

یک نکته این کمبود وقت را جبران می‌کند: احتمالاً خانم دکتر به شما گفته که من تعداد نسبتاً زیادی سخنرانی در دانشکدهٔ فنی با موضوعی شبیه همین کرده‌ام که فایل‌های صوتی‌اش جایی در اینترنت هست؛ اگر در گوگل واژهٔ «روانکاوی و فرهنگ» را جست‌وجو کنید، فکر می‌کنم اولین چیزی که می‌آید همان سایتی است که بچه‌ها این فایل‌های صوتی را — که تعدادی هم پیاده‌سازی شده — گذاشته‌اند. من از این نکته سوءاستفاده می‌کنم: هر جا بخواهم چیزی را نگویم، می‌گویم آنجا هست. برنامه هم این است که یک خط نسبتاً باریک و مشخصی را جلو ببرم تا به جایی برسیم که بتوانیم دربارهٔ کارهای هنری حرف بزنیم؛ حواشی‌اش و چیزهای مهم دیگری ممکن است بماند که امیدوارم اگر کسی علاقه‌مند شد، برود آن مجموعهٔ بحث‌ها را ببیند. آن‌جا تعداد زیادی از جلسات بحث تئوری است و بیشترش دربارهٔ مسائل کاربردی است؛ کاربردها را از هر جور پدیدهٔ فرهنگی ممکنی می‌توانید آنجا پیدا کنید: یعنی تعدادی از جلسات دربارهٔ بعضی فیلم‌ها است، یک مورد حتی دربارهٔ انیمیشن است — انیمیشن «وکیل ریسس» را حتماً می‌شناسید، که از انیمیشن‌های دههٔ شصت آمریکاست.

اگر رفتید آنجا تعجب نکنید: هدف این بوده که هیچ نظم و قاعده‌ای در جلسات نباشد. از اولی که بحث‌ها را آنجا شروع کردم ادعا کردم که کسی که روانکاوی خوبی یاد بگیرد، هر چیزی را می‌تواند با نگاه روانکاوی نقد کند؛ هر پدیده‌ای که مربوط به انسان باشد. کاری هم که آنجا انجام می‌دادند برای جا افتادن این حرف این بود که هیچ‌وقت مثل معمول، من چیزی را به‌عنوان موضوع مطرح نمی‌کردم؛ همین‌طور رندوم دانشجوها پیشنهاد می‌کردند: یکی گفت در مورد «پالپ فیکشن» بحث کنیم — دربارهٔ دیدگاه‌های یونگی در مورد سیاست و جامعه‌شناسی هم از این‌جور چیزها هست، تا انیمیشن «وکیل ریسس» و فیلم‌های خیلی سطح پایین.

نقد روانکاوانه اثر پیش‌پاافتاده

این نکته مهمی است: لازم نیست برای اینکه یک نقد روانکاوانهٔ خوب از آب دربیاید، فیلم یا اثر هنری خیلی متعالی و جالبی داشته باشید؛ گاه‌گاهی یک اثر خیلی پیش‌پاافتاده که نه هنرمند خوبی کارش را کرده و محتوایش چیز جالبی ندارد، ممکن است اتفاقاً با نحوۀ روانکاوانه تبدیل به موضوع خیلی جالبی شود. من آنجا در مورد فیلم تلویزیونی‌ای به اسم «بد رونالد» صحبت کردم که فکر می‌کنم به‌زحمت شاید در دیتابیس IMDB دو خط در موردش نوشته باشند — یعنی فقط عنوانش هست و بعضی از عواملش — و اتفاقاً فکر می‌کنم آن دو جلسه‌ای که دربارهٔ این فیلم بحث کردیم جلسات خوبی بوده‌اند؛ یعنی نکتهٔ روانکاوانه‌ای که در آن اثر هست جالب است. وقتی هنرمندان هنرمند خوبی نیستند، معمولاً خیلی از آدم‌ها به دلیل عدم سلطه‌شان بر ناخودآگاهشان این‌گونه‌اند: یعنی همین‌طور یک چیزی می‌سازند، خیلی هم خودشان خبر ندارند چه می‌سازند؛ و این‌جاست که روانکاوی خوب برایشان کار می‌کند. شاید نقد کردن یکی از سخت‌ترین چیزهایی که آنجا درباره‌اش صحبت کردم فیلم‌های مهرجویی باشد؛ مهرجویی نه‌تنها آدم خیلی خودآگاه و باسوادی است، روانکاوی هم بلد است و بنابراین راحت هم دم‌به‌تله نمی‌دهد؛ خودش می‌داند وقتی دارد می‌سازد، مثلاً لایه‌های ناخودآگاه چطور دارند در اثرش ظاهر می‌شوند. معمولاً اتفاقاً خیلی به یونگ هم علاقه‌مند است؛ بنابراین اگر به یک الگوی اسطوره‌ای نزدیک می‌شود، خودآگاهانه این را می‌داند — و این کار را کمی سخت می‌کند، وقتی با چنین هنرمندی سروکار دارید.

من با پشتوانه‌ای که آنجا حرف‌هایی زده‌ام — و اینجا خیلی وقت کم آوردیم و نتوانستم چیزهایی بگویم — یک مرجعی دارم و این پشتیبانی را دارم که در این جلسات صحبت کنم. کاری که می‌خواهم بکنم این است که در این جلسه مقداری در حدی بگویم که بشود بعداً دربارهٔ یک کار هنری، مفصل به‌عنوان یک نمونهٔ نقد روانکاوانه بحث کرد. عافیت‌طلبانه‌اش این بود که بیایم چارچوب‌های کلی نظریه را استاندارد بگویم و بعداً یکی‌دوتا کاری را که رویِ آن خیلی از روانکاوانه‌ها — مثلاً با دیدگاه یونگ — کار شده بیاورم و کاربرد چیزهایی که گفته‌ام را در آن نشان بدهم. غیرعافیت‌طلبانه‌اش این است که مثل آنجا، در اختیار شما بگذارم که بحث بعدی دربارهٔ چه چیزی باشد؛ برای اینکه این احساس ایجاد بشود که واقعاً آثار خاصی نیستند که نقد روانکاوانه به آن‌ها موثر باشد: تقریباً هر کاری، چه کار هنری جالبی باشد چه چیزی پیش‌پاافتاده، بالاخره با دیدگاه روانکاوی می‌شود به آن نزدیک شد و حرف‌هایی در موردش زد. فکر می‌کنم آخر جلسه بگذاریم دربارهٔ پیشنهادها حرف بزنیم؛ چند نفر چیزهایی بگویند و از بین آن‌ها یک کار را انتخاب کنیم.

من شخصاً علاقه‌ای ندارم که یک جور نقد خالصِ فرویدی انجام بدهم؛ بنابراین مقدمات را از هر دو طرف فراهم می‌کنم. گاهی یک اثر با دیدگاه‌های فرویدی ممکن است بهتر بشود درباره‌اش بحث کرد. الان نمی‌دانم نهایتاً در مورد چه چیزی می‌خواهیم بحث کنیم؛ مقدمه را در حد ممکن کلی می‌گویم که هر کاری که انتخاب شد، این جلسه به درد نقد کردن آن اثر بخورد. کلاً شاید صحبتی که می‌خواهم امروز بکنم سه قسمت دارد: اول یک بحث خیلی کلی می‌کنم که اصولاً نقد روانکاوانه چیست و چطور می‌تواند به درک یک اثر هنری کمک کند؛ بعد مقدمات فروید را که دیده‌اید مقدار سریع مرور می‌کنم، با آن خط خاصی که می‌خواهم پیش ببرم؛ بعد کمی مفصل‌تر — امیدوارم وقت بشود — دربارهٔ یونگ، تفاوتش با فروید، و اینکه همان خط مشخصی که می‌خواهیم جلو ببریم در یونگ چه فرمی پیدا می‌کند. اتفاقاً این نوع نگاهی که می‌خواهم بحث کنم، تفاوت‌های یونگ و فروید در آن کاملاً به نظر می‌آید؛ این‌گونه نیست که فقط قسمت‌های مشترکِ کار دوتایشان باشد.

معنای فهمیدن یک اثر هنری

نخست این سؤال را مطرح می‌کنیم که اصلاً وقتی حرف از درک یک اثر هنری می‌زنیم، داریم دربارهٔ چه چیزی صحبت می‌کنیم؛ کی می‌توانیم بگوییم اثر هنری را خوب فهمیده‌ایم، به یک فهم ایده‌آل نزدیک شده‌ایم. خود این جای بحث دارد: اصلاً درک کردن اثر هنری یعنی چه. فکر می‌کنم جواب کلاسیک و دردست‌رس‌اش این است که فهمیدن یک اثر هنری یعنی فهمیدن قصد مؤلف. یک مؤلفی اثر هنری را به‌وجود آورده و وقتی می‌خواهیم اثر هنری را درک کنیم، به‌نوعی باید بفهمیم هدف مؤلف از ایجاد این اثر چه بوده، چه می‌خواسته بگوید، چه چیزی را دارد بیان می‌کند. چرا این جواب دردست‌رسِ کلاسیک و ساده است؟ اولین چیزی که شاید به ذهن می‌رسد: اگر من بپرسم فهمیدن حرف من — که دارم صحبت می‌کنم — یعنی چه؟ تصور ساده‌ای که داریم این است که در ذهن من مفاهیمی هست و سعی می‌کنم با زبان آن‌ها را بیان کنم؛ فهمیدنش یعنی شما برسید به آن چیزی که در ذهن من است، از واژه‌هایی که به کار می‌برم و جمله‌هایی که می‌سازم. بالاخره دارم به یک فکر و ایده‌ای اشاره می‌کنم که ممکن است خوب نتوانم بیان کنم و گاه‌گاهی، مثلاً یک نفر بد توضیح می‌دهد حرفش را برای جمعی و یک نفر یک‌دفعه ادعا می‌کند «من فهمیدم این چه می‌خواهد بگوید» — یعنی من از همین توضیح‌های مبهم، آن چیزی را که در ذهنش است فهمیدم؛ و بعد ممکن است خودش با بیانی بهتری بیان کند و مردم بفهمند این چه می‌خواسته بگوید. بنابراین دربارهٔ فهمیدن حرف یک آدم معمولاً همین تئوری کار می‌کند: ببینیم چه می‌خواهد بگوید، چه چیزی در ذهنش است. اثر هنری هم بیانی است؛ مثلاً به یک معنا بیان کردن یک احساس یا فکری است؛ چیزی در مؤلف هست که توسط اثر هنری بیان می‌شود و قرار است ارتباط برقرار کند با مخاطب. بنابراین یک تئوری ساده این است که فهمیدن اثر هنری مثل فهمیدن کلام یک نفر است: یعنی رسیدن به اینکه این چه احساسی داشته و چه چیزی را می‌خواسته بیان کند. به اصطلاح عامیانه، مثلاً فیلم چیست؟ فیلم به‌عنوان یک رسانه قرار است پیامی را به مخاطب منتقل کند.

