او تأکید میکند که این جلسات، با اینکه نامشان بررسی سینمای فرهادی است، جزو جلسات روانکاوی و فرهنگاند و اولویت با یافتن چارچوبی برای نقد روانکاوانهٔ آثار هنری است. نخست لایهٔ خودآگاه فیلم، یعنی قصد مؤلف، را توصیف میکند؛ بعد نقطهضعفهای فیلم را مطرح میکند، سپس داستانی فرضی دربارهٔ مؤلف میسازد و تصویر مرکزی و سایه را میبیند. در پایان به اعادهٔ حیثیت، عقدهٔ ادیپ و اینورژن میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
رقص در غبار: فیلم اول فرهادی
نکتهٔ خیلی مهمی از نظر من این است که این جلسات، هرچند نامشان «بررسی سینمای آقای فرهادی» است، جزو مجموعهٔ جلسات روانکاوی و فرهنگاند؛ یعنی اولویت با آموزش چیزی تحت عنوان نقد روانکاوانه است، نه با سینمای آقای فرهادی. ممکن است برای فهمیدن بعضی از چیزهایی که در فیلمهای آقای فرهادی هست راحتتر باشید که از کانتکست روانکاوی بیرون بروید و مثلاً کار دیگری بکنید؛ ما این کار را نمیکنیم. در درجهٔ اول سعی من این است که در این جلسات چارچوبی کلی برای اینکه چگونه میشود نقد روانکاوانه را در مورد سینما یا کلاً در مورد آثار هنری اجرا کرد به دست بیاورم. هر فیلمی میتواند موضوع بحث باشد، سینمای هر کسی میتواند موضوع بحث باشد، و من طبعاً اولویت را به پیدا کردن نکات کلی مربوط به نقد روانکاوانه میدهم. الان چیز خاصی در نظرم نیست، ولی ممکن است این کار در این جلسات به جایی برسد و چیزهای جالبی پیدا شود که بشود در موردش بحث کرد و بحثش تفریح من باشد، برای اینکه فکر میکنم با این چارچوب کلی خیلی سازگار است. به هر حال قبول بکنید که در این جلسات اولویت با مباحث تئوریک و پیدا کردن آن چارچوب کلی است، نه با موضوع بحث که سینمای آقای فرهادی است، یا فیلم پالپ فیکشن، یا هر چیز دیگری. بحثها را به سمتی میبرم که فکر میکنم از نظر تئوری جالبتر است.
نکتهٔ دوم این است که جذابیت این کاری که اکنون میکنیم برای خود من از این جهت است که اولین بار در این جلسات نقد روانکاوانه است که مجموعهٔ آثار یک نفر را بررسی میکنیم.
نقد روانکاوانه مجموعه آثار
اگر جلسات پیشین را گوش کرده باشید یا خودتان مطالعهای در زمینهٔ کار یونگ داشته باشید، میدانید که یونگ خیلی اصرار داشت که مجموعهٔ مثلاً رویاها تعبیر شود؛ اصلاً اعتقادی به این نداشت که بتوانید یک رویا را بهتنهایی تعبیر کنید. معمولاً وقتی کسی به او مراجعه میکرد و یونگ از او میخواست رویاهایش را بیاورد، دقیقاً مجبور میکرد مراجعهکننده از لحظهای به بعد همهٔ رویاهایش را تا حد ممکن با وضوح زیاد ثبت کند و بیاورد. این وضوح زیاد نقاشی کشیدن را هم شامل میشد؛ یعنی فقط این نبود که داستان رویا را تعریف کنند؛ اگر جایی تصویر جالبی دیده بودند نقاشی میکشیدند و برایش میآوردند. الان مجموعهای از این نقاشیها که خود یونگ از رویاهایش کشیده یا مراجعینش از رویاهایشان کشیدهاند در دسترس ماست.
جذابیت این جلسات این است که وقتی مجموعهٔ آثار را بررسی میکنید کمی به آن ایدهآلهای روانکاوی نزدیکتر میشوید. کمی آدم با خیال راحت دربارهٔ تارانتینو کار میکند؛ کاری که ما کردیم این بود که میخواستیم در مورد پالپ فیکشن صحبت کنیم و نتیجهاش این شد که از اولین کارش تا پالپ فیکشن را بررسی کردیم. اینجا هم تا آخرین کاری که قرار است بررسی کنیم میرویم و به آخرهایش که برسیم سعی میکنم کمی در موردش صحبت کنم. آخرین نکته هم این است که یونگ بهعنوان یک فکت تجربی که خودش در کارش به آن رسیده بود، بهشدت تأکید داشت که رویای اولی که آدمها میبینند خیلی مهم است. این به معنای واقعی کلمه در مورد آثار هنری آدمها، هنرمندان، صدق میکند.
اهمیت فیلم اول
تقریباً همیشه فیلم اولِ یک فیلمساز خیلی مهم است، یا اولین داستانی که یک نفر منتشر میکند؛ مهم از این جهت که برای نقد روانکاوانه مواد خوبی در اختیار ما میگذارد. معمولاً وقتی کسی اولین کارش را ارائه میدهد، سالها آن موضوع در ذهنش مانده و بررسی شده است؛ مثل اینکه حاصل مدتها زندگی و تجربهٔ خودش را ارائه میکند. موارد استثنایی هم ممکن است پیدا شود؛ به یک معنایی با مسامحه ممکن است گاهی فیلم دوم یا سوم یک کارگردان این خاصیت را داشته باشد. آقای فرهادی چند سریال تلویزیونی هم کار کرده، ولی آنها واقعاً کار اول به این معنا حساب نمیشوند؛ کار سفارشی بوده است. مثلاً وقتی برای آقای حاتمیکیا فیلمنامه نوشته — یک فیلمنامه که تبدیل به فیلم ارتفاع پست شده — من دقیقاً نمیدانم چقدر از فیلم ارتفاع پست متعلق به فیلمنامهٔ آقای فرهادی است؛ ولی بالاخره وقتی فرهادی برای حاتمیکیا فیلمنامه مینویسد، برای او مینویسد، نه برای خودش؛ یعنی چیزی شبیه ایدههایی که مورد علاقهٔ حاتمیکیاست در فیلم درآمده است. قطعاً سری علایق شخصی فرهادی هم آنجا هست. من بهشدت روی این تأکید میکنم که رقص در غبار به همین معنا فیلم اول آقای فرهادی است و خیلی در مجموعهٔ آثارش کار مهمی حساب میشود. این را بهعنوان مقدمه گفتم که معمولاً اینگونه است. آن سریالها را اصلاً ندیدهام و نمیتوانم قضاوت کنم که چقدر در کار فرهادی مهم حساب میشوند؛ تصورم این است که زیاد مهم نیستند، برای اینکه کارهای سفارشی در تلویزیون، مجموعهٔ خطوط قرمزِ تلویزیون خیلی بیشتر از حتی سینماست؛ بنابراین نظارت بیشتری آنجا هست. به احتمال خیلی زیاد وقتی یک مجموعهٔ تلویزیونی ساخته میشود، یک تهیهکننده طرحی را تصویب کرده و موضوع تا حدودی مشخص است؛ مثلاً قرار است در مورد بعضی از آسیبهای اجتماعی روز صحبت شود.
پیش از تحلیل
بنابراین فرهادی نمیآید آنجا در مورد خودش و تجربیات شخصیاش صحبت کند. من شخصاً احساسم این است که این فیلم خیلی مهم است. این را گفتم که پیش از شروع تحلیل؛ امیدوارم همه دیده باشید و حالا هم دقت کنید؛ شاید لازم شود یک بار دیگر فیلم را ببینید. شاید از همهٔ فیلمهای آقای فرهادی به یک معنایی اهمیتش بیشتر باشد. حالا برویم سراغ فیلم. من همان هدفی را دنبال میکنم که در این جلسات دنبال کردهام: پیدا کردن چارچوب و متدی تا حد ممکن روشن و مشخص برای نزدیک شدن به نقد روانکاوانهٔ یک اثر هنری. تا حد ممکن سعی میکنم چارچوبهایی را رعایت کنم؛ هرچند قول نمیدهم، چون گاهی واقعاً ممکن است لازم شود به شکلی خاص وارد یک اثر هنری شویم. فکر میکنم تا حالا کاری که در مورد اکثر فیلمهایی که صحبت کردهایم کردیم این بوده که اول تلاش میکردیم لایههای خودآگاهی را که بهوضوح در اثر وجود دارد — یعنی آنچه مؤلف قصد کرده به دیگران روشن کند — بگیریم و بعد برویم سراغ لایههای دیگری که ممکن است برای خود مؤلف هم پنهان باشد. معمولاً هم، اگر جلسات قبلی را گوش کرده باشید، من شخصاً اصراری ندارم که بگویم این حتماً خودآگاه است، آن ناخودآگاه، یا شخصی است؛ نمیدانم. چیزی که مهم است رسیدن به آن مدل کلی است که برای توجیه اجزای اثر لازم داریم. ممکن است کسی بگوید بخشهای عمدهای از آن — فکر میکنم — ناخودآگاه هم در خودآگاهی مؤلف است. اولین کاری که میخواهم بکنم رفتن سراغ همان چیزی است که میشود گفت قصد مؤلف است؛ یعنی اگر الان از خود مؤلف سؤال کنید، احتمالاً چنین جوابی به شما میدهد که این فیلم چه چیزی را روایت میکند. فکر میکنم آقای فرهادی — نمیدانم آن موقع هم مثل الان مصاحبه زیاد میکردند یا نه — احتمالاً مصاحبههایش هست و ممکن است همهٔ چیزهایی که من میگویم در مصاحبهها نیامده باشد، ولی احتمال خیلی زیاد نزدیک است به همهٔ چیزهایی که من میگویم؛ در مورد فیلم اگر از او بپرسید میشنوید.
خطوط قرمز سینمای ایران
یک نقطهٔ حاشیهای بگویم؛ همین الان در موردش با یک نفر صحبت کردم: این فیلم را که الان نگاه میکنید، شاید متوجه نباشید که چقدر خطوط قرمز موجود در سینمای ایران، حداقل در این زمان، را شکسته است. من فقط همین را دوست دارم بگویم که فیلم خیلی در زمان اکرانش با بیمهری اکران شد؛ فکر میکنم کلاً در تهران سه سالن سینما فقط نمایشش دادند. اینگونه اکرانها فقط معنایش این است که دردسرِ توقیفشدهخواندن فیلم را نمیخواهند داشته باشند؛ مدت خیلی کوتاهی در دو سه سالن میگذارند و فوری برمیدارند تا حد ممکن کسی فیلم را نبیند؛ در واقع شکلی از توقیف است. مثلاً در این فیلم نمیدانم چند دقیقه، شاید بشود دقیقاً زمانش را گفت، موسیقی کوچهبازاریِ کاملاً غیرمجاز پخش میشود. آدمی در این فیلم علاقه دارد این موسیقیها را گوش دهد؛ تکهای از یک فیلم هندی که رقص در آن هست همراه با موزیک پخش میشود، و اینگونه نیست که توی تلویزیون کاتش را ببینید؛ اول روی پرده میبینید: وقتی این صحنه را نگاه میکنید، اول کات میشود — تلویزیون یکدفعه کات میکند به اینکه یک فیلم هندی روی پردهٔ سینما در ایران رفته روی پرده. بعداً معلوم میشود که دارند در تلویزیون آن را نگاه میکنند و غیرمجاز هم هست؛ مثلاً ویدیو گرفتهاند و یک سری فیلم را با دستگاه، در خانه به سبک همان سالها نگاه میکنند. مصرف مشروبات الکلی در نماهای درشت، مصرف مواد مخدر — تریاک و اینگونه چیزها — در نماهای درشت، نه در نماهای ریز. اینها ویژگیهای این فیلم است؛ حالا ممکن است خیلی بیشتر هم بشود؛ باید به گزارش آن موقع وزارت ارشاد رجوع کنید. گاهی اوقات یک سری خط قرمزها رد میشود و ما اصلاً متوجهش نیستیم.
شخصیت امری
شاید خیلیها بگویند تابلوست که چنین چیزهایی در این فیلم وجود داشته؛ ولی بالاخره فیلم در آن زمان از اینجور مشکلات زیاد داشت؛ از جمله اینکه این شخصیت — شخصیت امری که دوست قهرمان فیلم است — خیلی مقبولیتی برای سینمای ایران ندارد. چون مطمئنم عدهای از شما فیلم را ندیدهاید، خلاصهای از فیلم را میگویم تا اگر بعداً کسی این فایلها را گوش داد و فیلم را ندیده بود، بتواند بفهمد؛ هرچند واقعاً باید کسی فیلم را دیده باشد وقتی نقدی در موردش میشنود. تاجای ممکن مختصر میگویم. داستان فیلم این است: از ابتدای فیلم میبینید که پسری به دختری علاقهمند میشود؛ در چند صحنهٔ خیلی سریع، تا زمانی که هنوز تیتراژ فیلم ارائه میشود، میبینید که کار به علاقهٔ دوطرفه میرسد و کار به ازدواج میکشد. بلافاصله وقتی فیلم شروع میشود میبینید که به این دلیل که تهمتی در مورد مادر این دختر وجود دارد — اینکه به اصطلاح روسپی است و آدم بیآبرویی است — پدر و مادر پسر اصرار میکنند که باید طلاق بدهی؛ پسر نمیخواهد طلاق بدهد. عکسالعملهایی را که از دوستان، مثلاً محل کارش، هم میبینید؛ نهایتاً، با وجود اینکه میل ندارد کارش به اینجا کشیده شود، دختر را طلاق میدهد و ماجرای فیلم از همینجا شروع میشود. پسر احساس میکند کاری که کرده نوعی خیانت به دختر است و میخواهد با وجود اینکه برایش خیلی مشکل است، با جور کردن مثلاً قسط مهریهٔ دختر، این اتفاقی که افتاده را جبران کند. در ماجرایی که لازم نیست جزئیاتش را بگویم، همراه با مردی که شغلش مارگیری است، برای فرار از طلبکارهایش به بیابان میرود و بخش عمدهٔ فیلم در بیابان میگذرد؛ با همین دو شخصیت — یک پیرمرد و یک جوان که شخصیت اصلی فیلم است — در بیاباناند، با هم کلنجار میروند؛ پسر میخواهد بماند و پیرمرد میخواهد خودش را از دستش دور کند. نهایتاً به نظر میآید که از یک وقتی به بعد پسر دوست دارد مارگیری یاد بگیرد، برای اینکه فکر میکند درآمد مارگیری زیاد است و این هم در جهت این است که آن قسط مهریه را بتواند بدهد.
