این جلسه با مقایسهٔ شهر زیبا و رقص در غبار و با توضیح هدف جلسات آغاز میشود و حدود نقد روانکاوانه و نسبتش با زندگی مؤلف را روشن میکند. سپس خلاصهٔ فیلم و تئوریهای خودآگاهانه دربارهٔ آن میآید. بعد تحلیل در لایهٔ ناخودآگاه با مفاهیم یونگی دنبال میشود و در پایان ساختار فیلم و منابعی معرفی میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
شهر زیبا و چارچوب نظری
بهوضوح شهر زیبا فیلم پیچیدهتری نسبت به رقص در غبار است. رقص در غبار خیلی فیلم جمعوجورتر، ساکتتر، آرامتری بود؛ تعداد شخصیتهایش کمتر بود و خیلی هم خطِ بهاصطلاح قصهاش چیز روشن و واضحی بود که بخش عمدهای از فیلم را میپوشاند. این فیلم کمی از جاهایی درهمبرهمتر است، ولی قطعاً بهعنوان یک فیلم سینمایی فیلم بهتری است. هدف اصلی جلسات این است که همان تئوریهایی که خواندهایم تکرار شود؛ بنابراین هر جا احساس کنم نکتهای پیش آمده که میتوانم چیزی را یادآوری کنم یا بگویم، آن را در اولویت قرار میدهم.
جلسهٔ قبل گفتم و الان هم تکرار میکنم: من کلاً در این جلساتی که در مورد فیلمها یا در مورد مثلاً آثار هنری — مخصوصاً روایتها، حالا به صورت داستان باشد یا فیلم — صحبت میکنم، هدف شخصی خودم این است که نزدیک شوم به پیدا کردن چارچوبهای مشخصی برای نقد روانکاوانه؛ یعنی کلیتش چیست، به کجا میخواهیم برسیم، متدش چیست، مثلاً از کجا شروع کنیم. واقعیت این است که من شخصاً نه جایی دیدم و نه خودم چارچوبهای خیلی منظم و مشخصی دارم؛ نکتهٔ جالب برای خودم این است که هی در مورد فیلمهای مختلف تکرار شود تا برسیم به حالتی که — نه یک متد خیلی روشن که بتوان مثلاً گامبهگام بیانش کرد — ولی بالاخره راهی کلی برای نزدیک شدن به یک اثر هنری پیدا کرده باشیم. نکتهٔ خیلی مهم دیگر، که رویش خیلی اصرار دارم: نقد روانکاوانه اگر فقط یک موردش را بشنوید به نظرتان میآید خیلی حرفها دلبهخواه زده میشود و اصلاً نظم مشخصی ندارد؛ ولی اگر ۱۰۰ نقد روانکاوانه را کنار هم ببینید متوجه میشوید دلبهخواه نیست؛ یعنی همیشه تقریباً کار مشخصی داریم میکنیم و محدودیتهایی داریم؛ اینگونه نیست که مثلاً هر چیزی را به معنای نمادین بگیریم.
اولویت بخش تئوریک
این بخشهای تئوریک — پیدا کردن این چارچوب — برای من اولویت دارد؛ مثلاً سینمای فرهادی بهانه است؛ بنابراین هرچقدر که شد به بحث تئوریک میپردازم. نکتهٔ دوم که خیلی مهم است: معمولاً سوءتفاهمی پیش میآید وقتی دربارهٔ چیزی صحبت میکنم. این سوءتفاهم این است که مثلاً اگر دربارهٔ Freud درس میدهم، به نظر میآید هر چه میگویم قبول دارم و کسی غیر از Freud در دنیا وجود ندارد؛ هر چه هست اول و آخرش Freud. دربارهٔ همین که حرف میزنم همین شبهه پیش میآید که صددرصد طرفدار مثلاً Jung هستم، و الان هم فکر میکنم ممکن است همین شبهه دربارهٔ این جلسات پیش بیاید. من همیشه بهشدت بهاصطلاح با مسئولیت محدود صحبت میکنم؛ الان دارم سعی میکنم بگویم اگر تئوریهای Freud و Jung درست باشند، نقد روانکاوانهٔ این آثار چی میشود. درستیا غلطبودن چیز دیگری است؛ ممکن است کسی بگوید درستاند، غلطاند، به حقیقت نزدیکاند یا دور؛ اینکه همهچیز نیستند واضح است. یعنی قطعاً در مورد این فیلمها از دیدگاههای دیگر هم میشود حرفهای خیلی جالبی زد؛ من کاری با آن ندارم و هدفم این نیست که حرف آخر را در مورد مثلاً آثار آقای فرهادی بزنم؛ هدفم این است که بگویم با تئوری Freud و Jung، با روانکاوی که در آن جایی یاد گرفتهایم، Lacan را هم بگذاریم کنار، چه چیزهایی میشود گفت؛ و امیدوارم این چیزهایی که میگویم به اندازهٔ کافی باارزش باشند.
وگرنه نقد روانکاوانه یک نوع نقدی است در جغرافیایی از نقدهایی که وجود دارد. مثلاً کتاب نظریهٔ ادبی بردارید: یک سری رویکردهای سنتی وجود دارد، نقد ساختارگرا هست، پساساختارگرا هست، نمیدانم نقدهای فمینیستی هست، نقد مارکسیستی هست. در ایران هم فکر میکنم اصولاً نقدهایی که مایههای مارکسیستی دارند کلاً مد بودند و هنوز هم در فضای مثلاً جامعهٔ منتقدین ایران کمی بیش از اندازه از این حرفها زده میشود؛ مثلاً به راحتی میگویند فیلم شهر زیبا یک فیلم اجتماعی است. نقد مارکسیستی این است که اثر هنری را به شرایط اجتماعی برمیگرداند. خیلی واضح است که هنرمند و بنابراین آثار هنری بهشدت تحت تأثیر شرایط اجتماعی خاص هستند؛ مثلاً یک نقد مارکسیستی به شما توضیح میدهد که در دوران مثلاً قرن هجدهم چرا چنین رمانها و مکتبهایی به وجود آمد. در ایران هم فکر میکنم اصولاً سابقهٔ فرهنگی چپ وجود داشته و هنوز هم شاید بار اجتماعیفرضکردن و اجتماعینقدکردن آثار هنری کمی بیشتر از حد معمول باشد. به هر حال ما کاری به انواع اقسام حرفهایی که میشود زد نداریم؛ من کاری به این ندارم که مثلاً شرایط اجتماعیای که رقص در غبار و شهر زیبا در آن به وجود آمده چیست.
آثار فرهادی در کنار هم
یک نفر میتواند آثار آقای فرهادی را در کنار هم نقد کند و نقدشان را به تحولاتی که در دههٔ ۸۰ اتفاق افتاده بدهد؛ میدانید در دههٔ ۸۰ تحولات زیادی اتفاق افتاده؛ جامعهٔ ایران دگرگونیهای بزرگ اجتماعی داشته و ممکن است خیلی خوب بتوانید بگویید اینها در آثار مثلاً هنرمندان دههٔ ۸۰ بازتابهایی داشته؛ هزار جور حرف میشود زد. من نقد روانکاوانه میکنم با محدودیت به Freud و Jung؛ بنابراین همهچیز را نمیگویم. حالا کمی میخواهم کاری که انجام میدهم این باشد: در مورد رقص در غبار حرفهای تئوریکی که میشود مثال پیدا کرد و یکی دو نکتهاش را بگویم که به نظرم خوب است. گاهی چیزهای کلی میگویم و بعد احساس میکنم شاید هیچ مثالی نزدهام که منظورم را روشن کند؛ از هر کدام از این فیلمها که نگاه کنید، اگر بشود مسئلهای را با مثال خوبی از یکی از این اثرها روشن کرد، سعی میکنم انجام بدهم. خلاصهای تکرار کنم، هرچند خلاصهکردن حرفهای جلسهٔ قبل اذیت میکند ولی اشکالی ندارد: خیلی خلاصه، به چی رسیدیم در مورد رقص در غبار؟ رقص در غبار نوعی بیانِ رنجی است که از ناکامی در عشق به وجود میآید، و دو شخصیت در آنجا هستند که یکی توانسته این ناکامی و این رنج را پشت سر بگذارد و یکی نتوانسته؛ و آن نفر اول چون خودخواهی ندارد و حس مالکیت ندارد میتواند از این رنج رها شود، و آن نفر دوم را هم همینگونه تحت تأثیر قرار میدهد و مثل پادزهر برایش عمل میکند. این ایدهٔ کلی رقص در غبار بود و آن بخشی بود که بهاصطلاح خودآگاهانه انگار بیان میشد. سعی کردم بگویم اولاً عشقی که اینجا توصیف میشود — نگوییم کودکانه — نوعی عشق نوجوانانه است، و آن شخصیتی هم که بهعنوان تولیدکنندهٔ پادزهر در فیلم ارائه میشود بیشتر حاصل تفکر و تخیل است نه حاصل تجربهٔ واقعی؛ یعنی اینگونه نیست که مؤلف واقعاً توانسته باشد با همان راهحلی که در فیلم ارائه میدهد این ناکامی را پشت سر گذاشته باشد. سعی کردم دلیل بیاورم که چرا؛ مثلاً نکتهٔ خیلی مهم این است که شما همهٔ آن راهحل را فقط در کلام، در دیالوگ میشنوید، در حالی که توصیف خیلی عمیق و جالبی از ناکامی و رنج در این فیلم وجود دارد. انگار آن قسمتش واقعی است، عمیقاً تجربه شده، در حالی که این بخش به نظر میآید بخشِ تجربهشدهای نیست بلکه نوعی حالت خیالپردازی دارد و مثل آرزو میماند. در واقع فیلم رقص در غبار اینگونه است: انگار کسی که دچار ناکامی و رنج شده دارد بهطور با خیالپردازی سعی میکند خودش را آرام کند؛ مثل اینکه آرزو میکند «ای کاش اینگونه بود» و اگر اینگونه باشد مشکلش حل میشود.
چیزهای دیگری هم هست که در ادامه چون هی برمیگردیم. کاری که در این جلسات میکنم این است: وقتی دربارهٔ رقص در غبار صحبت میکنم تا حد امکان کاری به فیلمهای بعدی نمیگیرم؛ ولی الان که دربارهٔ شهر زیبا صحبت میکنیم هرچقدر بخواهیم از رقص در غبار کمک میگیریم؛ فکر میکنیم که داریم به ترتیب این اثرها تولید میشوند و ما هم دربارهٔشان بحث میکنیم؛ فکر میکنم این تجربه بهتر است تا اینکه مثلاً پنجتا را تو در تو هر چه دلمان میخواهد. جلسهٔ قبل که داشتم استدلال میکردم که این راهحل خیالپردازانه است، واقعی نیست، و آن شخصیت حیدر واقعاً متحولشدنش واقعی نیست، یکی اشاره کرد که دلیل خیلی خوب این است که در شهر زیبا آن شخصیت دوباره دارد تکرار میشود. میشود اینگونه استدلال کرد؛ و بهوضوح شهر زیبا اثباتِ خیلی محکمی است که آن شخصیت متحول نشد؛ شخصیت از بین نرفته، از بیابان درنیامده، هنوز در بیابان زندگی میکند؛ آن روایت رقص در غبار آخرش واقعی نیست. حالا نکتهٔ تئوریکی که خیلی وقت است میگویم: شما کلاً در آثار هنری، حداقل سه لایهٔ متمایز وقتی یونگیروانکاوانه نگاه میکنید دارید: یک لایهٔ خودآگاه، یک لایهٔ ناخودآگاه جمعی، یک لایهٔ ناخودآگاه شخصی؛ و این لایههای ناخودآگاه و خودآگاه ممکن است بهنوعی بهاصطلاح سازِ مخالف هم بزنند؛ یعنی خودآگاه چیزی میخواهد بگوید ولی چیزی که ناخودآگاه بیان میشود بهنوعی ضد آن انگار عمل میکند. مثال خیلی خوبش در همین فیلم رقص در غبار این است: یک بیان خودآگاهانه دارید که واضح است مؤلف چه میخواهد بگوید و اینجا نظر بهنوعی حالت قهرمانی و وارستگی دارد که حس مالکیت ندارد و توانسته آن رنجِ ناکامی را نهتنها در خودش از بین ببرد، برای دیگران هم پادزهر تولید کرده. این چیزی است که خودآگاه نمیخواهد گفته شود. گفتم که دلیلی ندارد فرض کنیم این تمثیلهای بیابان و مارگزیدگی که تمثیلهای خیلی خوبی برای ناکامی در عشقاند — شاید بهترین نمادهای ناکامی در عشق باشند، هم حضور در بیابان هم مارگزیدگی — مؤلف آنها را خودآگاهانه انتخاب کرده؛ حتی اگر رفتن سمت این نمادها خودآگاهانه بوده باشد، بالاخره آن سطح نمادینی که در این فیلم به وجود آمده توسط ناخودآگاه کنترل میشود؛ یعنی کنترل از کنترل مؤلف خارج است.
مارگزیدگی و نیت مؤلف
چرا؟ چون اگر کنترلشده بود، نباید انتظار داشته باشید که در پایان فیلم نظر توسط مار گزیده نشود؛ یعنی این کاملاً مخالف با نیت مؤلف است، این اتفاقی که اینجا میافتد. مارگزیدگی از نظر نمادین دقیقاً همان است: بهاصطلاح حسِ از دست دادنِ آن آنیمایی که پروجکت شده؛ پروجکشن از بین میرود و این نیروها انگار بهنوعی معطل میمانند و حالت ناکامی و گزیدگی پیدا میکنند. اگر قرار است نظر آدمی باشد که زهر را چشیده و بعد پادزهر تولید میکند و بلکه دیگری را هم نجات میدهد، در سطح نمادین اتفاقاً برعکسش میافتد: اوست که توسط مار گزیده میشود، نه آن کسی که مارگیر است و در مارگیری هم انگار موفق است. اگر لایهٔ خودآگاه را نگاه نکنید، آن چیزی که در سطح ناخودآگاه در بیابان واقعاً اتفاق میافتد و ما میبینیم با آن متناسب نیست؛ یعنی اگر نمادها را تعبیر کنید، به چیزی مخالف آنچه قرار بوده گفته شود میرسید؛ و دقیقاً چیز درستی است. میخواهم بگویم این خودش تأیید خیلی خوبی است که آن نظر و آن حالت بهاصطلاح پادزهرتولیدکردن کاملاً خیالپردازانه است، واقعی نیست؛ اگر واقعی بود و چیزی تجربهشده بود، آنوقت این اتفاقها نباید میافتاد. حسم این است که خودِ آن ناکامی بهشدت تجربه شده است؛ برای همین اتوماتیک نمادهای خیلی خوبی برای بیان آن رنج و ناکامی تولید شده: حضور در بیابان، در محاصرهٔ مارها بودن؛ اینها همه از نظر نمادین خیلی درستاند و نشان میدهد از یک احساس خیلی عمیق و واقعی میآیند. ولی وقایعی که آنجا اتفاق میافتد خلاف آن چیزی است که انگار باید، اگر واقعاً مؤلف بهطور عمیق توانسته بود ناکامی را در خودش جبران کند و به یک حس عمیق مثلاً عشق بدون مالکیت دست پیدا کند، در همان سطح نمادین بهخوبی پیش میرفت؛ و حالا که پیش نمیرود نشان میدهد آن حرفهایم را تأیید میکند که این بخشها بهنوعی حالت خیالپردازی و تفکر دارد و در سطح خودآگاه اتفاق میافتد. این مثال خیلی خوبی است که جاهایی لایههای بهاصطلاح نمادین اثر با لایههای خودآگاه مخالفت میکنند؛ آنها دارند واقعیت را بیان میکنند و لایهٔ خودآگاه بهنوعی تحریف شده است؛ به دلخواه دارد چیزی را پیش میبرد که درست نیست. این یک مثال خوب از تعارض بین لایههای خودآگاه و ناخودآگاه یک اثر بود.
