او برنامهٔ قبلی، یعنی گذاشتن اساس کار بر کتاب سمینارهای یونگ دربارهٔ «چنین گفت زرتشت»، را تغییر میدهد و تصمیم دارد از ابتدای آثار نیچه شروع کند. در همین جلسه میخواهد از جزئیات زندگی نیچه، کارهایی که انجام داده و آثاری که منتشر کرده و چیزهایی که خوانده صحبت کند، تا جایی که استاد دانشگاه میشود. شوپنهاور و واگنر را برای فهم نیچه لازم میداند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
عذرخواهی و تغییر برنامه
تقریباً قرار شده بود که اساس کار را بر همان کتاب سمینارهای یونگ دربارهٔ «چنین گفت زرتشت» نیچه بگذاریم. همان فاصلهای که میان جلسهها افتاد، نظرم را دربارهٔ برنامهای که جلسهٔ قبل گفته بودم تغییر داد؛ چون داشت تغییر میکرد، یک جلسه واقعاً کار خاصی نداشتم و ترجیح دادم به نتیجهای قطعی برسم و بعد دوباره شروع کنیم.
تردید درباره سمینار یونگ
یک نکته این است که در این یکیدو هفتهای که بعد از آن جلسه بود، آن کتاب را مرور کردم و راستش احساس رضایتی به من دست نداد که بتوانم جلسههای خوبی بگذارم؛ یعنی اینکه بیاییم آن کتاب را فصلبهفصل بخوانیم، یا اینکه کاری که قرار است انجام دهم چیست، برایم خیلی روشن نیست: اگر بخواهیم آن کتاب را بگوییم، آیا دیدگاههای یونگ را دربارهٔ نیچه بگوییم یا خودمان از خودمان شروع کنیم کاری دربارهٔ آن کتاب انجام دهیم؟ احساسم این بود که آن برنامه خیلی کار اورجینالی در مورد آثار نیچه نمیشود، و آن کتاب هم در دسترس همه است؛ مثلاً اگر کسی بخواهد دیدگاههای یونگ دربارهٔ آن کتاب را بداند میتواند برود کتاب را بخواند. کتاب نسبتاً سادهای است؛ سنگینی نیست که خیلی احتیاج به شرح و تفسیر داشته باشد. بعد واقعیت این است که خود آن کتاب — چون یادداشتهایی است که سر سمینار برداشته شده — خیلی کتاب دقیقی نیست که مطمئن باشیم همهٔ حرفهایی که یونگ زده در آن منعکس شده. و بعد هم اینکه با نهایت تأسف میگویم اصلاً خیلی کتاب خوبی هم نیست راستش؛ یعنی احساسم این است که یونگ شاید بهاندازهٔ کافی با فلسفه آشنا نبوده که بخواهد دربارهٔ یک کتاب خیلی، مثل کتاب داستان، نقد کند — و به نظر من خیلی جالب نیامد. این بار که میخواندم حسام این بود که مثل اینکه خیلی از نکتههای اصلی اصلاً به آنها نمیپردازد؛ عوضش آنجاها که برای خودش آشناتر است، مثل عناصر اسطورهای، خیلی کتاب خوب است. یعنی کتاب کاملاً خواندنی است، ولی شاید آنقدری که قبلاً احساس میکردم کتاب فوقالعادهای نیست. به هر حال این یک نکته است، چون کتاب را مرور کردم.
شوک منابع اینترنتی
یک نکته این است که آن کتاب را نگاه کردم و احساسم این بود که کاری که از آن کتاب بخواهم انجام دهم خیلی جالب نیست، و نکتهٔ بعد این واقعاً نکتهٔ فرعی است. نکتهٔ مهمتر این است که شروع کردم کمی در اینترنت دنبال مطلب دربارهٔ نیچه گشتن، و یک شوک اینترنتی به من وارد شد: از دردسترسبودن منابع خیلی خوب دیگر است. فکر میکنم یونگ آن امکانی را که ما الان داریم — اینکه بخواهیم کار تحلیل روانکاوانهای دربارهٔ نیچه انجام دهیم — نداشته است. بنابراین کمی کاری بیمزه میشود که بیاییم با اطلاعاتی که یونگ مثلاً در دههٔ ۳۰ میلادی دربارهٔ نیچه داشته، حرفهای او را ملاک قرار دهیم دربارهٔ کتابی که دستکم جزو دورهٔ دوم آثار نیچه است. فکر میکنم اگر اصلاً آن موضوع را از ذهنمان پاک کنیم که قرار بود دربارهٔ کار یونگ صحبت کنیم و بخواهیم دربارهٔ آدمی مثل نیچه نقد روانکاوانه انجام دهیم، خیلی طبیعی است که از اول شروع کنیم؛ یعنی مثلاً از مجموعهٔ آثاری که از نیچه در ابتدای زندگیاش هست شروع کنیم تا جایی پیش برویم. فکر میکنم این خیلی معقولتر است؛ با توجه به اینکه — واقعاً الان میگویم — وقتی خودم سرچ کردم احساسم این شد که بعضی از چیزهایی که پابلیش شده و الان در اینترنت میشود پیدا کرد، واقعاً دو سه سال اخیر پابلیش شدهاند، و بهنوعی مجموعهٔ چیزهایی که نیچه نوشته تقریباً میشود گفت بهطور کامل در دسترس است: از نامههای پنجسالگیاش گرفته تا کتابها و مقالههای دانشگاهی که نوشته قبل از اینکه نیچه بشود. همهٔ اینها را بهنوعی میشود پیدا کرد؛ حالا نه خیلی منسجم، خیلیهایش هنوز به صورت کتاب منتشر نشده، بعضیها در اینترنت است، بعضیها هنوز به انگلیسی ترجمه نشده، ولی بالاخره بهنوعی میشود به آنها دسترسی پیدا کرد. وجود این منابع خوب به نظر من چیز دیگری است، و انگیزهٔ اصلی من این است که یک تغییر کلی در کاری که قرار بود انجام دهیم اعلام کنم: قصد دارم از این منابع موجود، از ابتدا — هر چه نیچه منتشر کرده، تا جایی که میشود حتی به نامههایش دسترسی داشت — شروع کنیم. من هنوز همهچیز را پیدا نکردهام ولی همینقدر فهمیدهام که همهچیز کموبیش منتشر شده و احتمالاً میشود پیدا کرد؛ از مجموعهٔ کارها شروع کنیم: از زندگیاش گرفته تا آثار قلماش، مقالههای ابتداییاش و اولین آثار دورهٔ اول آثارش که مهمترینش شاید همان کتاب «زایش تراژدی» است. اینکه چند جلسه طول میکشد نمیدانم و اینکه آیا همینجا، یعنی در دورهٔ اول آثار نیچه، کار را تمام کنم — هنوز تصمیم قطعی نگرفتهام؛ بستگی دارد جلسات چطور پیش برود؛ اگر خیلی طول نکشد و مثلاً علاقه بهاندازهٔ کافی وجود داشته باشد میشود ادامه هم داد؛ ولی فعلاً فرضم این است که قرار است مقدماتی بگویم، مثل مقدمهای برای شروعکردن به خواندن آثار نیچه، که خیلی به آن نیچهٔ اصلی — که مردم شاید بیشتر با افکارش آشنا هستند — نمیرسیم. ولی نکتهٔ خیلی جالب برای خود من در این مطالعههایی که این چند هفته کردم این است که واقعاً بهطور هیجانانگیزی خیلی از آرای متأخر نیچه در اولین چیزهایی هم که نوشته وجود دارد: مثلاً یک سری مقاله هست که حتی قبل از «زایش تراژدی» نوشته، یا نکاتی در این نامهها که به نظر من شگفتانگیز است که تا چه حد آن افکار که دیرتر مثلاً در «چنین گفت زرتشت» بیان شده یا حتی بعد از آن، بهشدت در همین آثار اولیه جنبهٔ محوری دارند. یعنی شاید «زایش تراژدی» و آثار دورهٔ اول، کمی دور شدن از یک فضای فکری است که داشت — در جهتی خودِ آکادمیکتر پیش رفت — و بعد که دیگر از فضای آکادمیک فاصله گرفت، انگار دوباره برگشت به همان دغدغههای اصلی خودش که از دورهٔ نوجوانی داشت.