پیرمرد و پسر و مارگیری
بالاخره کار به جایی میرسد که روابطشان — در حالی که دارد بهتر میشود، نه خیلی — پسر از پیرمرد اجازه میگیرد از وسایلش برای مارگیری استفاده کند؛ چون خوب بلد نیست، مار نیشش میزند و پیرمرد انگشت او را، برای اینکه نمیرد، قطع میکند و به بیمارستان میآورد. فیلم اینگونه تمام میشود که در آخرین لحظه، اتفاقهای مهمی که میافتد این است که پسر وقتی میبیند پیرمرد برای مداوایش پول زیادی به بیمارستان آورده، ترجیح میدهد عمل پیوند انگشت انجام نشود و آن پول را برای معشوقهاش — در واقع همسر سابقش — ببرد تا ادای دین کند. و بعداً میفهمیم که پیرمرد ماشینش را برای اینکه این عمل انجام شود فروخته و پول را از آنجا تهیه کرده است. آخرین چیزی که در فیلم روشن میشود این است که خود پیرمرد هم که نوعی ناکامی عشقی در زندگی خودش داشته، بعد از فروش اتومبیلش، همهٔ وسایل مارگیری و همه چیز زندگیاش را تغییر داده و باقی گذاشته و احتمالاً دیگر به بیابان برنگشته و فقط عکس همسرش را برداشته برده؛ مثل اینکه به یک احساس مجددی نسبت به همسر سابقش رسیده است. نمیدانم خوب تعریف کردم یا بد؛ به هر حال فیلمی نیست که راحت بشود تعریفش کرد، برای اینکه بخش عمدهٔ روابط بین دو نفر در بیابان است که یا باید همهاش را گفت یا هیچ؛ یعنی جزئیات حرفها و دیالوگهایی که آنجا گفته میشود و تقریباً کنش خیلی خاصی اتفاق نمیافتد؛ این چیزهایی است که در بخش عمدهای از فیلم میبینید. قبلاً وقتی میخواستیم لایههای خودآگاه یک فیلم را تحلیل کنیم، کاری که معمولاً میشد انجام داد این بود که خیلی خلاصه برای خودمان محتوای فیلم را بگوییم تا جزئیات برود کنار و آنچه اصل ماجرای فیلم است باقی بماند و راحتتر ببینیم خط اصلی وقایع چیست.
خلاصه خط اصلی داستان
اگر در یکی دو خط بخواهید این ماجرا را خلاصه کنید، شاید بشود اینگونه خلاصه کرد: داستان پسری را میبینید که عاشق شده، ازدواج کرده، بدون میل خودش مجبورش کردهاند طلاق بدهد، و حالا برای ادای دین به همسر سابقش خودش را به آب و آتش میزند؛ حاضر است کارهای خطرناکی مثل مارگیری انجام بدهد. در این روند پیرمردی در کنارش قرار میگیرد که او هم ناکامی عشقی داشته و از دیدن عشقی که این پسر دارد — عشق بدون حس مالکیت — نکتهای در آن دیالوگهایی که این دو با هم دارند وجود دارد: این پسر بدون اینکه دیگر مالک آن دختر باشد همچنان دوستش دارد و عاشق است، در حالی که آن مرد چون همسرش ترکش کرده، نمیتواند انگار بهنوعی عاشق همسرش باشد. کل ماجرا این است که شما این پسر را با این عشق خالصانه، بدون خودخواهی و بدون حس مالکیت، در کنار پیرمردی میبینید که لذتش را از عشقی میگیرد که همراه نوعی خودخواهی و همراه حس مالکیت است، و آن پیرمرد در اثر دیدن چنین آدمی که انگار عشقی سطح بالاتر دارد متحول میشود و به زندگیاش برمیگردد؛ در حالی که زندگیاش در اثر شکستی که در عشق خورده، سالهای سال ظاهراً مختل شده بود. اگر بخواهید بگویید فیلم چه چیزی را نمایش میدهد: نوعی تبلیغ عشقی فراتر از این عشقهای معمولی؛ عشقی که به جایی رسیده که هیچ حسی از خودخواهی در آن نیست؛ لازم نیست معشوق مال من باشد تا من دوستش داشته باشم. شاید بد نباشد آن دیالوگ را همین الان نشانتان بدهم، که شاید نکتهٔ اصلی فیلم در این دیالوگ گفته میشود.
دیالوگ چرا این کارها
جایی که دارند برمیگردند، پیرمرد با پسر صحبت میکند و از او میپرسد چرا این کارها را میکنی. نکات این دیالوگ این است که اولاً برای پیرمرد عجیب است که حتی دختر نمیداند پسر اینجاست، و برای پسر مهم نیست که او بداند یا نه. از او میپرسد چرا این کارها را میکنی؟ میگوید دوستش دارم. طلاقش را دادی؟ مال تو نیست. مال من نباشد. یعنی مال تو نبودنش فرقی نمیکند؟ میگوید نه. اینقدر برای پیرمرد عجیب است که میگوید دروغ میگویی؛ باورش نمیشود کسی فرقی نگذارد. این اصطلاحی هم که به کار میبرد — میگوید مال تو نیست — میگوید فرقی نمیکند؛ اگر رفته باشد شوهر کرده چه؟ آنوقت فکر میکنم که زندگیاش را برای کی گذاشتی؟ او هم آرزویش این است که اگر شوهر کرد شوهر خوبی گیرش بیاید. این در جوابش میگوید: حظش را ببر. این دقیقاً اتفاقی است که برای این پیرمرد افتاده؛ یعنی همسرش رهایش کرده؛ زندگیاش را گذاشته برای همسرش که دوستش داشته، میگوید من آدم کشتم برایش؛ و خیلی جالب است که آدم کشته و بهنوعی فکر میکند حالا او باید قدر این را که برایش آدم کشته بداند. حالا اینکه او رهایش کرده را هیچجور نمیتواند با این مسئله کنار بیاید و نتیجهاش آن زندگی است که میبینید: آوارهای در بیابانها که به یک طرز فجیعی زندگیاش را میگذراند. و اینکه این آدم هم بهنوعی همسرش را از دست داده، ولی چون آن حس مالکیت را ندارد، راحت با مسئله کنار آمده و هنوز هم حس خیرخواهانهای نسبت به دخترِ مورد علاقهاش دارد. یکی از لحظههایی است که به نظر میآید پیرمرد باید تحت تأثیر قرار گرفته باشد؛ از قبلش هم این تأثیر را میبینید که شروع میشود. من اصرار میکنم که نکتهٔ اصلی فیلم این است: تأثیری که این پسر با این سبک دوستداشتن خودش روی پیرمرد میگذارد.
عکس همسر و خطوط قرمز
قبلاً هم دیدید که عکسِ همسر سابق پیرمرد خودش جزو خطوط قرمزهاست؛ آن عکس خیلی بیحجاب است؛ نه فقط سر و صورت کاملاً پیداست، لباس مناسبی هم بر تن ندارد. اینها هم به هر حال در این فیلم کلکسیون عبور از خطوط قرمز است. خیلی چیزها ممکن است باشد که نفهمیم. عکسی همراه پیرمرد هست که عکس همسر سابقش است؛ ما اینگونه میفهمیم: اولین باری که در فیلم میبینید، ته صندوقی کاملاً خاکگرفته نشان میدهد که پیرمرد دیگر این عکس را فقط همانجا مانده. اولین باری که این پسر در بیابان صحبتهایی با پیرمرد در مورد عشق و همسرش میکند، بعداً میفهمیم که پیرمرد خیلی دقیق گوش داده؛ اینکه به پسر میگوید در مورد همسرت صحبت کن، اسمش چی بود؟ یعنی اینگونه نیست که ممکن است در آن لحظه به نظر بیاید که پیرمرد اصلاً هیچ حرفی را گوش نمیدهد؛ نه تنها گوش داده، بعداً در خود فیلم میبینیم که گوشش اثر هم گذاشته. یک شب را نشان میدهم که پیرمرد با وضع خیلی بد، با یک خندیدن و گریهکردن، با حال خیلی نزاری از توی اتومبیل بیرون میآید و بعداً صبح میبینید وقتی پسر وارد اتومبیل میشود، آن عکس را شب نگاه کرده. یعنی میفهمید که آن تأثیر شدیدی که در این صحنه — که با حالت مستی گریه میکند — به وجود آمده این است که انگار آن چیز برایش زنده شده؛ خاطرات گذشته. این مقدمه، نوعی آشتیکردن با گذشته است؛ نه صرفاً تأثیر یک سری حرفهایی که این پسر زده و برخوردی که پیش آمده. این صحنه که از یک جهتی شاید یکی از قویترین صحنههای فیلم از نظر عاطفی باشد، در اثر همین مقدمهٔ آشتیکردن با گذشته به وجود آمده است.
تصویر مرکزی فیلم
بعداً سعی میکنم بگویم که این تصویر مرکزی این فیلم است، به معنایی که خودش در ادامه باید در موردش صحبت کنیم. پیش از ادامه، تا اینجا چقدر توافق دارید؟ گاهی آدم میتواند نگران باشد که آیا همه این برداشت را کردهاند که آخرش پیرمرد همهٔ وسایلش را گذاشته، ماشینش را فروخته، الان آن عکس نیست و فیلم اینگونه تمام میشود؛ یعنی مشکلش حل شده، با گذشتهاش، و دیگر نمیخواهد برود بیابان، نمیخواهد مارگیری کند؛ بهنوعی آدم نرمالتری شده. این همان نکتهای است که گفتم باید دربارهٔ یک سری فکتها توافق داشته باشیم. دفعهٔ قبل که در مورد همین صحبت میکردم — که مهم است در مورد فکتها بهاصطلاح توافق کنیم — مثالی از فیلم درباره الی زدم: مهم است که بهنوعی بفهمیم آیا این برداشت درست است که بخش اول فیلم کمیکه یا نه؛ ممکن است یک آدم خارجی ببیند و احساس کند کمیکه. الان بعداً یادم آمد که چیزی خیلی بهتر میتوانستم در مورد آن فیلم بگویم: اختلاف خندهداری هست در مورد اینکه الی مرده یا نمرده. یک بار بعد از دیدن فیلم در اینترنت، در وبلاگ یک نفر، دیدم نوشته الی نمرده؛ خیلی تفریح من شد که یک نفر حتی این را هم از فیلم نگرفته که الی مرده. بعد دیدم این اصلاً موضوع یکی دو نفر نیست؛ مثلاً منتقدی — فکر میکنم حتی در مجله فیلم — نقد مفصلی نوشته با این محتوا که پایان فیلم مبهم است و معلوم نیست الی مرده یا نه. نمیدانم پلاکارد باید آقای فرهادی جنازه، مثلاً، نصب میکرد یا خودش میآمد میگفت من علیام تا باورشان میشد که چگونه میشود فهماند که علی مرده.
ابهام مرگ علی
جنازهاش را نشان داد؛ یک نفر از راه قانونی کار را تمام میکند، یک نفر هم شناسایی کرد؛ گفت نامزدش را بردند و شناسایی کرد؛ ولی بعضیها با دیدن اینکه آن تصویر کمی مبهم است، گفتند شاید آن علی نبوده. اگر روی این فکت — اینکه علی مرده یا نمرده — توافق نداشته باشیم، مطمئناً به نقدی مشترک نمیرسیم. در مورد رقص در غبار فکر میکنم حداقل یک مورد در اینترنت — کمی سرچ کردم و چند مطلب خواندم — کسی روی این مسئله بود که پیرمرد متحول شده یا نه؛ برداشتش این بود که او باز هم برگشته در بیابان و برداشتش این بود که پسر هم دارد برمیگردد در بیابان؛ خیلی بامزه است؛ یعنی آخرش که دنبال پیرمرد میگردد، مثلاً جفتشان دوباره میخواهند بروند در بیابان زندگی کنند. من فکر میکنم وارد این بحث اینگونه نشویم. امیدوارم همه روی این توافق داشته باشید که فیلم دارد بیان میکند که پیرمرد تحت تأثیر پسر تحولی در زندگیاش ایجاد کرده. مثلاً این صحنه، شروع نمایش این تحول است: صحنهای که در این نیمهشب میآید و گریه میکند؛ آدمی که تا آن لحظه فکر میکنید هیچ احساسی ندارد، آدم کاملاً خشکی از نظر عاطفی، در این صحنه میبینید که خیلی هم آدمِ بااحساسی است. حالا در این لایهٔ خودآگاهی که داریم صحبت میکنیم، معنایش این است که فیلم دارد آدمی را توصیف میکند که بهنوعی قهرمان است؛ قهرمان به معنای دراماتیک؛ شخصیتی که حداقل یک وجهی در او وجود دارد که وجه ایدهآل اوست؛ عاشق خیلی پاکباخته و سادهای که مثلاً تغییر و تحول در اطرافیانش ایجاد میکند. ما هم بهعنوان تماشاگر قرار است به این آدم بهعنوان شخصیتی که از جهتی حالت آرمانی دارد نگاه کنیم.
صمیمیت و رفتار عاشقانه
نوعی سادگی و صمیمیت هم در این شخصیت هست که به نظر میآید تعمداً در او گذاشته شده؛ خیلی شوخی میکند، حالت صمیمانه و برخوردهای سادهای دارد، و این هم نوعی خصلتِ هماهنگ با آن رفتار عاشقانهاش است. میشود داستان را اینگونه فهمید که نکتهٔ اصلی فیلم بیانِ نمونهای از یک عشق به معنای واقعی کلمه است و میشود داستان فیلم را اینگونه فهمید که پیرمرد بهعنوان یک عشق درجه دوم بهعنوان شخصیتی وارد فیلم شده و کنار این پسر قرار داده شده؛ این کنتراست باعث میشود تفاوت این دو عشق را ببینید؛ انگار یک لِوِل بالاتر از عشق معمولی که همراه با حس مالکیت است را در این پسر مشاهده کنید. بنابراین دو شخصیت اینگونه کنار هم قرار گرفتهاند تا شما این پسر را در مقایسه با پیرمرد، چیزِ چسبیدهتری ببینید و مشخصتر به تفاوتهایش نگاه کنید. آن تصویری که نگه داشته بودم — فکر میکردم اولین جای فیلم است که خوب است نشانتان بدهم در تأیید این حرف — به تصاویر فیلم دقت کنید. بعد از این که همین صحنه تمام میشود، محل کار این پسر را میبینید که جایی است که واکسن درست میکنند؛ واکسن درست میکنند برای زهر مار. فیلم نشان میدهد این کار چگونه انجام میشود؛ یک صحنهٔ کمی خشونتآمیز است و کل کار در آن حالتی خشونتآمیز دارد: زهر مار را به اسبها تزریق میکنند؛ اسبها با زهر مار مسموم میشوند ولی مقاومت میکنند و پادزهر در بدنشان تولید میشود؛ بعداً آن پادزهر را برای انسانهایی که مسموم شدهاند استفاده میکنند. انسانها ممکن است در مقابل زهر مار نتوانند مقاومت کنند ولی اسبها میتوانند؛ از اسب استفاده میکنند برای اینکه برای آدمها پادزهر تولید کنند.