طلاق و توجیه روایی
یکی دیگر برای من خیلی مهم است: آخرین چیزی که جلسهٔ قبل در موردش صحبت کردیم این بود که یکی از معماهای فیلم رقص در غبار این است که چرا آن مسئلهٔ جدایی از معشوق اینگونه اتفاق میافتد؛ اینکه تهمت مثلاً روسپیگری مادر وجود دارد خیلی چیز عجیبی است؛ سعی کردم بگویم هزار جور ورژن دیگر میشد؛ اگر آن لایهٔ خودآگاه را در نظر بگیرید، چقدر چیزهای بهتری میشد دلیل طلاق و جدایی باشد تا این اتفاقی که میافتد که نه واقعگرایانه است — و من در آخر گفتم که نمیخواهم زیاد وارد این بحث شوم، چون پرسیدید گفتم یکی از توجیههایش میتواند این باشد که در عشق نوجوانانه و نابالغ هنوز، چون مرد هم با معشوق طرف است هم با مادر — یعنی این پروجکشن هنوز این دو از هم تفکیک نشدهاند — خودبهخود نوعی حس گناه در رابطه با معشوق وجود دارد، برای اینکه چیزی از مادر هم انگار آنجا هست؛ و این میتواند با استفاده از این ورژن تبدیل شود به اینکه بهجای اینکه من آن حس را در خودم ببینم — انگار یک احساس گناهی وجود دارد — بهجای اینکه بگویم مشکل از درون من است، بگویم انگار آنجا واقعاً یک مادرِ گناهکار وجود دارد. حالا میخواهم بگویم چرا این حرف را زدم و چقدر حرفهای دیگر میشد زد. دو نکته اینجا وجود دارد که به نظرم مهم است. مشکل توجیه این مسئله چیست؟ اگر از ناخودآگاهی بحث نکنید و فرض کنید مؤلفی هست که غرض کرده فیلمی بسازد در مورد اینکه پادزهرِ مثلاً ناکامی در عشق چیست و چگونه میشود تولیدش کرد و نظر شخصیتی است که این کار را نمایش میدهد، اینگونه فکر میکنید؛ یعنی آدمی که اینگونه اثر هنری را نقد میکند که انگار همهٔ اجزا را مؤلف چیده تا به نتیجهای برسد، هیچوقت اینگونه نیست؛ یک درصد بزرگی از آثار هنری همیشه از ناخودآگاه میآید. اگر کسی این را فکر نکند و فکر کند اینها همه توسط مؤلف فیکس شده، آنوقت هیچ توجیه معقولی برای اینکه مثلاً مادر معشوق روسپیگری میکند و این عامل جدایی است در این فیلم پیدا نمیشود؛ اینکه چرا این ارجحیت پیدا کرده و اینگونه جدایی اتفاق میافتد. ولی به محض اینکه به نقد حالت بهاصطلاح روانکاوانه بدهید — یعنی سعی کنید روایت را برگردانید به درون مؤلف، به لایههای ناخودآگاه مؤلف — آنوقت امکانات جدیدی پیدا میکنید؛ تأکید من این است که اصولاً نوعی امکان جدید پیدا میکنید برای توجیه بعضی از چیزهایی که در اثر میبینید؛ یعنی امکاناتتان اضافه میشود، چیزی از دست نمیدهید. تا جایی میتوانم بگویم اینها بخشهای خودآگاه است، هرچه با خودآگاه توجیه نمیشود را برمیگردانم به حسهای ناخودآگاه در درون مؤلف. اینجا هم حسنی وجود دارد هم خطری؛ بگذارید همین بحث را کمی باز کنم تا معلوم شود خطرش چیست. امکانی که پیدا کردیم این است که میتوانم اتفاقهایی را که در روایت میافتد و شخصیتهایی را که وجود دارند با چیزی در گذشتهٔ مثلاً مؤلف توجیه کنم.
خاطرههای کودکی و خطر تقلیل
بگویم مؤلف خودش هم نمیداند ولی روایتش به این دلیل اینگونه پیشرفته که به خاطرهای در کودکی، به تجربهای در نوجوانی خودش برمیگردد. خطر این است که این برگرداندن میتواند خیلی بیمارگونه باشد. مثلاً یک توجیه بگویم، توجیهی ظاهراً روانکاوانه که از این امکانات جدید استفاده میکند: بگویم چرا چنین واقعهای اینگونه روایت میشود؟ میتوانم بگویم مؤلف اثر در دوران نوجوانی عاشق دختری شده بود که مادرش همین شغل روسپیگری را داشت و واقعاً خانوادهاش با ازدواج موافق نبود و نتیجهاش این شد که دچار حزن و ناکامی شد و این فیلم از اینجا میآید. ببینید؛ چون من امکانی باز کردهام که وقایع را — غیر از ذهنیت خودآگاه — بتوانم به اتفاقاتی در زندگی مؤلف برگردانم، ممکن است کسی چنین روایت جعلیِ سردستی بگوید: هر چه در فیلم ببیند بگوید این در زندگیاش اتفاق افتاده بود و او این را تبدیل به این روایت کرده؛ «این برمیگردد به اینکه واقعاً کسی را دوست داشت، رفت به مادرش گفت، مادرش گفت ما تحقیق کردیم مادرِ بدی دارد، نگذاشتند با او ازدواج کند؛ این کلید چیز خورد، روایت رقص در غبار خورد». بیمارگونهبودنش معلوم است و اینجور چیزها معمولاً همینگونه است. نکتهٔ دوم هم این است که اینگونه حرفزدن خلاف آن نیت اصلی نقد روانکاوانه است؛ اولاً خیلی کار را سطحی میکند و بعد من سعی میکنم بگویم این حرفها چرا — نه اینکه ضرورت ندارد — درست نیست. حرفی که زدم اگر بهنوعی از یک طرف اکستریم باشد — اینکه عین همان واقعه را فکر کنم در زندگی مؤلف اتفاق افتاده؛ هر جایی هر مشکلی در یک اثر پیدا کردم بگویم بله، این مؤلف در بچگیاش چنین اتفاقی برایش افتاده — آن چیزی که من گفتم بهنوعی اکستریمِ آنورش است که به هیچ چیزِ زندگی مؤلف برنمیگردد؛ یک چیز کلی دربارهٔ انسان. فقط از این استفاده میکنم که به نظر میآید اینجا عشقی که دچار ناکامی شده یک عشق نوجوانانه است؛ بنابراین بنا به یک تئوری میتواند تبدیل شود به چنین تخیلاتی در مورد مثلاً مادر معشوق. بین این دو اکستریم میتوانید مدلهای زیادی برای خودتان درست کنید؛ مثلاً کسی میتواند بگوید آنچه در زندگی مؤلف هست این است که مؤلف دختری را دوست داشته — بگذارید مدلی درست کنم — مؤلف در یک خانوادهٔ سنتی است، معشوق در یک خانوادهٔ مثلاً مدرن؛ حس خانوادهٔ سنتی نسبت به کل فضای جامعهٔ مدرن این است که اینها همه زنهایشان مثلاً روسپیاند؛ بنابراین کسی دختری را از قشری دیگر دوست دارد و جامعهٔ سنتی در مقابل این عشق ایستاده و تهمتی که وجود دارد چیزی شبیه روسپیگری است. چنین واقعهای در زندگی مؤلف چنین تجربهای هست و به این شکل روایت شده.
تهمت، پاکی و دوگانگی روایت
حالا مثلاً مؤلف از یک طرف میخواهد بگوید این تهمت دروغ است، بنابراین دختر کاملاً پاک است؛ از یک طرف هم چیزهایی هم بوده است؛ یعنی این حرفهایی که زده میشد — مثلاً فرض کنید یک خانوادهٔ خیلی سنتی ممکن است خانوادهای را که در آن حجاب رعایت نمیشود کاملاً همینگونه ببیند؛ زنی که حجاب را رعایت نمیکند در حدی است که مثلاً از نظر اخلاقی منحله است. بنابراین میتوانم بگویم چیزی که اینجا روایت میشود واقعیتش در زندگی مؤلف چنین اتفاق افتاده. کمی آنورترش بگویید که نه، اصلاً چنین نیست؛ کسی با دختری رابطهای برقرار کرده که مثلاً کمی از حد گذشته، مثلاً فرض کنید گناهی هم در یک سطح اتفاق افتاده. وقتی کسی اعتقادات مذهبی خودش را دارد، احساس دوگانهای نسبت به این معشوق پیدا میکند: از آن جهت که گناهی اتفاق افتاده «این روسپی است»، از طرفی هم «معشوق است». مؤلف این دو را تفکیک کرده که بگوید نه، این خیلی دختر خوبی بود؛ مادرش مثلاً رفته در شخصیت دیگری. چند مدل میشود ساخت؛ همینجوری فکر کنید برای خودتان قصهسازی. نکتهای که میخواهم بگویم این است که هیچکدام این مدلها به من ربطی ندارد. میخواهم این نکته را توضیح بدهم. یک بار در کلاس، جلسهٔ اول این سری جدید گفتم و کمی بحث شد که یعنی چی که من میگویم هدف نقد روانکاوانه فهمیدن چیزی در مورد مؤلف و زندگی مؤلف نیست؛ خارج از موضوع است؛ ما نمیخواهیم روانکاوی مؤلف را دربیاوریم؛ نقد روانکاوانه دربارهٔ اثر بحث میکند. الان جای خوبی است که این را توضیح دهم. برای اینکه نقد روانکاوانهٔ خودم را انجام بدهم هیچ احتیاجی ندارم بگویم کدام یکی از اینها درست است، برای کدام مؤلف اتفاق افتاده. لایهای از زندگی مؤلف را در نظر بگیرید؛ وقایعش را. این زندگی مؤلف هر چه بوده، احساساتی تولید کرده؛ این احساساتاند که اثر را به وجود میآورند. من وقتی نقد روانکاوانه میکنم میخواهم به این احساسات دست پیدا کنم؛ میخواهم به این برسم که پشت این اثر ناکامی در عشق وجود دارد؛ میخواهم به این برسم که عشقش حالت نوجوانانه دارد. به هیچ وجه لازم ندارم به آن لایهٔ واقعیت بروم و ببینم چه اتفاقی این احساسات را تولید کرده. گاهی ممکن است برای بیان تئوریای که میخواهم بسازم مدلی درست کنم؛ مدلی که قابل فهم کند که اتفاقها و وضعیتهایی وجود دارد که این احساسات پیچیده را تولید میکند؛ ولی به هیچ وجه روانِ کسی که نقد روانکاوانه میکند نباید دنبال این باشد که ببیند مدلش درست است یا نه. نمیگویم نشود از روی اثر به زندگی مؤلف پی برد؛ میگویم این نقد روانکاوانه نیست؛ چیز دیگری است، رشتهٔ دیگری است.
مدلهای توجیه تلاقی روایت
فرض کنید من بتوانم بین هفتهشت مدلی که میتواند توجیه کند چرا این روایت در ابتدا چنین تلاقی صورت میگیرد، تکنیکهایی آموزش بدهم که شما بین این انواع مدلها قضاوت کنید کدام به حقیقت نزدیکتر است؛ این کلاس دیگری میخواهد؛ آدمی بیاید و اسمش را هم چیز دیگری بگذاریم: مثلاً نقد روانکاوانهٔ مؤلف، نمیدانم، مؤلفشناسی روانکاوانه. تکنیکهایش به درد ما نمیخورد که چگونه بفهمیم کدام مدلها کار میکنند و کدام به واقعیت نزدیکترند. چیزی که ما لازم داریم اصطلاحی است که مخصوصاً در فیزیک هست — احتمالاً شنیده باشید — میگویند Toy model؛ شما که حتماً شنیدهاید. میخواهند چیزی را توضیح بدهند، مثلاً قوانین فیزیکی را، یک مدل اسباببازی درست میکنند؛ میگویند فرض کنید یک سری گلولهٔ قرمز و آبی اینجا هست و با هم تعاملهایی اینگونه دارند؛ بررسی میکنند ببینند اتفاقی که در این مدل میافتد چیست؛ این به ما الهام میدهد که در مدلهای پیچیده چه اتفاقی میافتد. ما در نقد روانکاوانه بهشدت به Toy model نیاز داریم. گاهی برای بیان چیزی که میخواهیم بگوییم، پیچیدگیهایی وجود دارد و ممکن است همینجوری نتوانم این حسها را بیان کنم؛ یک داستان برای زندگی مؤلف درست میکنم و شما از روی این داستان میفهمید حسِ پشتش چیست؛ آن حس واسطه را میفهمید و درک میکنید اثر هنری از چه احساساتی به وجود میآید و چرا انسجامی در آن دیده میشود. نکته این است که این حسها هیچوقت — این نگاشت از آن لایهٔ زندگی به این حسها — یکبهیک نیست؛ یعنی صدها چیز، صدها واقعه، صدها موقعیت ممکن است به یک حس بینجامد. چه کسی میتواند تضمین کند — البته نمیخواهم بگویم شاید آنهایی که مؤلفشناسی روانکاوانه کار میکنند بتوانند تضمین کنند — چه کسی میتواند تضمین کند که کسی که این اثر رقص در غبار را ساخته اصلاً هیچوقت عاشق نشده، اصلاً نمیداند این چیزها چیست؛ داستان خوانده یا فیلمهای دیگران را دیده و حسهایی به او منتقل شده و بر اساس آن مثلاً رقص در غبار را ساخته. میشود چنین باشد؛ آدمهایی ممکن است حسهایشان را از هنر گرفته باشند؛ اصلاً از اتاقشان هم تا حالا بیرون نیامدهاند، هیچ دختری هم ندیدهاند، نمیدانند دختر مادر هم دارد یا ندارد، ولی فرض کنید حسهای پیچیدهای از خواندن یک داستان یا دیدن فیلم گرفتهاند؛ این اگر واقعیت هم باشد به نقد ما آسیبی نمیرساند؛ ما در آن لایه کار میکنیم. اینکه چه حسهایی اینجا وجود دارد — حسها از کجا آمده، زندگی این آدم چیست؛ مثلاً من میگویم عشق نوجوانانه؛ شاید عشقی باشد ولی در سن ۲۰ سالگی اتفاق افتاده — ولی من سر حرفم هستم: عشقِ نوجوانانه است که خودش عشق نوجوانانه اتفاق افتاده؛ و آن چیزی که ما سرش میایستیم این است که اینجا این حسها اینها هستند: ناکامی عشقی، عشق که حالت کمی کودکانه دارد؛ و اینکه دروغ است اگر فکر کنیم روایت چنان است که این حس برطرف شده.