احتمالاً می‌دانید — با توجه به اینکه در مقطع کارشناسی ارشد هستید — که این تئوری الان طرفدار زیادی ندارد؛ هنوز طرفدار داردها، یعنی بحث‌های طرفدارانِ همین حال حاضرشان را بشنوید: کتابی به اسم «حلقهٔ انتقادی» که آقای مراد فرهادکو ترجمه کرده و آنجا دیدگاه‌های آدم‌هایی که همچنان از تئوری قصد مؤلف دفاع می‌کنند — آدم‌های مدرن‌تری هستند — و جواب‌هایی که به وضعیت انتقادات می‌دهند هست. حالا بیایید در زمینهٔ فیلم و انیمیشن؛ فعلاً مثال‌ها را از فیلم می‌زنم. مشکل واضحی که وجود دارد چیست؟ اگر تئوری قصد مؤلف درست باشد با بیانی که من گفتم، یک راه فهمیدن اینکه یک اثر هنری — مثلاً یک فیلم — دربارهٔ چیست، برای نزدیک شدن به درکش این است که از فیلم‌ساز بپرسیم دربارهٔ چیست. حتماً مصاحبه‌های زیادی خوانده‌اید با فیلم‌سازها دربارهٔ فیلم‌هایشان: شما فیلمی را دیدید، خیلی خوشتان آمده، برداشت خیلی جالبی از آن دارید؛ بعد می‌روید یک مصاحبه با کارگردانش می‌خوانید که خیلی ناامیدکننده است — یعنی یک‌دفعه حرف‌هایی می‌زند که به نظر شما نسبت به چیزی که شما فهمیده‌اید، خیلی در سطح پایین‌تری قرار گرفته است. یک تجربهٔ شخصی من این است که مصاحبه‌ای از جیم جارموش خواندم که در آن از او پرسیده بودند محتوای کلی «ددمن» چیست، «ددمن» موضوعش چیست.

دانشکده فنی و دست بلند کردن

گفته بود که این فیلمی است دربارهٔ تنباکو و هر کسی که «ددمن» را دیده باشد. چند نفر «ددمن» را آنجا دیده‌اید؟ من کمی انتظار داشتم یک نفر دست بلند کند — البته آنجا در دانشکده‌های فنی یک نفر هم دست بلند نمی‌کند؛ اصلاً این‌گونه نیست.

قهرمان از شرق به غرب

یک مثالی انتخاب کردم که تعمداً شاید خیلی مسخره به نظر برسد، ولی موضوع این است که تنباکو برای جیم جارموش به معنای واقعی کلمه خیلی مهم است. فیلمی هست که خیلی امید ندارم دیده باشید به اسم «Blooin the fix» که خود جیم جارموش در آن به‌نوعی بازی می‌کند؛ فیلم مستند نیست، داستانی هم نیست، ولی مثلاً جای جیم جارموش در آن ده دقیقه تا یک‌ربع در مورد آداب سیگار کشیدن به‌طور جدی صحبت می‌کند. این‌گونه نیست که فقط تنباکو باشد: سیگار کشیدن در فرهنگ سرخپوستی خیلی معنا دارد، مثل بخشی از مذهبشان است؛ مثلاً مثل اینکه رقص برای هندی‌ها چیز خیلی مهمی است — به این شکل یک فرهنگی دورش وجود دارد. تنباکو برای جیم جارموش به معنای واقعی کلمه کمی بیشتر از آنچه برای ما معنا دارد معنا دارد. ولی باز این حرف وحشتناکی است؛ هر چقدر هم تنباکو را پیچیده‌اش کنید، دیگر «ددمن» در مورد تنباکو نیست. مطمئناً هیچ‌کس فیلم را نمی‌بیند و به این‌گونه خوشش نمی‌آید که فکر کند فیلمی دربارهٔ تنباکو است. اشاره به تنباکو در فیلم خیلی زیاد است: چند بار سرخپوست از شنایدر می‌پرسد که تنباکو داری یا نداری، او می‌گوید ندارم، دوباره همین دیالوگ تکرار می‌شود، همش می‌روند تنباکو بخرند؛ موضوع دنبال تنباکو بودن در فیلم خیلی مطرح است و مطمئناً با ذهنیت جیم جارموش فیلم به‌نوعی به تنباکو مربوط است — واقعاً به مصرف تنباکو — ولی مطمئناً فیلم در مورد تنباکو نیست؛ خیلی چیزهای بیشتری از این دارد.

یک مثال خیلی کلاسیکش مصاحبهٔ معروف تروفو و هیچکاک است؛ فکر می‌کنم برای تروفو و آدم‌های موج‌نوی فرانسه — منتقدان جوان سینما — خیلی ناامیدکننده بود، چون این‌ها عالمه تعبیر و تفسیر جالبی از هیچکاک و فیلم‌هایش داشتند و در این مصاحبه به‌وضوح هیچکاک هیچ‌کدام از این‌ها را اصلاً نمی‌فهمید؛ او خیلی ساده‌تر از این نگاه کرده بود. اصلاً یادم است آنجا تروفو دربارهٔ مفاهیم عمیقِ «ریهرینگوئه» مطرح می‌کند و هیچکاک کاملاً اظهار بی‌اطلاعی می‌کند و تعبیرهای دیگری دارد برای اینکه در آن پلان‌ها چه می‌گذرد. این پدیدهٔ خیلی واضحی است که هنرمندان از بعضی محتواهای عمیق آثار خودشان مطلع نیستند، و فکر می‌کنم به همین دلیل تعداد آدم‌هایی که هنوز به چیزی در مایهٔ قصد مؤلف اعتقاد دارند خیلی به‌طور روزافزونی کم می‌شود؛ امروز از «مرگ مؤلف» به جای قصد مؤلف صحبت می‌کنند، مخصوصاً در دیدگاه پست‌مدرن که با این‌جور افکار مبارزه می‌کنند — اینکه مثلاً پشت اثر هنری مؤلفی هست — و قرار بر این است که اثر هنری بعد از اینکه به‌وجود می‌آید، موجودی مستقل است فارغ از اینکه چه کسی آن را به‌وجود آورده.

برای اینکه بحث پیش برود، فکر کنید یک نفر بخواهد به جیم جارموش بگوید که این فیلم در مورد تنباکو نیست؛ چه کاری می‌تواند بکند تا خود جیم جارموش بفهمد که لایه‌های عمیق‌تری در فیلمش وجود دارد؟ من اگر بخواهم این کار را برای جیم جارموش انجام بدهم، یک سلسله سؤال در مورد فیلمش می‌کنم: مثلاً چرا فیلم این‌گونه شروع می‌شود که یک قهرمانی از شرق می‌رود به غرب؟ این چه ارتباطی با فرهنگ مثلاً تنباکو دارد؟ این مسئله‌ای که خود فیلم واقعاً در موردش آمده — مسئلهٔ مرگ؛ این فیلم سراسر از یک جایی، از یک نقطهٔ عطف، در مورد مردن یک آدم است: جلوی چشم ما آدمی در اثر خونریزی دارد می‌میرد — این چقدر به فرهنگ تنباکو ارتباط دارد؟ همین‌طور سؤال بپرسید: ابویی که در فیلم ظاهر می‌شود، خشونتِ کمی کاریکاتوری‌ای که در فیلم هست — آیا واقعاً می‌شود همهٔ این اجزا را با این تئوری توضیح داد که فیلم دربارهٔ تنباکو است؟

مطمئناً جیم جارموش برای اکثر سؤال‌هایی که از او بپرسید جواب مشخصی ندارد؛ یعنی این خیلی تفکر ابتدایی است که تصور کنیم آدمی مثل جیم جارموش نشسته فکر کرده «من در مورد تنباکو چه اعتقاداتی دارم، چه می‌فهمم؟ حالا بیام اجزایی را کنار همدیگر بچینم تا این را به بیننده منتقل کنم؛ مثل آدمی که دارد سخنرانی می‌کند». واقعیت این است که بخش عمده‌ای از آثار هنری — مخصوصاً در کارهایی مثل آدمی مثل جیم جارموش — فکرشده نیست، حسی است: دوست دارد این صحنهٔ قطار را بسازد، حس می‌کند اینجا خوب است که یک صحنهٔ خشن با کمی کاریکاتوری داشته باشد؛ یا مثلاً تکنیک جیم جارموش که هر کسی یک فیلم از او دیده باشد با آن آشناست: فید می‌شود، یک مقدار مکث ایجاد می‌شود و بعد دوباره تصویر برمی‌گردد — این هم به تنباکو ربط دارد؟ این‌ها حس‌هایی است که خود جیم جارموش هم نمی‌داند چرا دوست دارد این‌گونه فیلم بسازد. واقعیت این است که هنرمندان بخش عمده‌ای از کاری که انجام می‌دهند را نمی‌فهمند: حس خوبی دارند، دوست دارند این صحنه این‌گونه باشد. مصاحبه‌های فلینی را بخوانید — مجموعه مصاحبه‌ای از فلینی ترجمه‌شده به اسم «فلینی از نگاه فلینی»، که اگر اشتباه نکنم در انتشارات مجلهٔ فیلم بوده — ببینید در مورد فیلم‌های خودش چطور حرف می‌زند؛ غالباً جوابش این است که این صحنه این‌گونه است چون حسش این بوده که این‌گونه باشد؛ آخرش توضیحش همین است. واقعاً خیلی‌ها می‌روند سر صحنه با یک حال‌وهوایی و همان‌جا به‌طرزی بداهه طراحی انجام می‌دهند و نمی‌توانند توضیح بدهند که دقیقاً چه کار دارند می‌کنند. من از جیم جارموش مثال زدم چون خیلی آدمی است که حسی کار می‌کند و مطمئناً در مورد آثار خودش نمی‌تواند هینت‌های خوبی بدهد که این کار قرار است چه اثری روی بیننده بگذارد و قرار است چه چیزی در آن بیان بشود.

می‌خواهم به اینجا برسم که یک نقد خوب و یک درک خوب از اثر هنری، درکی است که سؤال‌های بیشتری را می‌تواند جواب بدهد؛ اجزای بیشتری از اثر هنری را می‌تواند با همدیگر زیر یک تئوری جمع کند، هر چقدر هم ممکن است لازم بشود توضیح خیلی پیچیده‌ای بدهید، ولی نشان بدهید که وقتی:

توالی صحنه‌ها و درک فیلم

این‌گونه نگاه می‌کنید، اکثر صحنه‌های فیلم خوب درک می‌شوند: توالی‌ای که در فیلم وجود دارد، نوع کارگردانی، همهٔ این‌ها دارد کمک می‌کند به محتوایی که شما از فیلم درک کرده‌اید. این ممکن است با بعضی چیزهایی که در دیدگاه پست‌مدرنی شنیده‌اید ظاهراً تناقض داشته باشد — برای اینکه آن‌ها با اینکه یک معنای واحد وجود دارد بعضی‌اش به‌شدت مخالف‌اند — ولی من بدون اینکه وارد بحث بشم می‌گویم تناقضی وجود ندارد. بالاخره ما یک اثر هنری را هر چیزی خوب درک کرده‌ایم اگر بتوانیم به پرسش‌های بیشتری در موردش جواب بدهیم. پرسش‌ها در مورد اثر هنری شامل نحوهٔ اثرگذاری آن روی مخاطب هم هست: اگر من یک اثر هنری را خوب درک کرده باشم، می‌تواند یک پرسش این باشد که چرا این اثر هنری این‌قدر فروش کرده، با چه چیزی در وجود مخاطبانش ارتباط برقرار کرده. می‌توانم به‌عنوان سوالی که مربوط به درک یک اثر هنری است بپرسم: چرا «اخراجی‌ها» فیلم پرفروشی است؟ چه مشکلی در مردم ایران وجود دارد که این فیلم پرفروش می‌شود؟ درک اثر هنری می‌تواند به درک جامعهٔ مخاطبینش هم منجر بشود؛ یعنی عکس‌العمل مردم در مقابل اثر هنری جزو پرسش‌هایی است که باید سعی کنیم جوابش را بدهیم.