برنامهای که در ذهنم هست این است که خودم چیزهایی در مورد نیچه گیر آوردهام که فکر میکنم میتوانیم جایی آپلود کنیم: مجموعهٔ کتابهایی که به قلم خود نیچه چاپ شده و همه به زبان انگلیسی ترجمههای خوب دارند را آپلود کنم؛ چند کتاب خوب دربارهٔ نیچه را آپلود کنم؛ و تا جایی که آثار اولیهاش را گیر آوردهام آپلود کنم؛ و بهنوعی برای اینکه وقت خودم هم صرفهجویی شود، کسانی که علاقهمندند مشارکت کنند که آنجا لیستی از همهٔ چیزهایی که نیچه نوشته و موجود است بگذاریم و هر کدام که پیدا شد تیک بزنیم تا مجموعه کامل شود. احساسم این است که الان میشود هر چیزی که نیچه نوشته را بالاخره جایی پیدا کرد. من مثلاً یکی از مقالههایش را که به لاتین نوشته هم پیدا کردم که ترجمهٔ انگلیسی هم ندارد — اگر داشته باشد من نمیدانم کجا چاپ شده — ولی با گوگلترنسلیشن بالاخره قابل فهم است که چه نوشته؛ یعنی خلاصه میشود چنین به همهٔ کارهای نیچه دسترسی مختصر و واقعی پیدا کرد. حالا میخواهم در همین جهت پیش بروم: در این جلسه میخواهم مفصلتر از آنکه در ذهنم بود، از جزئیات زندگی نیچه و کارهایی که انجام داده و آثاری که منتشر کرده و حتی چیزهایی که خوانده کمی صحبت کنم تا برسیم به بررسی بعضی از آن کارها، به ترتیب تاریخ. هدف من دقیقاً بررسی تاریخ زندگی نیچه و مجموعهٔ کارهایی است که منتشر کرده تا آن دورهٔ اول — دورهای که به آن اصطلاحاً میگویند نیچهٔ متقدم — که شاید مهمترین کار دورهٔ متقدمش همان «زایش تراژدی» است و شاید چند مقاله در «تأملات نابههنگام» دارد. فقط احساسم این است که تا جای ممکن، با توجه به محدودیت وقت، کمی عمیق بررسی کنیم. مثلاً نمیشود نیچه را فهمید بدون اینکه حداقل مقداری شوپنهاور بلد باشیم: آثار اولیهٔ نیچه را که نگاه میکنید تأثیر شوپنهاور، تأثیر واگنر، تأثیر مطالعاتی که در زمینهٔ ادبیات و فلسفهٔ یونان داشته خیلی پررنگ است. فکر میکنم لازم نیست آدم شوپنهاورشناس باشد یا واگنر را بهطور کامل بشناسد، ولی واقعاً نمیشود بدون آنکه بفهمیم این آدمهایی که تأثیر خیلی زیادی بر نیچه گذاشتهاند اصلاً چه میگفتند و تأثیرشان چه بوده، نیچه را فهمید. و خود زندگی نیچه — جزئیاتش — به نظر من مهم است؛ با توجه به اینکه قصد تحلیل روانکاوانه داریم باید مقداری آشنا با جزئیات زندگی نیچه باشیم — که الان انتشارات خیلی خوبی وجود دارد که جزئیات زندگی نیچه در آن آمده. و باز چیزی که به نظر من خیلی مهم است این است که تا حدودی فضای آن دوران اروپا و مخصوصاً خود آلمان — جایی که نیچه زندگی میکرد — و گرایشهای سیاسی که وجود داشت و تحولات اجتماعیای که در جریان بود را بفهمیم تا بعضی از موضعگیریهای نیچه که به مسائلی که دوروبرش میگذشته مربوط میشود را خوب درک کنیم. به هر حال احساسم این است که آن بررسیای که یونگ کرده با اطلاعات کم و از دیدگاه یونگی و بدون تأنی زیاد انجام شده: کتاب «چنین گفت زرتشت» را گذاشته جلوی خودش و نمادهایش را بررسی کرده؛ کتاب مفید است ولی فکر میکنم این کار خیلی عمیق نیست. یونگ در جایی زندگی میکند که به خود نیچه نزدیک است، به فرهنگ نیچه نزدیک است؛ بنابراین ممکن است به خودش بهراحتی این اجازه را بدهد که به این احساس برسد که نیچه را خیلی خوب میفهمد؛ ولی ما که کمی دورتر هستیم شاید خیلی لازم باشد شرایط سیاسیاجتماعی دوران نیچه را مطالعه کنیم و دربارهاش حرف بزنیم تا کمی روشن شود فضای آن زمانِ نیچه از نظر سیاسی، اجتماعی و هنر چگونه است. واگنر شخصیت خیلی خاصی در دورانی است که نیچه زندگی میکرده و بینهایت بر نیچه اثر گذاشته؛ مخصوصاً در همین دورهٔ اول آثارش: وقتی میبینید «زایش تراژدی» اصلاً بهنوعی تبلیغات به نفع واگنر است — کلاً این احساس وجود دارد که رسماً میرود به سمت آنکه به واگنر همان شأنی را قائل شود که خود واگنر احساس میکرد و معتقد بود — مثل اینکه منجی فرهنگ آلمانی است. باید اینها را کمی عمیقتر بفهمیم. به هر حال راستش کمی هیجانزده شدم از اینکه چنین موقعیتی وجود دارد که میشود نیچه را خیلی عمیق فهمید، و طبعاً احساسم این است که این کاری که الان میخواهم بکنم هم برای خودم و هم قطعاً برای کسانی که گوش میدهند خیلی مفیدتر از آن است که بخواهیم آن کتاب سمینار یونگ را — هرچقدر هم آدم بخواهد نوآورانه بخواندش و چیزهایی به آن اضافه کند. به نظرم میآید تا آن مسیری که به «چنین گفت زرتشت» رسیده را خوب نشناسید، هیچ کار خیلی عمیقی نمیشود روی آن کتاب کرد.
برنامه جدید: نیچه متقدم
قبلاً برنامهام این بود که خیلی مختصر چیزهایی را که قبل از «چنین گفت زرتشت» هست مرور کنیم و بعد آن کتاب را عمیقتر بخوانیم؛ و احساسم این است که نمیشود، مختصر نمیشود این کار را کرد: نمیدانم چطور میشود در سه چهار جلسه کارهای نیچه را مرور کرد، در ضمن دربارهٔ شوپنهاور و واگنر و خیلی چیزهای دیگر هم حرف زد. فکر میکنم همان کاری که میخواهیم انجام دهیم تا مثلاً «زایش تراژدی» شاید بشود خوب انجام داد؛ امیدوارم همین کاری که میگویم را بتوانم در تعداد جلسات معدودی که خیلی طول نکشد انجام دهم.
گزارش زندگی تا استادی
حالا میخواهم گزارشی از زندگی نیچه در دوران تا جایی که بهعنوان استاد دانشگاه وارد شود — یعنی زندگی آکادمیک رسمی خودش بهعنوان استاد شروع میشود — بگویم؛ از لحظهٔ تولدش، همهٔ چیزهایی که به نظر خودم مهم آمده: مخصوصاً تأکیدم روی حوادث مهم زندگیاش، فضای زندگیاش، وضع خانوادگی و اتفاقهایی که برایش افتاده و چیزهایی که فکر میکنم بعداً در افکار و عقایدش اثر گذاشته، و مخصوصاً چیزهایی که خوانده و چیزهایی که نوشته. تا همینجا هم که میگوییم به هر حال بهاندازهٔ کافی انتشارات دارد؛ منتها هیچکدام از انتشاراتش چیز معروفی نیست.