جدا کردن حس روایت از زندگی مؤلف
واقعیت زندگی مؤلف هر چه میخواهد باشد. فکر میکنم این توضیح مهمی است برای اینکه حساب خودمان را جدا کنیم از مجموعه نقدهایی که بهشدت آن گرایش را دارند که هی بخواهند از داخل اثر هنری چیزی از اعماق، مثلاً تجربههای زندگی مؤلف را دربیاورند؛ که نه کار جالبی است. همچنین محدودیتی که دارم را تکرار میکنم: همهٔ حرفهایی که میزنم با فرضهای فرویدی و یونگی است؛ بنابراین ممکن است کسانی با نوع روانکاوی پیشرفتهتری چیزهای دیگری بگویند. به هر حال من دارم سعی میکنم نقد روانکاوانه را یک سطح از آنچه معمولاً آدم میفهمد جلو ببرم؛ ممکن است خیلی بهتر از این هم بشود کار کرد. یک نقطهٔ تئوریک خیلی مهم؛ ببخشید اگر هی این را تکرار میکنم، چون فکر میکنم عدهای ممکن است برایشان خیلی خود فیلمها مهم باشد؛ برای من این چیزها مهمتر است: اینکه از این فیلمها مثالها و چیزهای خوبی برای توضیح دادن تئوری دربیاوریم. جلسهٔ قبل این را گفتم و فکر میکنم اکثر شما هم همین احساس را داشتید که فیلم «نفس عمیق» از نظر عاطفی خیلی روی آدم اثر نمیگذارد؛ من حداقل «نفس عمیق» را که نگاه کردم و الان نگاه میکنم هیچجایش خیلی نظر عاطفی برایم اثرگذار نیست؛ شخصیت نظر خیلی نظر مرا جلب نمیکند. آنجایی که مثلاً آن پیرمرد از ماشین میآید بیرون و گریه میکند برای من از نظر عاطفی تأثیر خاصی نمیگذارد؛ چون ما که نمیدانیم؛ تا جایی که جالب است، آن صحنه اصلاً به نظر من اگر فرض بر این است که میتواند تأثیر عاطفی بگذارد، یک اشتباه بزرگ است؛ برای اینکه زود است؛ من داستان زندگی این آدم را بعداً میفهمم. شاید دفعهٔ دومی که کسی فیلم را ببیند، اگر از این آدم خوشش آمده باشد، آنجا ناراحت شود که این طفلک چه رنجی میکشد؛ آنجا که من نمیدانم برای چه گریه میکند — قبل از اینکه درِ ماشین را ببندد و برود، آخرین چیزی که از او شنیدهایم این است که آدم کشته — خیلی حسِ کتکخوردهای چیزی ندیدیم؛ خیلی بعداً میفهمیم که این آدم عاشق است و فلان. بنابراین لااقل در نگاه اول آن صحنه اگر قرار است ما با آن از نظر عاطفی رابطه برقرار کنیم، اصلاً اشتباه است. ممکن است کسی بگوید گاهی فیلمسازی میتواند صحنهای در فیلم بگذارد برای اینکه دفعهٔ دوم که میبینی بفهمی، یا وقتی فیلم تمام شد بفهمی؛ و واقعاً اینجور صحنهها در بعضی فیلمها فوقالعاده صحنههای خوبیاند و من شخصاً اینجور صحنهها را دوست دارم؛ به نظرم این صحنه از آن نوع نیست: صحنههایی که در جریان فیلم مبهماند و بعداً روشن میشوند و تازه تأثیر میگذارند.
فیلم زندان زنان
بگذارید صحنهای بگویم که فکر نمیکنم گفتنش اشکالی داشته باشد. فیلم قشنگی هست به اسم «زندان زنان»؛ چند نفر دیدهاند؟ هیچکس ندیده؟ یک نفر؟ منظورم ورژن فارسیش است، نه ورژن خارجیاش. فیلم «زندان زنان» فیلمی فارسی است که خانم منیژه حکمت ساخته؛ فیلم قشنگی است، ببینید این فیلم را. به نظرم من زیاد فیلم فارسی نگاه نمیکنم؛ فیلمهای فرهادی را همه را دیدهام ولی در ۷، ۸، ۱۰ سال اخیر یکی از فیلمهای خوبی است که دیدم. به دلیل موضوعش البته؛ من نمیخواهم بگویم خیلی فیلمنامهاش یا کارگردانیاش خوب است ولی موضوعش طوری است که جذاب است. اگر همهاش آنور خط قرمز نباشد — کلاً اینور خط قرمز هیچی ندارد — روی خط قرمز و آنور خط قرمز فیلم ساخته شده: از موضوع گرفته، بیحجابی، هر چه بخواهید؛ فیلم بیحجابی در آن دارد؛ رسماً زندانیهای زن در زندان بیحجاباند و فکر کنم هیچ فیلمی در ایران ساخته نشده که در این حد بیحجابی داشته باشد و به طریقی توجیه شده باشد که چرا. صحنهای در این فیلم هست که به نظر من صحنهٔ فوقالعادهای است: یکی از این دخترهایی که زندانی است. فیلم زندان زنان زندان را در سه مقطع نشان میدهد: قبل از انقلاب؛ بعد از انقلاب، مثلاً حولوحوش اوایل دههٔ ۶۰؛ و مثلاً همین زمان حال خود فیلم. هر سه بار هم قهرمان فیلم آدمهای ثابتِ زندان هستند — فکر کنید آدمهایی که حکمهای طولانی خوردهاند، آدمهای ثابت زنداناند — و عدهای میآیند و میروند؛ بسته به اینکه شخصیتها عوض میشود. یک شخصیت در هر سه قسمت خانم آهنگرانی نقشی بازی کرده که مثلاً نقش مهم هر قسمت است؛ در قسمت دوم نقش دختری را بازی میکند که به دلایل سیاسی زندانی است و اعدام میشود. نمیدانیم که اینگونه است؛ نشانههای واضحی هم نیست که این زندانی سیاسی است؛ و مثلاً وقتی میآیند میبرندش — که دارند میبرند اعدامش کنند — جایی در فیلم از زندانیها میپرسند مراسمی هست، قرار است جشنی برگزار شود، میگویند چه کسی میتواند موسیقی اجرا کند؛ این دختر میگوید من ویولنسل میتوانم بزنم؛ و این نشان میدهد از خانوادهای غیر از آن تیپ آدمهایی است که آنجا هستند؛ آنها همه مشکل مواد مخدر و فحشا دارند؛ این یک زندانی جوان است که میتواند ویولنسل بزند. جالبِ ویولنسل به این ساز این است که هم شخصیت خودِ ساز و هم آهنگی که باید زده شود خیلی مناسب انتخاب شده. جلسهٔ جشن تشکیل میشود و این را میزند؛ این موسیقی ترانهٔ معروف «امشب در سر شوری دارم» است؛ ترانهٔ خیلی قشنگی است؛ مثلاً قبل انقلاب وقتی این اتفاق میافتد.
خط قرمز و مرثیه اعدام
نمیفهمیم یعنی چی، ولی فردا صبح این را میبرند اعدام کنند؛ مثل اینکه شب آخر است. وقتی فیلم تمام میشود یا دفعهٔ دومی که این صحنه را میبینید اثر میگذارد: میفهمید مثل اینکه دارد مرثیهای برای خودش میگوید؛ و اینجور صحنهها خوباند. اولاً پریدن از روی خط قرمز برای ساختن این — اگر این صراحت را داشته باشد — مثلاً چنین مرثیهای برای دختری که دارد اعدام میشود نمیشود؛ خیلی به اکثر مردمِ که فیلم را میبینند این احساس دست نمیدهد مگر اینکه احتمالاً دوباره ببینند. بالاخره اینجور پسوپیش کردن چیزهایی در روایت را فکر میکنم خیلی خوب است؛ یعنی اطلاعاتی را بعداً بدهید که چیزهایی در قبل معنی پیدا کند. نمونهٔ خیلی واضحش در کارهای آقای فرهادی صحنهای در فیلم دربارهٔ الی است که میرود نمک بیاورد؛ از داخل آشپزخانه معطل میشود، کات میخورد داخل آشپزخانه که همینطور نمکدان در دستش است و ایستاده؛ شما آن لحظه فکر نمیکنید به چه چیزی فکر میکند، حسش چیست؛ ولی بعداً میفهمید به چه چیزی فکر میکند و احساسش چیست؛ و اتفاقاً آن صحنه صحنهٔ خوبی است؛ لازم نیست دوباره بروید فیلم را ببینید؛ همین که در ذهنتان بماند و بعداً معنی پیدا کند جالب است. ولی صحنهای که من از آن حرف میزنم در فیلم رگ خواب — احساسم این است — با توجه به طولانیبودنش شاید انتظار این بوده که همانجا تأثیر عاطفی بدهد. حالا نکتهٔ تئوریکی که میخواهم بگویم: صحنهٔ مشخصی از این فیلم را در نظر بگیرید؛ صحنهای که نزدیک آخر فیلم میرود پولِ مهریه را به همسر سابقش پرداخت کند و انبوهی از پیراهنها و ملافههای سفید آنجا پهن است و خودش هم سرتاپا سفیدپوشیده، به نشانهٔ مثلاً نوعی طهارت و پاکی در مقابل مادرش؛ این چیزی است که در آن فیلم خیلی رویش تأکید میشود. اگر لایهٔ خودآگاه فیلم را بفهمید، این صحنه صحنهٔ مؤثری نیست؛ بلکه نوعی اغراقِ بیمزه هم شاید در آن هست؛ بیش از اندازه در آن هست؛ این همه ملافه پهن کردن اصلاً یعنی چی. در فرض مثلاً فیلمی که در جهت آن ناکامی عشقی و پادزهر ساخته شده، آن صحنهٔ آخر فیلم مهم است که پیرمرد عکس را برداشته برده؛ به محتوای فیلم ربط دارد؛ ولی این صحنه، این همه تأکید بر پاکبودن این دختر، بهنوعی بیش از اندازه به نظر میرسد. ولی چیزی که میخواهم بگویم این است: من واقعاً بعد از اینکه این فیلم را با دقت دیدم و سعی کردم تحلیلش کنم، دفعهٔ بعدی که این فیلم را دیدم این صحنه بهشدت از نظر عاطفی روی من تأثیر گذاشت؛ برای اینکه من میفهمم این چیز دیگری است؛ این یک حس است. مثل اینکه کسی واقعاً معشوقی داشته، از دست داده — فکر کنید مدلید برای خودتان بسازید که واقعاً تهمتی وجود داشته نسبت به خودش یا هر چیزی — اینجا یک عشق واقعی وجود دارد و حس عمیقی از نوعی ابراز وفاداری: «من تحت تأثیر این حرفها قرار نگرفتم؛ من همین را پاک میدانم». این صحنه — کلاً این فیلم — حسِ مثل آرزوی خداحافظیکردن با آن معشوق را دارد.
خداحافظی با معشوق در شهر
انگار این ماجرا تمام شد؛ انگار مؤلف دارد نهایت سعیاش را میکند که پرونده را ببندد. چگونه ببندد؟ اولاً راهحلی پیشنهاد کرده که عشق خودم را میتوانم داشته باشم، حس مالکیت نداشته باشم، مشکلم حل میشود، حس خیلی بدی ندارم. بعد هم اینکه در ادامهٔ اینکه من احساس بدی پیدا نکردم، اینکه من اینگونه نیست که پذیرفته باشم؛ من همچنان عاشق آن موجودم؛ موجود پاکی بود. بهاضافهٔ اینکه حس بدهکاریای که وجود دارد، آن صحنهٔ آخر کاری که میکند این است که انگار با فدا کردن یک انگشت این بدهکاری هم صاف میشود؛ مثل اینکه هر کاری انجام میشود برای اینکه آن پرونده بسته شود. حالا با این نگاه — یعنی اینکه واقعاً احساس کنید زیر این صحنه حس وفاداری عمیقی نسبت به کسی که قبلاً دوست داشته وجود دارد — اتفاقاً حالت اغراقآمیزش جالب است، برای اینکه آدم را به عمق آن حس نزدیک میکند؛ که در این حد میخواهد، آخرین باری که این معشوق را نشان میدهد، با تمام توان این حس دوستداشتن خودش را القا کند؛ اینکه هیچ خدشهای به این عشق وارد نشده. نکتهای که میخواهم بگویم: تحلیل روانکاوانهٔ خوب اتفاقاً باید این ویژگی را داشته باشد که چیزهایی را روشن کند و عواطف جدیدی اضافه کند. اگر انسانی را با همهٔ رنجهای واقعیاش و عشقهایش پشت یک اثر هنری بتوانید ببینید و احساسهای عمیقی که وجود دارد را کشف کنید — شاید همه، اگر خوب تحلیل کنید، همهٔ صحنههای فیلم به نوعی مؤثرند؛ حتی ضعف یک صحنه برای شما معنی پیدا میکند؛ مثل اینکه آن هم نشاندهندهٔ حسی است — نکتهٔ تئوریک این است که نقد روانکاوانه دقیقاً وقتی خوب انجام شود حسهای جدیدی به تماشاگر اضافه میکند وقتی دارد فیلمی را تماشا میکند؛ جاهایی که به نظر بیمعنی میآمد معنادار میکند؛ جاهایی که بیحسوحال میآمد حسوحالی ورای آنچه در ظاهر دیده میشود میدهد. فکر میکنم اکثر آدمها وقتی فیلم را همینگونه میبینند، این صحنه شاید تأثیر عاطفی زیادی رویشان نگذارد، ولی اگر به چیز عمیقی پشتش پی برده باشند میتواند خیلی مؤثر باشد. حالا تمام صحنههای بیابان را میتوانید بهعنوان وصفی از یک حس عمیق انسانی ببینید و بالاخره فیلم معنادارتر و اثرگذارتر بشود.