استعاره مارگزیدگی و ناکامی
تأکید دارم که این صحنهها را نشان میدهم برای اینکه قانع شوید اینها بهشدت خودآگاهانه ترتیب داده شدهاند. یک استعارهٔ مرکزی در این فیلم وجود دارد که کاملاً فکرشده است: ناکامی در عشق را به مسمومشدن و مارگزیدگی تشبیه کرده است. اتفاقی که در این فیلم میافتد این است که پیرمرد مثل آدمی است که این زهر وارد وجودش شده و نتوانسته پادزهر تولید کند؛ و پسر مثل همان اسب، موجود مقاومتری است که ناکامی عشقی را تجربه کرده ولی انگار به پادزهر رسیده است. پادزهر چیست؟ پادزهر همین است که از خودخواهی دست بردارد؛ یعنی عشقش را یک مرحله ببرد بالاتر؛ عشقش را ادامه بدهد بدون اینکه معشوق مالِ او باشد؛ چیزی که آن آدم به آن نرسیده. مثل اینکه فیلم دارد به شما میگوید آن گزندی که در ناکامی عشقی وجود دارد نتیجهٔ خودخواهی است؛ اگر خودخواهی نداشته باشید و عشقتان مرحله بالاتری باشد مثل این است که میتوانید در مقابل ناکامی عشقی مقاومت کنید، و اگر خودخواهی و مالکیت داشته باشید نمیتوانید مقاومت کنید. این پسر کار همان اسب را میکند. اصلاً اینکه محل کار اینگونه انتخاب شده و مارها در فیلم وجود دارند کاملاً خودآگاهانه است: اینکه این پسر کار تولید پادزهر را برای آن پیرمرد انجام میدهد، و دلیل واضحش این صحنههاست. اول اینکه در فیلم وقتی صرف میشود برای اینکه — به احتمال زیاد اکثر تماشاگران نمیدانند پادزهر چگونه تولید میشود — یک معلمی به بچههایی که آوردهاند بازدید علمی کند توضیح میدهد؛ بنابراین همه میفهمیم پادزهر چگونه تولید میشود. بعد این صحنهها که وقتی سم مار را به اسب تزریق میکنند، اسب دچار شوک میشود.
صحنههای اسب و بیداری
یک صحنه میبینید که روی اسب آب میپاشند تا آن شوکی که به او وارد شده بهبود یابد و نخوابَد؛ مثلاً شاید وقتی بیدار میماند مطمئناند بدنش مقاومت میکند. من نمیدانم چرا این کار را میکنند؛ به هر حال وجود این صحنهها — صحنههایی که روی اسب آب میپاشند — صحنههای فجیعی هم هست. بعداً در فیلم با خود این پسر تکرار میشود؛ یعنی کمی عجیب هم هست از نظر منطق داستان: پسر میآید جای همان اسب را میایستد و آن دوستی که همکارش است عیناً مثل همان اسبی که رویش آب میپاشند روی او آب میپاشد. از اینجا انگار باید پیشبینی کنید که اصلاً موضوع فیلم چیست؛ این دقیقاً بعد از طلاق دادن است؛ مثل اینکه آن سم به او تزریق شده و حالا از اینجا به بعد موفق میشود آن پادزهر را تولید کند و نه فقط خودش نجات پیدا میکند، یک نفر دیگر را هم میتواند نجات دهد. این همان کلِ ماجراست که چرا مار در فیلم وجود دارد، چرا سم مار وجود دارد و چرا محل کار این پسر جایی است که پادزهر تولید میکنند. واضح است که اینها خودآگاهانه است؛ خیلی بعید است کسی در فیلمش، وقتی به این طرف میگوید طلاقش را دادم — مثل این باشد که گفته باشد به من سم تزریق کردند. این صحنهٔ کلیدی فیلم است که باید برای فهمیدن بقیهٔ فیلم به آن توجه کرد. اگر این استعاره را درست بفهمید، کلاً اقامتکردن در بیابان و در محاصرهٔ مارها بودن تمثیل ناکامی در عشق است؛ تمثیل خیلی خوبی هم هست؛ یعنی اگر به یونگ بگویید متداولترین نمادی که در رویاها، اگر کسی دچار ناکامی عشقی شود، در رویاهایش میبیند چیست: اقامت در بیابان و مارگزیدگی.
یونگ و رویای مراجع
این در آثار یونگ هم فراوان است؛ داستان معروفی را یونگ — در کتاب روانشناسی و دین، اگر اشتباه نکنم — تعریف میکند: مراجعهکنندهای که به او مراجعه کرده بود، دردهای جسمانی داشت و پزشکان به این تشخیص رسیده بودند که روانی است؛ یعنی حالت هیستریک دارد. هرچه یونگ از او سؤال میکرد چیزی دستگیرش نمیشد که مشکلش چیست، تا اینکه یک رویا برایش تعریف کرد: در رویا یک مار پاشنهاش را گزیده بود. یونگ میگوید من بلافاصله فهمیدم اینجا مسئلهای ناکامی عشقی وجود دارد؛ از او میپرسد و طرف اعتراف میکند که چنین اتفاقی برایش افتاده. چون او آدم خیلی نظامیای بوده — مثلاً قدرتمندی — که نباید ضعف نشان میداد، نه فقط به روی خودش نیاورده بود؛ رفته بوده برای یک مأموریت، برگشته دیده دختر مورد علاقهاش ازدواج کرده، و به روی حالت جنتلمنبودنش حتی در مراسم ازدواج دختر شرکت کرده و به او تبریک گفته و اصلاً به روی خودش نیاورده و همه را بهنوعی ریخته در خودش، و دچار یک سری دردهای جسمانی شده بود که منشأ جسمانی واقعاً نداشت. به هر حال این تمثیلها — اقامت در بیابان و مارگزیدگی — تمثیلهای خیلی خوبی هستند. اینجاهای فیلم خیلی خوب است؛ فیلم به نظر میآید فکرشده است و تمثیلها و نمادهای خوبی در آن به کار رفته، و اینکه قرار است ما در این فیلم به قهرمان آن مثل یک قهرمان واقعی نگاه کنیم — آدمی که نه فقط خودش نجات پیدا میکند، به جایی میرسد که دیگران را هم میتواند نجات بدهد. تیتراژ فیلم هم مهم است؛ حتماً فکرشده است؛ این یکی از ناخودآگاه نیامده. یک فیلمساز معمولاً طبق قواعدی سعی میکند تیتراژ مناسبی برای فیلمش انتخاب کند و قاعده این است که تیتراژ بهطور تمثیلی محتوای کلی فیلم را در خود داشته باشد؛ هرچند ممکن است کسی تعمداً قواعد را بشکند.
مجسمه قهرمان اژدهاکش
از شروع فیلم به این تیتراژ دقت کنید؛ آن مجسمهای که ظاهر میشود را بعداً — در برگشتشان به سمت بیمارستان — هم میبینید. به نظر میآید از داخل همان ماشین، دستِ نظر است که بخار روی شیشه را پاک میکند و مجسمهای از قهرمانی که اژدها را میکشد ظاهر میشود؛ انگار قرار است شخصیت نظر در فیلم برایتان همین کار را بکند؛ شما از طریق شخصیتی که در این فیلم ساخته میشود انگار آن قهرمان اژدهاکش را میبینید. به این هم توجه کنید که روی این تیتراژ موسیقی زورخانهای پخش میشود که حالت قهرمانی و پهلوانی را تشدید میکند؛ مثلاً پهلوانی که میتواند موجود ایدهآل باشد — من از این واژه هم استفاده میکنم — نوعی نماد مردانگی و لوطیگری؛ طرفِ بدون حالت پهلوانیِ همراه با ازخودگذشتگی، مثل آنچه در پوریای ولی است — نماد قهرمان زورخانه، آدمی مثل پوریای ولی که حتی حاضر است از قهرمانی خودش بگذرد برای اینکه نیاز یک کسی برطرف شود — در این تیتراژ این احساس را میبینید. تیتراژ را نشان میدهم تا مطمئن شوید این چیزهایی که میگویم در لایهٔ خودآگاه است؛ یعنی آقای فرهادی به همهٔ این چیزها فکر کرده؛ به آن تمثیل فکر کرده، به این تیتراژ فکر کرده. حالا چون میگویم آقای فرهادی — ببخشید، دو نفر دیگر هم بهعنوان همکار فیلمنامهنویس اینجا هستند — شاید تیتراژ به فکر یکی دیگر رسیده باشد؛ به هر حال این در خودآگاه این اثر هست که این چیزها را به این شکل نمایش میدهد. با این دیدگاه که این فیلم قرار است چنین قهرمانی داشته باشد، وقتی فیلم را میبینید باید به تصوری از عشقی همراه با وارستگی و بدون خودخواهی برسید و از طریق این قهرمان، خیلی اجزای فیلم کنار هم قرار میگیرند و توجیه میشوند.
انسجام توجیه خودآگاه
با این توجیهِ بخش خودآگاه، من توصیف اینکه در خودآگاه چه میگذرد را تمام میکنم. کاری که میماند این است که ببینیم چقدر از اجزای این اثر توسط این توجیه منسجم میشوند، کنار هم قرار میگیرند، و چه جاهایی بدون توجیه میمانند. اگر همه بگویید تمام صحنههای این فیلم را با همین توجیهات خوب میفهمید — مثلاً الان واضح است که آن اسب را چرا نشان میدهد، واضح است پسر چرا جای اسب قرار میگیرد، چرا اینها میروند در بیابان، پیرمرد در فیلم چهکار میکند — به نظر میآید اینها دارند توجیه میشوند و خیلی از اجزای فیلم کنار هم انسجامی است که در فیلم میبینید. پایان فیلم تا حدودی زیادی توجیه میشود: اوج عمل ایثار این پسر که انگشتش را میدهد و پول را برمیدارد و میبرد برای همسر سابقش؛ نکته این است که این همسر سابق است و میگوید طلاقش را دادم ولی چه فرقی میکند، بالاخره هنوز علاقه دارد به او. تا اینجا متکلموحده بودم؛ سعی کردم چیزهای کلی بگویم که مؤلف چه میخواسته بگوید و اگر از او بپرسید احتمالاً چه جوابی میدهد؛ ممکن است چیزهای دیگر هم بگوید. تا اینجایش را میتوانم با اطمینان بگویم همهٔ این چیزهایی که گفتم خودآگاه است؛ ممکن است چیزهای دیگری هم وجود داشته باشد که فعلاً به آن خیلی دقت نکردهام. به یک صحنه اشاره کنم که بد هم نیست: صحنهٔ ملاقات نظر با مادرِ همسرش؛ فکر میکنم بعد از این صحنهاست. یک جایی نظر میرود خانهٔ آنها و مادرش رخت شسته و دارد رختها را پهن میکند؛ آخر فیلم میرود و این کار را دختر انجام میدهد. فقط این کاملاً خودآگاهانه است: دفعهٔ اول مادر دارد سری لباسهای عمدتاً سیاهرنگ — بیشتر با تم سیاه و رنگوارنگ — پهن میکند، و دختر بهطور اغراقآمیزی همهٔ چیزهایی که پهن میکند مطلقاً سفید است. نمیتوانید بگویید این صحنه به نظر نمیآید خیلی تنظیمشده است؛ دو صحنه که کنار هم قرار گرفتهاند انگار قرار است مقایسهای پیش بیاورد. با این موسیقی روحانی که روی این صحنه پخش میشود و خود دختر هم تماماً سفید پوشیده، نوعی تأکید روی پاکبودن دختر است؛ به دلیلی این صحنه خیلی کلیدی است و احساس خیلی عمیقی اینجا وجود دارد: همه به او گفتهاند این دختر ناپاک است و طلاقش را بدهد، و مؤلف — هر کسی که این صحنه را نوشته — با تمام وجود بهطور اغراقآمیزی تأکید میکند که چنین نیست و پسر حق دارد؛ دختر پاکی است و الان هم که هنوز طلاقش را داده انگار هیچ شائبهای وجود ندارد؛ این همه پارچهٔ سفید و مخصوصاً سفیدپوشیدن کامل خودش، در کنتراست با آن صحنهٔ مادر. این صحنه کاملاً فکرشده است.
حالا میخواهم کمی از شما کمک بگیرم، از آنهایی که فیلم را دیدهاند: خیلی چیزها به نظر میآید با این تحلیلی که تا حالا گفتیم جور درمیآید؛ فیلم را در ذهنتان مرور کنید و ببینید چه چیزهایی هنوز جای سؤال است؛ اگر فیلم قرار است این چیز را بگوید، آن صحنهها در فیلم چهکار میکنند؟ یا — نمیدانم — اینگونه باید تحلیل پیش برود. تحلیلی به دست میآورم و به نظرم میآید خیلی صحنهها با این تحلیل جور درمیآید؛ بعد نگاه میکنم میبینم اگر اینگونه است، آن صحنه چرا اتفاق افتاده؟ آن نماد آنجا چهکار میکند؟ آن دیالوگ آنجا چهکار میکند؟ یک سری اجزای فیلم را کنار هم میگذارم؛ اگر به این احساس رسیدم که خیلی چیزها هنوز میماند که توجیه نمیشود، باید بروم آن تحلیل را عمیقتر بگیرم. کمک بکنید.
متد نقد پس از تحلیل خودآگاه
پیش از اینکه شما احتمالاً کمک کنید، یک نکتهٔ کلی بگویم، روی همان متدی که نقدکردن را یاد میدهم. ما دو کار میتوانیم بکنیم؛ یعنی بعد از اینکه تحلیل خودآگاه را گیر آوردید — حتی ممکن است بدون اینکه تحلیل خودآگاه کنید — یکی همان که گفتم: بروید سراغ اجزایی که با این تئوری که ساختید جور درنمیآید. دیگری اینکه اصلاً لازم نیست به فیلم نگاه کنید؛ بروید سراغ ایدههایی که از روانکاوی دارید؛ مثلاً بگویید من که میدانم پلات فیلم به دلایل فرویدی آرزویی را تحقق میدهد؛ چه آرزویی اینجا دارد تحقق پیدا میکند؟ یا بگویید این شخصیتها چه اجزایی از وجود مؤلف را میسازند؟ الان وقتی خودآگاه فکر میکنم به نظر میآید کسی دارد به من پیام میدهد؛ لزوماً نباید در این حرفش دنبال این بگردم که شخصیتها چه اجزایی از وجود این آدم هستند و بعداً اینگونه فکر کنم. میتوانم بدون اینکه هیچ نقصی ببینم و به صحنهٔ خاصی فکر کنم، شروع کنم نقد روانکاوانهٔ خودم را با متد فرویدی — یا بهطور یونگی، که مثالهایش را دیدهاید. میتوانم مستقلاً نمادهای فیلم را تحلیل کنم، یا پلات کلی فیلم را با پلات اسطورهها مقایسه کنم؛ یعنی اسطورهای شبیه این گیر بیاورم، بعد ببینم چه فرقهایی بین این اثر با آن اسطوره هست، و اینکه چه دخالتهایی ناخودآگاه شخصی مؤلف کرده که آن تم کلی اسطورهای شکلهای تغییر یافتهای پیدا کرده. هر دو کار را میتوانیم بکنیم. من اولویت را فعلاً به همین میدهم، چون نهایتاً میخواهیم به تئوریای برسیم که فکتهای بیشتری را توجیه کند، بیآنکه مستقیماً به آن بپریم. اگر هیچ کمکی نکنید، شاید مستقیم رفتم سراغ همان کاری که دلم میخواهد.