موسیقی و اشعار نوجوانی
همهٔ این چیزها به قبل از انتشار اولین کتابش، «زایش تراژدی»، برمیگردد. شروع کنم؛ آه، بگذارید یک چیز هیجانانگیز بگویم: میدانستم نیچه خیلی علاقهمند به موسیقی بوده و در زندگینامههایش اشاره میشود که در دوران نوجوانی شعر میگفته و چیزهایی موسیقی، حتی قطعههایی برای پیانو نوشته؛ ولی اصلاً فکر نمیکردم اینها اجرا شده باشد و در دسترس باشد؛ و اینکه در اینترنت چند قطعهٔ پیانوی نیچه را پیدا کردم، برای من خیلی هیجانانگیز بود. اشعارش قبلاً به فارسی هم ترجمه و چاپ شده — حالا نمیدانم چقدر کامل است، آنچه ترجمه شده — ولی موسیقیاش هر چه موجود بوده را اجرا کردهاند؛ دو سیدی منتشر شده؛ و طبعاً بعضی از دوستان در اینترنت یک نفر قطعههایی را کامل گذاشته که من نتوانستم دانلود کنم؛ برای همین احتیاج به کمک دارم که احتمالاً از جاهایی میشود بالاخره همهٔ اینها را پیدا کرد. بگذریم.
خاطره شخصی خواندن زرتشت
خلاصهٔ دورانی است؛ بگذارید وضعیت خودم را بگویم: یک بار ۱۶، ۱۷ سالم بود که «چنین گفت زرتشت» را خریدم، مثلاً در تابستان قبل از کلاس چهارم دبیرستان؛ خیلی نثرش اثر گذاشت و محتوایش هم. بعد این کتاب «زندگی و آثار نیچه» ایو فرنسل که سال ۵۸ چاپ شده بود، در بازار بود؛ گرفتم — سال چهارم دبیرستان بودم، فکر میکنم — این را خواندم، بهاضافهٔ ترجمهٔ «فراسوی نیک و بد» نیچه که آقای آشوری درآورده بود؛ فکر میکنم همینها در بازار بود. بعد دورهای دوباره، به این مناسبت که با کسی آشنا شده بودم که کمی علاقهمند به نیچه بود، کمی علاقه زنده شد؛ دورهای بود که انتشارات جامی کارهای نیچه را چاپ میکرد؛ و آشنایی از آن موقع هم — هر وقت به کتابفروشی میرفتم کتاب جدیدی دربارهٔ نیچه درآمده بود، میدیدم: مثلاً فلان کارش ترجمه شد، یا فلان اثر معروف هایدگر دربارهٔ نیچه، یا یاسپرس دربارهٔ نیچه، یا دلوز دربارهٔ نیچه — اینها همه در سالهای اخیر ترجمه شدهاند. ولی واقعاً چیزی که در این چند هفتهٔ اخیر دیدم: اینکه نامهای که در پنجسالگی به مادرش نوشته را میتوانید بیابید — خوشبختانه یک کتاب به فارسی ترجمه شده به اسم «نامههای نیچه به مادرش» که مجموعهٔ نامههایش به مادر را ترجمه کردهاند؛ خیلی کتاب کوچکی است — ولی موضوع این است که همهٔ نوشتههایش موجود است؛ تقریباً همه به انگلیسی ترجمه شده، و این هیجانانگیز است. الان احساسم این است که چقدر میشود نیچه را با آشنایی بیشتری عمیقتر بررسی کرد تا مثلاً آثار آقای اصغر فرهادی: از اصغر فرهادی حداکثر این است که یکی دو مصاحبه کرده، چیزی دربارهاش میدانیم یا آثارش را دیدهایم؛ ولی نیچه را همهٔ نامههایش را دیدهایم، عالمی انگار مکالمات، عالمی خاطراتی که دیگران دربارهٔ زندگیاش نوشتهاند در دسترس است. یک بحث هم غیر از اینکه برتری ما در بررسی اثر فرهادی این است که ایرانی هستیم — مثلاً بدون احتیاج به اطلاعات زیاد، همین که بگویید ایشان سال، نمیدانم، ۵۰ در اصفهان به دنیا آمده، من بهاندازهٔ یک کتاب چیز میفهمم که «سال ۵۰ به دنیا آمده» یعنی چه و «اصفهان به دنیا آمده» یعنی چه — ولی چیزهایی که ما الان به شما بگوییم: نیچه در ساعت ۱۰ صبح، سهشنبه، ۱۵ اکتبر ۱۸۴۴، مثلاً در روستای روکن نزدیک لایپزیگ به دنیا آمده — شما چقدر چیز میفهمید؟ ۱۸۴۴ چقدر در ذهن شما معنای خاصی دارد؟ یا مثلاً «نزدیک لایپزیگ به دنیا آمده» یعنی چه؟ واقعاً معنی دارد؛ فکر میکنم شاید حتی بیشتر از محل تولد، سال تولدش از نظر تاریخی معنیدار است؛ اتفاقاً چون دور هستیم شاید معنایش را بیشتر از «سال ۵۰ در اصفهان به دنیا آمدن» میفهمیم. ولی احتیاج به چیزهایی دارد: احتیاج به اطلاعاتی مربوط به آن دوران و تاریخ و جغرافیا دارد تا کمی حسی پیدا کنیم که محل تولدش و زمان تولدش و دوران نوجوانیاش و تحولاتی که اتفاق افتاده چه شخصیتی را طبعاً باید انتظار داشته باشیم ساخته باشد.
تولد در روکن ۱۸۴۴
اجازه بدهید از همینجا شروع کنیم: تاریخ تولد نیچه ۱۵ اکتبر ۱۸۴۴ است؛ در روستایی به دنیا آمده که در منطقهٔ ساکسونی است و شاید معروفترین شهر نزدیکش روی نقشهٔ جغرافیایی الان لایپزیگ باشد؛ روستایی نزدیک شهری به نام نامبورگ — که آن هم شهر کوچکتری است نزدیک شهر بزرگ لایپزیگ — و در آن زمان لایپزیگ شهر خیلی معتبرِ از نظر فرهنگی بوده، مخصوصاً از نظر موسیقی و فعالیتهای دانشگاهی؛ و بعداً احتمالاً میدانید که لایپزیگ جزو آن بخشی از خاک آلمان شد که جزو اروپای شرقی شد — یعنی محل تولد نیچه در ناحیهٔ شرقی آلمان قرار دارد.
خانواده کشیشی
حالا کمی دربارهٔ خانوادهٔ نیچه صحبت کنم؛ چه خانوادهای — که اطلاعات خیلی مهمی دربارهٔ خانوادهٔ نیچه وجود دارد. پدر نیچه کارل لودویگ نیچه کشیشِ روستای روکن است. سابقهٔ پدرِ خود این آدم هم چیزی بوده: یکی از مقامات کلیسایی بوده، کمی بالاتر از یک کشیش روستا، و تألیفاتی هم داشته. فردریش آگوست لودویگ نیچه پدربزرگ پدری نیچه است که دستکم در همین کتاب ایو فرنسل اشاره شده که دو کتاب تألیف کرده در زمان حیاتش که یکیشان اسمش «گامالئیل» است — بقای جاودانهٔ مسیحیت برای تعلیم و ایمان، نمیدانم، و ایجاد یقین در برابر فساد امروزی دنیای مذهب — از این اسمهای قدیمیِ کتابها که دو جملهای اسم میگذاشتند — و یکی هم کتابی به اسم «ترغیب روشی عقلی در قبال مذهب، تعلیم و تربیت، وظایف شهروندی و نمیدانم چهچه انسانی»؛ بالاخره دو کتابی که کلاً همهٔ مشکلات دنیا را تقریباً در این دو کتاب حل کرده به نظر میآید. به هر حال زندگی نیچه در خانوادهای است که هم پدربزرگ پدری و هم پدربزرگ مادری کشیشاند و جزو مقامات کلیسای پروتستاناند. پدر خود نیچه هم همین وضعیت را دارد، منتها کمی در مقامی پایینتر است — جوان بوده: در زمان تولد نیچه ۳۱ ساله بوده و چهار سال بعد هم مُرده؛ بنابراین احتمال اینکه جزو مقامات بالاتر کلیسا بشود وجود داشته؛ فعلاً در زمان حیات، کشیش روستای روکن بود.