این مقدمه را گفتم برای اینکه از یک طرف یک استدلال واضح بگویم که چرا به‌طور طبیعی این‌گونه فکر می‌کنیم که درک اثر هنری یعنی قصد مؤلف: درک هر جور چیز بیان‌شده‌ای برای ما کشف قصد مؤلف است. و از طرف دیگر فکرهای خیلی ساده‌ای آوردم که فکر می‌کنم قانع‌کننده است که در مورد آثار هنری این‌گونه نیست: ما نباید دنبال کشف قصد مؤلف باشیم. به هر حال اینجا به نظر می‌آید یک پارادوکس وجود دارد: از یک طرف تئوری قصد مؤلف خیلی ساده است و به نظر می‌آید باید کار کند — در مورد حرف‌هایی که داریم می‌زنیم، رفتار یک آدم را می‌فهمم یعنی اینکه می‌فهمم چه می‌خواسته بکند و انگیزه‌هایش چه بوده — و بعد در مورد اثر هنری می‌بینیم که به تناقض می‌رسیم. روانکاوی یک راه طبیعی برای توضیح دادن این است که این پارادوکس چرا به‌وجود می‌آید؛ اشتباه ما این است که فکر می‌کنیم حتی در رفتارهای سادهٔ خودمان، اگر فکر کنیم آدم‌ها قصد می‌کنند و کاری را انجام می‌دهند و فهمیدن اینکه چه کاری کرده‌اند یعنی بفهمیم این‌ها خودآگاهانه چه قصدی کرده‌اند، درست فهمیده‌ایم. ما در ساده‌ترین رفتارهای خودمان هم — حتی اشتباهاً — داریم نظریهٔ قصد مؤلف را به کار می‌بریم؛ در مورد هیچ چیزی کامل کار نمی‌کند، در مورد حرف‌هایی که من الان دارم می‌زنم هم کامل کار نمی‌کند: یعنی نمی‌توانم توضیح بدهم که قصد کرده‌ام چرا از این واژه‌ها دارم استفاده می‌کنم، چرا این روند را برای بحث در نظر گرفته‌ام. تا حدی خودآگاهی کنترلی دارد روی رفتار ما؛ روانکاوی دقیقاً آن رشته‌ای است که به ما توضیح می‌دهد در همهٔ رفتارهای انسان بخش‌های ناخودآگاه وجود دارد، و این کاری است که فروید شروع کرد. اگر این را بپذیریم که روانکاوی آن نظریه‌ای است که کارش برملا کردن لایه‌های غیرخودآگاه و قصدنشده است، آن‌وقت متوجه می‌شوید کاملاً طبیعی است که به درک آثار هنری به‌اصطلاح رویکرد روانکاوانه داشته باشیم، چون آثار هنری دقیقاً جاهایی‌اند که به‌شدت انگیزه‌های ناخودآگاه مطرح‌اند.

ایده داستان از جایی ناشناخته

یعنی اگر مثلاً یک درصد پایینی از رفتار من الان در این کلاسِ سخنرانی که دارم می‌کنم قصدنشده باشد و کنترلی هم رویش نداشته باشم، اگر بخواهم یک داستان بنویسم کنترلم خیلی کمتر است، چون عواطف و احساساتی که نمی‌دانم از کجا می‌آیند مرا راهنمایی می‌کنند. اصلاً نمی‌دانم — یک داستان‌نویس به معنای واقعی کلمه نمی‌داند که ایده‌اش از کجا آمده، چرا از این ایده خوشش آمده، چرا این شخصیت را در داستانش در انتها مرده. حتماً اگر خودتان هم کار هنری کرده باشید یا شنیده باشید، خیلی وقت‌ها یک داستان‌نویس شاید میل ندارد شخصیتش بمیرد ولی انگار شخصیت خودش می‌میرد؛ یعنی داستان تحکمی دارد روی نویسنده که این‌گونه تمام بشود، در حالی که از اول قصد این آدم این نبوده که داستان را به این‌جا بکشاند. این مقدمه‌ای بود که سعی کردم به سریع‌ترین وجه ممکن بگویم که چرا نظریهٔ روانکاوی می‌تواند به درک آثار هنری کمک کند، و شاید اگر بخواهم بالاتر بردارم بگویم که ضروری است برای درک اثر هنری؛ برای اینکه ما هیچ چیزی به غیر از روانکاوی نداریم که اصولاً این لایه‌های ناخودآگاهِ وجود و رفتار انسان را به ما توضیح بدهد. روانکاوی دقیقاً آن بخشی از روان‌شناسی و انسان‌شناسی است که کارش این است؛ نقطهٔ مرکزی کار فروید هم از همین‌جا شروع شده که اصولاً ناخودآگاهی وجود دارد، و حالا داریم سعی می‌کنیم بگوییم این ناخودآگاه چیست، چطور خودش را ظاهر می‌کند، چطور می‌توانیم محتوای ناخودآگاه را کشف کنیم، چطور می‌توانیم به‌طور سیستماتیک ناخودآگاه را مطالعه کنیم و از دیدگاه روانکاوانه — آدمی مثل فروید — در نهایت به اینجا برسیم که چطور می‌توانیم افرادی را که از وضعیت نرمال خارج شده‌اند و بیمار روانی‌اند با این نوع تحلیل‌ها مداوا کنیم.

من تا حد ممکن خلاصه جواب این سؤال‌ها را می‌دهم — ناخودآگاه چیست، چطور می‌شود مطالعه‌اش کرد، چطور خودش را ظاهر می‌کند — و احتمالاً در تحلیل یک اثر هنری، از این به بعد وقتی می‌گویم اثر هنری، خودمان را محدود می‌کنیم به فیلم و انیمیشن؛ بنابراین احتمالاً یک داستانی هست، شخصیت‌هایی وجود دارند. یک مقدار هم خودمان را از کارهای خیلی آبستره — که شاید واقعاً تحلیل روانکاوانه‌اش سخت‌تر باشد — دور می‌کنیم و در چارچوب‌های مشخص‌تری می‌گذاریم تا لااقل ظرف یکی‌دو جلسه به نکات مشخصی در مورد نقد روانکاوانه برسیم. اولین سؤال‌ها را خیلی مختصر از دیدگاه فروید جواب می‌دهم، بعد جواب‌های یونگ را می‌گویم، و در هر مورد هم سعی می‌کنم اشاره‌ای کنم که وقتی فروید این جواب‌ها را می‌دهد چه راهنمایی‌هایی برای درک اثر هنری ایجاد می‌شود. از خانم دکتر پرسیدم چه چیزهایی در مورد فروید گفته شده؛ می‌دانم که این مدل سه‌گانهٔ اید، ایگو و سوپرایگو را شنیده‌اید.

توصیف فروید از ناخودآگاه و دخالتش در رفتار انسان این است که ذات انسان چیزی است که فروید به آن می‌گوید «اید»: موجودی تقریباً بدون شعور که فقط و فقط دنبال لذت است — لذت به معنای فرویدی کمی شاید با چیزی که ما به‌طور عامیانه در ذهنمان داریم فرق می‌کند، ولی اشکالی ندارد که همین واژهٔ لذت را به همان معنا به کار ببرید. در درون ما انرژی‌هایی هست که ما را سوق می‌دهد به سمت اینکه بیشترین لذت ممکن را ببریم.

اصل لذت و برخورد با واقعیت

و مشکلی که به‌وجود می‌آید این است که لذت بردن برای اید به‌طور دلخواه ممکن نیست؛ به مشکل برمی‌خورد. اینکه ذات انسان موجودِ لذت‌طلبی است در واژگان فرویدی به آن می‌گویند «اصل لذت»، و اینکه این لذت بردن وقتی با واقعیت مواجه می‌شود به مشکل برمی‌خورد اسمش «اصل واقعیت» است. واقعیت این است که من نمی‌توانم هر کاری انجام بدهم: یک کودک در اولین روزها و ماه‌های زندگیش متوجه می‌شود که آن فعالیت کاملاً لذت‌بخش ممکن نیست؛ لذت بردن من با لذت بردن دیگران تزاحم ممکن است داشته باشد؛ بنابراین واقعیتی در بیرون هست که مانع لذت بردن من است، با دستورالعمل‌هایی که از طرف پدر و مادر و فرهنگ و جامعه و تمدن صادر شده در تناقض است. من الان به‌عنوان آدم بالغی در جامعه‌ای زندگی می‌کنم که هر کاری دلم بخواهد نمی‌توانم انجام بدهم؛ نمی‌شود دل‌خواه زندگی کرد. اصلاً تمدن از دیدگاه فرویدی شکل گرفته برای اینکه اید را کنترل کند: قانون گذاشتیم که هر جور دلمان می‌خواهد نتوانیم رفتار کنیم، برای اینکه نظم حفظ بشود. و حتی ساده‌تر و عمیق‌تر اینکه آرزوهای من برای لذت بردن ممکن است حتی با قوانین طبیعت سازگار نباشد: ممکن است دلم بخواهد یک کوه طلا داشته باشم ولی کوه طلا وجود ندارد؛ ممکن است آرزوهای محالی داشته باشم که اصلاً ممکن نیست همزمان همهٔ لذت‌ها را داشته باشم — لااقل طبیعت و جهان حکم می‌کند که در هر لحظه‌ای از بین لذت‌های ممکن یکی را انتخاب کنم. این‌ها اصل واقعیت است.

بنابراین ما از دیدگاه فرویدی یک ذات لذت‌طلبِ مطلق داریم که مواجه با مشکلی است: اینکه نمی‌تواند همهٔ لذت‌ها را همان‌طور که دلش می‌خواهد ببرد و دل‌خواه رفتار کند. بنابراین این موجود احتیاج پیدا می‌کند، در همان ماه‌های اولیهٔ زندگی، بخش جدیدی به روان خودش اضافه کند که ایگو است. کار ایگو این است که این بازی را خوب انجام بدهد: با وجود این محدودیت‌ها سعی کند بیشترین لذت ممکن را ببرد، تا جایی که کتک نخورده باشد؛ حرف پدر و مادر را گوش بدهد، رعایت قوانین و مقررات متمدنانه را بکند و سعی کند بیشترین لذت را در یک محدوده ببرد. اید تصوری از زمان و آینده‌نگری ندارد ولی ایگو آینده‌نگر است؛ ممکن است بگوید من الان این لذت را نمی‌برم برای اینکه اگر این کار را نکنم، مثلاً از یک ماه دیگر می‌توانم خیلی بیشتر لذت ببرم. بنابراین ایگو مثل یک کامپیوتر می‌ماند که چیزی را بهینه می‌کند؛ ممکن است خیلی پیچیده رفتار کند تا در مجموع بیشتر این لذت را ببرد — نه در لحظه — در حالی که اید تصوری از زمان و آینده ندارد و شعور به معنای واقعی کلمه ندارد. و عنصر دیگری که فروید در این سه‌گانه وارد می‌کند سوپرایگو است: سوپرایگو در واقع آن بخشی از واقعیت است که یک سری احکام می‌کند — پدر و مادر، فرهنگ و تمدن محدودیت‌هایی می‌گذارند. یعنی مشکلی که ایگو باید حل کند تعارض میان دستوراتِ از خارج و تمایلات درونی خودش است.