یکی از حاضران دربارهٔ فیلم «مرد» سؤالی پرسید.
این با این تحلیل جور درمیآید؛ فیلم مرد کلاً چیز دیگری است؛ آدم بیابانزدهٔ منزوی است، حوصلهٔ هیچکس را ندارد و کلاً در تنهایی زندگی میکند؛ حداقلش این است که این پسر تنهاییش را به هم زده. ببینید؛ من خیلی دوست ندارم وارد نکات بهاصطلاح سینمایی شوم ولی فکر میکنم بازی آقای فرامرز قریبیان اینجا فوقالعاده است. کسانی که بازیهای دیگر فرامرز قریبیان را دیدهاند، فکر میکنم این شاید بهترین بازی سینمایی آقای قریبیان است؛ با اینکه زمانش هم خیلی طولانی نیست، فوقالعاده اثر میگذارد. شبیه این بازی بعداً در شهر زیبا هم هست؛ یعنی یک بار دیگر این شخصیت به شکلی دیگر با چنین تمی در شهر زیبا تکرار شده. اینجا گریم خیلی خوبی دارد و خیلی هم خوب بازی کرده. فکر میکنم با شخصیتش کاملاً جور است که کسی را نمیپذیرد؛ اولاً آن مارها برایش مهماند؛ دوست ندارد کسی شریک شود، چون به نظر میآید نکتهٔ اصلی مارگیری پیدا کردن مارهاست، نه تکنیک گرفتنش؛ و به نظر من خیلی این با این تئوری ناسازگار نیست؛ یعنی چیز اضافهای لازم نیست گفته شود.
یکی از حاضران: بخشهای غیرمنطقی داستان جاهای خوبی برای حملهکردن میشوند؛ وقتی چیزی اصلاً منطقاً جور درنمیآید. اینجا مثلاً به نظر میرسد اینکه قبل از ازدواج هیچکس نمیداند مادر دختر مشکلی دارد و بعداً میفهمند و اینقدر واکنش شدید نشان میدهند، غیرمنطقی است.
ببینید، حالا که شما به اینجا اشاره کردید استفاده میکنم: کلاً راه بهتر از این پیدا نمیشد برای اینکه این عشق ناکام بماند که مادرش روسپی باشد. این با چه چیزی توجیه میشود؟ اصلاً عجیب است؛ دختر میتوانست — چه میدانم — مریض باشد؛ نمیدانم؛ هزار راه میتوانست؛ میتوانست عشق به وجود بیاید و به ازدواج نرسد. معمولاً عشقها چگونه ناکام میشوند؟ به دلایل خانوادگی؛ دخترها را بهنوعی میدهند به کس دیگری. ممکن است توجیه شود که دختر در معرض ناپاکی باشد و پسر دارد خودش را میکشد برای اینکه کاری بکند که او بتواند چرخخیاطی بگیرد و نوعی زندگی آبرومند داشته باشد؛ ولی باز خیلی چیز دیگر عجیب است: این تهمتی که در این فیلم وجود دارد و باعث این جدایی میشود. چیزی که میشود رویش شروع به بحث کرد این است که چگونه میتوانیم توجیه کنیم که این اتفاق اینگونه افتاده. در بین هزاران ورژنی که میتوانست یک عشق به ثمر نرسد — مثلاً یک نیاز مالی وجود داشته باشد: دختری را به کسی دیگر داده باشند و این پسر با اینکه زنش نیست، چون دوستش دارد میرود دنبال اینکه برای نجاتش پول تهیه کند — میشود همین الان پشتسرهم صد جور ورژن درست کرد؛ ولی اینجا مسئلهٔ گناه و ناپاکی و روسپیبودن و روسپیشدن خیلی غیرعادی است. و جایی که به نظرم با آن ایده، جوابی برایش نداریم این است که چرا اصلاً این جدایی اینگونه اتفاق افتاده. چیزی که همیشه میشود پرسید این است: وقتی توجیهی پیدا کردم، میتوانم از خودم این سؤال را بکنم که آیا واقعاً این فیلم از نظر حسی و عاطفی به آن چیزی که میخواهد نمایش بدهد رسیده یا نه. یادآوری کنم مورد مثال قبلی که در این کلاسها داشتیم: اینکه آن شخصیتی که در انجمن شاعران مرده معلم بود، از جایی به بعد عجیب نبود که خیلی موجود منفعلی است؛ اگر قرار است این آدمی باشد که آن شخصیت ایدهآل را — که میآید بچهها را متحول میکند — بازی کند، چرا یکدفعه وا میرود؟ این احتیاج به توجیهی انگار از طریق روانکاوی دارد؛ یک چیز ناخودآگاه اینجا اتفاق افتاده؛ انگار مؤلف نمیخواست اینگونه شود ولی اینگونه شد؛ نتوانست آن شخصیت را خوب بپروراند. نقطهضعفهای خود فیلم که نتوانستند آن احساس لازم را ایجاد کنند قابل بررسیاند؛ شاید اولین چیزی که آدم میتواند به آن فکر کند همین باشد: آیا آن قصدی که مؤلف داشت، الان با این فیلم به آن رسیده؟ فکر میکنید چند نفر این فیلم را نگاه میکنند، تحت تأثیر این شخصیت قرار میگیرند و این عشق متعالی را حس میکنند؟ از جمع آنهایی که دیدهاند سؤال میکنم: چقدر این فیلم از نظر عاطفی روی شما واقعاً اثر گذاشت؛ مثلاً تحت تأثیر این شخصیت قرار گرفتید؟ من که اصلاً نگرفتم. من تقریباً این فیلم را — بعداً توضیح میدهم که یک تبصرهای در مورد این حرف خودم میزنم — هیچجایش تأثیر عاطفی خاصی را از من نمیگیرد. میتوانم یکییکی توجیه کنم که چرا؛ مثلاً این صحنهای که پیرمرد گریه میکند، ما هنوز نمیدانیم چیست؛ فقط داریم میبینیم؛ بعداً میفهمیم که ماجرا چیست و آن صحنه در آن لحظه خیلی اثر نمیکند. اشکالی ندارد که یک فیلم اثرهای عاطفیاش را بعد از تمامشدن بگذارد؛ اتفاقاً من شخصاً چنین صحنههایی را خیلی دوست دارم؛ که شما آن لحظه نفهمید ولی بعداً که فیلم تمام میشود بدانید آن صحنه چه بود. ولی حتی این اثر را هم من نمیگذارد. مثلاً صحنهای در فیلم درباره الی هست که خیلی خوشم میآید: جایی که الی میرود نمک بیاورد؛ چند ثانیه او را تنها در آشپزخانه میبینید که ایستاده و انگار نگران است و به چیزی فکر میکند؛ الان اثرش تشدید میشود. به نظر من این فیلم به آن چیزی که میخواهد نمیرسد. میشود دقیقاً از همینجا شروع کرد: چرا نظر آن اثری که باید میگذارد روی ما نمیگذارد؟ یعنی آن قهرمانی که باید باشد نیست. پیشنهاد من این است که موضوعی برای بحثکردن این باشد که نقطهضعفهای فیلم را بررسی کنیم؛ جاهایی که میخواسته تأثیری گذاشته شود ولی این تأثیر روی ما نمیگذارد. اگر کسی هم نکتهٔ خاصی دارد که به نظرش مبهم است و توجیه نمیشود بگوید؛ من از جایی خودم بحث را شروع میکنم.
یکی از حاضران: یکی از علتهای اینکه این شخصیت اثر نمیگذارد این است که شخصیتش خیلی کودکانه است. اینجا قرار است من تحت تأثیر شخصیت پسری قرار بگیرم که به این راحتی از دختر صرفنظر کرد چون مادرش و پدرش گفتند — مثلاً فلان — تو طلاق بده، و او هم هیچ مقاومتی نکرد؛ یعنی این عشقی که از دست داده موجه است؛ تقریباً شبیه همان اسب است که ماری گزیده و تبدیل به یک اسب قهرمان میشود. واقعاً من توجیهی نمیبینم که به این راحتی دختر را رها کرده باشد. برای همین هم هست که انگار نوعی احساس گناه و بدهکاری نسبت به دختر دارد. این فرق میکند با یک عشق ناکامی که کاملاً بیتقصیر باشد. اگر قرار بود اثر بگذارد، بهتر بود هیچ تقصیر موجهی متوجه این پسر نباشد؛ مثلاً آن نسخهای که میگویم: دختر را خانوادهاش به کسی دیگر داده باشند و او تا حد ممکن تلاش کرده باشد دختر را به دست بیاورد؛ تا حدی موجهتر میشد و بعد، علیرغم این اتفاق، باز هم سعی میکرد به دختر کمک کند چون دوستش دارد؛ آن تم بهتر پیش میرفت و الان خوب پیش نمیرود. به غیر از این، تمام مدت دارد به یک معنایی لودگی میکند؛ حرفهایی میزند که قرار است ما بخندیم؛ من که اصلاً خندهام نمیگیرد؛ آقای فرهادی بعداً بهتر یاد گرفته شوخی کند. از حرفهای لهجهٔ ترکی که دارد انگار دارد جوک تولید میکند؛ بعضیهایش واقعاً نه تنها خندهدار نیست، بهشدت بیمزه است.
مادرش گفته طلاق بده. — بله؛ من این را قبول دارم که در فیلم مادر مشکل دارد؛ من همین را میخواهم بگویم: تسلیمشدن در مقابل این فشار عرفی، در مقابل بابا و مادر، نوعی ضعف است؛ نقطهٔ ضعف است.
پسر نابالغ و طلاق
یعنی میتوانم بگویم اگر این آدم کمی بالغتر بود، اینقدر بچه نبود، میآمد میگفت من این دختر را گرفتم، میآورم در خانهٔ خودم و نجاتش میدهم؛ چه به پدر و مادرش هم بگوید که من این کار را میکنم؛ حتی میتواند بگوید میروم در خانهٔ دیگری، اصلاً نمیگذارم از خانه برود بیرون؛ چه اشکالی دارد؟ من قبول دارم که عرفاً ممکن است ننگی برای خانواده و این حرفها باشد؛ ولی از این آدمی که اینگونه عاشق است انتظار دارید اینجا بهنوعی بایستد. اگر مردانگی قرار است خرج کند و بعداً برود پول برای زنش بیاورد، همینجا مردانگیاش را خرج کند؛ دختر را بیاورد و بگوید من مطمئنم این دختر خوبی است؛ بایستد جلوی پدر و مادرش، بایستد جلوی عرف. همین که اینقدر ضعیف است و به راحتی وام میدهد — مثلاً وقتی همکارش به او متلکی میگوید، فوری میرود قبول میکند، میرود دادگاه و اینها — نقطهٔ ضعف این شخصیت است. میخواهم بگویم با آن ایدهآلی که قرار است برای ما ساخته شود تناقض پیدا میکند. آن حجم شوخیکردن و آن لودگیکردن، با آن قهرمانی که قرار است ساخته شود، مثلاً اول فیلم: قرار است ما از طریق این شخصیت شاید به موجودی مثل پویای بعدی — حالا چه میدانم، آن موجودی که اژدها را مغلوب میکند — برسیم؛ نمیرسیم. واقعاً میخواهم بگویم خیلی بعید میدانم آدمی این فیلم را ببیند و عمیقاً تحت تأثیر این شخصیت قرار بگیرد. ویژگیهایی دارد که دقیقاً — هم اینگونه که ایشان اشاره کرد — کودکانه است. اصلاً همین که مسئلهٔ ازدواج یک پسر ختم میشود به اینکه مادرش و پدرش حرف داشته باشند، نشانهٔ عدم بلوغ است. بالاخره در فرهنگ ما یک دختر برای ازدواجش اجازه یا رضایت پدر و مادرش را بخواهد خیلی موجهتر است تا اینکه پسر اینگونه باشد؛ دقیقاً پسر کمسنوسال، انگار نارس.