ارادت به پادشاه و نامگذاری
پدرش اینها به نظر من اطلاعات مهمی است؛ جزئیات خیلی زیاد ممکن است الان شما دربارهٔ رنگ لباس، نمیدانم، مادرِ، در زمان بارداری هم چیزهایی در اینترنت پیدا کنید؛ اینقدر اطلاعات زیاد است. من این چیزهایی را میگویم که فکر میکنم نوعی مهم است که دربارهٔ نیچه بدانیم. پدر نیچه قبل از اینکه کشیش روستای روکن بشده معلم سرخانه بوده در دربار آلتنبورگ، پیش دوک مهمی که جزو مقامات اشرافی آن منطقهٔ آلمان است؛ به دخترهای این دوک درس میداده — حالا یا بههرحال به بچههای این دوک درس میداده. این اطلاعات از این جهت مهم است که در تقریباً همهٔ زندگینامههای نیچه این نکته گفته میشود که پدرش بهشدت طرفدار پادشاه بوده، طرفدار همان اشرافیت مستقر در کشور پروس؛ و علت اینکه اصلاً نام نیچه را فردریش ویلهلم گذاشتهاند این است که در زمان تولد نیچه پادشاه پروس فردریش ویلهلم چهارم بود و این نامگذاری به افتخار پادشاه صورت گرفته: هم به دلیل ارادتی که بهوضوح پدر نیچه نسبت به پادشاه داشته — که قطعاً حداقل این را میدانیم که با دستور پادشاه کشیش روستای روکن شده؛ بنابراین بهنوعی وامدار پادشاه هم هست — شخصاً هم علاقهمند به پادشاه بوده، و نیچه هم در روز تولد پادشاه به دنیا آمده؛ بنابراین طبیعی است که به بزرگداشت پادشاه — و این همزمانیِ روز تولد نیچه با تولد پادشاه — اسم پادشاه را روی نیچه گذاشته باشند. باز اطلاعات نسبتاً جالب در مورد خانوادهٔ نیچه این است که این ارادت پدر به خاندانهای اشرافی نکتهٔ دیگری هم دارد: اسم خواهر نیچه که دو سال بعد به دنیا میآید الیزابت ترزا الکساندراست؛ این اسم سه دخترِ همان دوکی است که پدر نیچه برایش کار میکرد و اسم هر سه دختر را با هم روی دختر خودش گذاشته. بنابراین پسر اولش اسم پادشاه را دارد — هم فردریش ویلهلم — و اسم دخترش هم اسم دخترهای آن دوک است. این نشان میدهد فضای ذهنی این آدم چگونه است: خادم کلیسا، خادم خداوند، خادم عیسی مسیح و خادم پادشاه و دوک. من جایی خواندهام — و میگویم مهم است، برای اینکه دورانی که نیچه به دنیا میآید و دورانی که اینها زندگی میکنند دوران بعد از انقلاب فرانسه است؛ اشرافیت تحت فشار همهجا در حال انقلاب است و اینکه یک خانوادهٔ شاهدوست و طرفدار اشرافیت مذهبی در چنین دورانی تحت فشار است — جایی خواندهام که پدر نیچه هر جور حرفزدن علیه پادشاه و مقامات را در خانهٔ خودش دستکم قدغن کرده بود؛ مثل اینکه فضای بیرون را نمیتواند کنترل کند ولی دستکم فشاری داشت که در خانه این شاهدستی فراموش نشود. به هر حال آدم مطیعی است، هم از نظر مذهبی و هم از نظر ارادتش نسبت به مقامات سیاسی و اشرافی. از این نظر مهم است که بعداً این حس — بهنوعی بگوییم دفاع از اشرافیت — را بهشدت در نیچه در سراسر عمرش میبینید. و این هم از جایی است که من خواندهام — چون خاطره است، درصدی احتمال خطا دارد — اینکه آدمی نقل کرده چنین چیزی از نیچه دیده ممکن است صددرصد درست نباشد: یکی از دوستان نیچه نقل کرده که در دوران دانشجوییاش وقتی در روزنامه خبری خواند که عدهای از انقلابیون به قصر حمله کردهاند و پادشاه مجبور شده حرکتی متواضعانه انجام دهد تا آنها را ساکت کند — نیچه گریه کرده وقتی این خبر را خواند؛ در دورهٔ جوانیاش. یعنی چنین نیست که این فضا در ذهن نیچه هم نباشد. بعداً شاید میبینید که نیچه از نظر موضع سیاسی کاملاً ضددموکراسی است؛ دشمن دموکراسی، همانقدر که دشمن مسیحیت است، دشمن دموکراسی هم هست؛ دموکراسی به همان معنایی که انقلاب فرانسه در اروپا تبلیغ میکند، بهشدت در ذهن نیچه چیز منفوری است. در واقع چیزی که نیچه میبیند در اروپا «سر کار آمدن عوام» است.
نخبهگرایی و ضد عوام
ممکن است اشرافیت را قبول نداشته باشد، ولی از اینکه گرایشهای عوامانه غلبه پیدا میکنند کاملاً ناراحت است. و در واقع چیزی که دربارهٔ نیچه بهسادگی میشود گفت این است که نیچه مطلقاً آدمی نخبهگرا و ضد عوام است؛ تقریباً هر توهینی که به عوام میکند — معمولاً عوام را بهعنوان گوسفند و هر لقب دیگری از اینگونه — به تودهٔ مردم نسبت میدهد. این برای فضایی است که نیچه در آن به دنیا آمده: فضای محافظهکارِ مذهبیِ طرفدار پادشاهی، و در عین حال فضای فرهنگی هم هست: پدربزرگش نویسنده و کشیش معتبری بوده، آدم باسوادی بوده. اینکه کتابهایش چقدر کتابهای جالبیاند — قطعاً کتابهای خیلی جالبی نیستند که الان اعتباری داشته باشند — ولی به هر حال آدم تحصیلکردهای است. اینطوری که میگویند — من این را خیلی مطمئن نیستم — پدر نیچه آدم هنردوستی بوده؛ حتی با موسیقی آنقدر آشنایی داشته — که خیلی هم غیرطبیعی نیست در آن تاریخ و جغرافیا — که قطعاتی برای مثلاً پیانو ساخته و آهنگهایی نوشته؛ بنابراین عجیب نیست که نیچه هم بهعنوان آدمی بااستعداد در چنین فضایی آدم بافرهنگی بشود و به موسیقی و هنر علاقهمند شود. آه، سن پدر نیچه در زمان تولدش ۳۱ و مادرش ۱۸ سال است؛ یعنی مادرش در ۱۷ سالگی ازدواج کرده و یک سال بعد نیچه متولد شده.
خواهر الیزابت
این هم به هر حال نکتهٔ جالبی است. اما نکات جالبتر دربارهٔ وضعیت خانوادگی نیچه: اولاً حدود یک سال و نیم بعد از نیچه خواهرش به دنیا میآید؛ باز کمتر از دو سال بعدش برادری به دنیا میآید. خواهرش الیزابت شخصیت مهمی در زندگی نیچه است و بعد از مرگ نیچه هم آدم مهمی در شناخاندن نیچه به دنیا بوده — که جنبهٔ خیلی مثبتی هم نداشته: زندگینامهٔ نیچه را نوشته، آثار نیچه در انحصارش بوده و به دلیل اینکه با هیتلر و اینها همکاری کرده، به هر حال مسئولیتهایی دارد در قبال انحرافی که در شناخت نیچه در دورهای در آلمان و دنیا به وجود آمد؛ از این نظر کلاً آدم خوشنامی نیست. کسانی که به نیچه علاقهمندند احتمالاً از خواهر نیچه هیچ دلخوشی ندارند به دلیل نوع رفتاری که با آثار نیچه کرده و بعضی جعلیاتی که به نیچه نسبت داده؛ تقریباً الان بهطور قطع میدانیم یک سری چیزهایی که خواهرش بعد از مرگ نیچه منتشر کرده دروغاند. به هر حال خواهر حدود یک سال و نیم بعد به دنیا میآید، کمتر از دو سال بعد پسری دیگر به دنیا میآید، و اتفاق مهم خانوادهٔ نیچه این است که وقتی نیچه چهار ساله است پدرش دچار بیماری مغزی میشود که ظرف کمتر از یک سال باعث مرگش میشود.