نتیجهٔ کل این بحث از دیدگاه فرویدی این است که بخش عمده‌ای از امیال اید سرکوب می‌شود توسط ایگو، و اگر توسط ایگو سرکوب نشود توسط واقعیت. وقتی چیزی سرکوب می‌شود — تمایلات شدیدی هستند که ما نمی‌توانیم بهشان برسیم — این عناصرِ سرکوب‌شده که هیجان‌ها و انرژی‌های زیادی ممکن است دورشان باشد به‌نوعی از ذهن خودآگاه پاک می‌شوند.

پستوی امیال سرکوب‌شده ناخودآگاه

برای اینکه ما راحت‌تر باشیم. خاطراتی که خیلی برای ما دردآورند و برمی‌گردند به تمایلاتی که به نتیجه نرسیده‌اند، به یک پستویی رانده می‌شوند؛ «ناخودآگاه» جواب فروید به اینکه ناخودآگاه چیست و چطور ایجاد می‌شود همین است: ناخودآگاه بخشی است که مجموعه‌ای از امیال سرکوب‌شده و خاطراتی که نمی‌خواهیم به یاد بیاوریم در آن به‌نوعی قرنطینه می‌شوند و سعی می‌کنیم آنجا نگهشان داریم. هر آدمی مطلقاً این بخش ناخودآگاه را دارد. البته این‌گونه نیست که همهٔ امیال اید با اصل واقعیت برخورد می‌کنند و دچار سرکوب می‌شوند؛ انرژی اصلی اید — مطمئناً از دیدگاه فرویدی، به دلایل تجربی نه به دلایل تئوریک — متمرکز در غریزهٔ جنسی است، بنابراین عمدهٔ امیال سرکوب‌شده جنسی‌اند. این امیال و خاطراتی که آنجا بایگانی شده‌اند و انرژیشان ازشان گرفته شده — ممکن است ما به یادشان نیاوریم — هر لحظه سعی می‌کنند خودشان را دوباره بروز بدهند. یعنی کل این فرایند یک حالت بیمارگونه‌ای دارد: از دیدگاه فروید محتویات ناخودآگاه، چیزهایی هستند که تمایل به بروز کردن مجدد دارند؛ به محض اینکه فشار ایگو و بیرون کم بشود، این‌ها با همان مقدار کم انرژی که دارند ممکن است دوباره به سطح خودآگاه برگردند. و دقیقاً از دیدگاه فروید این اتفاقی است که می‌افتد — اینکه چطور ناخودآگاه خودش را ظاهر می‌کند: هر لحظه‌ای که کنترل خودآگاهتان در سطح پایین‌تری قرار بگیرد، این جانورها از آن پستو بیرون می‌آیند و خودشان را به‌نوعی نشان می‌دهند. وسط یک سخنرانی من می‌خواهم بگویم «کتاب» می‌گویم «کباب» و این لغزش زبانی نشان می‌دهد که من الان دارم سخنرانی می‌کنم ولی واقعیتش این است که تمایلاتی به چیزهای دیگر دارم: کباب برای من در حال حاضر جالب‌تر از کتاب است. و هر چیز — این مثلاً یکی از مثال‌های فروید است؛ لطیفه‌ها را فروید جداگانه بررسی کرده.

من می‌خواهم یک خط باریکی را بگیرم و جلو بروم: فروید می‌گوید شاهراه مطالعهٔ امیال ناخودآگاه رویاست. خیلی واضح است، چون خودآگاهتان تعطیل است وقتی می‌خواهید بخوابید — انگار همهٔ این جانورها در رویا از آن پستو سعی می‌کنند بیرون بیایند. ما رویاهایی می‌بینیم که نشان می‌دهد در اعماق وجود ما چه تمایلات سرکوب‌شده‌ای وجود دارد. از دیدگاه فرویدی این تمایلات سرکوب‌شده عموماً جنسی‌اند و مربوط به دوران کودکی؛ سرکوب‌های اساسی در دوران کودکی انجام شده‌اند — یعنی بعد از مدتی انگار چیزهای اساسی، مثلاً غریزهٔ جنسی، کاملاً آزاد، سرکوب شده‌اند — و در دوران بلوغ به بعد این‌گونه نیست که این سرکوبی اثر عمده‌ای بگذارد؛ کودکی است که به‌شدت این سرکوبی‌ها در فرم دادن به ناخودآگاهش نقش عمده بازی می‌کنند. بنابراین وقتی دارید یک رویا را تحلیل می‌کنید — بگذارید از رویا یک قدم این‌ورتر بیایم: خیال‌پردازی. آدمی می‌نشیند بدون اینکه خیلی کنترلی روی خودش داشته باشد هر چه دلش می‌خواهد فکر می‌کند؛ مثل اینکه «ای کاش این‌گونه بود». یک مرد ترسو که تا حالا از در خانه‌اش هم ممکن است بیرون نرفته باشد، ساعت‌ها در خانه‌اش می‌نشیند و خودش را به‌عنوان یک قهرمان جنگ تصور می‌کند که اگر به جنگ بروم این کار را می‌کنم، آن کار را می‌کنم، همه را می‌کشم، همه چیز درست می‌شود؛ تصوراتی در حد یک سوپرمن ممکن است برای خودش بسازد که برایش لذت‌بخش است. این یک جور لذت بردن دیگر است: وقتی نمی‌توانم در واقعیت کار را انجام بدهم، می‌توانم در تخیل از اینکه چنین موجودی شدم لذت ببرم. خیال‌پردازی وضعیتی است که کمی ملایم‌تر از رویاست؛ به هر حال در حالت بیداری کنترل‌هایی روی خودمان داریم و خیلی افسارگسیخته نیست، ولی در رویا این افسارگسیختگی از دیدگاه فروید بیشتر است.

تولید اثر هنری شبیه رویا

کاری که می‌خواهم بکنم این است که از این نقطه در روانکاوی فقط استفاده کنم و از الان متمرکز بشوم روی این قسمت: تولید اثر هنری، مخصوصاً داستان، شبیه دخالت ناخودآگاه در تولید یک داستان، شبیه دخالت ناخودآگاه در تولید رویاست. بنابراین اگر من مکانیسم‌های تولید رویا و درک رویا را در فروید بفهمم، راهنمایی خیلی خوبی دارم برای اینکه بفهمم ناخودآگاه چطور در اثر هنری — مثلاً در یک تولید، یک داستان — دخالت می‌کند، و از این‌جا روشی به دست بیاورم که داستان را بهتر بفهمم. اینجا یک نکتهٔ خیلی واضح وجود دارد که بهترین نوع اثر هنری برای به‌کاربردن این تکنیک‌ها سینماست — این‌جا جایی است که می‌خواهم ستاره بزنم، یعنی نکتهٔ خیلی اساسی: نزدیک‌ترین فعالیت هنری به تولید رویا، تولید فیلم است. وقتی شعر تولید می‌کنید و داستان تولید می‌کنید، بیشتر در عالم واژه‌ها کار می‌کنید؛ در حالی که وقتی به فیلمنامه فکر می‌کنید با تصاویر دارید زندگی می‌کنید. چیزی که می‌خواهم ستاره بزنم و نظرتان را به آن جلب کنم این است که ما هر شب وقتی می‌خوابیم، ناخودآگاه ما برای ما یک فیلم تولید می‌کند: یک فیلم کوتاه، گاهی بلند؛ گاهی ممکن است تعریف کردن یک رویا دو ساعت طول بکشد، واقعاً گاهی سریال است — آدم می‌خوابد، بلند می‌شود، دوباره ادامه‌اش را می‌بیند؛ ممکن است بعضی‌ها یک رویا را در چند شب مختلف و نسخه‌های مختلفش ببینند. نزدیک بودن تولید رویا — این مهم‌ترین فعالیتی که از ناخودآگاه می‌شناسیم — به تولید یک داستان تصویری، تا این‌جایش واضح است. بنابراین شاید بهترین جایی که بشود نقد روانکاوانه انجام داد در آثار هنری، سینما باشد. و من به‌عنوان یک نکتهٔ خاص‌تر: انیمیشن آن نوع از کار سینمایی‌ای است که از فیلم هم حتی بهتر و آماده‌تر برای نقد روانکاوانه است. تا حالا لطف کردید و نپرسیدید و گذاشتید حرفم را بزنم؛ حالا من سؤال می‌پرسم: بگویید چرا انیمیشن حتی از سینما، از فیلم‌های معمولی هم آماده‌تر است برای نقد روانکاوانه؟ امکاناتی که فیلم‌ساز دارد که مثلاً پرواز بشود — شما در رویا اژدها می‌بینید، چیزهای غیرواقعی می‌بینید. الان در دههٔ اخیر سینما به اندازهٔ انیمیشن شاید امکانات دارد، ولی واقعیت این است که در صد سال قبل‌تر، انیمیشن بود که نزدیک به رویا بود: می‌توانستید در آن دیو داشته باشید، هر چیز غیرواقعی — به قول شما پرواز؛ ما در رویاهامان پرواز می‌کنیم — ساختن یک عالمه آدم در حال پرواز در سینما درنمی‌آمد ولی در انیمیشن خیلی خوب درمی‌آمد. مثلاً انیمیشن سوپرمن را با فیلم سوپرمن مقایسه کنید: در فیلم خیلی جالب درنمی‌آید، ولی در انیمیشن سوپرمن می‌تواند یک کوه را از جا بکند، بیندازد، یک سنگ چند صد تنی یا چند هزار تنی را بیندازد در سوراخِ یک جلوی آتشفشان را بگیرد. ما وقتی فیلم نگاه می‌کنیم بیشتر دوست داریم چیزی نزدیک به واقعیت ببینیم — همین الان هم تا حدودی همین‌گونه است — ولی وقتی انیمیشن نگاه می‌کنیم اصلاً انگار دوست نداریم در عالم واقع چیزی ببینیم، و این دقیقاً کاری است که در رویا اتفاق می‌افتد: انگار ناخودآگاه ما آن قسمت‌های واقعی را دوست دارد حذف کند، دوست دارد هر چه دلش می‌خواهد به ما نمایش بدهد. من بی‌دلیل این حرف را نمی‌زنم که دارم در دانشکدهٔ انیمیشن سخنرانی می‌کنم؛ در فایل‌های آن‌جا هم نگاه کنید، آنجا هم روی این تأکید کرده‌ام که انیمیشن حتی از سینما نزدیک‌تر است و برای نقد جالب‌تر، چون آن افسارگسیختگیِ تخیلاتی که در خیال‌پردازی‌های ما و رویاهای ما وجود دارد در انیمیشن بیشتر دیده می‌شود.