وراجی در برابر عبوس بودن
و نه فقط این برخوردش در مورد عشق را نشان میدهد؛ در رفتارهای دیگرش هم نشان میدهد. در مقابل آن پیرمرد که بهشدت عبوس است، این کنتراست این را هم تشدید میکند. نظر تمام مدت دارد حرف میزند، وراجی میکند؛ مثلاً حرفی میزند که میگوید من دارم به شوخی اشاره میکنم که اصلاً خندهدار نیست؛ میگویند من خیلی آدم جالبی هستم، وقتی حرف میزنم همه مردم ورور به من میخندند؛ اصلاً قرار است ما از این اشتباهی که ورور به آدم نگاه میکنند بخندیم؛ این چون ترکه دارد بد کلمه را به کار میبرد، مثلاً خندهمان است. بدتر از این هم هست؛ واقعاً نمیخواهم به این نقطهضعفها خیلی اشاره کنم؛ اینها باعث میشود شخصیت جا نیفتد. بگذارید مقایسه کنم: از فیلمهای نیاز آقای داوودنژاد را دیدم؛ یک، دو، سه؛ خوب است، بد نیست؛ قابل قبول است. قبول دارید در نیاز داوودنژاد هم قرار است در آن پسر مردانگی را ببینید؟ آخرین جملهٔ فیلم است: رقیبش که او برای خاطر او کارش را رها کرده، وقتی از پسر میپرسد اسمش چیست، میگوید مرد بود؛ مرد. بعد شما صحنهای میبینید که کار چاپخانهاش را رها کرده ولی انگار از نظر من ارتقا پیدا کرده: جایی دارد کار میکند، یک علم میسازد؛ علم در فرهنگ ما نشانهٔ چیز دیگری است؛ آدم را یاد فداکاری امام حسین میاندازد؛ از یک کار فرهنگی مثل چاپخانه به چیزی بالاتر ارتقا پیدا کرده. شخصیت آن پسر با چیزی که قرار است ما در او ببینیم سازگاری دارد؛ اگر فیلم را دیده باشید تأیید میکنید که آنجا آدم شاید واقعاً تحت تأثیر آن فداکاری قرار بگیرد. ولی این ناهماهنگی که اینجا وجود دارد — حالت وراجیکردن، لوسبودن، مثلاً برخوردش با آن پیرمرد — همه تضعیف میکند آن هدفی را که وجود دارد. دقیقاً؛ جواب مؤلف همین خواهد بود که من زیادی نمیخواهم این را قهرمانش بکنم و فکر میکنم این آدمی است که کمی حالت بچگانه هم دارد؛ میتواند در شرایطی باشد؛ مثلاً فرض کنید آن شخصیتی که در نیاز هست هم ایرادهایی دارد؛ اینگونه نیست که شخصیتی پرفکت باشد. ولی موضوع این است که اگر نقطهضعفهایی که میگذارید خیلی کنتراست داشته باشد با چیزی که میخواهید بسازید، خنثی میکند؛ خنثی میکند آن چیزی را که شما میخواهید درگیر شوید. به نظر من نکتهٔ اصلی این است: چرا فیلم تأثیر نمیگذارد و چرا فیلم حتی توجیه نمیکند که آن پیرمرد تحت تأثیر این پسر قرار بگیرد؟ برای اینکه حداقل وقتی از دید پیرمرد نگاه میکنید، فقط حرفهای نظر را دارد میشنود؛ فقط نظر دارد میگوید که من خیلی عاشقم؛ نظر دارد میگوید برای من فرق نمیکند که آن مال من باشد یا نه؛ تمام کنش نظر و تأثیری که روی پیرمرد میگذارد از طریق دیالوگ است. نظر چیزی تقریباً نمیبیند از این حرفهایی که دارد میشنود تا تحت تأثیر قرار بگیرد؛ ما هم تقریباً چیزی نمیبینیم. این تئوریای که دارد ساخته میشود، من مجبور شدم یک دیالوگ نشانتان بدهم که نظر آدمی است که بدون حس مالکیت همسرش را دوست دارد؛ شما این را نمیبینید، میشنوید. این درام نتوانسته ویژگیهایی را که قرار است روی ما تأثیر بگذارد حالت دراماتیک پیدا کند؛ رفته در دیالوگ؛ راحتترین کار این است که برود در دیالوگ. مثل اینکه کسی بیاید در فیلم جلوی دوربین بنشیند و بگوید عشق من خیلی عشق پاکی است، خیلی زیاد؛ هیچ حس مالکیت و خودخواهی هم در آن نیست. شما تحت تأثیر قرار میگیرید؟ مثلاً از سینما بیرون بیایید و بگویید عجب عشق پاکی داشت، چون این را گفت. نکته این است که نه فقط پیرمرد، ما هم خیلی چیزی نمیبینیم؛ کنشهایی که در آخر فقط مثلاً این است که انگشتش را میدهد و پول را برمیدارد. مشخص بگویم: نکتهٔ اصلی این است که این قهرمان بینهایت منفعل است. هیچجا نمیبینید که فعالانه، انگار، تصمیمی گرفته باشد؛ در مقابل پدر و مادرش کوتاه میآید؛ عشقش، طلاق؛ هیچ فعالیتی، انگار، نمیبینید. بعد رفتنش به بیابان هم که تصمیم نمیگیرد: دارد میرود زندان؛ همکارش به او میگوید بیا برو فرار کن. اینکه دارد فرار میکند، خیلی به نظر نمیآید انگیزهای داشته باشد که برود مارگیر بشود. مرتب در فیلم میبینید که اول میخواهد واقعاً از بیابان برود؛ چون نزدیک غروب است نمیرود؛ بعد برمیگردد، فردا صبحش هم شب میماند، فردا صبحش دارد میرود، چون فکر میکند پیرمرد مرده. یعنی اصلاً لحظهای در فیلم ندارید که تصمیم بگیرد برای دختر برود مارگیری بشود؛ انگار جریانی پیش میآید که پرتابش میکند در بیابان و میرود با یک مارگیری و کارش به مارگیری میرسد؛ دو سه بار دارد بیابان را پرت میکند و بالاخره تصمیم میگیرد برود؛ و حتی باز یک شب وقتی میبیند پیرمرد را گذاشته رفته، به غلطکردن میافتد؛ میگوید صبر کن من را ببر، من غلط کردم، نمیمانم اینجا. دقت میکنید؟ شما انتظار دارید جایی این قهرمان بیاید بایستد و بگوید من زندگی خودم را میدهم؛ این تصمیم و کنش را در او ببینید. به نظر میآید همهاش جریان دارد او را با خودش میبرد. این منفعلبودن نتیجهاش این است که آن تأثیری که باید روی ما بگذارد نمیگذارد؛ فقط مسئلهٔ لودگیاش نیست واقعاً؛ مسئلهٔ کودکانهبودن رفتارش؛ همهٔ این چیزها با هم است، از حرفزدنش گرفته تا نحوهٔ عملکردش در فیلم، که هیچجایی انگار تصمیم قاطعی برای اتفاقهایی که میافتد ندارد. شاید تنها تصمیمی که میگیرد همین باشد که پول را برمیدارد و انگشتش را میدهد؛ جایی است که یک فعالیت مشخص را میبینید که انجام میدهد. بگذارید حرفتان را قطع کنم: شما پذیرفتهاید که قرار است همانطوری که آن پیرمرد تحت تأثیر نظر قرار گرفت، تحت تأثیر این شخصیت قرار بگیریم یا نه؟ بقیهٔ فیلمهای فرهادی را کنار بگذارید؛ الان در این فیلم میپذیرید که قرار است پیرمرد تحت تأثیر شخصیت نظر و عشقش قرار بگیرد؟ بله، قبول دارید؟ من هم همین را میگویم: این فیلم بهوضوح با آن تیتراژش، با صحنههایی که نشانتان دادم و بحثهایی که کردم، قرار است اینگونه باشد و نیست. ببینید؛ مؤلف میخواهد اثرش این اثر را بگذارد و نگذاشته؛ اینکه بعداً فیلمهایش اینگونه نیست را کنار بگذارید؛ من الان رقص در غبار را میبینم و بهوضوح این فیلم قرار است شخصیتی بسازد که روی بیننده تأثیر گذاشته باشد و ما هم تأثیر را بپذیریم؛ و مطمئنم مؤلف متوجه نیست که این موقعیتهایی که ما میگوییم، این شخصیتها را به آنجایی که باید نمیرساند.
از همهتان پرسیدم که تحت تأثیر شخصیت نظر قرار گرفتید یا نه؛ با این تفاهم که فیلم آن کاری را که باید بکند نمیکند. واقعیت این است که فکر میکنم دلایل موجهی دارم که تحت تأثیر این شخصیت قرار نگرفتم؛ اولش فکر نکردم و فهمیدم که قرار بوده تحت تأثیر قرار بگیرم و نشده.
یکی از حاضران: شاید جالب نباشد؛ آن بچه هم در نوجوانی ضعفهایی مقابل مادرش دارد؛ رفتارش ممکن است ناجوریهایی داشته باشد، من خوشمان بیاید یا نیاید؛ ولی بهنحوی در حدی اینها را واقعیش کرده.
مثل اینکه یک عکس را کمی، مثلاً، میدارید در فوتوشاپ تبدیل میکنید و چیزی شبیه نگاش میشود؛ اگر خیلی آن کار ادامه یابد، اصلاً عکس ممکن است مهد شود. دقیقاً به نظر من اتفاقی که اینجا افتاده این است که مثلاً پسری دختری را دوست دارد، او را به کسی دیگر میدهند، پسر بهشدت دچار ناکامی میشود؛ حالا میتوانید به راحتی وضعیتهایی پیش بیاورید که آن دختر نیازی داشته باشد و این پسر با اینکه به او نرسیده، ولی چون دوستش دارد برود سراغ اینکه نیازش را به هر طریقی تأمین کند؛ واقعیتر هم هست نسبت به این. و من میخواهم بگویم آن پیچیدگی عجیب و غریبِ مادر — نمیدانم، روسپی و اینها — هم غالبش نشد؛ پس آنجا یک نقطهضعفی بود، چیزی وجود دارد برای روبرو شدن، و بعد نیازی هم نیست که من واقعیکردن این پسر را در حد نصفانان لودگی و شوخی به او اضافه کنم؛ در حدی انفعال به او اضافه کنم که هیچجایی کنشی نداشته باشد؛ خلاصه، قهرمانی که اثر میگذارد باید یک کنش داشته باشد، در یک جایی. شاید اصلاً — فرض کنید — آقای فرهادی، مؤلفین، اصلاً نمیدانند که موجود اسطورهای هم باشد؛ در حالی که تناقض است؛ قرار است اسطورهای باشد. ببینید، بحث را برنگردانید: این تیتراژ، و آن تأثیری که آن پیرمرد بعد از سالها بیابانزدگی از این آدم میگیرد — این آدم قرار است موجود مؤثری باشد. این فیلم این اثر را، این شخصیت را، به من و شما نمیگذارد و باید همان تیتراژ را قبول کنید. بحث این است: بالاخره اینجا قرار است این آدم حالت قهرمانی برای ما داشته باشد؛ حالا معصومیت کودکانهاش قرار است برای ما نوعی تأثیر عمیق بگذارد. من میگویم این فیلم ظاهراً روی هیچکس این تأثیر عمیق را نداشته؛ کسی هم خیلی نرفته این فیلم را ببیند. به نظر میآید مؤلف میخواهد چیزی بگوید و شخصیت به آن سادگی درنیامده؛ اثر نمیگذارد. میخواهم بروم دنبال اینکه ببینم مشکل چیست. شک نداشته باشید که یک مشکل اساسی منفعلبودن است؛ بهشدت این قهرمان قهرمانِ منفعل است. کتابی آوردهام؛ این کتاب بدی نیست؛ اخیراً چاپ شده، شاید یک سال است، به اسم «اسطوره و سینما» که به نوعی به کاری که ما اینجا میکنیم هم ارتباط دارد. در واقع این کتاب نتیجهٔ مجموعه کارهایی است که آدمی به اسم Campbell قبلاً انجام داده؛ آدمِ اسطورهشناس خیلی بزرگی است. بعداً آدمی به اسم Vogler — Christopher Vogler — کارهای Campbell را آورده، کمی در زمینهٔ سینما و فیلمنامهنویسی و درام و اینها فیکس کرده؛ Apply کرده بهاصطلاح؛ و این نوعی Apply شدهتر آن کاری است که Christopher Vogler کرده. خود Vogler مقدمهٔ این کتاب را نوشته و این آدم هم رسماً آدمی به اسم Stuart Voytila است که شاگرد Vogler بوده و با او کار میکرده. Vogler از مجموعه کارهای Campbell یک الگوی کلی درآورده: الگوی موجود در اسطورهها که قهرمان چگونه شکل میگیرد، چهکار میکند و این حرفها؛ روندی کلی را در ۱۲ مرحله شرح میدهد که شما میتوانید اسطورههای خیلی زیادی را مطالعه کنید و همینطور فیلمهای خیلی زیادی را بیاورید — فیلمهایی که موفق بودند و این ۱۲ مرحله در آنها وجود دارد. و کلاً موضوع این با ایدهآل یونگی هم نسبت دارد؛ این کتاب با کاری که میکند سعی میکند این الگو را در ۵۰ فیلم پیاده کند تا عادت کنید ببینید مثلاً سفر قهرمان چگونه اتفاق میافتد. من بهشدت فکر میکنم این فیلم سفر قهرمان یعنی در الگوی کلی صدق میکند، ولی شما این ۱۲ مرحله را نمیتوانید در آن به راحتی پیدا کنید. بیحالبودن فیلم نتیجهٔ همین است که انگار دور شدهاید از آن چیز جمعی که بشر دارد. چرا چیزی اثر نمیگذارد؟ مؤلف ممکن است این نکته به نظرش مهم نباشد ولی برای عموم مردم مهم است. اسطورهها الگوهایی هستند که انگار خودشان را با عموم مردم انطباق دادهاند و این ۱۲ مرحله انگار لازمهٔ فیلمی است که قرار است سفر یک قهرمان، تحولش، قهرمانیاش و بازگشتش را نشان بدهد؛ اینجا همهٔ اینها را دارید ولی چون الگو رعایت نشده، به نوعی خوب درنمیآید. مثلاً قسمت اول این ۱۲ مرحله اسمش دنیای عادی است: باید این آدم را در دنیای عادی خودش، در حالی که زندگی میکند، ببینید. مرحلهٔ دوم اسمش دعوت به ماجرا است: باید اتفاقی بیفتد که این آدم سوق داده شود وارد ماجرایی بشود؛ مسئلهای پیش بیاید که باید حلش کند. امتناع از پذیرش دعوت در الگوست: قهرمان نباید به راحتی قبول کند، چون دشوار است و میخواهد زندگی عادیاش را حفظ کند. نهایتاً ملاقات با استاد و عبور از آستانه دو مرحلهٔ بعدیاند؛ عبور از آستانه جایی است که این آدم با استادی ملاقات میکند — خیلی مشترک بین اسطورههاست — و اگر این ۵۰ فیلم را بخوانید میفهمید که استاد به لزوم معنایش این نیست که واقعاً استادِ فرهیختهای وجود داشته باشد؛ کسی که این را بهنوعی سوق میدهد به سمت وارد شدن در ماجرا، و لحظهای این آدم باید از آستانه عبور کند؛ جایی باید بپذیرد که با مرگ هم، حتی اگر بشود، مواجه شود. شما این چیزها را نمیبینید. یعنی مثلاً استاد همان امری است که او را وارد ماجرا میکند؛ کسی که به او میگوید نرو زندان، مثلاً سوار ماشینش میکند. و وقتی این آدم میرود واقعاً احساس نمیکنید که لحظهای که میرود مار را بگیرد، لحظهای است که دارد قبول میکند با مرگ مواجه شود؛ بهنوعی انگار قرار است چنین باشد ولی در فیلم این اثر گذاشته نمیشود؛ این حس منتقل شود که این آدم برای عشقش دارد خطر مرگ را میپذیرد؛ میبینید؟ کمرنگ است؛ خوب درنیامده، و اینها نتیجهٔ نوعی ضعف دراماتیک داستان است. میتوانست دربیاید؛ میتوانست شما در جایی فقط ببینید که از مار فرار میکند، محو میشود و دوباره برمیگردد؛ مثلاً تصمیم گرفته نترسد و با مار مقابله کند؛ ولی بهشدت ضعیف است؛ آن صحنه اثری که باید نمیگذارد. بهطور احمقانهای از مار نیش میخورد. یک قهرمان لازم است کمی باهوش باشد؛ یعنی بعد از آنهمه باید یاد گرفته باشد سر مار را بگیرد؛ دیده و میگوید مارگیری یاد گرفتم و میگوید دم مار؛ یعنی همهٔ ما آن لحظه میدانیم خطرناک است و مار ممکن است نیش بزند و این از ما خنگتر است. اینها تضعیف میکند تأثیری که باید از این آدم بگیرید؛ مثل آدمی که سر به هوا راه رفته و افتاده در چالهای. فکر کنید قهرمان — رستم وسط جنگ — شمشیرش را بکشد و دست خودش را ببرد؛ چنین کاری نمیکند. ممکن است بگویید اینها روشهای دنیای مدرنِ اسطورهسازی است و ما قهرمان نمیسازیم؛ پس آن اثرها را هم نباید انتظار داشته باشیم؛ در فیلم آدمها میپذیرند و بیرون هم تماشاگر میپذیرد. میخواهم بگویم فیلم دنبال چیزی است که به آن نمیرسد. کتاب اسمش «اسطوره و سینما» است؛ استوارت وایتیلا؛ انتشارات هرمس چاپ کرده.