مرگ پدر و خانه زنان
بهتدریج لال میشود، بعد کور میشود و نهایتاً میمیرد. نیچه حدوداً پنج سال داشته که پدرش از دنیا رفت و برادر کوچکش هم همینطور؛ بلافاصله بعد از مرگ پدر، برادرش هم میمیرد. بنابراین همهٔ مردهای خانواده حذف میشوند: یک مرد در میان پنج زن باقی میماند؛ مادربزرگِ نیچه — اینها با هم زندگی میکنند. یعنی از نظر روانکاوی این خیلی نکتهٔ مهمی است که نیچه کجا دارد بزرگ میشود: از پنجسالگی در فضایی بزرگ میشود که یک مادربزرگ هست — مادرِ پدر — که در زمان مرگ پدر نیچه ۷۲ ساله است، اگر اشتباه نکنم. — آره. — سال ۱۸۵۰ وقتی که برادر نیچه میمیرد وضعیت این خانواده چنین است: یک مادربزرگ ۷۲ ساله که شش سال بیشتر زندگی نمیکند؛ یعنی تا ۱۲ سالگی نیچه زنده است. یک عمهٔ ۴۰ ساله و یک عمهٔ ۳۹ ساله که اینها مجردند و پیش برادرشان زندگی میکردند — یکیشان پنج سال بعد مُرد و یکیشان هجده سال بعد. و یک مادر ۲۴ سالهٔ خیلی جوان — که میگویند، من نمیدانم با چه قطعیتی میشود این حرف را زد — کاملاً تحت حکومت مادربزرگ و دو عمه زندگی میکند؛ و یک خواهرِ چهار سال کوچکتر از خودش هم نیچه دارد. یعنی پنج زن هستند که نیچه در کنار آنها بزرگ میشود. اینکه تنها مرد خانواده بوده — قطعاً از نظر روانشناسی چیزی دارد و آثاری دارد که بعداً سعی میکنم بگویم بهوضوح. من زندگی نیچه را که میخوانم انتظاری پیدا میکنم: با چه شخصیت و چهجور افکاری احتمالاً روبهرو میشویم. تا حالا سعی کردم بگویم آن فضای محافظهکاری سیاسیای که در خانوادهٔ نیچه وجود داشته و طرفداری از اشرافیت — هرچند نیچه موضع سیاسی چنین ندارد ولی در روح نیچه به هر حال وجود دارد؛ یعنی آن نخبهگرایی شدید نیچه و ضدیتش با انقلابهای عوامانهای که از نظر نیچه در اروپا اتفاق میافتد — کاملاً پایهٔ خانوادگی دارد. در زندگینامههای نیچه نوشتهاند که پدر نیچه نسبت به جریانهای انقلابی سال ۱۸۴۸ در خود آلمان موضع ضدیت دارد و ناراحت است، و شاید حتی این بیماریاش هم بیربط به فشاری نباشد که به دلیل فضای انقلابیای که در خود آلمان به وجود آمده بود به او میرسید؛ به هر حال این همزمانی وجود دارد: ۱۸۴۸ سال همان انقلابهای تودهایِ شبیه انقلاب فرانسه در آلمان است. چیزی در این کتاب ایو فرنسل نوشته که احتمالاً معتبر است: که یک عموی ناتنیِ نیچه داشته که مهاجرت کرده به انگلستان و ثروت زیادی به دست آورده؛ از این نظر مهم است که در این کتاب اشاره کرده که یکی از دلایل اینکه نیچه تا آخر عمر بدون کار کردن توانسته زندگی کند، یکی همین ارثیهای است که از این عمو به او رسیده. هرچند میدانیم نیچه بعد از ترک دانشگاه حقوق بازنشستگی خوبی از دانشگاه میگرفته؛ همهجا این را خواندهام ولی این کتاب تنها جایی است که دیدم به این موضوع اشاره کرده که یک ارثیهٔ خانوادگی هم به نیچه رسیده. ما میدانیم نیچه از جایی به بعد خیلی مرفه زندگی نمیکرده ولی شغل هم نداشته؛ یعنی چنین نبوده که مستمری از جایی بگیرد؛ همان حقوق بازنشستگیِ از کارافتادگی که از دانشگاه میگرفته را برای زندگیاش استفاده میکرده.
کوچ به نامبورگ
مرگ پدر نیچه نتیجهاش این بوده که این خانواده آن خانهٔ سازمانیِ کشیشی را که داشتند باید تخلیه میکردند؛ نتیجهاش این شده که از آن روستا به شهر آمدند و به انتخاب مادربزرگ به شهر نامبورگ رفتند — که شهر مادربزرگ نیچه بوده — و مستمریای هم از طرف کلیسا میگرفتند که با آن زندگی میکردند؛ بهغیر از اینکه یک ثروت خانوادگی هم وجود داشته، ولی بیشتر ظاهراً متکی به حقوق بازنشستگی پدر نیچه بوده. بنابراین با خانوادهای روبهرو هستید که از روستا به شهر آمده و وضعیت مالی خیلی درستی هم ندارد در شرایطی که زندگی میکنند. در همین حدود پنجششسالگی نیچه اول به یک مدرسهٔ دولتی رفته و بعد کمکم در مؤسسات خصوصی شروع کرده به درس خواندن؛ و چیزی که دربارهٔ درسخواندنش میدانیم این است که دستکم در شروع تحصیلاتش کاملاً شاگرد متوسط رو به پایین بوده؛ گزارشی هست که اصلاً موفق نبوده تا اینکه کمکم در آن مدرسههای خصوصی وضعیت بهتری پیدا میکند. باز نکتهٔ مهم زندگی نیچه این است که در نامبورگ از سن هفتسالگی با موسیقی آشنا میشود، پیانو زدن یاد میگیرد و شروع میکند به آهنگسازی؛ شاید اولین کار درخشان نیچه در سن پایین این است که خیلی زود قطعاتی برای پیانو نوشته که اینها باقی نمانده ولی به هر حال نوشته؛ شعر گفتن و موسیقی تصنیفکردن در آن سن پایین به هر حال نشاندهندهٔ نوعی استعداد خاص است. در همین سالهای دوران ابتداییاش وارد مدرسهٔ خصوصی شده و بعداً خودش را آماده کرده برای اینکه در سالهای بعد در مدرسهٔ خیلی خوبی — که جزو بهترین مدارس آن دوران و آن منطقه است — شروع کند به تحصیل: مدرسهای به اسم مدرسهٔ کاتدرال که از اسمش برمیآید مدرسهٔ مذهبی است؛ بعد از سه سال تحصیلات ابتدایی آمده اینجا — دهسالگیاش میشود؛ سال ۵۴ وارد این مدرسه شده — مدرسهای — حدوداً چیزی بوده — که سختگیری میکردند و ادبیات یونانی و لاتین یاد میدادند؛ که در زندگی نیچه از این نظر نکتهٔ خیلی مهمی است: خیلی خوب به زبان یونانی و لاتین در همین سن مسلط شد. سال ۵۵ — تنها چیزی که در این مجموعه چیزهایی که خواندهام مهم است — یکی از عمهها فوت میکند، عمهٔ کوچکتر؛ و سال بعدش هم مادربزرگ فوت میکند و عمهٔ بزرگتر هم از پیش آنها میرود؛ و خانواده تبدیل میشود به همان مادر، خواهر و پسری که — با توجه به اینکه نیچه ازدواج هم نکرده — تقریباً رابطهٔ خانوادگی نیچه منحصر به همین مادر و خواهر میشود. اولین چیزها: آن قطعات پیانو و اشعاری که در سنین پایین گفته — خیلی از قطعات پیانویش در دسترس نیست و اشعارش را هم همه نداریم، یا لااقل من ندیدهام — یک سری نامههای خیلی ساده از نیچه باقی مانده.