تکنیکهای فرویدی تحلیل رویا

بد نیست چند دقیقه در مورد تکنیک‌های فرویدی تحلیل رویا صحبت کنم، بعد برویم سراغ حدود و حاشیه‌های یونگ — یعنی تئوری یونگ را نمی‌خواهم با جزئیات و کلش بگویم، می‌خواهم متمرکز بشوم روی همین سؤال‌هایی که یونگ به‌شان چه جوابی می‌دهد و بعد در مورد رویا چه تفاوت عمده‌ای با فروید دارد، مخصوصاً از نظر تکنیک. به هر حال از حرف‌هایی که تا الان زدم باید به این نتیجه رسیده باشید که هر چقدر بیشتر با تکنیک‌های تعبیر و تفسیر رویا در روانکاوی آشنا باشید، بهتر می‌توانید با این رویکردی که دارم صحبت می‌کنم از روانکاوی استفاده کنید. احتمالاً می‌دانید بخش عمده‌ای از نقد‌های روانکاوانه — متأسفانه — این‌گونه است که آدم‌ها از روانکاوی استفاده می‌کنند که شخصیت داخل یک فیلم را روانکاوی کنند؛ مثلاً حمله‌اش چشمش است؛ این به نظر من نقد هنری، نقد اثر هنری نیست؛ ممکن است کمی به من که اثر هنری را می‌فهمم کمک کند ولی به‌نوعی خارج از عرف است که توضیح نقد هنری‌ام در مورد این باشد که شخصیت‌ها چرا این‌گونه رفتار می‌کنند — مثلاً «حملت» دچار عقدهٔ اودیپی است. خود فروید از این نوع نقد‌ها ایجاد کرد و بعداً پیروانش خیلی از این نقد‌ها را به این فرم نوشتند. رویکرد دیگری هم در کنار این حرف‌هایی که می‌زنم — که کمی تکنیکال‌تر و به نظر من مربوط‌تر به نقد هنری به معنای متعارفش است — این است که از اثر هنری استفاده می‌کنند و هنرمند را روانکاوی می‌کنند: یعنی اثر هنری نشان می‌دهد مؤلفِ این اثر چه بیماری‌هایی دارد؛ چرا مثلاً این‌گونه تمام شد — برای اینکه مثلاً عقدهٔ فیکساسیون دهانی دارد؛ این اثر هنری نشان می‌دهد نویسنده مشکلات روانی دارد یا مثلاً حالت پارانوئید دارد. این حرف‌ها را در مورد آثار پولانسکی که به‌وضوح مشکلات روانی زیادی دارد خیلی راحت می‌شود گفت؛ هر کسی فیلم‌های پولانسکی را ببیند می‌فهمد که این هنرمند چیزی دارد که این فیلم‌های عجیب و غریب را می‌سازد. فیلمی دارد پولانسکی که معروف نیست ولی خیلی خوب نشان می‌دهد مشکلاتش چیست، و خیلی واضح‌تر از شاید بقیهٔ فیلم‌هایش: فیلمی است به اسم «مستأجر»؛ هیچ‌کس ندیده — خیلی هم ندیده — آدم است یا انیمیشن است؟ در فیلم «مستأجر» خیلی نزدیک به خودش هم بازی کرده، اتفاقاً نقش اصلی، و خیلی متمرکز روی نقش اصلی فیلم است؛ به‌وضوح آن توهمات و مشکلاتی که در بقیهٔ فیلم‌هایش هم هست آنجا دیگر خیلی خالص خودش را نشان می‌دهد. این هم باز نقد جالبی نیست — دیگر اصلاً نقد اثر هنری نیست، نقد هنرمند است. رویکردی که من می‌گویم مستقیماً به درک اثر هنری کار دارد: سعی می‌کنیم از تکنیک‌های روانکاوی استفاده کنیم که به درک عمیق‌تری از اثر هنری برسیم، لایه‌های ناخودآگاه را کشف کنیم، همه را روی هم بگذاریم و بگوییم مثلاً آن تعارض‌هایی که در اثر هنری وجود دارد چطور قابل توضیح‌اند.

می‌خواهم چند دقیقه در مورد تئوری رویای فروید صحبت کنم. مهم‌ترین کتاب فروید کتابی است به اسم «تفسیر رویا» که خوشبختانه ترجمهٔ خوبی الان به زبان فارسی از آن وجود دارد؛ قبلاً ترجمهٔ خیلی مغشوشی بود که البته مغشوش بودنش به دلیل قدیمی بودنش بود — زبانش زبان روزمرهٔ ما نبود، زبان امروزی ما نبود — ولی اخیراً یک نفر مجدد ترجمه کرده که ترجمهٔ خیلی خوبی است؛ فکر می‌کنم نشر مرکز چاپ کرده. تئوری کلی این است که هر رویایی در آن یک آرزویی محقق می‌شود: چیزی که من دوست دارم و از آن لذت می‌برم، دوست دارم این‌گونه باشد، را در رویا ایجاد می‌کنم. این نتیجهٔ کلی همهٔ توضیحاتی است که دادم. در رویا چه اتفاقی می‌افتد؟ آرزوهای پنهان من که در طول روز قابل تحقق نیستند در رویا و خیال‌پردازی‌هایم تحقق پیدا می‌کنند.

عقده اودیپ در رویای سرکوب‌شده

اما رویا ویژگی‌های خاصی پیدا می‌کند، چون حتی من وقتی خواب هستم تحمل اینکه آن تمایلات وحشتناکِ سرکوب‌شدهٔ خودم را کشف کنم را ندارم — اگر از نظر عمیق‌ترین چیزِ سرکوب‌شده، همان که اصطلاحاً بزرگ‌ترین عقدهٔ بشر است یعنی عقدهٔ اودیپ: اینکه هر آدمی به‌نوعی میل به رابطهٔ زناشویی با محارم دارد که در همان ابتدای کودکی سرکوب شده. من حتی در رویا هم نمی‌خواهم تن به رابطهٔ زناشویی با محارم بدهم، برای اینکه احتمالاً از خواب می‌پرم؛ به نظرم وحشتناک است. نتیجهٔ اینکه ما نمی‌خواهیم در رویایمان با تمایلات سرکوب‌شده به‌طور افسارگسیخته خودمان مواجه بشویم — بعضی امیال که ممکن است خیلی شیطانی به نظر بیایند، مثلاً یک پسر ممکن است آرزوی مرگ پدرش را داشته باشد، دختر آرزوی مرگ مادرش را داشته باشد؛ این‌ها را حتی در رویاها ممکن است برایش عذاب‌آور باشد — این می‌شود که رویاها فرم سمبولیک به خودشان می‌گیرند؛ سانسور می‌شوند. یعنی مکانیسم‌هایی داریم در روان خودمان که آرزوهای خودمان را متوقف می‌کنند ولی طوری که خیلی برخورنده نباشد. مجموعه: چرا تفسیر رویا احتیاج به تکنیک دارد؟ برای پدیدهٔ سانسور. اگر ناخودآگاه در رویا به صراحت به امیال بروز می‌داد که دیگر تکنیکی لازم نداشتیم؛ رویا همان چیزی که نشان می‌داد همان بود که هست. ولی مطلقاً این‌گونه نیست: رویا همیشه ظاهری دارد که در بطنش واقعیت‌های پنهانی هست که ما باید با تکنیک آن‌ها را کشف کنیم. اولین نکتهٔ خیلی واضح این است که رویا سمبولیک است، از نمادپردازی استفاده می‌کند: من به جای مثلاً امیال جنسی و رفتارهای جنسی ممکن است چیزهای دیگری در رویا ببینم که باید به صورت تکنیکال کشف کنم که این عمل جایگزین عمل جنسی است. مثلاً مردی در رویا می‌بیند که با تفنگ به سمت زن مورد علاقه‌اش شلیک می‌کند؛ فروید می‌گوید این جایگزین عمل جنسی در رویاست. این مرد ممکن است حتی عاشق آن زن باشد ولی این رویا نشان می‌دهد که نوعی میل جنسی، نوعی میل به تجاوز، در این مرد وجود داشته که سرکوب شده و رفته در ناخودآگاه و حالا در رویا این‌گونه خودش را نشان می‌دهد. اتفاقاً یک پدیدهٔ طبیعی در مورد تفسیر رویا این است که کسی که رویا را دیده معمولاً مخالفت می‌کند با تفسیر؛ اتفاقاً دوست ندارد قبول کند — چون سرکوب شده است و وقتی در بیداری خودآگاهش روشن است و دارد کار می‌کند، دوست ندارد آن محتوای ناخودآگاه را بپذیرد. بنابراین روانکاو یا کسی که دارد تفسیر رویا می‌کند باید خیلی محتاطانه ببردش به سمت اینکه یک واقعیتی را در مورد خودش ببیند. و یکی از مهم‌ترین نکات در تفسیر رویا، درک سمبولیسم است. فروید برای درک سمبل‌ها تکنیک مشخصی به‌وجود آورد که به آن می‌گفت «تداعی آزاد»: از کسی که رویا را دیده می‌پرسد که این عنصری که در رویا هست یا این آدمی که در رویا ظاهر شده تو را یاد چه می‌اندازد؟ «ذهن خودت را آزاد کن، سعی کن هر چه به ذهنت می‌رسد به زبان بیاری.» اگر یک مدتی آدم این کار را بکند، کلیدهایی به ما می‌دهد که آن عنصر در رویا به چه چیزی اشاره می‌کند. خیلی وقت‌ها این تداعی‌ها منجر می‌شوند به بعضی خاطرات کودکی؛ چیزی در رویا ما را به یاد صحنه‌ای در کودکی می‌اندازد که اصلاً به یادش نبودیم. و این یکی از راه‌های روشن و مشخص و تکراری‌ای است که فروید برای کشف محتویات ناخودآگاه از آن استفاده می‌کرد.