یکی از حاضران: میشود گفت آن مالکیت نیست و میشود توجیهش کرد که دارد از او محافظت میکند، بدون مالکیت؛ نمیدانم؛ شاید این نکته بدی نباشد.
ببینید، من هنوز نتوانستهام وارد این بشم که برویم سراغ اینکه یک مدل دیگر بسازیم؛ اصل کاری که باید انجام دهیم این است که حالا گونهٔ دیگری نگاه کنیم.
مار و انگشتر حلقه
سعی کنیم بگوییم آن چیزی که واقعاً پشت این فیلم هست چیست که همهٔ این چیزها را هم توجیه میکند؛ چرا اینجاها ضعیف درآمده است. نکتهای را فراموش کردم بگویم: چرا مار انگشت حلقهٔ این پسر را نیش میزند؟ خیلی تابلوست؛ همهجا در بدنش بود و همان انگشت قطع میشود. اصلاً فکر میکنم در فیلم قرار است این کارکرد را داشته باشد؛ تا انگشتش قطع نمیشود، حلقه در انگشتش است و انگار حلقه را از دست نمیدهد. کمی بیشتر روی این تأکید کنم: در نمای درشت دیده میشود که حلقه را بعد از قطعشدن از داخل انگشت درمیآورد؛ پسر مثل آدمی است که تا آخرین جای ممکن حلقه را نگه داشته تا اینکه انگشتش را قطع کند. بعد هم که خودش را میگذارد و میرود، انگشت را که میگذارد انگشتر را هم میگذارد؛ یعنی بالاخره این قرار است نماد این باشد که دیگر تعهدی ندارد؛ چون حلقه نماد تعهدی است که در ازدواج داشته و انگار تا وقتی آن حلقه را به هیچوجه حاضر نیست از دستش دربیاورد، هنوز نسبت به آن دختر متعهد است؛ این عمل انتهایی بهنوعی انگار تاوانش را داده است؛ یعنی دیگر احساس نمیکنید که این نسبت به دختر تعهدش را عمل نکرده، چون انگشتش را از دست داد. حلقه میرود، دست میافتد دست پیرمرد؛ این کاملاً فیکشده است؛ پیرمرد قرار بر این دارد و میبرد؛ مثل اینکه او دنبال این است که به تعهداتی که باید عمل میکرده و حلقه را از دستش درآورده عمل کند. حالا سعی کنیم کمی با مدلهای بهاصطلاح روانکاوانه نگاه کنیم. من باید دنبال این باشم که مدلی درست کنم برای خودم که ماجرایی وجود دارد، حالتی در مؤلف وجود دارد که مثلاً پلات کلی این فیلم چیزی را ارضا میکند، آرزویی را تحقق میدهد؛ این آرزو میتواند آرزوی ناخودآگاه در این مرحله شخصیاش باشد یا آرزوی خیلی عمیقی که مثلاً ناخودآگاه جمعی باشد. اگر بتوانم مدلی را توصیف کنم که جزئیات بیشتری را منسجم کند و از این کمک بگیرم که بهنوعی با لایههای عمیقتری از روان مؤلف اثر درگیر است، موفق شدهام کار نقد بهتری انجام دهم. دربارهٔ یکی دو نکتهای که رویش تأکید کردم — خیلی چیزهای دیگر هم میتوانستم صحنههایی بگویم؛ لیستی داشتم از چیزهایی که بدی نیست بپرسیم که در آن تئوری اول توجیه نمیشود — با همین دو تا سعی کنم چیزی بسازم: یکی اینکه این قهرمان بیش از اندازه ویژگیهای کودکانه دارد که انگار با آن کنشی که باید انجام بدهد تضاد دارند، و بیش از اندازه منفعل است و برای همین تأثیر واقعی روی آدم نمیگذارد و ما خیلی باورمان نمیشود که آن شخصیت پیرمرد هم تحت تأثیر این حرفها خیلی متحول شده باشد؛ دیگری این ماجرای اولی که چرا آن مسئلهٔ طلاق آنگونه در فیلم مطرح شده است. از اینجا شروع کنیم که دنبال آرزویی برآوردهشده باید بگردید. چقدر فکر میکنید که خود مؤلف این ویژگیِ عشق بدون مالکیت در خودش تحقق پیدا کرده، یا این ایدهآل اوست؛ چیزی که فکر میکند خوب است اینگونه باشد؟ یک بار شخصیتی را در فیلم میبینم که انگار مؤلف با تمام وجودش لمسش کرده و اصلاً خودش چنین زندگی کرده؛ یک بار نه — مثلاً فیلم جیمز باند را میبینم و مطمئنم مؤلف چنین اعمالی انجام نداده — آرزوی چنین چیزی را دارد؛ مثل اینکه این قهرمان خیالی است که کارهایی که نکرده را برآورده میکند. اولین چیزی که واقعاً به آن فکر میکنم این است که این نظر نسبت به مؤلف چگونه است؟
قهرمان خیالی مؤلف
از نظر من بهوضوح یک قهرمان خیالی است؛ یعنی اینگونه نیست که مؤلف خودش با تمام وجود لمسش کرده باشد. چرا؟ چون نتوانسته خوب توصیفش کند؛ دقیقاً وقتی جایی شخصیتی را میبینم که خوب درنیامده، تصورم این است که خیالی است. دو شخصیت مهم در این فیلم هست. توافق ندارید روی اینکه پیرمرد خیلی خوب درآمده؟ خیلی واقعیتر و اثرگذارتر از شخصیت نظر است؛ یعنی آدم واقعاً وقتی پیرمرد را میبیند انگار لمس میکنید این آدمی را که به نوعی بیابانزدگی و نوعی خشکی عواطف رسیده؛ سکوت. واقعاً به دلیل بازی نیست، فقط بازی آقای قریبیان نیست؛ شخصیتش شخصیت زنده و گیرایی است؛ آدم باورش میشود که این آدم انگار وجود دارد؛ در حالی که نظر آن چیزی که باید باشد نمیشود. نظر بیشتر در دیالوگ است؛ آن آدم اتفاقاً ساکت است و شما حسش میکنید که گذشتهاش چیست، چرا به اینجا رسیده. از نظر روانکاوانه میتوانید تصمیم بگیرید که جفت این چیزها بهنوعی در مؤلف انگار وجود دارند؛ جفت این شخصیتها. بگذارید تئوریام را بسازم؛ لزومی ندارد برایش استدلال کنم؛ کافی است تئوریام را بسازم و شما ببینید که بهتر دارد توجیه میکند. بگذارید داستانی پشتپردهٔ این فیلم تعریف کنم بدون اینکه واقعاً متعهد باشم که دارم واقعیت را میگویم: فرض کنید مؤلف به معنای واقعی کلمه دچار یک ناکامی عشقی شد و وقتی دچار ناکامی عشقی شده، واقعاً در وجودش چیزی شبیه این شخصیت بیابانزدهٔ پیرمرد به وجود آمده؛ مثل اینکه در حدی تلخکام شده که دچار مثل یک ضربهٔ روحی، مثل یک ترومایی شده که عواطفش را تحت تأثیر قرار داده. مثل همهٔ آدمهایی که دچار ناکامی عشقی میشوند، دورهای مثل مارگزیدهای که مسموم شده، دچار شوکاند و آن را میگذرانند. میتواند این آدمی که دچار چنین شوکی شده در زندگیاش تبدیل شود به این پیرمرد و زندگیاش تا پایان عمر مختل شود، و میتواند از این حالت دربیاید.
مؤلف و خروج از ضربه
میتوانید این اثر را اینگونه نگاه کنید که انگار مؤلف دارد سعی میکند با این شخصیتِ نظر خودش را از این حالت دربیاورد. مثل این است که فکر کنید من دچار چنین ضربهٔ روحی شدم و حالا دارم سعی میکنم از این حالت دربیایم؛ پیش خودم مینشینم و فکر میکنم این حالت من چرا به وجود آمده؟ برای اینکه من خودخواهم؛ برای اینکه من حس مالکیت دارم؛ چرا اینقدر آزردم از اینکه آن مال من نیست و معشوق من را از من گرفتند؟ برای اینکه حس مالکیت دارم؛ اگر نداشتم اینقدر زجر نمیکشیدم. مثل این است که من شخصیتی تولید کنم که شخصیت ایدهآلی است که اگر من چنان بودم، نجات پیدا میکردم. بنابراین دیالوگ در فیلم انگار تبدیل میشود به دیالوگی درونی که من با خودم دارم؛ دارم به خودم میگویم چرا اینقدر عذاب میکشی؟ برای اینکه نقطهضعف را داری؛ سعی کن اینگونه نباشی؛ دارم به خودم امید میدهم که اگر عشقم فراتر از این چیزی که هست بود، پاکتر بود، اینقدر زجر نمیکشیدم و درمیآمدم از این حالت. بنابراین این پلات واقعاً تحقق یک آرزوست: کسی بیاید در این بیابان من را نجات بدهد. بگویید خودتان را جای مؤلف بگذارید: مؤلف در بیابان است، آن پیرمرد است و آرزو میکند که اینگونه نباشد، آنگونه باشد؛ و خودِ تولید این اثر هم بهطور واقعی یا غیرواقعی بهنوعی کمک میکند به این آدم که بهنوعی از آن بیابان دربیاید. من داستانی درست کردم و نمیخواهم بگویم واقعیت دارد؛ فقط دارم نزدیک میشوم به چیزی که میتواند واقعیت داشته باشد. میتوانید فرض کنید بیابانزدگی واقعی وجود ندارد؛ مثل اینکه آدمی در آستانهٔ این انتخاب قرار گرفته که تبدیل شود به موجودی که دیگر هیچوقت عاشق نشود و زندگیاش در حالت بحرانی بگذرد، و قبل از اینکه واقعاً بحران پیش بیاید، بالاخره دارد بین این دو ورژن زندگی انتخاب میکند: میتوانم مثل نظر باشم، میتوانم مثل پیرمرد باشم.
انتخاب شبیه نظر بودن
و انگار با این اثر دارد انتخاب میکند که مثل نظر باشد؛ مثل اینکه دارد به خودش تلقین میکند که این بهتر است، آن خوب نیست. حالا کمی واقعیتر فکر کنیم: چقدر متداول است؟ آن هم مخصوصاً در جمع آدمهای هنرمندی که معمولاً از عواطف شدیدی برخوردارند که دچار چنین ضربههای روانی شوند. اصلاً چیز خیلی متداولی است، فکر میکنم، در جاهایی مثل فرهنگ ما مخصوصاً بین آدمهایی که قریحهٔ هنری دارند؛ حساسترند، عواطف قویای دارند که عشقهای نوجوانی ناکام داشته باشند. عشقهای اول معمولاً میتواند خیلی خیلی شدید هم باشد. اصلاً لازم نیست تخیل کنید که این چقدر پیشرفته باشد؛ گاهی ممکن است در حد این باشد که کسی در نوجوانی دختری را دوست داشته باشد بدون اینکه حتی یک کلمه با او حرف زده باشد؛ در ایران از این چیزها خیلی زیاد است؛ آثار هنری و چیزهایی داریم که طرف در دوران دبیرستان عاشق دختری بوده که هیچوقت جرئت نکرده حتی برود به او بگوید به تو علاقهمندم، و بعداً میفهمد دختر شوهر کرده و دچار ضربهٔ روحی میشود که خیلی وقتها تا آخر عمر میماند؛ یعنی بعداً میرود ازدواج میکند ولی هیچوقت انگار جای خالی این عشق اولِ باشکوه پر نمیشود. چیزی که پشت این فیلم است همین است: نوعی بیان دراماتیک همان عشق بزرگ اولی که ناکام مانده. بهشدت روی این تأکید دارم که عشق نوجوانی است؛ برای همین است که این نظر ویژگیهای بچگانه دارد؛ مؤلف فکر کرده یا نکرده، واقعاً این عشق همان سنوسالی است که تقریباً نظر در فیلم دارد، شاید کمی هم پایینتر. برای همین است که عشق احتیاج به تأیید مثلاً پدر و مادر دارد؛ برای همین است که در فیلم خیلی معقول است که پدر و مادر گفتند نه، یا عرف قبول نکرد؛ برای اینکه آدمی که عاشق است مثل نوجوان ۱۴، ۱۵ سالهای است که اولین ماجرای عشقیاش را تجربه میکند؛ این عشق خیلی عشق بالغانهای نیست که طرف بخواهد خیلی روی آن بماند.
مخالفت خیالی پدر و مادر
میتوانید حتی چنین تفسیر کنید که اگر بخواهید ریشهٔ واقعی را پیدا کنید، ممکن است حتی هیچوقت به پدر و مادر ابراز نشده باشد؛ ولی فکر میکند اگر به پدر و مادر بگوید میگویند نه؛ فکر میکند اگر به پدر و مادر بگوید میگویند این دختر، مثلاً، بیبندوبار و فاسد است، نمیگذاریم با او ازدواج کنی؛ ممکن است حتی به دختر هم نگفته باشد. هزار ورژن میتوانید از واقعیتی که اتفاق افتاده درست کنید؛ ولی چیز مشترک این است که آن احساس عمیق پشت این فیلم بیانِ این عشقهای بزرگ تأثیرگذاری است که معمولاً عشقهای اولاند و در سنین پایین پیش میآیند؛ مخصوصاً میگویم در آدمهایی که هنرمندند و بهشدت عواطف دارند؛ اصلاً هنرمندان میگویند فرق اصلی مردهای هنرمند با مردهای غیرهنرمند این است که آنیماشان بهاصطلاح خیلی فعال است؛ آنیمای فعال یعنی آنیمای بزرگی دارند؛ خلاصه در همان ۱۳، ۱۴ سالگی جایی پروجکت میشود، وقتی هنوز وقت ازدواجکردنشان نیست. خیلی امیدی هم به اینکه این عواطف به جای خوبی برسند ممکن است وجود نداشته باشد. به هر حال ممکن است آدمی اینقدر این عشق برایش پررنگ شود که فاصله گرفتن از آن و شکستخوردن برایش یک ضربهٔ روحی بزرگ باشد که آثار خیلی عمیقی در روحش بگذارد و نزدیکش کند به این شخصیت اغراقشدهٔ پیرمرد؛ یعنی مثل اینکه این را در وجودش ببیند که انگار چیزی شده، وارد انگار بیابانی شده، در مخصوصاً شکست عشقی به معنای واقعی کلمه مثل مسمومشدن در اثر مارگزیدگی؛ اینگونه به چنین حدی از حالت بیمارگونه در زندگی خودش برسد. و این فیلم قرار است این آدم را از این حالت دربیاورد؛ ولی نه با تجربهٔ واقعی، با فکر کردن. تأکید من این است که علت اینکه فیلم اثر واقعی نمیگذارد این است — و حسم این نیست که وقتی فیلم را نگاه میکنم آن خیالی که در مورد نظر دارد خیلی به واقعیت نزدیک شده — مثل آرزو، مثل همان ساختن فیلم جیمز باند؛ به نظر من سنگینی همچنان به سمت پیرمرد است؛ واقعیتر و تجربهشدهتر انگار.