نمایش و موسیقی کودکی
اولین کار جالب نیچه این است که در سن ۱۲ سالگی نمایشی نوشته: نمایشی تحت عنوان «خدایان در المپ» که اجرا هم کرده و خودش نقش مارس — خدای جنگ — را بازی کرده. به هر حال در فضای تقریباً کودکانه است ولی باز نشان میدهد آن حالت بهاصطلاح نبوغ نیچه در سنین خیلی پایین: شعر میگوید، موسیقی میسازد، نمایش مینویسد؛ انتظار نمیرود کیفیت خیلی خوبی داشته باشد ولی به هر حال خود این ماجرا جالب است. باز این نکتهٔ مهم در ۱۲ سالگی این است که دستکم اولین جایی است که مطمئنیم مشکلات جسمانی نیچه شروع شده؛ چون بعداً نیچه در زندگیاش دچار مشکلات خیلی زیادی از نظر جسمانی شده. چیزی که قطعی است که از زندگی نیچه میدانیم این است که در دورهٔ جوانی مبتلا به سیفلیس شده و نهایتاً تقریباً قطعی میدانیم که دیوانگی پایان عمر نیچه هم بهنوعی به ضایعات مغزی که نتیجهٔ بیماری سیفلیس است نسبت داده میشود. ولی چیزی که الان از اسناد و مدارک قطعی که داریم — مثلاً نامههای خود نیچه — مطمئنیم این است که مشکلات جسمانی نیچه خیلی به قبل از اینگونه بیماریها برمیگردد: از همان دورهٔ نوجوانی سردرد مداوم داشته، چشمش مشکل داشته، حالتهای تهوع؛ اینها بارها در رکوردهای همان مدرسهٔ دوران نوجوانیاش ثبت شده. بگذارید چیزی که مربوط به سالهای جلوتر است بگویم: در متنی نوشته بود که در ظرف یک سال چند بار بستری شده و رفته خانه برای معالجه؛ و سال ۶۲ — یعنی در ۱۸ سالگی — یک هفته، یک هفتهٔ دیگر، دو هفته، پنج روز، دوباره یک هفته، بیش از یک هفته که رفته نامبورگ با خانوادهاش — اینها همه حالت استعلاجی دارد — و چهار روز؛ و در رکوردهای پزشکیاش مثلاً روماتیسم بهعنوان مشکل جسمانی ذکر شده. اینکه اینهمه — چیزی که من میگویم چیزهای قطعیای است که از وضعیتش در آن مدرسه در سال ۶۲، در ۱۸ سالگی، میدانیم — نزدیکِ بیش از یک ماه، چهل، پنجاه روزش در سال، در حدی مریض است که احتیاج به مراقبت پزشکی پیدا کرده. چیزی که الان میدانیم این است که از ۱۲ سالگی مشکلات سردرد و بینایی داشته که در تمام زندگیاش مشکل اساسی بوده: از جایی به بعد انشا میکرده، یعنی امکان نوشتن هم به آن صورت نداشته و خیلی کم میتوانسته بخواند و بنویسد. از این سال بهطور مرتب تا سالهایی آهنگسازی میکرده: مثلاً سال ۵۶، ۱۲ سالگی، دو سونات در همین دوره نوشته که اسم یکیشان جالب است: «تراژدی برای پیانو با چهار دست» — قطعههایی مینویسد که باید دونفره اجرا شود؛ موضوعش هم تراژدی است؛ بچهٔ ۱۲ ساله حس تراژیک دارد. اینقدر احتمالاً این مشکلات بیماری را داشته که شاید از این نظر هم بامزه است که اولین کاری هم که در زندگیاش بهطور مشخص منتشر میکند دربارهٔ تراژدی است — دربارهٔ تراژدی، نه اینکه خودش تراژدیای باشد. باز سال ۱۳سالگیاش که سال ۱۸۵۷ میشود، چیزی وجود دارد: مجموعهٔ آثار موسیقی که از او باقی مانده و احتمالاً در همان چیزهایی که اجرا شده هم هست. قطعهای هست — بگذارید بخوانم — که مربوط به ۱۳سالگیاش است با نقل از خواهرش، در همین کتاب فرنسل آمده: چیزی که من میگویم مال این دوره است؛ یکی از آشنایانِ دوستِ دوران کودکی نیچه چیزهایی نقل کرده و یکی هم خواهرش.
دوست پیندر
به نظر من بد نیست این متنهای کوتاهی که نوشتهاند را بخوانیم. دوستش پیندر میگوید که وقتی نیچه کوچک بود به بازیهایی میپرداخت که شخصاً ابداع کرده بود. پیندر دوست دوران ابتدایی و راهنمایی نیچه است؛ بعداً که نیچه به آن مدرسهٔ معروف فورتا میرود، پیندر آنجا نیست و مدتی با هم ارتباط دارند و بعداً ارتباطشان قطع میشود — جلوتر دربارهٔ اینکه چهجور ارتباطی با هم دارند نکاتی میگویم. نوشته: «وقتی نیچه کوچک بود به بازیهایی میپرداخت که شخصاً ابداع کرده بود و این نشانی از یک ذهن حساس و مستقل و پرتکاپو بود. در مورد سایر بازیها هم معمولاً آن رهبری را به عهده داشت و هر بار راههای تازهای برای هر بازی پیدا میکرد.» یا در خاطراتش نوشته: «از زمانی که کودکی بیش نبود، تنهایی را دوست داشت، دوست داشت تنها باشد و خیالپردازی کند. میتوان گفت که از مردم گریزان بود و طبیعت و زیبایی عمیق آن را دوستتر داشت.» خواهرش در همین سال ۵۷ نکتهای نوشته — توضیحات بعد از این گزارشِ رضایتبخش از مدرسه برای هر دو رسیده است — خواهرش میگوید: «وقتی که من و فریتس — فریتس یعنی همان خلاصهٔ فریدریش — تنها شدیم، از من پرسید: آیا این عجیب نیست که ما چنین شاگردان خوبی هستیم و چیزهایی میدانیم که بچههای دیگر هیچ اطلاعی از آنها ندارند؟»
حس متفاوت بودن
این خیلی حس نیچهای است؛ شعر و مدرسه فورتا
شعر و مدرسه فورتا
این عبارتِ خواهرش — این حسِ متفاوتبودن نسبت به دیگران — از سن ۱۳ سالگی، اگر این خاطرات درست باشند، در ذهن نیچه وجود دارد. ۱۴ سالگی: میگویند نزدیک ۵۰ قطعه شعر گفته که اشعارش مثلاً بیشتر در وصف طبیعت بوده؛ سالی است که خانهشان را عوض کردهاند به آن خانهای رفتهاند که مادر تا آخر عمر در آن زندگی میکند. و نکتهٔ خیلی مهم سال ۵۸، ۱۴سالگیاش این است که بورس تحصیلی به دست آورده و در مدرسهٔ خیلی خیلی معتبری شروع به تحصیل کرده — اگر بخواهم حسی به شما بدهم، مثل مدرسهٔ تیزهوشان؛ مدرسهٔ خیلی معروفی با اساتید خیلی برجسته، بهعنوان مدرسهای که در کل آلمان — مثلاً در پروس در آن دوره — شهرت دارد؛ و طوری هم نیست که هر که واردش میشود حتماً تمامش کند: رکوردی که وجود دارد این است که همزمان با نیچه ۴۰ نفر وارد مدرسه شدهاند که ۲۵ نفر فارغالتحصیل شدهاند و ۱۵ نفرشان — تقریباً نیمی — وسط راه نتوانستهاند ادامه بدهند. سختگیری زیادی دارند و در عین حال خیلی مدرسهٔ قویای از نظر آموزشی است که نیچه توانسته با بورس تحصیلی واردش بشود و بهموقع هم فارغالتحصیل شود؛ سال فارغالتحصیلی نیچه سال ۶۴ است: شش سال در این مدرسه دورهٔ متوسطه درس خوانده و با وضعیتی که میگویم فارغالتحصیل شده که تقریباً در همهٔ درسهایش عالی بوده. با اینکه این مدرسه حدود یک ساعت پیاده تا خانه فاصله دارد — مدرسه یک