ساخت رویای خودآگاه
اول طبق معمول خیلی مختصر خلاصه میگویم؛ هرچند به راحتی نمیشود مختصرش کرد از بس که پیچوتاب در داستان دارد؛ و توضیحات کلی در مورد تفاوتهایش با رقص در غبار از نظر فنی میگویم؛ بعد سعی میکنم بحث را به همان شکل سابق ببریم: اول بحثهایی که سعی کنیم روایتی در حد خودآگاه بسازیم؛ وقتی تمام شد حداکثر سعیمان را بکنیم؛ اگر چیزی باقی ماند که توجیهی ندارد برویم سراغ بحثهایی که اجباراً ارجاع میدهند به ناخودآگاه. خلاصهٔ شهر زیبا این است: از داخل یک ندامتگاه نوجوانان شروع میشود که بچهها برای یکی از شخصیتهای فیلم جشن تولد میگیرند و ناگهان میبینید بهجای خوشحالی، او گریه میکند، عصبانی میشود و ناراحت میشود. بعداً میفهمید این جشن تولد ۱۸سالگیاش است و چون محکوم به اعدام است، ۱۸سالهشدن یعنی اجرای حکم اعدام. داستان فیلم از اینجا استارت میخورد: یکی از بچههایی که دوستش دارد تصمیم میگیرد به هر طریق ممکن بیاید بیرون و رضایت شاکی را جلب کند که دوستش اعدام نشود؛ کل داستان فیلم از اینجا شروع میشود. یعنی مقدمهای میبینیم که اتفاقاً برخلاف فیلمهای آقای فرهادی این فیلم کوتاهترین مقدمه را دارد. معمولاً ویژگی فیلمهای فرهادی این است که مقدمههای طولانی دارند؛ فیلم دیر شروع میشود؛ مثلاً فیلم رقص در غبار از جایی شروع میشود که داستان واقعی — اینکه نظر میرود در بیابان و بدنهٔ اصلی فیلم رابطهٔ بین نظر و آن پیرمرد است — حدوداً در دقیقهٔ ۳۰ اتفاق میافتد. معمولاً میگویند فیلم باید در دقیقهٔ ۱۵ تا ۲۰ شروع شود؛ این مقدمه مثلاً ۱۵، ۲۰ دقیقه وقت است که مقدمات را بگویید وگرنه تماشاگر خسته میشود. بقیهٔ فیلمها مثلاً — دربارهٔ الی که از نظر ساختاری کاملاً نامتعارف است — فیلم از غرقشدن الی شروع میشود که دقیقهٔ ۴۰، ۴۵ است؛ شما اصلاً — از کجا داستان فیلم شروع میشود — و از وسطهای فیلم تقریباً شروع میشود. اینجا هم ۱۰ تا ۱۵ دقیقه هم نمیشود، فکر میکنم، این مقدمه؛ یعنی خیلی سریع این چیزها گفته میشود و آن اعلا، شخصیت اصلی فیلم، از زندان میآید بیرون و میرود سراغ خواهر اکبر که محکوم به اعدام است. فیلم اینگونه است: شخصیتی به اسم اعلا به قصد گرفتن رضایت شاکیِ دوستش که نزدیک اعدام است میآید بیرون. از طرف دیگر شخصیتی وجود دارد که جزو سرپرستهای آن ندامتگاه است؛ شخصیت مثبتی است، در فیلم نقش مهمی بازی میکند، باعث آزادی اعلا میشود؛ میآوردش و از او میخواهد که همراه با خواهر دوستش — که در فیلم اسمش فیروزه است — دوتایی با هم بروند پیش شاکی؛ که تصمیم معقولی هم هست، برای اینکه بهوضوح آن پسر را که سراغ شاکی فرستادند احتمال ۹۹درصد کار را خرابتر میکند؛ و او هم همین را میگوید که با توجه به شخصیتش، بروید که احتمال موفقیت بیشتر است. بعد فیلم پیدا میکند. یک بار اعلا با فیروزه دوتایی میروند؛ فیروزه میرود داخل، سعی میکند رضایت بگیرد و موفق نمیشود. بعد بخش طولانیای هست که اعلا میرود سعی میکند با ترفندهایی رضایت آن پدر را جلب کند؛ و ما در این دو صحنه تازه میفهمیم اصلاً ماجرا چیست، قتل چه بوده. در ندامتگاه نمیدانیم؛ فقط میدانیم قتلی اتفاق افتاده؛ حتی قتل بودنش را هم نمیدانیم.
قصه قتل و حکم قصاص
از اینکه میشنویم شاکیای دارد و حکم قصاص است حدس میزنیم احتمالاً قتل است. ولی در این دو قسمت کمکم داستان در حرفها روایت میشود. ماجرا این است: اکبر که قاتل است در سن ۱۶سالگی دخترِ آن پیرمردی که اسمش ابوالقاسم است را دوست داشته، به او ندادهاند و دختر را کشته. در همینها روایت میشود — توسط اعلا — که او قصد داشته خودش را بکشد، دختر گفته اگر تو خودت را بکشی من هم میکشم؛ بعد قرار شده هر دو کشته شوند ولی یکیشان کشته شده. اینها را ما از قول اعلا میشنویم؛ نه دیدهایم و نه معلوم است که چنین باشد؛ معلوم نیست روایت اکبر اینگونه باشد؛ شواهد کافی نداریم که لزوماً حرفهایی که اعلا میزند از قول اکبر درست باشد. ولی بهنوعی فضای فیلم چنان است که آدم اینها را باور میکند که ماجرا چنین اتفاق افتاده. اعلا میرود و به نظرش میرسد موفق شده شاکی را کمی نرم کند؛ ولی فردا میبینیم نه، شاکی نرم نشده بلکه برعکس مصمم است که حتماً باید قصاص انجام شود و رفته دادگاه ببیند چگونه میتواند جلو برود. از جایی زنِ دومِ شاکی وارد ماجرا میشود؛ با انگیزهای متفاوت: اینکه اگر رضایت داده شود پولی به آنها میرسد که میتواند خرج دختر معلول خودش کند. از اینجا به بعد — این روایت را ببینید — داستان میتواند همان روایت کلاسیک باشد: یک دوستی شدیدی هست؛ اعلا میآید بیرون، مراحلی را میگذراند تا رضایت شاکی را بگیرد و در پایان دوستش آزاد شود؛ قصهای کلاسیک که میتواند مثلاً یک داستان عامیانه باشد، تبدیل به اسطورهای بشود، مثلاً ملی شود، به زبان اسطورهای نزدیک شود. معمولاً چنین است: قهرمان میآید، تلاشهایی میکند، شکست میخورد، پیروز میشود، تا بالاخره جایی موفق شود آن چیز را به دست بیاورد. اینجا آن اکسیری که باید به دست بیاید رضایت شاکی است و بعد داستان اینگونه تمام میشود که اکبر آزاد شود و او هم برای تلاشهایی که کرده به مزدش برسد: عاشق مثلاً خواهر اکبر شده، با او ازدواج کند و همهچیز به خوبی و خوشی تمام شود. خیلی ساده است اگر فکر کنید فیلمی از آقای فرهادی چنین تمام میشود؛ فیلمهای آقای فرهادی حتماً باید همهچیز کاملاً خراب شود؛ تعهد او انگار این است که هیچ چیز خوبی اتفاق نیفتد. در این روایت کلاسیک مثلاً رمانِ رمانسگونه، چیزی که اضافه است این زنِ شاکی است که یکدفعه وارد میشود، دختر معلول را میپیچد اصلاً به داستان؛ از جایی کلاً داستان در ۲۰، ۲۵ دقیقهٔ آخر پرت میشود به جایی که هیچکس فکرش را نمیکرده؛ پیچ خیلی خطرناکی در پایان داستان وجود دارد که اصلاً آنجای داستان این پیچ کلاسیک نیست. کلاسیک نبودنش این معنا را نمیدهد که بد است؛ الان که کلاسیک نباشد میگویم خوب است.
اعلا، فیروزه و جلب رضایت
اتفاقی که میافتد این است که زن شاکی به این دلیل ثانوی وارد کار میشود و در پیشنماز محل — یعنی دو نفر آدم جدید — شروع میکنند رضایت را جلب کردن. جالب است که تقریباً اعلا و فیروزه — آن دو نفر اول — بعد از آن تلاش اولیه دیگر خیلی نقشی در گرفتن رضایت ندارند؛ آدمهای جدیدی وارد میشوند با انگیزههای جدیدی که سعی میکنند رضایت را بگیرند. داستان دوباره اینگونه ادامه پیدا میکند که دو بار روحانی مثلاً صحبت میکند با شاکی و از طرفی خود زن شاکی هم جایی مستقیماً دو بار با او صحبت میکند؛ یک بار تشویقش میکند که اگر این رضایت را بدهی میتوانیم برای این دخترِ من — که حالا مثلاً دخترخواندهٔ او میشود — عمل جراحیاش را بکنیم و این حرفها. نکته این است که از جایی که این زن و روحانی برای رضایت گرفتن وارد میشوند، آن دو نفر آزاد شدهاند؛ به همدیگر علاقهمند میشوند و داستانی ظاهراً فرعی شروع میشود؛ دیگر کاری به گرفتن رضایت ندارند و شروع میکنند مثلاً با همدیگر مناسبات عاشقانه برقرار کردن، در حالی که میدانید دختر شوهر دارد؛ و بنابراین بخشی از این فیلم حسی کمی عجیب در خود دارد: حسی که «این دیگر چه دختری است که مثلاً شوهر دارد»؛ مخصوصاً صحنهای در این فیلم هست، جایی که پلیس میآید شوهرش را میبرد و این احساس وجود دارد که او عمداً کاری میکند که شوهرش را ببرند. خیلی بعداً میفهمید که شوهرش نیست؛ ولی تا آنجا کاملاً این روابطی که اینها با هم برقرار میکنند نوعی روابطِ گناهآلود به نظر میرسید. چند صحنه است: یکی آن صحنهای که صبح دختر پا شده و دارد خودش را آرایش میکند و پسر نمیآید. کلاً اینگونه است؛ این فضای رابطهٔ عاشقانه پیچهایی هم دارد؛ خیلی چنین نیست که فکر کنید اصلاً نباید باشد؛ انگار گناه است و بعد جایی میفهمید چنین نیست. اتفاقی که میافتد این است که طی مراحلی، نهایتاً در صحبتی نسبتاً تأثیرگذار — که در مجموع همهٔ این حرفها، صحبتی است که زن دوم ابوالقاسم با او میکند — بالاخره در شرایطی راضی میشود که رضایت بدهد و به نظر میرسد کار خوب پیش میرود؛ مخصوصاً همان شب آخر که پسر با شادی برمیگردد، میفهمد دختر شوهر ندارد و همهچیز به خوبی و خوشی تمام میشود؛ که ناگهان به دلیل اینکه ظاهراً پول ندارند و نمیتوانند بدهند، پیشنهاد عجیب و غریب و غیرقابل پیشبینیای از طرف زن دوم ابوالقاسم میشود: شرط رضایتدادن این باشد که بهجای اینکه پول بگیرند و بروند دختر معلول را عمل کنند، این اعلا بیچاره بیاید آن دختر معلول را بگیرد و با او ازدواج کند که اکبر آزاد شود. من با مادرم این فیلم را میدیدم و وقتی تمام شد گفتم یک پیشنهاد بهتری دارم: خودمان اکبر بیاید این را بگیرد.
پیشنهاد شوهر و پیچش اخلاقی
چشمش کور — میخواست دخترها را نکشد. این بدبخت در این میان چهکار کرده که این پیشنهاد بهتری است؟ اگر قرار است شوهری برای او پیدا کنید، من اکبر را پیشنهاد میکنم. ولی قرار است — الا و بلا — این اعلا برای اینکه دوستش آزاد شود، دختری معلول را بهعنوان همسر بگیرد؛ که خودش جایی میگوید من خرم، اگر تو بگویی من این کار را میکنم. بالاخره و طبق روال، از اینجا به بعد کارهای آقای فرهادی — فیلم همینجا نیمهکاره تمام میشود؛ یعنی در شرایطی که فیروزه علیرغم علاقهای که به اعلا دارد دیگر درِ او را باز نمیکند، چون باز کردن در روی اعلا یعنی اعدام شدن اکبر؛ و این هم بین آن خانه و این خانه نوسان دارد؛ دوباره پیرمرد برمیگردد سر اینکه من رضایت نمیدهم اگر پول نیاورید. بالاخره در شرایطی از سردرگمی، از شخصیتهایی که سردرگماند و معلوم نیست چه میشود، فیلم پایان پیدا میکند. روایت عجیبوغریبی است؛ آدم وقتی چنین چیزی میشنود — مخصوصاً کسی که اهل نقد روانکاوانه است — خیلی سر ذوق میآید که حالا این را چگونه جمع کنیم. این داستان با هیچ تئوری خودآگاهی جمع نمیشود. پیش از اینکه بحثهای خودآگاهی را بگویم، چند نکته بگویم که علیرغم آن نقطهضعفی که در این فیلم هست — که بهنوعی درهموبرهمی و پراکندهگویی به نظر میآید، پیچهای تند غیرقابل پیشبینی دارد و خیلی معلوم نیست بالاخره قرار است چه گفته شود — از نظر فنی، همهٔ منتقدین سینمای ایران در چیزی توافق دارند: هر فیلم آقای فرهادی را نسبت به فیلم قبلیاش نمیشود فقط «بهتر» گفت؛ میشود گفت یک جهش از نظر فنی است. یعنی نمیتوانید این فیلم را با رقص در غبار از نظر کارگردانی، فیلمنامهنویسی، بازیگری مقایسه کنید؛ از همه نظر پیشرفت را در این کار میبینید. بازیهای فیلم فوقالعاده است؛ حداقل سهچهار نفر در این فیلم عالی بازی کردهاند. من همهٔ فیلمهای خانم علیدوستی را ندیدهام ولی این چهار تایی که از آقای فرهادی دیدهام به نظرم بهترین بازی اوست؛ خیلی خوب بازی کرده. غریبیان عالی بازی کرده. آن خانم آهو خردمند را من خیلی نمیشناسم؛ اگر هم جایی دیدهام یادم نیست؛ خیلی خوب بازی کرده. حتی آن اعلا که به نظر میآید خیلی هنرپیشهٔ حرفهای نیست، بازی خوبی دارد، اگر نگوییم خیلی خوب. بعد دیالوگنویسی این فیلم فوقالعاده است؛ اصلاً با رقص در غبار قابل مقایسه نیست. الان آقای فرهادی قطعاً بهترین دیالوگنویس سینمای ایران است، اگر نگوییم بهترین دیالوگنویس تاریخ سینمای ایران؛ ولی الان که کسانی کار میکنند، از همه بهتر؛ رقص در غبار را تمامشده فرض میکنم. اصلاً در رقص در غبار طلیعهای از چنین دیالوگنویسی فوقالعادهای حتی به نظر من وجود ندارد؛ خیلی دیالوگها معمولیاند. باورم نمیشود بین این دو فیلم یک سال فاصله باشد؛ رقص در غبار خیلی قدیمیتر است.