سمبولیسم و تفسیر رویا

برای درک رویا یک نکته سمبولیسم است و اینکه ما این سمبولیسم را با راه‌هایی باید سعی کنیم تبدیل به اطلاعات قابل استفاده برای خودمان کنیم، معنایشان کنیم؛ نکات دیگری هم وجود دارد که فروید با تفسیر — در بزرگ‌ترین کتابی که در عمرش نوشته، همان «تفسیر رویا» — این نکات را شرح می‌دهد و این تکنیک‌ها را می‌دهد. من نمی‌خواهم وارد همهٔ جزئیاتش بشم؛ مثلاً اینکه رویا از تکنیک‌هایی استفاده می‌کند مثل تراکم و جابه‌جایی: مثلاً رویابین شخصیت خودش را در قالب چند نفر در رویا توزیع می‌کند — یعنی یک شخصیت در این رویا نشان‌دهندهٔ وجهی از وجودش است و شخصیت دیگری نشان‌دهندهٔ وجه دیگری از وجودش. معمولاً آدم‌ها آن شخصیت‌های پنهانی را که نمی‌خواهند باور کنند چنین شخصیتی دارند به‌نوعی در خارج از خودشان قرار می‌دهند در رویا: اگر آدمی خیلی حسود باشد ولی منکر این باشد که آدم حسودی است، در رویا خودش را حسود نمی‌بیند؛ آدم دیگری را که حسود است وارد رویا می‌کند به صورت شخصیتی که در واقع نقش آن بخشِ انکارشدهٔ وجود خودش را بازی کند. بنابراین شخصیت‌های یک رویا می‌توانند جنبه‌های مختلف وجود یک آدم باشند. از طرف دیگر یک شخصیت در رویا می‌تواند متراکمِ چند شخصیت بیرونی باشد: مثلاً در رویا آدمی را می‌بینید که هم به‌نوعی مادرتان است، هم مثلاً همسرتان، هم دوستی که خیلی وقت پیش می‌شناختید؛ مثلاً اوایل بیشتر به نظرتان می‌آمد که مادرتان است ولی از جایی به بعد تبدیل می‌شود به چیز دیگری. رویا از این تکنیک‌های ناخودآگاه — تکنیک‌های تراکم؛ جمع کردن چیزها در یک جا — استفاده می‌کند و مفاهیمی را بیان می‌کند. من دیگر خیلی وارد جزئیات نمی‌شوم. جابه‌جایی هم کار خیلی ساده‌ای است: من نمی‌خواهم از نظر فروید متوجه بشوید — وگرنه تئوری فروید از انسان تصویر خیلی سیاهی ارائه می‌دهد؛ مثلاً همهٔ پسرها میل دارند پدرشان را بکشند، همهٔ دخترها آرزومند مرگ مادرشان هستند — یک پسر به جای اینکه خواب ببیند که پدرش را کشته، عموی خودش را در رویا می‌کشد؛ یک موجود یا چیزی را جانشین پدرش می‌کند، ولی تحلیل نشان می‌دهد که این خشم واقعاً علیه پدر است؛ این‌گونه با جابه‌جایی — فروید اسمش را می‌گذارد جابه‌جایی — چیزی در رویا جایگزین چیز دیگری می‌شود. من قرار نیست هیچ اشاره‌ای به لکان بکنم و فقط قرار است در مورد فروید صحبت کنم، چون این‌ها را می‌شود در یک قالب بیان کرد؛ لکان کمی فاصله دارد. ولی این تکنیک‌های تراکم و جابه‌جایی یکی از مهم‌ترین چیزهایی است که بعداً لکان در تئوری‌هایش از آن‌ها استفاده می‌کند — یعنی یکی از مهم‌ترین تحولات در تئوری لکانِ متأخر این است که این‌ها برایش در تئوری‌اش خیلی عمده می‌شوند.

حالا بگذارید برویم سراغ یونگ و توصیفِ جواب‌هایی که یونگ به سؤال‌هایی که کردیم می‌دهد — ناخودآگاه چیست، چطور ایجاد می‌شود، چطور می‌شود کشفش کرد و مطالعه‌اش کرد، و چطور خودش را در رویاها ظاهر می‌کند. دقیقاً این جواب‌های یونگ متفاوت است؛ یعنی توصیفی که یونگ از ناخودآگاه و مکانیسم‌هایش دارد خیلی خیلی فرق می‌کند و به تدریج دور می‌شود از توصیفی که فروید دارد:

دو پایه نظریه فروید و یونگ

نه ناخودآگاهِ ما چیزی است که الان توصیف کردیم — یک پستویی که در آن سری امیال سرکوب‌شده باشد — و نه مفهوم اصلی، مکانیسم‌های روانیِ لذت بردن. این دو پایهٔ مهم نظریهٔ فروید هر دوی‌شان در تئوری‌های یونگ از بین می‌روند. بگذارید به‌عنوان مقدمهٔ خیلی کوتاه بگویم که برخلاف فروید، یونگ به‌شدت آدم تجربه‌گرایی است. من سعی می‌کنم دیدگاه یونگ را خیلی اصولی بیان کنم به صورت نظریه‌ای قابل پذیرش، ولی اگر آثار خود یونگ را بخوانید این‌گونه نیست: اگر از او بپرسید که چرا به چنین چیزهایی معتقد شدی، واقعاً جوابش این است «به دلیل فکت‌های خیلی زیادی که دیدم». یونگ آدمی است که تقریباً بیشتر عمرش را صرف جمع‌آوری فکت‌های تجربی کرده و به‌زحمت نظریه‌پردازی کرده و قانع شده که چیزهای نظری بیان کند؛ در حالی که فروید خیلی خسیت به خرج می‌دهد در ارائه کردن فکت ولی به شدت نظریه‌اش را معقول ارائه می‌کند، طوری که توجیه‌پذیر است — واقعاً ارائه‌ای که من از نظریهٔ فروید گفتم ارائهٔ خود فروید است؛ به روشنی نظریه‌های خودش را استدلال می‌کرد و بیان می‌کرد که چرا این سه‌گانه باید وجود داشته باشد، چرا رویا باید به این فرم فهمیده بشود و الی آخر. بنابراین حرف‌هایی که دارم می‌زنم — مثلاً اعتقاد یونگ به ناخودآگاهی‌ای به اسم ناخودآگاه جمعی — وقتی یونگ می‌خوانید، آن چیزی که تا حالا گفتیم می‌شود ناخودآگاه شخصی، و یک چیز عظیمی وجود دارد به اسم ناخودآگاه جمعی که مشترک است بین همهٔ آدم‌ها؛ و یونگ سعی می‌کند قواعد آنجا را بیشتر کشف کند و به آنجا علاقه‌مند است. این اصلاً در تئوری فروید خیلی جدی نیست، هرچند اشاره‌های کوچکی به وجود چنین چیزی در آثار فروید هم هست. او چطور به این معتقد شده؟ به دلایل تجربی: رویاهای آدم‌ها در مناطق خیلی خیلی دور از هم در دنیا نمادهای مشترکی دارد، محتواهای مشترکی دارد؛ و این محتواها با اسطوره‌های چند هزار سال قبل که در یونان به‌وجود آمدند مشترک‌اند، با اسطوره‌های تمدن‌های مختلفی که در خیلی دور از هم‌اند — به شدت با همدیگر داستان‌ها و نمادهای مشترک دارند. چطور می‌شود توجیه کرد که آدم‌ها این‌همه دور از هم چنین داستان‌ها و نمادهای مشترکی را به‌وجود آورده‌اند؟ از نظر یونگ این فکت‌ها آن‌قدر قوی‌اند که باید معتقد بشویم یک مکانیسم مشترک در همهٔ آدم‌ها برای به‌وجودآوردن رویا، برای به‌وجودآوردن اسطوره و داستان وجود دارد.

ناخودآگاه فروید و حکیم یونگ

ناخودآگاهِ یونگ — ناخودآگاه جمعی — در رویا کارش تحقق آرزو نیست، بلکه بیشتر دارد به شما اطلاعات واقعی می‌دهد در مورد واقعیت. ناخودآگاه فروید دارد رویا را تولید می‌کند یا یک آرزوی ارض‌نشده‌ای را تحقق می‌دهد، در حالی که ناخودآگاه یونگ گاهی مثل یک حکیم دارد به شما می‌گوید زندگی‌تان چطور است، باید چه بکنید. چرا به چنین چیزی معتقد است؟ به دلایل تجربی: ما تعداد زیادی رویاهای استاندارد داریم که رویاهای بیماری و حتی رویاهای مرگ‌اند؛ نشان می‌دهند که شما بیماری‌ای را دارید که از آن خبر ندارید. مثلاً چیزهای تثبیت‌شده این است که بعضی بیماری‌های قلبی و بیماری‌های تنفسی معمولاً در رویاها به شکل‌های خاصی ظاهر می‌شوند؛ نشانهٔ تحقق آرزو نیست — نشانهٔ اینکه انگار ناخودآگاه شما می‌خواهد به خودآگاهی‌تان اطلاعاتی منتقل کند که یک مشکلی پیش آمده. رویا در دیدگاه یونگی بیشتر حالت جبرانی دارد: شما اشتباهاتی می‌کنید در زندگی خودآگاهتان در طول روز و ناخودآگاه دارد ساز مخالف می‌زند؛ مثل اینکه شما نمی‌دانید دارید اشتباه می‌کنید ولی در رویا به‌نوعی پیامی دریافت می‌کنید که متوجه اشتباهتان بشوید. این‌ها فکت‌های تجربی در موردش وجود دارد.

چرا؟ چطور به آن رسیده است؟ به دلایل تجربی که الان توضیح دادم. اشتراک‌های زیادی که به این آدم‌ها می‌گوید: «من صد هزار تا رویا تحلیل کردم»؛ تمام دنیا را گشته، از سرخپوست‌ها رویا گرفته، می‌رفته در قبایل آفریقایی پول می‌داده و می‌گفته هر کسی برای من رویای خوبی بیاورد؛ و جایی می‌گوید که چقدر این‌ها نسبت به رویا آدم‌های صادقی بودند — با اینکه پیشنهادهای خیلی خوبی بهشان کرده بود، نمی‌آوردند رویا؛ یعنی نمی‌آمدند دروغ بگویند که «من خوابی این‌شکلی دیدم». می‌گوید یک بار یکی از افراد این قبیله را دیدم که سر صبح دوان‌دوان دارد می‌آید، آمد گفت «من دیشب چنین رویایی دیدم». واقعاً همین‌گونه است؛ انگار — احترام سرخپوست‌ها — احتمالاً می‌دانید خیلی برایشان رویا محترم است و برایشان سخته که بیایند جعلی چیزی بگویند. کاری که یونگ کرده این است که تمام فرهنگ‌ها را مطالعه کرده، اسطوره‌های همهٔ ملل را، و در همه جای دنیا سعی کرده رویا جمع کند؛ این‌ها را روی همدیگر گذاشته، مثلاً یک تئوری ساخته، شواهدی به دست آورده که قابل انکار نیست که نمادهای مشترک وجود دارند، داستان‌های مشترک وجود دارند. کار عجیب و غریب دیگری هم کرده — فقط همین‌گونه اشاره کنم — یعنی هر کاری که فکر کنید بشود اطلاعاتی در مورد ناخودآگاه به دست آورد انجام داده: به غیر سفر کرده، مثلاً ساعت‌ها در طول روز تمرین کرده بود که خودش را به حالتی شبیه رویا دیدن جلو ببرد؛ یعنی خودآگاهی‌اش را خاموش کند در حالی که قلم در دستش است و همه چیز را می‌نویسد. این‌قدر تمرین کرده بود که در این کار حرفه‌ای شده بود؛ عالمه نوشته از او هست که مثلاً چیزهایی با مار صحبت می‌کند، نمی‌دانم، یک موجود عجیب و غریب اسطوره‌ای ظاهر می‌شود که روزها به شما گفتم — سریالی به سراغش می‌آید — خیلی چیزها یادش می‌دهد؛ موجودِ شاخ — یک گاوی که شاخ دارد که در استرالیا و یونان هم وجود دارد. هر کاری که فکر کنید کرده؛ دیگر کیمیاگری خوانده چون فکر می‌کرده آنجا هم چیزی هست؛ تمام کتاب‌های قدیمی — مثلاً به همهٔ کتاب‌فروش‌های این‌ور و آن‌ور سپرده بود که هر کتاب قرون‌وسطایی و ماقبل به دستشان رسید به او بدهند — و حجم عظیمی از اطلاعات جمع کرده و سعی کرده نشان بدهد که واقعاً چنین فکتی در آن‌ها بوده.