شکست عشقی سنین پایین
و حالا این نظر انگار قرار است درمان درد باشد ولی بیشتر حالت خیالی دارد. اگر فیلم درنمیآید، توجیه هم همین است: چون نظر تحقق پیدا نکرده. یعنی این فیلم نماد نوعی شکست عشقی در سنین پایین است. حالا همهچیز به نظر من شروعش بهنوعی توجیه میشود. یک توجیه پیچیده دارم که شک دارم بگویم؛ برای من واضح است چون بهاندازهٔ کافی متن روانکاوی در این زمینه وجود دارد؛ ولی میترسم اگر اولین برخورد شما با اینجور چیزها باشد، اینکه چرا آن مادر به او تهمت روسپیگری زد، یک پدیدهٔ خیلی طبیعی از جاهایی است که هست. در هر حال بگذرید. بگذارید سعی کنم بگویم چرا اینگونه که به فیلم نگاه میکنید توجیههای بهتری میدهد: این فیلم میخواهد قهرمان بسازد؛ چرا موفق نیست؟ چون قهرمان، تخیل است. بگذارید چند صحنهٔ این فیلم را نشان بدهم؛ یکیاش همان جایی است که گفتم میخواهم نشانتان بدهم. یکی دو بار فکر میکنم در همین جلسات اشاره کردم به مقالههایی که آقای ایرج کریمی در مجلهٔ فیلم مینوشت. خیلی دلم میخواهد روزی بنشینم و ببینم و بگویم چرا این کادر را رها کردی و برایش نمیکردی. او یک سری مقالههای تئوریک مینوشت؛ تئوریای داشت که میگفت در هر فیلمی صحنهای وجود دارد که مرکز جمعشدن معنای فیلم است — یادم نیست، کانون معنای فیلم به آن میگفت — و مثال میزد که مثلاً در فیلم مرد عوضی هیچکاک آن صحنه است که اگر آن را فیکس کنید و نشان بدهید، انگار همهٔ معنای فیلم آنجا متراکم شده؛ تراکم معنا در یک تصویر، به یک نمای خاص. آقای ایرج کریمی — نمیدانم هنوز معترض به این هست یا نه — ادامه نداد خیلی؛ یکی دو مقاله، فکر میکنم دو سه مقاله، نوشت در مجلهٔ فیلم و همان موقع هم خیلی خوشم آمد؛ مثالهای خیلی خوبی هم میزد.
فشار ناخودآگاه در تولید فیلم
حالا بیایید کمی یونگی نگاه کنیم. من میخواهم توجیه روانکاوانهٔ خوبی پیدا کنم و اتفاقاً خیلی وقتها همینگونه است؛ نه در مورد هر فیلمی، ولی خیلی از فیلمها اصلاً تحت فشار ناخودآگاه تولید میشوند؛ ناخودآگاه تصویر تولید میکند. یعنی خیلی وقتها فیلمها تصویرهای مرکزی دارند که اصلاً از نظر بهوجود آمدن ایدهٔ فیلم، اول آن تصویر به وجود آمده. بعداً در مورد آقای فرهادی در مورد درباره الی مصاحبهای هست که میگوید این تصویر مرکزی کجا است؛ وقتی آن مصاحبه را خواندم خیلی خوشحال شدم، چون اگر به من میگفتید تصویر اصلی درباره الی چیست، همین تصویر را نشان میدادم. خیلی مهم است که او میگوید اصلاً فیلم از اینجا آمد. یکی از راههای واقعاً عمیق شدن در فیلم این است که عمیقترین و پرمعناترین تصویرهای فیلم را برای خودتان گیر بیاورید؛ تصویرهایی که خودشان مستقل از ماجرا تأثیرگذارند. این تصویری که قبلاً نگه داشته بودم — فکر میکنم شاید تأثیرگذارترین لحظهٔ عاطفی فیلم و قویترین تصویر فیلم است — این آدم با سایهاش و پشتبهدوربینبودنش، این حرکتی که با دستش میکند؛ میتوانم آن را فیکس کنم و بگذارم بهعنوان پوستر فیلم. این تصاویر قویاند برای اینکه انگار تجربه شدهاند؛ از یک احساس عمیق درمیآیند. شما در مورد نظر تصویری دارید در این فیلم؛ امیدوارم موافقت کنید که این هم تصویر قدرتمندی در این فیلم است و حیف است که کمی کوتاه است: جایی که اولین بار پیرمرد او را از خودش میراند و این میرود و برمیگردد. تصویری در بیابان هست از شاید لحظهٔ قبل از این تصویر؛ شاید تصویر قشنگی است؛ این نوری که این آدم در آن است در بیابان، مستقل از خود فیلم، به نظر من تصویر خیلی بامعنا و جالبی است و ای کاش کمی طولانیتر هم بود؛ فقط همینگونه بهعنوان یک لحظهٔ دراماتیک در فیلم میآید: در این نوار نورانی که وسط بیابان، نزدیک غروب، به وجود آمده، یک لحظه مکس میکند و برمیگردد.
بیابان بهعنوان تصویر مرکزی
این حضور در بیابان شاید خیلی تصویر خوبی باشد برای اینکه محتوای فیلم خلاصه شود. محتوای اصلی این فیلم بیابانزدگی است؛ چون محتوای اصلی فیلم در مورد شکست عاشقانه و عوارضش است، این تصویر بهعنوان تصویر مرکزی در فیلم میتواند کار کند؛ مهم نیست قبلش چه اتفاقهایی افتاده و بعدش چه اتفاقی میافتد؛ این آدم دچار ناکامی عشقی شده و در بیابان تنها میبینید. تمثیل و تصویر قویای است برای بیان کردن این احساسی که واقعاً وجود دارد. در عین حال شاید با محتوای خودآگاه فیلم خیلی سازگار نباشد، برای اینکه نظر نباید خیلی بیابانزده باشد؛ ولی نظر بیابانزده است. نظر همان مارنیش میخورد در فیلم؛ برای اینکه در سطح نمادین و خودآگاهی که در فیلم وجود دارد خوب کار نمیکند. مثلاً اگر آن سطح نمادین را بپذیرید که بیابانزدگی و نیش خوردن از مار نماد ناکامی عشقی و گرفتار شدن در آن بحران است، من انتظار دارم که یا اصلاً نظر نیش نخورد، یا اولش بخورد نه آخرش؛ یعنی مثلاً پیرمرد نیش بخورد. من پیرمرد را در این فضای بیابانی ببینم، بیشتر با آن چیز خودآگاه منتقل میشوم. اینها در واقع آن سازهای مخالفی است که ناخودآگاه میزند و در دست خود کارگردان نیست. واقعیت این است که اگر نظر و پیرمرد هر دو جنبههای چیزی هستند که در مؤلف زندگی میکنند، هر دو بیابانزدهاند، هر دو گرفتار مارند. خودآگاه دارد سعی میکند در دیالوگها بگوید که نظر نجات پیدا کرده، ولی واقعیت اینگونه نیست؛ تأکید من روی این است که نظر بیش از اندازه غیرواقعی و غیرخیالی است — ببخشید، نه؛ خیالی است؛ یعنی موجود خیلی واقعی در وجود مؤلف نیست.
یکی از حاضران: به نظر میآید نظر بهنوعی در سرابی قرار دارد؛ من این تصویر را میبینم و احساس میکنم تنهایی در بیابان نمایش داده میشود؛ زیبایی خود آن نور هم جالب است؛ نمیدانم، من خیلی نمیخواهم واردش شوم؛ شاید بشود در موردش معنای روشن و جالب دیگری هم داشت.
اگر یونگی باشید، این تصویر را ببینید و از خودتان بپرسید اگر قرار است در آرکتایپهای موجود در وجود ما چیزی را نشان بدهد، به چه چیزی فکر میکنید؟ به یک شدو؛ به دلیل این سایهٔ پررنگی که دارد. معنایش این نیست که این حسِ مؤلف واقعاً از بین رفته؛ من حرفی که میزنم این است که این حس واقعاً از بین نرفته؛ دارد تلاش میشود از بین برود. فیلم از جایی به بعد بیحال است، برای اینکه نظر شخصیت زنده و جانداری نیست؛ این شخصیت واقعیتر است. فکر کنید شما جای مؤلفید و بالاخره بهنوعی از این حالت درآمدهاید، ولی این اتفاق واقعی برایتان نیفتاده؛ مثل اینکه با خودآگاهتان خودتان را از این بیابان بیرون کشیدهاید؛ انتظار دارید این شخصیت چه اتفاقی برایش بیفتد؟ انگار پرتاب میشود در ناخودآگاهتان. الان اگر از مؤلف بپرسید، احساسش دیگر نمیگوید من بیابانزدهام؛ فکر میکند نجات پیدا کرده، ولی واقعیت این است که این شخصیت در او انگار هنوز زنده است؛ اثر دارد به ما میگوید این پیرمرد از بیابان بیرون آمد، ولی واقعیت اینگونه نیست؛ مثل اینکه این میشود شدو؛ میرود در جاهای انکارشده؛ و بنابراین مناسب است که تصویری ببینید که بهشدت سایهٔ این پیرمرد در آن بهطور اغراقشدهای حاضر است. اینها نتیجهٔ تفکر خودآگاهانه نیست؛ ممکن است آن تصاویر نطفههایی باشند که اصلاً فیلم را به وجود میآورند و بعداً روی آنها درام شکل میگیرد و خودشان معنی خودشان را دارند.
یکی از حاضران: شخصیت پیرمرد.
بگذارید فرض کنید شما شهر زیبا را ندیده بودید؛ میتوانستم به شما بگویم این شخصیت در وجود این آدم نمیمیرد و این ادامه پیدا میکند؛ اگر این مرده بود، در شهر زیبا دوباره آن شخصیت پیرمرد را چهکار میکرد؟ یعنی من اصلاً بعداً، همینگونه که جلو برویم، همهٔ آثار فرهادی این حس را در خود دارند.
رها نشدن از تروما
اینجا فقط در این فیلم دارد تلاش میشود که از این ترومایی که پیش آمده رها شود، ولی نمیتواند بشود؛ خود این فیلم هم به نظر من همین را میگوید که رهایی واقعی اتفاق نیفتاده. خیالی وجود دارد، مثل آرزویی که وجود دارد: ای کاش اینگونه شود؛ ای کاش من مثل نظر باشم؛ اگر من مثل نظر باشم، آنوقت از بیابان نجات پیدا میکنم. و همین چیزی است که به نظر من این تلخکامیای است که هنوز در کار آقای فرهادی هست. مجموع کارهای آقای فرهادی را اگر در یک کلام توصیف کنید: تلخاند، بهطور وحشتناکی تلخ. از این دو فیلم آخرش؛ شاید رفت و آمد از همه تا حدی بهتر باشد، شاید، و شاید چهارشنبهسوری. مقداری بهتربودن چهارشنبهسوری را نسبت میدهم به اینکه به معنای واقعی کلمه آقای مانی حقیقی آنجا دخالت داشته و شاید تأسیس کرده. آقای فرهادی را ول کنید، همین میشود که این دو فیلم آخرش را میبینید که خیلی شخصیاند؛ تنهایی درست کرده و یکی از دیگری ترستر. سعی میکنم یک توصیف کلی بدهم که این فیلم چه چیزی را خلاصه دارد؛ یعنی آن تئوریای که میتوانیم بسازیم پشتش چیست. من هی تکرار میکنم و خسته نمیشوم؛ فکر میکنم شاید جا نیفتد: خیلی مهم نیست که این تئوریای که میسازم اتفاق افتاده باشد یا نه؛ بگویم چیزهایی که ممکن است حسهایش وجود داشته باشد ولی تحققش خیلی دور از ذهن ما باشد. اصلاً وقتی نقد روانکاوانه میکنیم برای ما مهم نیست که واقعاً در زندگی مؤلف چه اتفاقهایی افتاده؛ ممکن است من داستانی سر هم کنم برای اینکه زندگی مؤلف میتواند اینگونه باشد؛ شما بگویید این داستان کلاً غلط است، ولی من میگویم حسهایش درست است. ممکن است بگوییم — چیزی که فکر نمیکنیم — که آقای فرهادی در نوجوانی ازدواج کرده و زنش را از او گرفته؛ نه، ممکن است بگویم بله، عاشق دختری بوده ولی به او نرسیده؛ ممکن است بگویم عاشق دختری بوده و پدر و مادرش مخالفت کردهاند؛ شاید همین هم نباشد؛ ولی یک عشقی وجود دارد و نوعی حس اینکه پدر و مادر ممکن است مخالفت کنند لااقل وجود دارد. یا پدر و مادر هم ممکن است — مثل تعبیر رویا — پدر و مادر واقعی نباشند؛ نماد سنت باشند. مثل اینکه عشقی وجود دارد که هیچوقت هم بیان نشده، و شاید چرا بیان نشده؟ برای اینکه خلاف سنت است. آن موردی که برای عشق پیش آمده ممکن است از طبقهٔ دیگری باشد، از جنس دیگری؛ بالاخره این ترس وجود دارد که نمیشود به این عشق رسید. دفعهٔ قبل حرفی زدم و کمی سوءتفاهم ایجاد شد: وقتی میگویم در نقد روانکاوانه کاری به روانکاو و مؤلف نداریم، یعنی کنجکاوی ندارم که کدام اینها ورژنهای واقعیاند؛ من به همان مقدار کنجکاوم که به درد نقدم میخورد. میخواهم بگویم اینجا این فیلم چه چیزی را بیان میکند؟ عشق خیلی بزرگی که دچار ناکامی شده در حدی که چیزی شبیه تروما به وجود آمده؛ ممکن است مدتها طول کشیده باشد، شاید هم شدید بوده ولی کوتاهمدت، نمیدانم؛ از من بپرسید، حسم این است که خیلی طول کشیده. خیلی آدمها ممکن است اطراف ما پیدا شوند که چنین ویژگیهایی داشته باشند: پسرهایی که در سن نوجوانی عشق — به احتمال زیاد عشق اول، عشق دورهٔ نوجوانی — به دلیل ویژگیهایی که نظر دارد و به نظر من خیلیاش ناخودآگاه است و عمداً اضافه نشده، بهنوعی با سنت، با تمایل خانواده — مثلاً پدر و مادر مخالف بوده، هر چیزی — تبدیل به ناکامی بزرگی شده. من اینجا کروشهای دارم در مورد مادر که چیزی نمیگویم. نهایتاً مسئله این است که این آدم عاشق نتوانسته مقاومت کند، حالا در مقابل عوامل خارجی یا توهم اینکه مشکلات پیش میآید؛ مهم نیست چه اتفاقی میافتد؛ کوتاه آمده و احساس گناه میکند. در این فیلم حس بدهکاری وجود دارد نسبت به عشقی که از دست رفته؛ حالا شاید احساس گناه کمی اغراقآمیز باشد؛ حس اینکه بالاخره ظلمی انگار شده به آن دختری که رهایش کرده.