دیالوگ و صحنه عاطفی
یعنی واقعاً ممکن است رقص در غبار ایدهای باشد که از دورهٔ مثلاً دانشجویی شروع شده، به هر حال نوشته شده و در این زمان ساخته شده. اینقدر فاصله بین دیالوگنویسیها را اصلاً نمیتوانم بفهمم چگونه اتفاق افتاده. از نظر عاطفی واقعاً چند صحنهٔ فوقالعادهٔ مؤثر در این فیلم هست: جایی که ابوالقاسم رضایت میدهد و میرود آن واکس را برمیدارد، میبینید پشت آن قابعکس، قابعکس دیگری هست که زنش در آن است؛ خیلی صحنهٔ خوبی است. یا صحنهای که خانم علیدوستی میرود — کل آن سکانسی که برای برادرش التماس میکند، از دم در تا آخرش — فوقالعاده است، واقعاً؛ بازیها فوقالعاده است؛ صحنهٔ مؤثری است. این حالتِ بهاصطلاح التماسکردن و این حرفها را آقای فرهادی خیلی خوب درآورده و درمیآورد. و آن صحنه که — هرچند از نظر روایی کمی عجیبوغریب است — آن دو نفر آمدهاند به فیروزه میگویند آن پیشنهاد را و میگویند تو برو به او بگو، و او بلند میشود میرود و به بهانهٔ بچهاش گریه میکند، واقعاً صحنهٔ مؤثری است. کلاً فیلم از نظر عاطفی تأثیرگذار است، برعکس رقص در غبار. دقیقاً ببینید آن صحنهٔ رضایتدادن پیرمرد که گریه میکند، اینجا بهشدت خوب درآمده؛ اگر کنار آن صحنهٔ گریهکردن حیدر بگذاریدش، آن بهنوعی بیمعنی است. چیزهایی که آنجا بهشدت این حالت را ایجاد میکند — آن تحولی که قرار است در آن پیرمرد رقص در غبار اتفاق بیفتد — مثل اینکه فقط ما میشنویم؛ کل تحول در اثر یک سری دیالوگ به وجود آمده و تحول را ما بهنوعی میشنویم و حدس میزنیم؛ چیزی نمیبینیم. اینجا لااقل لحظهای که این پیرمرد دارد رضایت میدهد را میبینید و حسی میکنید که بالاخره به جایی رسیده که رضایت داد؛ مقدمات نسبتاً خوبی چیده شده که به چنین چیزی برسیم؛ بعداً بیشتر دربارهاش صحبت میکنم. خیلی خوب است که این فیلم کمتر از رقص در غبار شوخی دارد؛ چون به نظر من یکی از ضعفهای رقص در غبار این است که زیاد شوخی دارد و شوخیها بدند و اصلاً کار نمیکنند. این فیلم کم شوخی دارد ولی شوخیهایش بهتر است و حداقل من بهشدت احساسم این است که آقای فرهادی روی شوخیهای رقص در غبار حساب کرده بود و بهشدت فهمید شوخیهای خوبی ننوشته و در این فیلم انگار دارد این را جبران میکند؛ اصلاً کلاً سراغ خنداندن تماشاگر به آن شکل نرفته؛ جاهایی هم که شوخیهایی هست خیلی محتاطانه است. خواستم پیش از شروع بحث در مورد فیلم کمی از فیلم تعریف کرده باشم. فیلم از نظر ساخت و از نظر فنی خیلی جالبی است. در کارنامهٔ آقای فرهادی بعد از آن فیلم نسبتاً متوسطِ مثلاً رقص در غبار — هرچقدر رقص در غبار آن خطِ خودآگاهش منسجم است و به نظر میآید خیلی رویش کار شده و فکر شده — اینجا چنین نیست.
سر و ته روایت
اینجا بهشدت به نظر میآید این پالسهای عاطفی روایت را اینور و آنور میبرند؛ هیچوقت سر و تهش با چیزی سرِ هم نیامده. حالا بیایید سعی کنیم سر و تهاش را هم بیاوریم. فکر کنیم آقای مؤلف چه میخواسته با این فیلم بگوید؛ موضوع اصلی فیلم در خودآگاهی مؤلف چیست؛ چیزی دربیاوریم، چند تئوری دربیاوریم، ببینیم چقدر از فیلم را میشود با آن توجیه کرد. مسئلهٔ اعدام، این چیز حقوقی که در ایران وجود دارد؛ اینکه بخواهیم بگوییم جنبهٔ حقوقی دارد یا جنبهٔ اجتماعی، حولوحوش قانون قصاص میچرخد. این تئوری اگر مقایسهاش کنید با آن تئوری خندهداری که کسی بگوید رقص در غبار دربارهٔ مارگیری است، اصلاً تئوری چنینی نیست؛ خیلی چیزها در همین جهتاند. یعنی بخش عمدهای از فیلم همین است. چیزی که در فیلم میبینید این است که اعدامی قرار است اتفاق بیفتد، شرط کشتهنشدن رضایت دادن یک آدم است و همه دارند تلاش میکنند این رضایت داده شود؛ بهاضافهٔ این تفسیر که رضایت معادل گرفتن پول هم هست؛ بنابراین عدهای هم خارج از موضوع وارد میشوند و برای آن پول مثلاً تلاش میکنند رضایت بگیرند. و برد مثلاً فرض کنید این مسئلهٔ قصاص را در بافت اجتماعیِ خیلی طبقهٔ پایینی قرار داده که توانایی پرداخت پول ندارند؛ نه آنکه میخواهد جلوی قصاص را بگیرد، نه آنکه میخواهد قصاص کند؛ برای اینکه داستان طوری است که پسری دختری را کشته: یا او باید دیهاش را بدهد یا نصف دیه را؛ هیچکدام نمیتوانند بدهند. به نظر میآید این پیچیدگیهایی که در لا به لای قانون قصاص هست — مخصوصاً وقتی ماجرا در طبقهٔ خیلی سطح پایینی اتفاق افتاده باشد — پیچیدگیهایی پیدا میکند که فیلم حولوحوشش میچرخد. خیلی چیزها در این فیلم تحت این تئوری — یعنی اینکه این فیلمی با مثلاً معنای بار اجتماعی در مورد مسئلهٔ قصاص است — جور درمیآید. من آن چیز دوم را میگویم: این تئوری چه چیزی را توجیه نمیکند؟ بهوضوح داستان فرعیِ پررنگ فیلم را توجیه نمیکند: چرا قصاص حولوحوش عشق دارد میچرخد؟ چرا دو نفر اینجا عاشق همدیگر میشوند و بعد آن پیچ پایانی که یکدفعه مسائل را خیلی پیچیده میکند، دیگر خارج از محتوای حقوقی قانون قصاص و روابط اجتماعی طبقهٔ پایین است؟ بنابراین لایهای بهوضوح در فیلم وجود دارد — نه یک خط باریک، یک خط کاملاً پررنگ — در نیمهٔ دوم فیلم که با گفتن اینکه کارگردان فیلمی دربارهٔ قصاص ساخته، توجیه نمیشود. حالا اگر کسی اصرار داشته باشد این فیلم تماماً حولوحوش مسئلهٔ قصاص میچرخد، باید توجیه کنید که آن داستان فرعی در این فیلم است و به آن پیچیدگی پایانی فیلم هم کمک میکند؛ اینکه قصاص میتواند کارش حتی به اینجاها برسد که درخواستهای نامعقولی پیش بیاید. ولی واقعاً توجیه خوبی نیست.
قصاص بهمثابه موضوع اصلی یا فرعی
خط دوم داستان — فکر میکنم هست — آدمهایی که فیلم شهر زیبا را میبینند و برداشتشان این است که این یک فیلم عاشقانه است؛ فیلم دربارهٔ یک عشق است و اینکه یک سری چیزهای دستوپاگیر — میتوانید بگویید کل ماجرای قصاص — مانع تحقق یک عشق میشوند؛ مثل اینکه مشکلات اجتماعی نمیگذارند دو آدمی که بهشدت به همدیگر علاقهمند شدهاند — و شما هم حس میکنید، مخصوصاً به دلیل وضعیت ناهنجاری که دختر دارد، خیلی ممکن است تماشاگر هم سمپاتی پیدا کند که این عشق به ثمر برسد — ولی اینگونه نمیشود؛ چه چیزی اینها را از هم جدا میکند؟ مانعی که اینجا مسئلهٔ قصاص و یک سری چیزهای حقوقی جامعه است. اینکه یک حس بزرگ عاشقانه اینجا وجود دارد را نمیتوانید انکار کنید. واضح است اگر بخواهیم تئوری خودآگاهی بسازیم که مؤلف چه میخواسته بگوید، فکر میکنم لازم است بگوییم هر دو: بگوییم دو خط موازی در این داستان هست که هر دو برای مؤلف مهماند؛ مؤلف هم میخواهد در مورد قصاص صحبت کند، هم در عین حال مسئلهٔ عاشقانه برایش جدی است و نهایتاً اینها را در همدیگر پیچانده است؛ پایان عجیبوغریب فیلم همهچیز را در همدیگر ادغام میخواهد بکند. حالا وقتی تئوری میبافید که میگویید دو خط موازی وجود دارد، خودِ این نقطهٔ ضعف است؛ ممکن است نتوانید حرف دیگری بزنید؛ ولی اگر بتوانم بگویم نه، یک چیز بیشتر وجود ندارد، آنوقت تئوری بهتری دارم. دقت کنید: اگر مثلاً فیلمی خیلی پراکنده باشد و من بگویم این تکهاش، این صحنهاش مربوط به این است، این صحنهاش معنایش چیز دیگری است — مؤلف چند موضوع که در ذهنش بوده را ادغام کرده و یک اثر هنری خلق کرده — هرچه بتوانم به انسجام بیشتری در تئوری برسم قطعاً بهتر است. بیایید سراغ این نقطهٔ ضعف برویم. من فکر نمیکنم بشود این دو را با همدیگر خیلی تلفیق کرد؛ بگوییم موضوعی بگویید که هر دو در آن بهخوبی تجلی پیدا کند؛ بگذار هر کدام اینها بخشهایی از این فیلم را توجیه کند، چون بعضی از بخشهای فیلم اصلاً بدون فرضِ هر دویِ آنها ممکن است قابل توجیه نباشد؛ انگار حتماً باید هر دو را کنار هم داشته باشید.
مقدمه فیلم و صحنه قتل
مثلاً همینجوری پشتسرهم میگویم: اینکه فیلم دربارهٔ قانون قصاص و پیچیدگیهای قانون قصاص است، چه صحنههایی در این فیلم مربوط به این میشود؟ کل مقدمه مربوط میشود. شما در فاز فیلم میبینید بفهمید قتلی اتفاق افتاده و کسی در حال کشتهشدن است، یا شاکیای دارد که باید رضایتش گرفته شود. کل دیدگاه، کل فیلم از جایی که اعلا فیروزه را میبیند و میروند برای گرفتن رضایت تا آخر اینکه مثلاً شب اعلا با فرض اینکه طرف نرم شده برمیگردد، همهاش در جهت قصاص است. شما در این صحنهها رابطهٔ خاصی بین اعلا و فیروزه نمیبینید؛ بلکه با همدیگر تعارضهایی هم پیدا میکنند؛ یک تو دهنیای که اعلا میخورد؛ به نظر میآید با همدیگر قهر کردهاند. تا اینجای فیلم چیزی ندارید که اینها با همدیگر رابطهای دارند، مگر جرقههایی؛ مثلاً فرض کنید جایی به همدیگر نگاهی کردهاند یا نمیدانم آن به این آب داد خورده و این حرفها. کل ماجرا تا اینجا همهاش حولوحوش همان مسئلهٔ قصاص است؛ تا اینجا میتوانید فرض کنید کاملاً یکدست است و چیزی فرعی هم در آن پیش نمیآید. مخصوصاً تأکید میکنم: فیلم وقتی به جایی میرسد که آن ابوالقاسم میرود دادگاه و بحثهایی در مورد دیه میکند که دیگر هیچ توجیهی ندارید بهغیر از اینکه بگویید مستقیماً دارد قانون قصاص را در موردش بحث میکند. یکی قانون را میگوید، یکی توجیه میکند که از نظر دینی چرا چنین قانونی وضع شده. این قسمتها کاملاً روشن است؛ اتفاقاً اگر کسی بخواهد حرفی دربارهٔ این فیلم بزند و بگوید مسئلهٔ قصاص و قانون قصاص در این فیلم هیچ نقشی ندارد، باید این صحنه را توجیه کند؛ هیچ توجیهی برای این صحنه نیست؛ این صحنه مثل یک قطعهٔ مستند در مورد لایحهٔ قصاص است؛ بنابراین مؤلف قطعاً قصد دارد در مورد قصاص در این فیلم حرف بزند، به دلیل این صحنهٔ دادگاه. میشود گفت همهشان مقدماتیاند برای اینکه مثلاً آن عشقی که به وجود میآید پیچیده شود؛ ولی این دادگاهها را که نمیتوانید بگویید این آدم رفته آنجا در مورد دیه بحث کرده؛ آنها برایش توضیح دادهاند، توجیه دینی کردهاند. بحثهای روحانی: سه بار در پیشنماز مسجد — یک بار مستقیماً با خود این آقا، یک بار به صورت سخنرانی در مسجد — و یک بار با اعلا در مورد قصاص بحث میکند؛ یک بار میگوید خداوند بیشتر نظرش به بخشش است، یک بار برای مردم سخنرانی میکند که مثلاً رحمت بهتر از انتقام است، و یک بار هم به اعلا — برعکس — توجیه میکند که اصلاً چرا قانون قصاص. اینها را هم نمیتوانید بگویید دارند تنشهای موجود در آن عشق را بالا میبرند.
ادعای محوریت قصاص
میخواهم بگویم آن نگاه اول — اگر این ادعا را بکند که فیلم موضوع اصلیاش مسئلهٔ قصاص و بازتابهای اجتماعیاش است — خیلی قسمتهای این فیلم بهوضوح در آن جهتاند و بعضیهایش هیچ توجیهی بهغیر از آن ندارد. صحنههای دیگری هم در این فیلم هست که مربوط به مسئلهٔ رضایت و عدم رضایت میشود؛ جایی که خانه را میخواهد بفروشد، زنش را کتک میزند تا نهایتاً رضایت میدهد؛ اینها هیچ ربطی به رابطهٔ بین اعلا و فیروزه ندارد؛ یعنی حجم زیادی از این فیلم را این چیزها میگیرد تا نهایتاً وقتی رضایت اعلام میکند؛ و آن پیچ پایانی داستان هم بالاخره به مسئلهٔ قصاص ربط دارد. از نظر زمان، حجم بیشترِ فیلم به این مسئله اختصاص پیدا میکند؛ یعنی مسئله، مسئلهٔ قصاص است؛ حتی جاهایی به قانون قصاص و جزئیاتش اشاره میشود. ولی مسئلهٔ آن بخش عاشقانه هم اصلاً چیزی نیست که کمرنگ باشد؛ یعنی اگر ۶۰، ۷۰درصد فیلم را با این تئوری توجیهشده فرض کنید، حداقل ۳۰، ۴۰درصدش میماند. بهطور مشخص به این مسافرتهای بینشهری که اینها دو نفره با اتوبوس میکنند نگاه کنید؛ میخواهم بگویم تعمدیای که وجود دارد و به رابطهٔ اینها اشاره میکند: یک بار مثلاً اولین باری که مینشینند، آن نشسته، این سرپا ایستاده؛ دفعهٔ دوم میبینید نشستهاند ولی یکی اینور راهرو، مثلاً آنور؛ دفعهٔ سوم کنار همدیگر نشستهاند؛ دفعهٔ چهارم کنار همدیگر نشستهاند و یکی سرش را گذاشته روی شانهٔ او. یک خطی وجود دارد که میبینید رابطهای دارد اینجا ایجاد میشود؛ نمیتوانید این را نبینید؛ این دیگر ربطی به قصاص پیدا نمیکند. صحنهای در بیمارستان هست که غذا به او میدهند که شروع نوعی رابطهٔ عاطفی بین خودشان است؛ مخصوصاً صحنهای هست که بعد از اینکه روحانی به آنها اطمینان میدهد که من رضایت را میگیرم، مثل اینکه دارند جشن میگیرند، میروند با همدیگر غذا میخورند — که کوتاه هم نیست — و بعدش هم سوار همان اتوبوس میشوند و برمیگردند. تمام صحنههایی که بعدش در خانه میگذرد و اینها. روز بعدش آرایش کردن دختر کاملاً یعنی انگار اصلاً موضوع قصاص رفته کنار. بخشهایی از این فیلم انحصاراً در مورد این رابطه صحبت میکند. و نهایتاً شب بعد از رضایت که دختر بیان میکند من اصلاً شوهر ندارم و پسرها را دعوت میکند آنجا بمانند؛ و حتی آن حس بیخوابیشان و اینکه پسر بلند میشود، نگاهها و حرفهایی که زده میشود کاملاً این حس را به وجود میآورد. تا حالا در مورد آن ۲۰، ۲۵ دقیقهٔ پیچیدهٔ پایان فیلم زیاد حرف نمیزنم که مربوط به کدامیک میشود؛ به نظر میرسد لازم است بعضی صحنهها را بگوییم که بیانِ رابطهٔ عاشقانه است و بعضیها را که مربوط به قصاص میشود.