کلیسای قدیمی چندصدساله است که بیرون شهر نامبورگ قرار داشته و رفتوآمد روزانه ممکن نبوده؛ شبانهروزی بوده — و نیچه، چنانکه در یکی از زندگینامهها نوشتهاند، یک ساعت پیاده تا خانهاش راه داشته ولی کلاً چنین است که در طول سال چند بار، یکشنبهها و آخر هفتهها و کریسمس و اعیاد، میآمده خانه. یعنی کاملاً مثل آدمی که در شبانهروزی زندگی میکند. و آن کتابی که الان به فارسی هم ترجمه شده — «نامههای نیچه به مادرش» — بخشیاش مربوط به نامههایی است که از داخل همین مدرسه نوشته؛ نامههای بامزهای هم هستند؛ نامههای مهمی نیستند غالباً و نکتهٔ جالب زیادی ندارند؛ مثلاً گزارشهایی میدهد یا معمولاً چنین است که چیزهایی از مادرش — خوراکی و پوشاکی — میخواهد. مدرسه کاملاً مذهبی است. شاید گفتم تیزهوشان؛ اصلاً اگر بگویم مدرسهٔ علوی یا مفید شاید بهتر باشد تا حسی پیدا کنید که چگونه است: مدرسهٔ خیلی خوب مذهبی که مثلاً صبح ساعت پنج میخوابانند بروند عبادت کنند، بعد نمیدانم شش صبح سر وقت بیایند صبحانه بخورند و شروع کنند؛ اول کمی چیزهای مذهبی بخوانند، بعد لاتین و یونانی؛ مثل کلیسای سنتی در تعلیم و تربیت. فقط انجیل یاد نمیدادند؛ کلی یونانی یاد میدادند و لاتین؛ اصلاً زبان مذهبی — مثل لاتین — برای آنها مثل عربی برای ماست. شما انتظار دارید مدرسهٔ مذهبی در ایران به بچهها قرآن یاد بدهد، بنابراین عربی بیشتری یاد بدهد؛ آنها هم دقیقاً مدرسهای دارند که در عین حال مدرسهٔ قوی است: اگر یونانی یاد میدهند خیلی جدی یاد میدهند؛ آدمهای معتبری دارند و ادبیات یونان را خوب تدریس میکنند؛ مدرسهای که فارغالتحصیلهای مهم داشته، در عین حال فضایی چنین در مدرسه حاکم است: مثلاً جایی نوشته بودند ساعت ۹ شب خاموشی میزدند؛ سربازخانه است — یعنی سر ساعت ۹ شب در بسته میشد، بچهها باید میخوابیدند و پنج صبح هم باید بلند میشدند. بگذارید: سال ۵۸ اولین نوشتهٔ رسمی نیچه است — که من مثلاً در مجموعه آثارش جایی نوشته بود — یک قطعه نوشته تحت عنوان «زندگی از زندگی من» — اگر بخواهیم ترجمهٔ تحتاللفظی بکنیم — و مطلبی هم نوشته تحت عنوان «دربارهٔ موسیقی». قسمتی کوتاهی که خیلی جالب است در این کتاب ایوفرنسل آمده؛ من این دو متن اصلی را پیدا نکردم ولی میشود در مراجعِ همین کتاب فرنسل دید؛ قسمتیاش را آنجا ترجمه کرده که به نظرم بامزه است. ببینم، شمارهٔ صفحهاش را یادداشت نکردهام، پیدا میکنم. سال ۵۸ — بنابراین ۱۴ ساله است — دربارهٔ زندگی خودش مینویسد؛ مثلاً دربارهٔ این قطعهای که اینجا ترجمه و نقل شده، دربارهٔ اشعار ۱۰سالگیاش گزارش میدهد. کمی طولانی است، همهاش را نمیخوانم ولی فکر میکنم جالب است: میگوید «در این زمان بود که من نخستین اشعارم را سرودم. همه کس معمولاً در اشعار نخستین خود کموبیش مناظر طبیعی را شرح میدادند. خود من هم از هر چیز» — این ۱۴ ساله است و چنان مینویسد که آدم فکر میکند هشتادسالش را دربارهٔ خاطرات دورهٔ جوانی خودش میگوید — «هر قلب جوانی تحت تأثیر این تصاویر و مناظر قرار میگیرد و دوست دارد که این تأثیرات را به نظم بیان کند. بعد میگوید که دربارهٔ چه چیزهایی شعر گفته. میگوید: هنوز هم به سختی میتوانم تصور کنم که چطور کسی قادر است از شاعری تقلید کند. من اشعارم را همانگونه که روحم به من دیکته میکرد مینوشتم. طبعاً سطور ضعیفی در میان این اشعار وجود داشت و قسمتهایی هم از این اشعار با زبان ناهموار و ناموزون سروده شده بود. ولی این مرحلهٔ نخستین را به مرحلهٔ بعدی که شرح آن را خواهم پرداخت ترجیح میدهم. میگوید: همیشه هوس داشتم کتاب کوچکی بنویسم و بعد خودم خوانندهٔ آن باشم. این خودخواهی کوچک و بیاهمیت هنوز هم وجود دارد. ولی در آن زمانها من فقط نقشه میکشیدم و هرگز این نقشهها را عملی نمیکردم.» کلاً لحن جالبی است از بچهٔ ۱۴ سالهای که دارد از خودش انتقاد میکند. امیدوارم اگر این کتاب در دسترستان باشد کل این قطعه را بخوانید؛ برای اینکه اولین متن رسمیای است که نیچه نوشته — غیر از یک سری اشعار پراکنده که موجود است — و آن قطعهٔ دربارهٔ موسیقی هم همینطور. فکر میکنم خیلی مهم است که در ۱۴ سالگی آنقدر موسیقی برایش مهم است که دربارهٔ موسیقی مینویسد، غیر از اینکه خودش موسیقی میسازد؛ فکر میکنم این نکته مهم است که در دوران نوجوانی — شاید بیشتر از هر چیز — موسیقی برای نیچه جدی است؛ حالت تفریحی ندارد؛ میتواند موسیقیدان بشود؛ و اینکه هر سال بهطور مداوم سری آثار موسیقی به وجود آورده نشان میدهد چه قدرتی در زندگیاش داشته. و بنابراین جالب میشود اینکه دقیقاً در سالی تصمیم میگیرد موسیقی را ادامه ندهد. مثل اینکه بالاخره در انواع استعدادهایی که داشته، جایی موسیقی حذف میشود؛ هرچند تا آخر عمرش در زندگیاش موسیقی مهم است، ولی این حس اینکه شاید آهنگساز بشود را یک روزی از دست میدهد؛ که احتمالاً بیربط نیست به آشناییاش با آثار واگنر؛ یعنی — نوعی نبوغ در کار — من خیلی وقتها آدمهایی دیدهام که کاری را کنار میگذارند وقتی با کسی از نزدیک آشنا میشوند که خیلی در آن زمینه نبوغ دارد و میفهمند که آنقدرها هم که فکر میکردند بااستعداد نیستند. من یک بار در جلسهای — یادم نیست دقیقاً کدام — به این اشاره کردم که آشنایی من با کسی که خیلی خوب سیاست میفهمید تقریباً باعث شد کلاً سیاست را بهعنوان چیزی که خوب میفهمم کنار بگذارم — و بفهمم که خوب نمیفهمم. شما شاید وقتی مطالعه میکنید خیلی چنین نیستید ولی واقعاً آدمهایی که در زمینهای خیلی خوب اطلاعات و استعداد دارند این اثر را بر اطرافیان میگذارند. من نمیدانم نیچه خیلی چیزی خوانده که چه شد که کار موسیقیکردن از حالت جدی خارج شد و فقط گوش میکرد و علاقهاش به موسیقی را داشت؛ هرچند از جایی اصلاً رابطهٔ نیچه و موسیقی کمی پیچیده است: در سالهای اواخر کارش علیه موسیقی هم نوشته — موسیقی اصلاً چیز جالبی نیست؛ شعر مثلاً جالبتر و این حرفها. و به هر حال در این دوران همین مقالهٔ دربارهٔ موسیقیاش نشان میدهد که موسیقی برایش خیلی جدی است.