بیان شکست در مارگزیدگی
این شکست در این اثر به صورت همان بیابانزدگی و در محاصرهٔ مارها بودن و خطر مارگزیدگی و حتی مارگزیدگی واقعی در مورد پسر بیان میشود، و تأکید من این است که خیلی بیان عمیقی است؛ یعنی اگر کسی به من بگوید آقای فرهادی هیچ آشنایی با نمادهای رویا و دیدگاه یونگ ندارد، میگویم هیچ راهی نیست به غیر از اینکه این تجربه دربارهٔ آقای فرهادی خیلی عمیق است که این نمادها از درونش ظاهر شدهاند؛ یعنی این اتفاق من را مطمئن میکند که اینجاها تجربههای واقعی این آدم است، برای اینکه خیلی خوب به تصویر کشیده شدهاند، و آنجاهایی که تجربههای واقعی نیست میرود در دیالوگ. این یک چیز کلی است: جایی که حرف زده میشود از خودآگاهی میآید؛ جایی که درام و تصویرهای قوی به وجود میآید از اعماق وجود آدمها به وجود میآید. آنجاست که باید تئوریتان را روی آن بنا کنید که در اعماق وجود این آدمها چه میگذرد. اصلاً راحت نمیتوانم فیلمی مثال بزنم که این ترومای شکست عشقی به این خوبی تصویری شده باشد که در این فیلم هست؛ این من را به این سمت میبرد که یا شکست خیلی بزرگی است یا آقای فرهادی ناخودآگاه خیلی فعالی دارد که خوب نماد تولید میکند، حسهایش را تبدیل به نماد میکند؛ مثل شاید بعضی از کارهای دیگر که بعداً به آن میرسیم؛ ولی شاید نمادپردازی در هیچ اثری به این خوبی نیست در کارهای بعدی آقای فرهادی. حالا این شکست در این آدم شخصیت این آقا حیدر را به معنای واقعی کلمه به وجود آورده؛ یعنی مثل امکانی در مقابل آیندهٔ این آدم که بتواند تا ابد در بیابان سرگردان باشد. و این اثر زاییدهٔ میل به بیرون آمدن از این حالت است؛ یعنی از درون این آدم از خودآگاهیش شخصیتی مثل نظر ساخته میشود و این تفکر که اگر من حس مالکیت را کنار بگذارم نجات پیدا میکنم.
حلقه و حس بدهکاری
و قرار است ما در این فیلم این آرزو را بهنوعی تحققش را ببینیم که نظر میآید و این پیرمرد را از این وضعیت خلاص میکند. حالا چه میلهایی بهاصطلاح ارضا میشوند؟ یکی حس بدهکاری: بالاخره نظر به طور موجهی حلقه را از دستش درمیآورد؛ مثل اینکه مؤلف بالاخره باید از زیر این دین، از این اشتباه و کوتاهی که کرده، دربیاید. نظر یک انگشت خودش را میدهد، همان انگشتِ حلقه را، پولی را برمیدارد و در این صحنهٔ آخر فیلم که پول را میآورد برای دختر، انگار احساس میکنید که بسته است؛ مثل اینکه آن بدهی را که داشت بهنوعی پرداخت کرده. با این صحنههایی که میبینید، مثل اینکه با این عمل خودش نظر جایی میگوید: شما فکر نمیکنید اگر من این طلاق را بدهم بدبخت میشود؟ یعنی به همان راهی کشیده میشود که مادرش کشیده شد؛ دختری که ازدواج کرده و مثلاً در سن زیر ۲۰ سال طلاقش دادهاند، خیلی در معرض این خطر است. مثل اینکه آرزوی مؤلف تحقق پیدا میکند: اینگونه نشد؛ این پول را آورد، داد؛ حالا اشکالی ندارد انگشتم را از دست دادم، ولی این دختر پاک است، پاک مانده و نوعی مثلاً نگرانی وجود ندارد. آن میلی که اینگونه تحقق پیدا میکند، ارضا میشود: آن اتفاق بدی که ممکن بود، نیفتاده؛ من دیگر بدهکار نیستم؛ میتوانم بروم سراغ زندگی، از بیابان دربیایم. و غیر از ارضای این میل که از بیابان خلاص شود — که تم اصلی فیلم است — چیزی در این صحنه هست که میخواهم بهعنوان آخرین نکته رویش تأکید کنم، برای اینکه بعداً فکر میکنم در فیلمهای بعدی آقای فرهادی این مسئله مهم است: حس اعادهٔ حیثیتی در این صحنه وجود دارد؛ انگار اصرار دارد که همهتان اشتباه کردید؛ این دختر واقعاً پاک بود؛ این حس که آن کسی که من دوست داشتم موجود پاکی بود و همهتان دربارهاش بد قضاوت کردید؛ عجله کردید در قضاوت؛ من داشتم درست میگفتم.
بیزاری از اتهام ناروا
بهشدت روی این تأکید میشود: این همه پارچهٔ سفید، این همه سفیدی که در این صحنه وجود دارد، مثل رفع این اتهام است. حس عمیقی در آقای فرهادی وجود دارد: بیزاری از اتهام بیموردزدن به یک نفر؛ و فکر میکنم وجه مشترک همهٔ فیلمهایش است. اگر بخواهم چیزی بگویم که بهوضوح حسی است در همهٔ فیلمهای آقای فرهادی: شخصیتی در فیلم وجود دارد که شما یا کسی در فیلم او را به چیزی متهم میکند و بعد معلوم میشود دروغ بوده، اینگونه نبوده؛ اعادهٔ حیثیت در مقابل اتهامی که بیخود به کسی زده شده. این اتهام اینجا مثلاً اتهام ناپاکی از نظر جنسی است: معشوق من موجود پاکی بود و بیخود به او اتهام زدند. فقط این نکته را الان بگویم: هیچی در مورد کارهای بعدی آقای فرهادی نگفتهام؛ نظارهگر کردم که داریم فیلم اولی میبینیم و هنوز نمیدانیم بعداً چه اتفاقی میافتد. در رقص در غبار ما با آقای فرهادی یک طرف ماجراییم: میدانیم این دختر پاک است، میدانیم آدمها دارند اشتباه میکنند، و بنابراین ما را — حداقل تماشاگرها را — همراه خودش میداند و از فیلم بعدی دیگر اینگونه نیست؛ ما هم موجودات خبیثی هستیم که در آن اتهام شریک میشویم. چیزی اینجا وجود دارد که به نظر من شاید یکی از بدترین چیزهای کارهای فرهادی است و کارم را اذیت میکند: کاری میکند که ما هم به آن شخصیتی که نباید اتهام بزنیم، اتهام بزنیم و بعد معلوم شود اشتباه کردیم. در رقص در غبار این هنوز در حالت مقدماتی است؛ ما لااقل میدانیم — حسمان این است — که دختر پاک است، حسمان این است که حق با نظر است، آنها دارند اشتباه میکنند؛ کسانی هستند که اتهام را زدند و ما شریک نیستیم، ولی بعداً شریک جرم میشویم. مثل اینکه آقای فرهادی اینجا سر یک عدهای دارد فریاد میزند که همهتان اشتباه کردید، و بعداً این را سر همه فریاد میزند؛ همهتان، یعنی همهٔ شما که نشستهاید و این فیلم را نگاه میکنید، اشتباه کردید. این خیلی مهم است؛ حس ارضای میلی وجود دارد که از کسی که به او اتهام ناروایی زده شده اعادهٔ حیثیت کنید.
عقده ادیپ و انتقال عشق
فروید در مرکز تئوریش چیزی دارد به اسم عقدهٔ ادیپ؛ عقدهٔ ادیپی که بعضیها شاید با آن نحوهٔ روایتی که فروید میکند مشکل داشته باشند؛ یک نتیجهٔ عملیاش این است که مردها اصولاً یکی از بزرگترین چالشهای زندگیشان این است که چطور عشق خودشان را از مادر به زنی غیر از مادر انتقال بدهند، و این اتفاق بهنوعی بهتدریج میافتد. باید انتظار داشته باشید عشق دوران نوجوانی مخلوطی از عشق به مادر و معشوق باشد؛ این عشق خالص نیست. مثلاً پسر نوجوان ممکن است جذب زنی بشود که حالتهای مادرانه دارد؛ ممکن است سنش از خودش بیشتر باشد؛ خیلی طبیعی است که پسرها در سنهای کم به دخترهای بزرگتر از خودشان علاقهمند شوند، چون انگار هنوز حس عاشقانهشان چیزی بینابینِ حس نسبت به مادر و حس نسبت به معشوق است. از سنی وقتی مردی به بلوغ میرسد، اگر بتواند عقدهٔ ادیپش را حل کند و آدم سالمی باشد، عشق خالص نسبت به زنی، بدون توقعِ داشتن فانکشن مثلاً مادرانه، را تجربه میکند. همین الان مشکلات خیلی از ازدواجهای مردها همین است: نسبت به همسرشان توقعهایی دارند که نقش مادر برایشان بازی کند. یک بار در تلویزیون، از این برنامههایی که در مورد مشکلات ازدواج است، با پسری که زن و مردی با هم مشکل داشتند مصاحبه میکرد؛ با پسر که مصاحبه میکرد میگفت بله، من انتظار دارم این مثل مادرم باشد؛ خیلی رسماً میگفت من انتظار دارم وقتی میآیم خانه این، همان کارهایی که مادرم برایم میکرد، برایم بکند؛ و خیلی رسماً، ۹۹ درصدش هنوز در همان حالت کودکانهٔ عشق به مادر مانده بود. کتابی هست — قبلاً هم چند بار معرفیاش کردهام — کتاب روانکاوی فرویدی «کمپانی» مال ایستو، به اسم «ناخودآگاه»، که نشر مرکز چاپ کرده.
کتاب ناخودآگاه و اختلال رابطه
آن در جایی اصلاً در مورد همین مسئله صحبت میکند. یکی از اختلالهای رابطهٔ بین مرد و زن این است که وقتی مرد نتوانسته این مشکل خودش را حل کند؛ یعنی هنوز سهمی از مادر در عشقش میماند و در واقع آنیماش هنوز — کمی دارم از واژگان یونگی استفاده میکنم، با اینکه چیزی که میگویم بیشتر فرویدی است ولی میشود این را در واژگان یونگی هم گفت — آنیما اول پروجکت میشود روی مادر، بعد قرار است پروجکت شود روی زنی غیر از مادر با ویژگیهایی غیر از ویژگیهای مادرانه؛ آنیمایی که مخلوط اینهاست پروجکت میشود روی چیزی که قرار است هم مادر باشد هم همسر. یکی از مشکلات مردها وقتی چنین نقصی دارند این است که رابطهٔ جنسی با همسرشان برایشان رابطهٔ مطبوعی نیست؛ همراه با حس گناه است، برای اینکه هنوز سهمی از مادر آنجا وجود دارد؛ مثل اینکه آن چیز پیش میآید، تمایل به زنای با محرم پیش میآید. فیلمی بود — یادم نیست به چه مناسبتی و کجا — Woody Allen دارد که شخصیت رفته پیش دکتر و میگوید: دکتر، مشکل من این است که به تمام زنهایی که میبینم میل دارم با آنها رابطهٔ جنسی داشته باشم، به غیر از همسرم؛ میگوید در اتوبوس که زنها را میبینم بهشدت تمایل دارم. این تمایل مرضی است که نتیجهٔ حلنشدن عقدهٔ ادیپ است؛ بنابراین نوعی تمایل جنسی، زمانی که هنوز آنیما رشد نکرده و عقدهٔ ادیپ حل نشده، حس گناه در آن وجود دارد. فکر میکنم عشق نوجوانی معمولاً این ویژگیها را در خود دارد؛ یعنی تمایل همراه با حس گناه هست، برای اینکه هنوز آنجا مادر وجود دارد. این تفکیکشدن معشوق به دختر-مادر، این چیزی که اینجا وجود دارد، مثل این است که عشقی وجود دارد و آنجا دو موجود هستند: یک دختر، یک مادر، که علت جدایی وجود آن مادر است.
اینورژن و حس گناه
یک پدیده وجود دارد — چیزی که شک داشتم بگویم، برای اینکه فکر میکنم تا حالا در موردش صحبت نشده — به آن میگویند اینورژن: من وقتی احساس گناه دارم، نمیگویم احساس گناه مال من است؛ میگویم او گناهکار است. مطمئن بودم در این جلسات هیچوقت این را نگفتهام؛ فکر کردم چیزی تازه بگویم، انگار دوست دارم از چیزهایی که قبلاً گفتهام استفاده کنم. اینورژن یعنی مثلاً من از کسی بدم میآید ولی در من تبدیل میشود به اینکه او از من بدش میآید. مادر مثلاً اینورژنی خیلی خیلی متداول است: بچهها به پدر و مادرشان وابستهاند ولی اگر ازشان بپرسی میگویند پدر و مادر من خیلی وابسته است؛ نمیتواند از پدر و مادرش جدا شود ولی از او بپرسی میگوید اگر من بروم اینها ناراحت میشوند. بنابراین اگر بخواهم بگویم این حس وجود روستایی در نزدیکی معشوق میتواند بیان نوعی پیچیدگی از حس گناهکاری در عشق نوجوانی باشد، میتواند چنین باشد؛ قرار نیست انتظار داشته باشید توجیهی خیلی بدیهی و ساده داشته باشد. چیزی به این عجیبوغریبی که رابطهٔ عشقی دچار اختلال میشود برای اینکه مادر — نمیدانم — دختر روستایی است، معلوم است اینجا اگر بخواهیم برگردانیمش به یک پدیدهٔ روانی، پدیدهٔ پیچیدهای است؛ یعنی یک عقدهٔ ادیپ همراه با اینورژن.
نگاه به شهر زیبا
فکر میکنم همین نکتهای که یکی در کلاس گفت نکتهٔ مهمی است؛ اگر این فیلم را فهمیده باشید، کمی شاید کمک کند: شهر زیبا پیچیدهترین کار آقای فرهادی از نظر دراماتیک است؛ اول تا آخرش بهنوعی مثل همان چیزی که الان توضیح دادم، اصلاً پیچیده است؛ اگر فیلم را ندیدهاید ببینید. رقص در غبار خیلی فیلم سادهتری است تا مثلاً شهر زیبا با آن نقطهعطفها و پیچیدگیهایی که در جریان ماجرای فیلم اصلاً پیش میآید؛ البته بهجز شخصیتهایشان.