لایههای قصاص و رابطه عاشقانه
یک نفر میتواند بگوید: فیلمی که سراسرش در مورد قصاص است خستهکننده است؛ گاهی چنین است؛ در این فیلمهای هالیوودی یک رابطهٔ عاشقانهٔ بیربط هم گوشهای از فیلم هست که مردم خسته نشوند. میتوانیم بگوییم بالاخره این دو تا کنار همدیگر یک فیلم را ساختهاند؛ و طبق عادت هر دو به بنبست میرسند: هم رابطهٔ عاشقانه به بنبست میرسد، هم رضایت گرفتن از آن پیرمرد، و همهچیز در حالت ابهام، نزدیک به بدبختی، تمام میشود. گونهٔ دیگری هم میشود نگاه کرد: بگویید خط دیگری هم در این فیلم هست، شخصیت خود اعلاست که برای دوستی چه کارهایی میکند؛ مثل آن خط سادهٔ داستانیِ «خانه دوست کجاست»؛ این دویدنها — این هی میدود، اینور و آنور رفتن — اینها بهنوعی این را هم به فیلم دادهاند. و اینکه به نظر میآید اعلا در طول فیلم تغییر کرده: اعلای پایان فیلم، آن پسر نوجوانِ لاتِ اول فیلم که مثلاً در ندامتگاه دیدیم، دیگر نیست؛ در اثر این تلاشی که کرده و عشقی که پیدا کرده تا حدی آدم متفاوتی شده. بنابراین خطی که این شخصیت دارد رشد میکند — که نمیتوانیم بگوییم خط داستانی — ولی این دوستی و برای دوستی و عشق کار کردن، خودش یک نکتهٔ فرعی است که بهتر است واردش نکنیم؛ زیاد این نفس را نکنیم که دو تئوری را تبدیل به سه تئوری کنیم؛ خیلی لازم نیست. کل حرفی که دارم میزنم این است: اگر به خودآگاهی بسنده کنید، حداکثر حرفی که به نظر میآید میشود زد این است که دو تئوری موازی بگویید و بگویید اینها کنار همدیگر، بدون اینکه خیلی به همدیگر ربط داشته باشند روایت میشوند؛ آن عشق کاری به لایهٔ قصاص ندارد، جزئیات دیگر هم کاری به آن عشق ندارد، ولی بالاخره اینها کنار هم روایت میشوند. اگر کسی تئوری خودآگاهانهٔ بهتری دارد که به فکرش میرسد صحنههای فیلم را توضیح میدهد، بگوید؛ اگر ندارید، کمی در لایهٔ پایینتری ببینیم این چگونه جمع میشود.
— اینکه در قصه هم مایهای عاشقانه هست، همین را میگویید؟ اینکه میتواند مثلاً قصاصی قرار باشد دربارهٔ آدمی انجام شود که ربطی به عشق ندارد؟ — آنجا هم من باید از کسی که تئوریاش قصاص است بپرسم چرا اینگونه است؟ چرا حتی آنجا هم در آن قصه یک رابطهٔ عاشقانه وجود دارد؟ راهی که من دارم این است که الان یک سری سؤال بپرسم که این چرا چنین است، آن چرا؛ ولی لازم نمیبینم، چون اصلاً نتوانستم تئوری خودآگاهی بسازم. معمولاً مثلاً در «رگ خواب» یک تئوری خودآگاه خیلی خوب جمعوجورش میکند و لازم است بگوییم جزئیاتی مانده؛ اینجا اصلاً جزئیات نیست؛ تئوری نمیشود ساخت. بنابراین مستقیم میتوانیم برویم سراغ بحثهایی در مورد ناخودآگاهی که در اثر وجود دارد؛ که مثلاً همین را هم سعی کنیم توجیه کنیم: چرا در قتل عشق نیست؟ اگر تئوریای بگوییم که کمی چیزهای بیشتری را در آن توجیه شود — خیلی چیزهای توجیهنشده الان هست، آنقدر زیاد که احساس نمیکنم لازم است انگشت بگذارم — روایتِ پرپیچی پر از جزئیات است که با هیچ تئوری سادهای سر و تهاش را نمیتوانیم بیاوریم.
بگذارید مستقیماً از حرفهایی که در مورد رگ خواب زدیم اینجا استفاده کنم؛ انتظاری داریم از اینکه کسی که آن فیلم را ساخته اصلاً مشکلش چیست، حسش چیست. فکر میکنم تحلیل رگ خواب به همین میرسد: آن حس عمیقی که آنجا وجود دارد، ناکامی در عشق و خلاصنشدن از این ناکامی است؛ تلاش برای خلاص شدن؛ اینکه یک ناکامی عشقی هست که زندگی آدمی را تحت تأثیر قرار داده و بیابانزدهاش کرده.
مایه عاشقانه در قصه
آن فیلم هر جور ممکن است سعی میکند این آدم از بیابان برگردد؛ مثل اینکه زندگی به روال عادی برگردد؛ و به نظر میآید همان فیلم نشانههایی در خود دارد که این اتفاق نمیافتد. یعنی فکر میکنم باید انتظار داشته باشیم در آثار بعدی هم، تا جایی که این مشکل حل نشود، این حس را ببینید. دقیقاً نکتهٔ اصلی شهر زیبا همین است؛ یعنی چیزی که در شهر زیبا میبینید در همهجای شهر زیبا میبینید؛ همین چیز، همین حس. حالا بد نیست اسمی برایش بگذاریم: بیابانزدگی اسم خوبی است، یا مارگزیدگی؛ این حالتِ از بینرفتنِ آنیما و مردگی آن هم کمی به تئوریهای ما ارجاع میدهد: آدمی که آنیمایش را از دست داده؛ آنیما جایی پروژه شده — هر چیزی میتواند باشد؛ چیزی که حسِ آنیما را برای این آدم دارد؛ احساسات یک مرد جایی پروژه شده و این از بین رفته. به نوعی این عشق قابل فراموشکردن نیست. حالا چه باید کرد؟ همهٔ فیلم همین است؛ یعنی هیچ لازم نیست بگویید مشکل فیلم قصاص است؛ قانون قصاص نیست؛ مشکل همهٔ فیلم، تمام آن صحنههایی که در مورد قصاص است — بهغیر از یکی دو دقیقه مثلاً حرفی که یک روحانی در جواب مسئلهٔ دیه میزند، که میتوانید آن را کاملاً با یک تغییر اپسیلونوار کنار بگذارید؛ قرار نیست تمام جزئیات دقیقهبهدقیقهٔ فیلم را توجیه کنید — کل فیلم در مورد همین است. سؤال این است: آیا میشود عشق را فراموش کرد یا نمیشود؟ وقتی عشقت از بین رفت چه باید بکنی؟ با ناکامی در عشق چه باید کرد؟ آنیما که از بین رفت، عکسالعملت چه میخواهد باشد؟ چگونه میخواهی این مرحله را پشت سر بگذاری؟ مشکل ابوالقاسم این است که دچار همین بیابانزدگی شده. لحظهای که رضایت میدهد، لحظهای است که زن دومش به روشش میآورد؛ انگار به او این آگاهی را میدهد که مشکل تو مرگ دخترت نیست؛ مشکلت این است که زنت و دخترت مُردهاند.
آنیما و عشق ازدسترفته
یعنی این دختر به این دلیل که یادگار زنش بوده، مرگش برای این آدم خیلی غمانگیز است و نمیتواند از آن بگذرد. آن عشق از دسترفتهای که با مرگ زنش از بین رفته بود، مثل اینکه همان آنیما بوده که همهاش پروجکت شده بود روی آن دختر. حالا این دختر که رفته دیگر چیزی نمانده؛ این آدم به معنای واقعی کلمه بیابانزده است؛ این موجودی که عشقش را در زندگی از دست داده. صحنهٔ مؤثر فیلم همین است: چیز خیلی قشنگی درست کرده که پشت این قاب عکس، یک قاب عکس دیگر هست. انگار این دختر و مرگش به این دلیل اینقدر بزرگ شده که وقتی کنار میرود، تمام زندگی این آدم انگار با مرگ این دختر از بین رفته. آن قاب عکسِ پشتی که دختر کوچولو است و وسط نشسته این حس را به آدم میدهد که اصلش زنش است — که از او مُرده — این را برایش باقی گذاشته و این نتوانسته نگهش دارد؛ دختر را یکی کشته؛ چگونه از این بگذرد؟ مثل اینکه از همهٔ زندگی عاشقانهای که در قبل داشته. اولاً حس میکنید این آدم که الان اینقدر سنگدل به نظر میرسد عین همان شخصیت حیدر است آنجا. آدمی که شما اول احساس میکنید موجودی کاملاً بیاحساس و بیعاطفه و سنگدل است — جایی نظر به او میگفت تو که نمیدانی عشق یعنی چی؛ معلوم است چند مدت در این بیابان بودی و فقط مار گرفتی — یعنی آن فیلم هم شما را به این سمت میبرد که حیدر موجودی کاملاً بیعاطفه است، بعد یکدفعه میفهمید نه، اتفاقاً در این بیعاطفگیِ شدید یک عشق خیلی بزرگ وجود دارد که از بین رفته و حالا این آدم چنین شده. ابوالقاسم همین است؛ اصلاً ابوالقاسم همان آدمِ مارگیر است که اینجا به شکلی دیگر میبینیدش: کسی که عشق زندگیاش را از دست داده. فرقش آنجا این است که حس خیانتی از سوی همسر وجود دارد، اینجا مسئله این است که یک عامل خارجی آمده و یک مرگ و قتل، آنیمای این آدم را با خودش برده. بگذارید جایی از فیلم را نشان بدهم؛ دو قسمتی است. کل محتوای فیلم با صراحت در این دیالوگ آمده: هر چیزی که در رقص در غبار هست و به صراحت گفته نشده بود که ماجرا چیست، در این دیالوگ میآید. میشود عشق را فراموش کرد یا نه؟ این فراموشکردن عشق ممکن است عشق به دختر باشد، آنیما باشد، خلاصه؛ مردانه باشد؛ همسر، معشوق، مادر. در این دیالوگ جایی میآید که یکی از این آدمها — معشوق، اعدام — عاشق مادرش بوده و برای مادرش مرتکب قتل شده. اینکه آیا وقتی عشق میآید و نابود میشود، نظر مشکلش چیست در رقص در غبار: عشقی را نمیتواند فراموش کند. ریحانه مشکلش چیست؟ به او پیشنهاد میشود مادرت را فراموش کن؛ مادرش را نمیتواند فراموش کند. حیدر زنش را نمیتواند فراموش کند. ابوالقاسم زن و دخترش را نمیتواند فراموش کند. اکبر چون نمیتوانست ببیند معشوقش را به کسی دیگر بدهند مرتکب قتل شد و میخواست خودکشی هم بکند.
توضیح غفوری درباره اکبر
به هر حال اینجا توضیح داده میشود؛ اگر نفهمیدید موضوع چیست، این آقای غفوری به شما توضیح میدهد مشکل اکبر چه بوده که مرتکب قتل شد؛ میخواست خودش هم بکشد. به هر حال آنجوری که اعلا جایی باید میپرسد — اعلا مشکلش در فیلم چیست؟ آمدی برای چی؟ — نمیتواند فیروزه را فراموش کند. کلاً یک موضوع دارد؛ تمام این دو فیلم، در تمام شخصیتهایشان یک مشکل دارند: عشقی داشتهاند که از بین رفته و نمیتوانند فراموشش کنند؛ به طریقهای مختلف. اینجا چند چیز هم که ندیدهایم اضافه میشود: میتواند مربوط به مادری باشد که مثلاً به کسی بدهکار بوده و مرتکب قتل شده و الی آخر. با این نگاه، این صحنه خیلی آگاهانه اینجا قرار داده شده است؛ یعنی هنوز خیلی از تحلیلهای آگاهانه دور نشدهایم. یک نفر میتواند بگوید موضوع این است: قصاص اینجا به این دلیل موضوع فیلم است. در واقع موضوع فیلم واقعاً قصاص نیست بهغیر از این چند صحنهٔ کوتاه؛ موضوع رضایت گرفتن است. یک قانونی در ایران وجود دارد که میتوانید در موردش بحث کنید، خوب باشد یا بد؛ ولی موضوع این فیلم خیلی چنین نیست که در مورد قصاص حرف بزنیم؛ موضوع این است — حتی بحثهای مذهبیای که میشود، بحث این است که رحمت چیز خوبی است، گذشت چیز خوبی است — انگار از طریق مذهبی توصیه میشود که فراموش کنید. اگر کسی عزیزی را مثلاً از شما گرفته — چون رضایتدادن در مورد قصاص از همین مدل است — منظورم این است: این مشکلی که هی در این فیلمها تکرار میشود، فراموشکردن عشق، رضایتدادن در مورد کسی که مرتکب قتل شده، نوعی گذشتکردن از یک عشق نابودشده است. بنابراین مناسبت قصاص با موضوع فیلم — باز برمیگردم به همان حرفی که در مورد رقص در غبار زدم — این است که نه رقص در غبار، نه این فیلم را نمیشود گفت در مورد عشق است؛ در مورد ناکامی در عشق است؛ حتی بحث قصاصش هم همینگونه است. و این حرفی که الان زدم همچنان در لایهٔ خودآگاه فیلم است؛ به دلیل اینکه — نمیدانم همهاش هست یا نه — به دلیل وجود این صحنه، اشارهای به ابوالقاسم نمیشود که او هم که رضایت نمیدهد مشکلش همین است؛ به همین دلیل میگویم شاید نتوانیم بگوییم که این — ولی بالاخره محتوای جفت این فیلمها در این دیالوگ گفته میشود؛ مشکلی که در فیلم اول اصلاً در خودآگاهی نبود یا به آن اشاره نشد، اینجا در یک دیالوگ دارد توسط این آقای غفوری گفته میشود — اسمش هم غفوری است؛ لابد به همین مناسبت غفوری است که حرف از گذشت میزند. و جالب است؛ از همینجا خوب است نکتهای را صحبت کنیم، چون در کارهای آقای فرهادی — جلسهٔ قبل هم گفتم، این جلسه هم — قضاوت در مورد دیگران یکی از مایههای اصلی کارهای آقای فرهادی است؛ ممکن است بگویید در این دو فیلم اول فرعی است ولی بالاخره وجود دارد.