مکانیسم زیستی و اطلاع بدن

از لحاظ تئوریک چرا این حرف می‌تواند درست باشد؟ تصور یونگی از ناخودآگاه چیست؟ ما مکانیسم‌های زیستی داریم که به‌نوعی اطلاعاتی را از درون و بیرون می‌گیرند و تحلیل می‌کنند — به‌وضوح این‌گونه است، از تک‌تک سلول‌های ما. الان با دیدگاه‌های مدرن فیزیکی و زیستی ما این را می‌دانیم که همهٔ بدن ما و مخصوصاً مغز ما در حال پردازشِ اطلاعات به معنای کاملاً مهندسی است؛ هر سلولی آگاهی در مورد اطراف خودش دارد. بدن ما در مورد بیماری‌ای که به آن حمله کرده آگاهی دارد — آگاهی‌هایی که اصلاً در خودآگاه ما نیست. ناخودآگاه یونگی مجموعهٔ همهٔ آن آگاهی‌های جسمانی، مکانیسم‌های روانی، سیستم عصبی است که به‌نوعی دارند وضعیت زیستی را تحلیل می‌کنند. مثلاً من آگاه نیستم که الان در بدن من ویروسی وارد شده، ولی سیستم بدن من آگاه است: وقتی ویروس یا باکتری وارد می‌شود، عفونتی ایجاد می‌شود، سیگنال‌هایی فرستاده می‌شود به مغز، مغز فرمان می‌دهد که موجوداتی که گلبول‌های سفیدند بروند آنجا حمله کنند و سعی کنند ویروس را از بین ببرند؛ و اگر کار به جایی رسید که شکست خوردند، بدن می‌داند که کارش تمام بود — قبل از اینکه من تب کنم ممکن است بدن من به‌نوعی بداند که دیگر در همهٔ جبهه‌ها شکست خورده و این ویروس‌ها پیشروی می‌کنند و به این زودی‌ها من رهایی پیدا نمی‌کنم از بیماری. این‌جور اطلاعات می‌تواند در رویا ظاهر بشود: رویا جایی است وقتی شما خودآگاهی را خاموش می‌کنید و می‌خوابید که مجموعه‌ای از اطلاعات زیستی ممکن است به سطح خودآگاهی برسند، اگر لازم باشد. یعنی یک مکانیسم روانی وجود دارد که اطلاعات لازم در مورد حیات جسمانی و روانی ما را در رویا به خودآگاه منتقل می‌کند، اگر لازم باشد. اگر بیماری بی‌اهمیتی پیش آمده و به راحتی با آن مبارزه می‌شود ممکن است در رویاها نبینید؛ ولی ممکن است جایی احتیاج باشد که شما به دکتر مراجعه کنید، سریع‌تر — ممکن است خیلی زودتر از اینکه هیچ نشانهٔ جسمانی داشته باشید، تب کرده باشید یا کارتان به جایی رسیده باشد که زندگی‌تان مختل شده باشد. مردم معمولاً وقتی به پزشک مراجعه می‌کنند بالاخره یک مشکل حادی پیدا کرده باشند، چند درجه تب کرده باشند، سرگیجه‌های شدید داشته باشند؛ ولی رویا ممکن است خیلی زودتر ناهنجاری‌های مربوط به فعالیت ناقص گوات را به شما در رویا گزارش کند، قبل از اینکه بیماری شدید بشود. بنابراین رویاها بیماری‌های جسمانی و روانی و مشکلات فرهنگی‌ای که در آن زندگی می‌کنید و با مکانیسم‌های زیستی‌تان سازگار نیست — این‌ها را همه می‌تواند بهتان گزارش کند. بنابراین ناخودآگاه یونگی اصلاً یک پستوی سیاه پر از عقده و تمایلات وحشتناک نیست؛ بلکه ناخودآگاه جمعی وجود دارد که بین همهٔ آدم‌ها مشترک است، به این دلیل که فعالیت‌های زیستی و روانی ما تا حد خیلی زیادی مشترک است؛ و منشأ اطلاعات خیلی جالبی است، منشأ معرفت است. بنابراین رویاها می‌توانند برای ما منشأ معرفت در مورد خودمان و حتی جهان باشند. آن قسمت‌هایی که توضیح دادنش کمی سخت‌تر است را فعلاً نمی‌گویم؛ حداقلش این است که ما در مورد خودمان و روابطمان با دیگران، زندگی روانی خودمان و در عین حال معنای ممکنِ بعضی از آرزوهای شخصی خودمان را رویا ببینیم.

یونگ به اینکه چرا رویا سمبولیک است چه جوابی می‌دهد؟ فروید جواب می‌داد برای اینکه رویا می‌خواهد سانسور صورت بگیرد و نمی‌خواهد صراحتاً بیان کند، چون ما این چیزهای وحشتناک را تحمل نمی‌کنیم. جواب یونگ این است که رویا سمبولیک است برای اینکه یک زبان طبیعیِ ناخودآگاه است؛ این‌گونه نیست که چیزی سانسور بشود. ناخودآگاه برای خودش زبانی دارد که ما از آن زبان در وضعیت روزمره استفاده نمی‌کنیم و آن زبان را نمی‌شناسیم؛ برای همین به نظرمان می‌آید که ناخودآگاه دارد عجیب و غریب حرف می‌زند. از ناخودآگاه جمعی بپرسید — آدم‌هایی هم هستند که عجیب و غریب حرف می‌زنند — یعنی واژگانی لازم است که ما تولیدش نکرده‌ایم برای اینکه بتوانیم به بعضی از چیزهایی که ناخودآگاه می‌خواهد به آن‌ها اشاره کند اشاره کنیم. یکی از کارهایی که یونگ می‌کند این است که واژگان جدید تولید می‌کند، واژگانی که شبیه‌تر باشند به زبان ناخودآگاه. مثلاً واژهٔ «آنیما» را همه شنیده‌اید — آنیما و آنیموس. این واژه‌ها وجود نداشتند ولی ناخودآگاه ما به‌طور مداوم نمادهایی تولید می‌کند که در این مقوله می‌افتند؛ چیزی وجود دارد به اسم آنیما که یونگ آن را وارد فرهنگ بشر کرد. حالا وقتی ما در مورد یک رویا بحث می‌کنیم یا در مورد یک فیلم صحبت می‌کنیم، به راحتی می‌گوییم این آنیمای مؤلف است که اینجا ظاهر شده یا این آنیموس مؤلف است که اینجا ظاهر شده. یونگ واژگانی بیرون تولید کرده که یکی‌دوتا نیست، خیلی‌هاست: مفاهیمی دارد به اسم آرکتایپ که این‌ها در واقع اساسی‌ترین نمادهای تولیدشده توسط ناخودآگاه جمعی‌اند — که باز به صورت تجربی، با تحلیل رویاها و اسطوره‌ها پیدا کرده: آنیما، آنیموس، «شدو» و مثلاً پرسونا. این‌ها الان خیلی جاافتاده‌اند، و چیزهای فراوان دیگری؛ هزاران هزار آرکتایپ وجود دارد ولی معمولاً یونگ به هفت‌هشت‌تا تأکید می‌کند.

آرکیتایپ درخت در تاریخ بشر

آرکتایپ — جمله‌ای از یونگ هست که می‌گوید هر وضعیت مشترکی در تاریخ بشر برای خودش یک آرکتایپ دارد؛ حتی درخت: ناخودآگاه ما جدای از اینکه ما اصلاً تا حالا درخت دیده باشیم یا نه، انگار جایگاهی برای وجود چیزی مثل درخت حک شده. معمولاً توضیحش نمی‌دهد ولی حسّش این است که این اطلاعات و این نمادها به طور ژنتیک منتقل می‌شوند، از اجداد ما به ما رسیده‌اند.

یک سؤال — ببینید، من کمی نگران وقتم هستم؛ این جلسه را حداقل هشت دقیقه وقت دارم، اگر خیلی ضروری است بپرسید اشکال ندارد. می‌گویید نه؟ گفتیم این وضعیت‌ها فقط مشترکِ گذشتگان است یا با آیندگان هم هست؟ از نظر یونگ این محتواها به‌زحمت می‌توانند تغییر بکنند، یعنی چون در طی هزاران سال ایجاد شده‌اند یک جور ثباتی دارند؛ ولی معنایش این نیست که در طول زمان هیچ تغییری در ناخودآگاه جمعی ظاهر نشود. اگر قبول کنید حرف یونگ را — که این‌ها نتیجهٔ تجربیات اجداد ماست، یعنی انگار مجموعهٔ معرفت‌ها و تجربه‌هایی که انسان‌ها در طول تاریخ کرده‌اند همین‌طور به ارث می‌رسد که معلوم نیست چطور و ژن‌ها چطور این‌ها را منتقل می‌کنند، و یونگ هم وظیفهٔ خودش نمی‌داند که این را توضیح بدهد چون بر اساس یک سری تجربیات حرف می‌زند و مکانیسم‌هایش را قبول دارد که خیلی نمی‌شناسد — اگر این‌گونه باشد، تجربیات مدرن هم می‌توانند نمادهای جدید ایجاد کنند؛ کما اینکه اگر سیستم نمادپردازی ناخودآگاهتان یک چیز ثابتی بود و از تجربهٔ روزمره‌تان اثر نمی‌پذیرفت، که این‌قدر وضعیت زندگی روزمرهٔ خودتان را در رویا نمی‌دیدید؛ مثلاً هنوز هم باید به جای اتومبیل اسب می‌دیدیم، چون نظر تاریخی بیشتر اول با اسب شروع کردیم. ولی واقعیت این است که ناخودآگاه از تجربهٔ روزمره اثر می‌پذیرد. حالا که این سؤال را کردید، یک توضیح: آرکتایپ یک نماد مشخص نیست. آنیما یک چیز نیست، یک نماد نیست — مثلاً یک شمایل از یک زن که در رویای آدم‌ها ظاهر بشود. یونگ مرتب روی این تأکید می‌کند که آرکتایپ‌ها مثل ظرف‌هایی هستند که در مکانیسم‌های روانی ما وجود دارند و توسط نمادهایی پر می‌شوند: مثلاً اولین بار آنیما ممکن است توسط تصویری که کودک از مادر دارد پر بشود و بعد در طول زندگی این آدم، بسته به تجربیاتی که انجام می‌دهد، این نماد آنیما شکل می‌دهد و به چیزهای دیگری بدل می‌شود؛ به اصطلاح این پروژه بشود، یعنی موجودات خارجی دیگری را وارد آنیمای خودش کند.