قضاوت شتابزده در رقص در غبار
همینجور که جلو میرود، کمکم بهنوعی تبدیل میشود به مایهای اصلیتر. در رقص در غبار قضاوت شتابزده در مورد آن مادر و خودِ آن دختر را میبینید. اینجا ما بهنوعی به دلیل اینکه در مورد فیروزه اطلاع نداریم قضاوت بدی میکنیم که بعداً اصلاح میشود؛ یعنی فیلم ما را به قضاوتهایی میکشاند که تعمدی است؛ مثل اینکه ما را به اشتباه میاندازد. در این دیالوگ چیزی که خیلی پررنگ است این است که قاضیها چون این چیزها را نمیدانند انگار عجولانه قضاوت کردهاند و این آدمها را محکوم به اعدام کردهاند. بهنوعی حرف از مسئله این است که انگار قضاوت پیچیدهتر از این است؛ حتی در مورد این قتل نمیتوانید به راحتی بگویید این آدم کشته. حالتِ بهاصطلاح بیاحساس و قانونیاش آن سرپرست دیگر ندامتگاه جایی میگوید آدم کشته باید اعدام شود؛ مثل چیز دیگری، عین چیزی که در قانون نوشته: هر کس آدم کشت باید اعدام شود. حرفِ فرعی این فیلم این است که قضاوتکردن به این راحتی نیست؛ حتی اگر کسی آدم کشته باشد. چیزی که دارد میگوید: جایی آخر حرفهایش میگوید من هم الان به تو میگویم از عشق بگذر، ولی ممکن است خودم عاشق شوم و نتوانم این کار را بکنم. مدام در چیزی که باید کمی دربارهاش صحبت شود این است که بین عشق و مرگ، عشق و قتل، هی رابطههایی برقرار میشود که کمی عجیب است. پس فعلاً چیز خوبی پیدا کردیم که بدون اینکه خیلی به لایههای ناخودآگاه برویم، حداقل از تحلیل رقص در غبار یک ایدهٔ خیلی ساده داریم: اگر این صحنه — که به صراحت حرفهایی در آن زده میشود — نبود، بهوضوح میشد فهمید این ابوالقاسم همان مشکل حیدر را دارد و همهشان همان مشکل را دارند؛ بهنوعی ادامهٔ همان بحث است که به این راحتی نمیشود از عشق — وقتی به ناکامی میرسد — فراموشش کرد. اینجا مسئله تعمیم داده شده: فقط عشق به یک دختر نیست؛ عشق به همسری که مُرده و دختری که از او باقی مانده؛ هر چیزی، هر چیزی که به یک معنای یونگی بتواند نقش آنیما را در زندگی یک مرد بازی کند. و اتفاقاً اگر بگویید بیابانزدگیای که در رقص در غبار بود یا مارگزیدگی نتیجهاش چیست: نتیجه گمکردن آنیماست؛ نتیجه اینکه آنیما جایی پروژه شده و آن پروجکشن از بین میرود و نوعی سرگردانی و مرگ آنیما پیش میآید.
اکبر آدمی را کشته برای اینکه نتوانسته عشقش را فراموش کند. تا اینجا ممکن است کافی باشد. این سوالی که کردید بهوضوح آن هم جزو این فیلم است: او هم یک نوع آدم کشته چون نمیتوانست عشق را فراموش کند. الان اگر نتواند عشق فیروزه را فراموش کند، یا فیروزه نتواند عشق را فراموش کند، اکبر میمیرد.
عشق فراموشنشده و مرگ
عشقهایی که فراموش نشوند میتوانند به مرگ یک نفر دیگر بینجامند؛ اینجا خودش کشته شده، اینجا بهنوعی غیرمستقیم به مرگ میانجامد؛ کلاً عشق به مرگ میانجامد. این معادلهای که همهجا در این آثار هست. اکبر یک نفر را کشته. پرسش: پس حالا که عاشق کسی است، میتواند فراموش کند؟ میتواند — اگر بشود — خواهر اکبر را فراموش کند؟ نه، اصلاً لحظهای فکرش را نمیکند. این دیالوگِ جالبی است — از نظر فنی حالا ولی چیزش بامزه است — هی سؤال به خودش برمیگردد و بلافاصله میگوید نه؛ در مورد دیگران بلافاصله میگوید بله؛ و آخرش خود آقای غفوری هم میگوید من هم شاید — الان میگویم فراموش کن — ولی اگر خودم عاشق شده بودم شاید نمیتوانستم فراموش کنم. حالا که مادرش کشته شده: این چقدر موضوع جالبی است؛ کسی که طلبکارش مادرش را کشته چون عاشق مادرش بوده. یک سری چیزها در این فیلم جا نمیشد در این دیالوگ، وگرنه مثلاً ورژنهای مختلف و ممکن بود اگر این دیالوگ نبود بعداً فیلمی ساخته شود که این هم در آن باشد؛ خوشبختانه هر چه بود در این دیالوگ آمد؛ راحت شد آقای فرهادی. گفتید دیالوگش را من جلو زدم؛ پیدا نشد جایی که میگوید قاضیهایی که این حکمها را دادهاند به این نکته دقت نکردند؛ اینجا مشکلی وجود دارد. حالا بیایید کمی «چیزیتر» بحث کنیم. الان میخواهم سعی کنم بگویم این نکتهای که در شهر زیبا هست — این دو فیلم را شاید بشود اسمشان را گذاشت «شهر در غبار» چون خیلی به همدیگر نزدیکاند و محتواهایشان هم نزدیک به همدیگر — چیزی که اینجا هست: بگذارید حالا کمی از آن تحلیلی که در مورد رقص در غبار کردیم استفاده کنیم. این فیلم را میتوانم چنین نگاه کنم: در رقص در غبار راهحلهای ذهنی تلاش شد؛ مثلاً انگار با خیالپردازی؛ انگار که فکر کند اگر من هیچ خودخواهی نداشته باشم و حس مالکیت نداشته باشم از بیابان میتوانم بیرون بیایم و چقدر خوب میشد چنین میشد، و بعد فیلم به خوبی و خوشی تمام شد؛ ولی بهوضوح چنین نبود. بنابراین میتوانید چنین فکر کنید: رقص در غبار بیانِ آن بیابانزدگی بود و راهحلش — حداقل برای یک آدم ممکن است عملی باشد ولی — عملی نشده بود. بنابراین اگر رگ خواب را دیده بودید باید انتظار داشته باشید فیلم بعدی هم این مشکل را داشته باشد؛ و میخواهم بگویم نهتنها این مشکل در آن هست، این مثل زخمی است که درمان نشده و خیلی خیلی بدتر شده. یعنی شهر زیبایی که میبینید، شدتِ واقعیِ این احساس در آن به این معنا عمیقتر است، هم اینکه تعدادشان زیاد شده؛ یعنی همهٔ آدمها دیگر در این فیلم انگار مشکل را دارند؛ مثل عفونتی که پخش شده و دقیقاً به حالت اضطراری رسیده است.
شخصیتها بهمثابه اجزای درون مؤلف
به حالت اضطراریای رسیده که اگر فکر کنید شخصیتهای یک فیلم اجزای درون یک آدم — مؤلف — هستند، این احساس دارد بخشی را میکشد. مسئله این است که مثل حالت اورژانسی پیش آمده؛ این قسمتِ عفونی که نمایندهاش ابوالقاسم است دارد بخشی از وجود این آدم را اصلاً اعدام میکند، از بین میبرد. مثل خطری پیش آمده و همهٔ موجوداتِ این فیلم — که اجزای درون مؤلفاند — همه دستبهدست هم دادهاند ببینند میتوانند این مشکل را حل کنند؛ یعنی چیزی که در این فیلم میبینید تلاش همهجانبهٔ همه است برای اینکه آن آدمِ بیابانزده را بهنوعی راضی کنند که مرتکب چیز نشود، آن بخشی از این روان را انگار حذف نکند. بنابراین میتوانم شهر زیبا را چنین ببینم: عواقب درماننشدنِ واقعیِ بیابانزدگی. اگر رگ خواب توصیف خوبی از این حوادث بعد از ناکامی در عشق بود و یک راهحلِ غیرقابل انجام — حداقل برای مؤلف اثر — شما شهر زیبا را میتوانید چنین نگاه کنید: این موضوع مانده، تبدیل به مسئلهای جدی شده، خطرناک شده اصلاً؛ الان دیگر کار به آدمکشی رسیده. قبل از ادامه، نکتهای بگویم که برای خودم جالب بود: وقتی که تصادفاً در جلسهای در دانشکدهٔ سینما و تئاتر قرار شد دربارهٔ فیلمهای آقای فرهادی، مخصوصاً دربارهٔ الی صحبت کنم، رگ خواب را نداشتم؛ جدایی نادر از سیمین را هم ندیده بودم. تصادفاً اینگونه شد که سه فیلم را داشتم و قبل از اینکه رگ خواب را گیر بیاورم — با کیفیتی خیلی بد که ندیده بودمش و فکر میکردم خیلی هم مهم نیست؛ میخواستم به ترتیب ببینم ولی فکر کردم اشکالی ندارد، فعلاً این سه تا را میبینم، بعداً — تجربهٔ جالبی برایم پیش آمد و به دلیل همین محدودیت، توجیه خوبی هم برای خودم پیدا کردم. گفتم حس من این بود که این چهار فیلم را ببینم و حدس بزنم جدایی نادر از سیمین را که ندیدهام چهگونه باید شده باشد، چهجور فیلمی باید باشد؛ بعد به نظرم آمد این هم چالش جالبی است: این سه را ببینم و حدس بزنم رگ خواب چه بوده. و در این کار خیلی موفقتر بودم از دومی؛ و دومی بد نبود — یعنی حدس زدن اینکه جدایی نادر از سیمین چهجور فیلمی باید باشد — ولی این خیلی برایم جالب بود که فیلم شهر زیبا را اول دیدم و — شما اگر این فیلم را دیده باشید، ندانید قبلش چه بوده، بدانید فیلمی هست — چیز عجیبش این بود که این ماجرای قتل چیست؛ دو سال پیش چه اتفاقی افتاده که اینها همه عواقبش است؛ این فیلم مثل اینکه عواقب ماجرایی در گذشته است، چیزی که اینجا نمیبینیمش. واقعاً به نظرم آمد رگ خواب باید ماجرای آن اکبر با آن دختر باشد؛ و دقیقاً هم چنین است: اکبر نظر است و قتلی که آنجا اتفاق افتاده همان قتل است.
قتل در رویا و مرگ رابطه
اگر در رویایتان ببینید قتلی شده و یکی از دوستانتان مُرده، به طور نرمال معنایش این است که رابطهتان با آن آدم مُرده یا دارد میمیرد. بنابراین قتل هم چنین است؛ قطع رابطه میتواند به صورت نمادین به صورت قتل ظاهر شود. دقیقاً از همینجا میخواهم شروع کنم: چیزی که خیلی واضح است این است که آن کسی که آنجا گیر افتاده، کسی است که آن عشق اول را قطع کرد. حس گناهکاری در رگ خواب بود — به آن اشاره کردم، ولی شاید خیلی پررنگ نه — این همه تلاشی که این آدم میکند که بدهی را بپردازد به معشوقش؛ احساس بدهکاربودن؛ و اینکه وقتی آن فیلم را میبینید توجیه خوبی وجود ندارد که نظر چرا پایداری نکرد و عشقش را رها کرد؛ مثل اینکه حس گناهی وجود دارد نسبت به اینکه به این راحتی قبول کرد این عشق از بین برود. این اکبرِ که مرتکب قتل شده به همین معناست که آن رابطه را بدون توجیه خوبی از بین برده و حالا عواقبش را میبیند. واقعاً نمیخواهم بگویم که به نظرم اگر کسی در این دو فیلم دنبال فیلمهای مشابه برود — این هم نکتهٔ تئوریکی است، پرانتزی باز میکنم: یکی از کاربردهای نقد روانکاوانه میتواند برای تئوری روانکاوی باشد. مثلاً تئوری روانکاوی چگونه از دل تعبیر رویا درآمده؟ یونگ این همه اجزای روان را از کجا پیدا کرده؟ آنیما و آنیموس و اینها، سلف و شدو؛ صد هزار رویا را تحلیل کرده و در آنها چیزهای مشترک پیدا کرده؛ دیده لازم است برایشان اسمی بگذارد، روابطی بینشان کشف کرده و تبدیل شده به تئوری روانکاوی. همینگونه از روی حکایتهایی که مراجعین به مطبهای روانکاوی در مورد زندگی خودشان میگویند — که معمولاً حکایتهای خیلی موثقی نیستند و کلی باید روانکاو کشف کند واقعیت چیست — میتوانید تئوری روانکاوی بسازید؛ کما اینکه کلی از نفَسهای فرویدی از اینجا آمده و از راه مشاهدهکردن بچهها. کاربردی از نقد روانکاوانه این است که من آثار هنری را به این قصد مطالعه کنم؛ مثلاً آن فیلم بد رونالدو که دربارهاش بحث کردیم گفتم میشود آمد گفت ما مثلاً سندرومی مثل سندروم رونالد کشف کردهایم؛ بگوییم اینقدر موضوع عمومی است که برایش اسمی بگذاریم؛ بگوییم مشکلی وجود دارد — نمیتوانیم بگوییم بیماری روانی — ولی مشکلی پیش میآید که مثلاً دخالت مادر یک آدم را چنان پرتاب میکند به فضایی بسته که در آن دیگر نمیتواند ابراز عشق کند و الی آخر. به نظرم میآید این دو فیلم را کنار هم بگذارید، با تعداد مطالعه که باید وسیعترش کنید، آثار هنری مشابه جمع کنید، ببینید این مرگ آنیما و ناکامی در عشق چه عواقبی دارد، چهجوری پیش میرود، وقتی درمانش نکنید به کجا میرسد.
شهر زیبا و رشد پس از قطع
فکر میکنم شهر زیبا مادهٔ خام خیلی مناسبی است برای اینکه ببینید چه بلایی سر آدم میآید وقتی این رشد میکند، میماند، چند سال میگذرد؛ ببینید، ایده اینجا این است: از آن ماجرای اول که عشق رها شد چند سالی گذشته و حالا دیگر زندگیِ خودِ آن موجود در خطر است. مثل اینکه آدمی در دورهای از زندگیاش — مثل تعبیرهای فرویدی — گناه بزرگی مرتکب شده و این به ناخودآگاهش رسیده؛ آدمی اشتباه خیلی بزرگی انجام داده با خودآگاهش، تصمیم خیلی غلطی گرفته. نتیجهاش چیست؟ چرا آدمها گاهی به دلیل خطاهای بزرگی که میکنند روانی میشوند؟ یعنی ایگوشان بهنوعی از بین میرود؛ ایگویی که مرتکب خطای بزرگی علیه خودش شده کمکم از طرف اجزای دیگر روان انگار طرد میشود. نمیدانم منظورم چقدر روشن است: اگر مثلاً در دورهای از زندگیام کاری خطای بزرگی را به انگیزهای انجام داده باشم — حالت شدیدش را کنار بگذاریم — انگیزههایی باعث شده خطای بزرگی علیه خودم بکنم؛ مثلاً نیازهای واقعی سلف را در نظر نگرفتهام به دلیل وابستگیای که به مادرم داشتهام. چه انتظار دارید چه اتفاقی بیفتد؟ به خودم آسیب شدیدی زدهام به دلیل یک وابستگی عاطفی به مادر؛ هرچقدر آن آسیبی که زدهام بگذرد و بیشتر عمق پیدا کند، رابطهام با مادرم را خراب میکند، از بین میبرد؛ مثل اینکه چرا این اتفاق افتاده؟ به دلیل همان عاطفه؛ من عاطفهام را از دست میدهم یا رابطهام بهنوعی با مادرم قطع میشود؛ مثل اینکه این سیستم روانی انتقامش را از آن عاملی که باعث ضربه زدن به خودش شده میگیرد. اکبر نمایندهٔ — به نظر من — آن بخشی، حالا خودآگاه یا همهٔ آن عواطف نوجوانی است که پایداری نکرد و آن عشق از بین رفت و ترومای شدیدی به وجود آمد؛ الان دیگر دارند نابودش میکنند؛ مثل اینکه این بخشِ روان دارد طرد میشود، به دلیل آن شدت احساساتی که آنجاست. کل این فیلم را میتوانید چنین نگاه کنید که انگار یک لطمهٔ روانی — احساسات شدیدی که وجود دارد — دارد به بخشی از روان فشار میآورد؛ انگار آن را از کل صحنهٔ بهاصطلاح روانی این آدم طرد میکند. حالا بقیهٔ اجزای روان همه جمع شدهاند که جلوی این کار را بگیرند؛ بهنوعی میخواهند با حلکردن آن مشکل، آن نارضایتی و آن لطمهای که وارد شده، وضعیت را به حالتی برگردانند که او بتواند ادامهٔ حیات بدهد.
به نظر میرسد اکبر خیلی نزدیک به ایگو است؛ حداقل به یک معنا، به یک معنای قدیمیتر. فیروزه آنیماست؛ آنیما، یک آنیمای مجسمشده است؛ یعنی موجودی، زنی که میتواند معشوق جدید باشد. یا بگذارید چیزی اضافه کنم: شما قبول دارید که وقتی یک عشق ناکام وجود دارد، عشق دوم نمیتواند تولید شود؛ مشکل به وجود میآید. مثلاً یک رابطهٔ عاشقانه داشتهام، بدون دلیل موجه رهایش کردهام، حالا میخواهم عشق دیگری را ببینم؛ چه چیزی این عشق دوم را در این فیلم متوقف میکند؟ همان سابقه است. همهٔ چیز در این فیلم تحت تأثیر آن سابقه است. اینکه میگویم این فیلم را دیدم و کنجکاو شدم احتمالاً رقص در غبار توضیح میدهد که آن سابقه چیست — تمام این فیلم، همهٔ اتفاقهای بدی که در آن میافتد، برای خاطر آن قتل است. حتی اینکه اکبر و فیروزه نمیتوانند با هم ازدواج کنند بالاخره ریشهاش در این است که اگر اینها به هم برسند اکبر اعدام میشود. فیروزه آنیماست؛ در واقع اگر در رقص در غبار آن ریحانه آنیما بود، این آنیماست؛ آنیمایی که — باید انتظار داشته باشید در آثار یک مؤلفِ مرد آنیما تغییر کند؛ انتظار داشته باشید مثلاً از هر فیلم به فیلم بعد، یا از داستان به داستان بعد — مثلاً فرض کنید در نوجوانی آنیما فرمی دارد، کمکم فرمش را تغییر میدهد تا به حالتی، چیزی برسد، پایداری برسد. بخشی از آنیمای ما شکل میگیرد به دلیل تجربههایی که داشتهایم؛ آنیمای مردی که هیچ تجربهای نداشته — یعنی آنیمایش را هیچجا پروجکت نکرده — خیلی ممکن است آنیمایی خیلی انتزاعیِ مطلوب داشته باشد؛ ولی بالاخره وقتی رابطهٔ واقعی برقرار میکند تأثیر و تأثری در آنیما ظاهر میشود؛ این آنیما تغییر شکل میدهد. اگر مردی بتواند آنیمایش را کاملاً منطبق کند بر ویژگیهای جدیدی که در معشوق واقعیاش دارد، میبینید که خیلی موفق است؛ و گاهگاهی برعکس، مردها آنیمایشان را ثابت نگه میدارند و سعی میکنند آن موجود خارجی را شبیه آنیمای خودشان کنند، یا مکانیسمهایی که این دو را بهاصطلاح با یک تریدآف این کار انجام شود. هرچقدر آنیمای انتزاعیِ درون به آنیمایی که رویش پروجکت شده شبیهتر دربیاید بهتر است. من بهشدت احساس میکنم این آنیما — این آنیمای فیروزه — تحت تأثیر پروجکشن است؛ دلیل نمیآورم ولی فکر میکنم این آنیما واقعیتر از آن آنیمای اولیه است؛ آن آنیما به نظر من — که اینگونه است که مادر و دختر از همدیگر جدا شدهاند. حالا به دلایلی که لازم نیست طول و تفصیلش را بدهیم، فقط این نکته را در نظر بگیرید: اگر بخواهیم آنیمای آقای فرهادی را مطالعه کنیم، فیلم ارتفاع پست فیلم خوبی است، برای اینکه آنجا بهشدت آن چهرهٔ آنیما — لیلا حاتمی — بارز است که در آن بارداری هست. کلاً بچهداشتن و بارداربودن در آنیما یکی از چیزهاست؛ یکی از آن حسهایی که مرد نسبت به زن دارد؛ چه ویژگیهایی در یک زن یک مرد را بهاصطلاح روشن میکند — به روشنکردنِ turn on و turn off؛ چه چیزی یک مرد را آن میکند؟ مثلاً برای بعضی مردها وجود بچه بینهایت تأثیرگذار است؛ یعنی زن وقتی بچهدار میشود یا زن باردار است — به دلیل آسیبپذیری، به دلیل اینکه باردار یعنی حامل یک فرزند — خیلی خیلی مردها، خیلی احتمالاً این را زیاد شنیدهاید که مخصوصاً مردهای سنتی وقتی زن باردار میشود عشقشان به زن ده برابر میشود.
بارداری و تغییر عشق
این طبیعی هم هست. در کارهای آقای فرهادی آنیما را نگاه کنید، خیلی در آن هست: بارداربودن و بچهداشتن. به همین دلیل احساس میکنم این دختر که یک بچهٔ کوچک دارد، زیبایی که بهوضوح جزو ویژگیهای عمومی آنیماست که مثلاً در فیلم ارتفاع پست آن آنیما نقشش توسط لیلا حاتمی است؛ چهرهٔ جذابی دارد، باردار هم هست، یک بچهٔ معلول هم دارد — اینها انگار مشخصاتی است که در یک زن میتواند خیلی جذاب باشد؛ برای بعضیها ممکن است باشد، برای بعضیها ممکن است نباشد. من به هر حال به دلایلی از سوابق و لواحق فکر میکنم این آنیما به واقعیتِ تجربهشده تا حدی نزدیک است. اگر این را به این معنا نگیرید که آقای فرهادی دختری را که یک بچهٔ یکساله داشته دوست داشته است. فقر؛ فقر در آنیما — بگذارید اینگونه بگویم: اگر بخواهم بگویم آنیمای آقای فرهادی چه چیزی در زنها برایش است: آسیبپذیری و نیاز مثلاً مالی داشتن و اینها بهشدت در آن هست. انگار در این موجوداتی که در آثار فرهادی نقش آنیما را بازی میکنند این خیلی پررنگ است. نمیخواهم مرور کنم؛ هنوز مستخدمها کار میکنند مثلاً برای پول؛ محتاجاند. در چهارشنبهسوری اگر خودِ چهرهٔ آنیمایی که ترانهٔ علیدوستی بازی میکند مستخدم نیست و باردار نیست، آن زن دیگرِ ثروتمند باردار است؛ این دو کنار همدیگر انگار مکملاند؛ خلاصه یک بخشی از این آنیما رفته آنور و خودِ این هم که یک مستخدم است. در — چیز — باز ما یک مستخدمِ باردار داریم در فیلم آخر. الی را نمیشود گفت مستخدم ولی مربی مهدکودکشان مستخدمِ پیچیده است، چیز پیشرفته است، مدرن؛ و آنجا هم در ریحانه به هر حال مشکل اساسی فقر وجود دارد؛ اینجا هم وحشتناک مسئلهٔ فقر و بچهداشتن و این حرفها. بگذارید بهعنوان آخرین چیز — و هی میگویم — همهٔ اجزای روان بسیج شدهاند برای اینکه این مشکل را حل کنند.
ساختار آزمونهای پیاپی
کمی ساختار این فیلم را نگاه کنید؛ چیزهایی هست در افسانهها: مثلاً هیولاهایی هست، قهرمانهایی هستند که یکییکی — مثلاً برادر بزرگتر میرود، کشته میشود، برادر بعدی — تا اینکه یکی در آخر موفق شود؛ اینکه موجودی جایی نشسته مثلاً کسی را زندانی کرده و هی یکییکی میروند و شکست میخورند تا داستان به جایی برسد. ساختار این فیلم را که نگاه میکنید، این ابوالقاسم مثل همان دیو در جایی نشسته. اولین کسی که میرود — مثلاً داستان را برای خودتان چنین تعریف کنید — اولین کسی که میرود به جنگ این، یک نفر میرود با التماس و بدبختی و یک زنِ تنها مثلاً رفته آنجا نشسته، این را میگیرد پرت میکند بیرون؛ هر کدام هم تقریباً یک بار میروند و کارشان تمام میشود؛ این او را پرت کرد بیرون، میرود؛ نفر دوم اعلاست؛ عین همین؛ اعلا با فریب میرود، مثلاً نامهای دروغین میبرد، میخوانَد و اینها؛ او هم گولش میزند، میگوید برو، من فکر میکنم فردا میخواهم بروم دادگاه؛ اینها هم از سر خودش باز میکند؛ بعد مثلاً بخش عقاید مذهبی میآید — به صورت آن روحانی که آنجا صحبت میکند و سخنرانیها — که به جنگش بروند؛ اینها را هم قبول نمیکند؛ حتی جایی میگوید من با خدا مشکل دارم، خود خدا هم بیاید این رضایت را نمیدهم؛ تا خلاصه آخرین اتفاقی که میافتد ترکیبی است از مواجه شدن با واقعیت و وضعیت همان فرزند معلول و اینها که نهایتاً بهنوعی به جایی میرسد که رضایت میدهد؛ تا اینکه آن پول را بگیرد، زنش را کتک زده، خلاصه؛ آن شرایط. آخرین کسی که بهنوعی به نظر میآید پیروز میشود واقعاً اعلا نیست؛ اعلا فقط خبرش را انگار دارد میشنود، اتفاقی که آنجا میافتد، و این آدم رضایت میدهد؛ بین خودش و زن دومش و بچهاش؛ بیشتر نه؛ انگیزههای مذهبی زیادی در آن نیست؛ ممکن است بگوییم همهٔ آنها را اثر گذاشته ولی آخرین مرحله واقعاً چنین است. این یک چهارخان، پنجخان مدرن است، به این شکل؛ و آن هیولایش هم ابوالقاسم است. مقدمهٔ فیلم — پالپ فیکشن را یادتان هست؟ مقدمهای داشت که هی مثلاً دربارهٔ مارسلوس والاس حرف میزدند، حساسیتشان نسبت به زنش، برای اینکه آن صحنهٔ بیرونرفتن وینسنت با زنش خوب دربیاید و هیجانانگیز بشود و تنش داشته باشد؛ هی خطر اینکه کسی دست به این بزند؛ مثل موجودی است که یکی از طبقهٔ چهارم پرت کرده پایین؛ و آن صحنههایی که از پشت نشانش میدهند، کلهٔ کچلش با آن لحن حرفزدنش و اینها، هی بهعنوان موجودی خطرناک و مجهول؛ حالا نمیخواهم بگویم آن حالت کاریکاتوری دارد؛ اینجا حالتی از مقدمهچینی برای ابوالقاسم در فیلم وجود دارد: اول میشنوید که شاکیای هست که میخواهد این اکبر را بکشد؛ آنجایی که فیروزه حرف میزند که من اصلاً دستش را ببوسم، با مشت زده تو سرم، هنوز سرم درد میکند؛ یعنی موجودی است که از نظر فیزیکی هم خطرناک است، حالت مهاجم دارد؛ تا اینکه خلاصه میبینید پرتش میکند بیرون و داد و فریاد میکند؛ و به هر حال تا رضایت بدهد — اینکه هی میگویم بسیج شدن همه — بهنوعی هی میروند در این خانه؛ عقاید مذهبی میآیند، شکست میخورند؛ اعلا میآید، شکست میخورد؛ تا اینکه خلاصه به نتیجهای ظاهری، جایی میرسد.
بسیج عقاید مذهبی و پایان
دفعهٔ قبل کتابی معرفی کردم که اورجینالش این کتاب است که ترجمه و چاپ شده: کتاب «اسطوره در سینما».
ارجاع به ارغنون و برادول
گفتم از روی آثار کریستوفر ووگلر است؛ این اصلِ آن کتابِ کریستوفر ووگلر به اسم «سفر نویسنده» است که انتشارات مینو خرد چاپ کرده. و مقالهای از مجلهٔ ارغنون، شمارهٔ ۲۳، از آقای جورج ویلسون به اسم «روایت فیلم و معنای روایت»؛ این مقاله خوبی است؛ کلاً اگر ارغنونها را دارید یا دسترسی دارید توصیه میکنم بخوانید؛ نقدی است به آرای برادول که خوبیاش این است: این ایده که شما بهنوعی فکت جمع میکنید، سعی کنید تئوریای بسازید که فکتها را توجیه کند، ناهنجاریای که در فیلم وجود دارد باید تئوری را پیچیدهتر کند و این حرفها — نه به این صراحت ولی کلاً در این مقاله وجود دارد؛ به نظرم مقالهٔ خوبی است برای اینکه بگوییم وقتی داریم نقد میکنیم چه میکنیم.