بگذارید آنیما را کمی به‌عنوان یک نکتهٔ مشخص باز بحث کنم — دو سه تا نکتهٔ بیشتر نمانده که لازم است حتماً بگویم؛ بقیه را می‌توانید برای ادامهٔ بحث بگذارید؛ یک فیلم یا انیمیشن هم انتخاب کنید. می‌خواهم توضیحی در مورد آنیما بدهم؛ بقیهٔ آرکتایپ‌ها خیلی ضروری نیست، خوب بود اگر وارد بحثش می‌شدم، شاید در ادامه بتوانم در موردش صحبت کنم. آنیما در مرد وجود دارد و آنیموس مشابهش در زن؛ یعنی آنیما انگار چهرهٔ یک زن است در روان مرد، و آنیموس چهرهٔ نمادپردازی‌شدهٔ مرد در روان زن. من روی آنیما تمرکز کنم. چرا آنیما طبیعی است که وجود داشته باشد؟ یعنی می‌خواهم این مفهومی که «یک ظرف خالی» است یعنی چه را توضیح بدهم.

غریزه جنسی و جای خالی زن

هر مردی اگر در جنگل به تنهایی بزرگ بشود، بالاخره غریزهٔ جنسی دارد و به‌نوعی انگار درونش مکانیسم‌هایی تعبیه شده و نوعی آگاهی وجود دارد که بالاخره موجودی باید در خارج وجود داشته باشد که این غریزهٔ جنسی به آن معطوف بشود؛ ولو اینکه هنوز زنی ندیده، ولی «جای خالی زن» انگار در روان این آدم هست و ممکن است در اولین برخورد با یک زن بلافاصله متوجه بشود انگار این همان چیزی است که جای خالی‌اش را من احساس می‌کردم. نمی‌دانم واضح است یا نه: هر آرکتایپی صورت شناختیِ یک غریزه است. ما غرایضی داریم — تمایلاتی کلی داریم که همراهش مکانیسم‌های روانی وجود دارد و یک جور آمادگی‌های شناختی — هر آدمی که متولد می‌شود انگار می‌داند که چیزی به اسم غذا وجود دارد، می‌داند که مادری وجود دارد؛ ولی آن دانش که در خودآگاهش نیست کجا است؟ در اعماق؛ انگار ژن‌هایش به او دارند می‌گویند، دنبال مادر می‌گردد، دنبال پدر می‌گردد. همهٔ ما در دیدگاه یونگ می‌گوییم همهٔ انسان‌ها با نوعی آمادگی‌هایی برای اینکه با چگونه جهانی قرار است مواجه بشوند به دنیا می‌آیند؛ و این خیلی واضح است: مرد آمادگی این را دارد که زنی را ببیند و به او علاقه‌مند بشود؛ روانش آماده است برای اینکه این موجود را پیدا کند و علاقه‌مند بشود. از آن طرف مثلاً برای غذا خوردن، برای تمام اعمال زیستی و روانی که انجام می‌دهیم یک سری آمادگی‌هایی داریم؛ شناخت ما ظرف‌های خالی‌ای دارد که از قبل تعبیه شده، انگار ما می‌دانیم با چه‌جور جهانی قرار است مواجه بشویم. به همین دلیل است که آرکتایپ درخت حتی وجود دارد، انگار در اعماق وجود ما این هست که یک موجود زنده‌ای مثل درخت باید وجود داشته باشد؛ درخت برای ما آشناست. یعنی اگر آدمی را اصلاً ببرید در سفینهٔ فضایی و هیچ درختی ندیده باشد، شاید در نقاشی‌های ناخودآگاهش یا رویاهایش چیزهای عجیب و غریبی شبیه درخت برای خودش بسازد.

این دیدگاه کاملاً متفاوت یونگ در مورد ناخودآگاه و رویاست. ناخودآگاه یونگی خیلی محترم است — حتی از نظر سرخپوست‌ها به‌نوعی مقدس است — برای اینکه سرخپوست‌ها اطلاعات زیستی یاد می‌گرفتند؛ حتی الهاماتی در مورد اینکه طوفان می‌خواهد بشود یا نشود، شکار در چه سمتی قرار دارد، در بیداری داشته باشند. سرخپوست‌ها برخلاف تمدن غرب بیشتر از اینکه سعی کنند خودآگاهی را رشد بدهند، می‌خواستند انگار خودآگاهی‌شان را خاموش کنند؛ به قول خودشان، «حرف‌های مرد بزرگ» — می‌گفتند در درون هر آدمی یک «مرد بزرگ» هست؛ اگر ما خودمان را در اختیارش بگذاریم الهامات خوبی به ما می‌کند: که شکار کدام سمت است، طوفان کی می‌شود، زلزله کی می‌شود. چون متوجه هستید حیوانات خیلی خودآگاهی‌شان بسط داده شده نیست و الهامات جالبی در مورد حتی حوادث طبیعی که در آینده می‌خواهد اتفاق بیفتد دارد؛ یعنی سیگنال‌هایی در فضا هست که ما انگار نمی‌گیریمشان ولی حیوانات چون خودآگاهی‌شان خاموش است این سیگنال‌ها را می‌گیرند. ما عادت کردیم سیگنال‌های خیلی قوی‌تر را بگیریم؛ سیگنال‌های ظریف خیلی در ذهن ما انگار تحلیل نمی‌شود. من یک جایی اینجا علامت می‌گذارم که یک چیز خیلی مهمی را نگفتم.

در مورد اینکه در بحث بعدی در مورد چه چیزی حرف بزنیم، چند تا چیز که دوست دارید بگویید. من شرایط خاصی ندارم؛ ولی یک انیمیشن یا — حالا یک فیلمِ یک‌دقیقه‌ای را نمی‌شود خیلی تحلیل کرد — چیزی بگویید که بشود در موردش یک ساعت، یک ساعت و نیم صحبت کرد؛ و گاهی اگر خیلی هم پیچیده باشد ممکن است وقت کم بیاید. یعنی چیز متوسطی باشد.

اثر رئال و نقد سورئال

اینکه چه‌جور چیزی باشد — واقعاً دوست دارم هیچ محدودیتی نگذارم: یعنی رئال باشد، سورئال باشد. به نظر شاید یکی فکر کند که آثار سورئال را بهتر می‌شود نقد روانکاوانه کرد؛ اصلاً این‌گونه نیست: کار رئال خیلی بهتر از کار سورئال ممکن است جواب بدهد. شما هر چه دوست دارید چند تا چیز بگویید؛ با کمک خانم دکتر پیشنهادها را مطرح کنید. «جدایی نادر از سیمین»؟ بله، «جدایی نادر از سیمین» را من ندیده‌ام؛ بالاخره می‌بینمش. بالاخره یک نفر به من گفته که با همدیگر برویم، من هم منتظرم؛ هر روز نگاه می‌کنم می‌گویم بروم، می‌گویم نه، حالا با او می‌روم، می‌گویم «این مجبورم کرد، بهم گفت برویم». اگر واقعاً پیشنهادی ندارید — انیمیشن خوب مثلاً؛ اینجا کلاس انیمیشن است؟ «اینسپشن» — ندیده‌ام ولی می‌دانم موضوعش چیست. «مردی که دیگر وکیل نبود» — آهان، بله؛ اشتباه دارید می‌گویید، اسمش چیز دیگری است. من می‌دانم دربارهٔ چه چیزی دارید صحبت می‌کنید ولی از اسمش خیلی مطمئن نیستم. «کن‌فو پاندا»؟ مشکلی ندارم، واقعاً پیشنهاد خوبی است؛ اتفاقاً اگر چیز عجیب و غریبی باشد من استقبال کردم. در آن جلسات در مورد «هامون» صحبت کردم، برای اینکه به نظر می‌آمد خیلی فیلم خودآگاه و فکرشده‌ای است؛ کمی سخت است پیدا کردن لایه‌های ناخودآگاهش. یا می‌خواهید در مورد «جدایی نادر از سیمین» بحث کنیم؟ «چیلبرتون» خوراک این‌جور کارهاست؛ اصلاً نمی‌داند چه دارد می‌گذارد — «کیلبرتون» یا چیزی شبیه این؟ «مریومکس» را من ندیده‌ام. و یک آدم دیگری هست که خیلی به درد این کارها می‌خورد — ببینید بعضی‌ها هستند که اصلاً آثارشان را بدون نقد روانکاوی اصلاً نمی‌فهمید؛ یعنی به نظر من تصور ابتدایی هم نمی‌توانید پیدا کنید، ولی خیلی وقت‌ها ممکن است چیزی بفهمید و نقد روانکاوانه لایه‌هایی را در ذهنتان اضافه کند. مثلاً این «مالها اند درایو» و این‌ها مالِ کیست؟ دیوید هم آدمی است که کلاً کارهایش این‌گونه است؛ یعنی فیلم عجیب و غریبی دارد که در آن یک نوزاد حیوان‌مانند متولد می‌شود؛ چون خیلی تهوع‌آور هم است. کلاً تارکوفسکی هم خیلی خوب است؛ من یک سری کارهایش را آنجا در موردش صحبت کردم. «رنگ انار» پاراجانوف است — خیلی خیلی ناخودآگاه است؛ اصلاً به نظرم بدون این بحث‌ها نمی‌شود خیلی فهمید، همه‌اش نمادپردازی است. و «پالپ فیکشن»، «هامون» — فیلم خیلی عجیب و غریبی است. می‌خواهم بگویم این‌ها را می‌توانید ببینید؛ خودآگاه باشد، خیلی خودآگاه باشد، هیچ فرقی نمی‌کند — من می‌خواهم نشان بدهم هیچ فرقی نمی‌کند که شما چه اثری را انتخاب کنید؛ خلاصه چیزی می‌شود گفت. از «کن‌فو پاندا» تا «جدایی نادر از سیمین» — این‌ها را من ندیده‌ام ولی فرقی نمی‌کند. «تیل آف تیل» را اگر ندیده‌اید ببینید — حدود ۳۰ دقیقه، ۳۵ دقیقه — که در اکثر رأی‌گیری‌های بهترین انیمیشن تاریخ سینما اول است؛ چطور ممکن است ندیده باشید؟ در اینترنت هم هست، یعنی می‌توانید بروید ببینید. فکر می‌کنم مثلاً یک ابزار برای درک کردن لازم است؛ احساس می‌کنم دانشجوهای انیمیشن در ایران خیلی با این شکل از فیلم‌سازی حساب برقرار نمی‌کنند؛ ضمن اینکه اگر با آن آشنا بشوند یا مثلاً درکش کنند ممکن است خیلی روی فیلم‌سازی سادهٔ خودشان اثر بگذارد — آن سبک شخصی که من خیلی رویش تأکید دارم؛ بدون آن زبان‌های شخصی برای حرف زدن، شما به هیچ‌جا نمی‌رسید. ما از آن زبان می‌رویم، ما بیشتر داریم به سمت کمپوز می‌رویم و آن را خیلی می‌بینیم و خیلی هم راحت سبکش را داریم طراحی می‌کنیم؛ من خودم دلم می‌خواهد فیلمِ انتخابی، یک فیلم خارجی باشد. اگر فکر می‌کنید یک کار دیگر درست‌تر است، بگویید؛ چون ندیده‌ام خیلی نمی‌دانم، ولی کارهای آقای فرهادی را می‌شناسم بنابراین حدوداً می‌دانم. اشکال ندارد؛ «جدایی نادر از سیمین». هر کاری می‌تواند انتخاب بشود، چون بالاخره آدم می‌تواند هر اثری را ببیند و بعد در موردش حرف بزند.