پانزدهسالگی
در ۱۵ سالگی نمایشی میخواسته بنویسد به اسم «پرومتهوس» — که یکی از موجودات اسطورهای یونان است — که نیمهکاره مانده؛ نمیدانم چیزی از این نمایش در دسترس هست یا نه. و در همین ۱۵ سالگی پدربزرگ مادریاش — که با او زندگی نمیکرد ولی آدم مهمی در زندگی خانوادگیشان بوده — از دنیا رفته است. و از اینجا تقریباً از این سن ۱۵ سالگی گزارشهای خوبی داریم دربارهٔ مطالعات نیچه: چه چیزهایی در مدرسه میخوانده و چه چیزهایی خودش خوانده. بعضیها را که به نظرم مهم میرسد میگویم — یادداشت کردهام که دانستنش بد نیست. مثلاً در سن ۱۵ سالگی — طبعاً احتمالاً بر اثر کارهای مدرسهای — مقدار خیلی زیادی آثار یونانی خوانده و نمایشهای یونانی را خوانده؛ و روی این میخواهم تأکید کنم: یکی از مهمترین نکات زندگی نیچه در دورهٔ اول آثارش — شاید تا آخر عمرش — چیزی است که ثابت مانده در دیدگاه نیچه: احترام و ارزش فوقالعادهای که نسبت به فرهنگ یونانی قائل است. واقعاً فکر میکنم زندگی فکری نیچه خیلی فراز و نشیب دارد و احساس و افکارش تغییر میکند ولی این یکی بهشدت ثابت است: همیشه یونانیها را — حتی متنی جایی خواندهام از او که صراحتاً میگوید یونانیها به بالاترین حد تمدن بشری در دوران خودشان رسیدهاند و همهٔ دوران اروپای غربی بعد از یونان را در مرحلهٔ نازلتری از فرهنگ یونانی میبیند. و در کتابی مثل «زایش تراژدی» بهوضوح این ایده هست که چگونه میشود به آن عظمت یونان برگشت، و واگنر را به این دلیل ستایش میکند که احساس میکند میتواند ما را برگرداند به همان دوران باشکوه یونان؛ یعنی غرب قبل از غلبهٔ مسیحیت. در این سن ۱۵ سالگی فاستِ گوته را ظاهراً خوانده — گوته آدم بزرگی است — شیلر را خوانده، شاعر بزرگ آلمانیِ آن دوران؛ اینها آدمهای مهم فرهنگ آلمان در آن دوراناند؛ و لرد بایرون هم — که مانفردش جایی ذکر شده که در این سال خوانده — شاعر مهم انگلیسیای است که در آن دوران مهم بوده؛ اوج هم شیلر هم بایرون بهاصطلاح ادبیات رمانتیک است.
شانزدهسالگی و مطالعات مذهبی
سال ۶۰ — در سن ۱۶ سالگی — کارهایی که نیچه انجام داده: مثلاً کاری بامزه این است که همراه با آن دو دوست دوران کودکیاش، پیندر و کروگ، گروهی به اسم «ژرمانیا» درست کردهاند؛ مثل کلوب فرهنگی سهنفره است. سمت نیچه را چنین تصور کنید: اینها سه دوست دوران راهنماییاند؛ حالا نیچه در دبیرستان خیلی معتبری — تیزهوشان — درس میخواند، برمیگردد با آنها که همبازی بوده و با هم کار میکردهاند؛ حالتی از رهبری و آموزش هم دارد: تکلیف کرده که خودش و آنها هر کدام هر ماه مقالهای بنویسند، بیایند بخوانند و بعد دیگران دربارهاش بحث کنند؛ نوعی گروه فرهنگی نوجوانانه است که بعد از مدتی هم از بین میرود. نمیخواهم وارد جزئیات شوم ولی اسناد و مدارکی داریم که مثلاً در سن ۱۶ سالگی نیچه چه میخوانده: کتابهای مذهبی همچنان میخوانده، دربارهٔ زندگی مسیح. ۱۷ سالگی — آه، یادداشتی از نیچه باقی مانده که یادداشت عجیبی است؛ من این را باید کمی جلوتر مینوشتم؛ اشتباهاً اینجا نوشتم که الان مثلاً ۱۶ ساله است: فکر میکنم جایی نوشته که «در ۱۲ سالگی خداوند را با همهٔ شکوهش به چشم دیدم»؛ یعنی میخواهم بگویم این حالتهای مذهبی نیچه در آن خانواده، در سالهایی از نوجوانی، باقی بوده؛ تا سال ۶۰ هم مطمئنیم این وضعیت برقرار بوده که همچنان مطالعات مذهبی میکرده، و خیلی زود بعداً از این وضعیت خارج میشود و اعتقادش به مسیحیت از دست میرود.
کشف هولدرلین
۱۷ سالگی: شاید مهمترین چیزی که دربارهٔ نیچه میدانیم این است که هولدرلین را کشف کرده. این ماجرای خیلی جالبی است. هولدرلین از بزرگترین شعرای قرن نوزدهم آلمان حساب میشود و مطلقاً به نظر میآید قبل از نیچه هیچ آدمی هولدرلین را کشف نکرده بود. ببینید این حالتِ اورجینالبودن، استعداد واقعی و استقلالی که نیچه دارد — به نظر من از این نکته خیلی معلوم است: اگر بگویید آدمی آثار پیانو دارد، سعی کرده نمایشنامه بنویسد، شاگرد زرنگی است؛ روحیهشان چنین است که وقتی تشویق میشوند کارهایی میکنند. ولی اینکه آدمی در ۱۷ سالگی عاشق شاعری بشود که مطلقاً در فضای فرهنگی مورد توجه نیست، نشان میدهد که به پختگی و استقلالی در درک هنری رسیده و به خودش این اعتماد را دارد. مثلاً در یکی از زندگینامههای نیچه به این نکته اشاره شده که برای تکلیف درسیاش مقالهای دربارهٔ هولدرلین نوشته و معلمش نوشته که خوشش نیامده؛ معلمش نوشته: «توصیهٔ من به نویسندهٔ مقاله این است که دربارهٔ آدمهای سالمتر که حرفهای واضحتری میزنند» — و چیز دیگری که خوب یادداشت نکردهام — «مقاله بنویسد.» یعنی نشان میدهد هولدرلین آدمی است که دقیقاً در پایان عمرش به معنای واقعی کلمه دیوانه شده؛ و فکر میکنم در فضای فرهنگی آن موقع، دانشآموزی رفته در مورد شاعری دیوانه که چرند و پرند گفته — چون شعرش خیلی پیشرو بوده و در آن زمان درک نمیشده — و نیچه بهشدت علاقهمند است؛ چنین نیست که فقط همینطور فکر کنید علاقهمند است: در ۱۷ سالگی — نیچه — در همین کتاب فرنسل متنی که نیچه دربارهٔ هولدرلین نوشته نقل شده که چقدر هیجانزده است از اینکه این آدم را کشف کرده. من نمیخوانم؛ فکر میکنم اگر کسی بخواهد میتواند رجوع کند. متنی نوشته در معرفی هولدرلین در سن ۱۷ سالگی — چنین نیست که این قطعهای از یک نامه باشد؛ متنی که چاپش نکرده ولی در مجموعه آثارش وجود دارد. به نظر میآید در این سنوسال هگل خوانده و با کانت آشنا بوده و پنج زبان میدانسته در ۱۷ سالگی؛ به نظر میآید — چنانکه در این چیزها نقل شده — دانته را به زبان ایتالیایی در این سن خوانده، کارهای فرانسویای خوانده، لاتین و یونانی که قطعاً میدانیم خیلی خوب بلد بوده؛ حتی عبری بلد بوده و جایی نقل شده که کتاب تورات — کتاب پیدایش — را در این سن به زبان اصلی، به عبری، خوانده. — الان تو به یک شاعر — موقعی نیست از این جهت — حسهای مشترک صددرصد؛ شما اگر متن را بخوانید میفهمید که کاملاً چنین است؛ اصلاً همزادپنداری با هولدرلین دارد؛ کاملاً حس مشترک دارد. و الان اگر دربارهٔ هولدرلین بخواهید مطالعه کنید، به نظر میرسد مهمترین آدمی که هولدرلین را به هولدرلینی تبدیل کرده که الان یکی از مهمترین شعرای تاریخ ادبیات آلمان است، هایدگر است؛ هایدگر اصلاً کتاب دارد در مورد هولدرلین؛ هرچه بخواهید تفسیر کرده اشعار هولدرلین را و هولدرلین را به مقامی رسانده که الان دارد. ولی به نظر میآید هایدگر تحت تأثیر نیچه با هولدرلین آشنا شده؛ یعنی نیچه به هر حال در معرفی هولدرلین — همین متنی که ۱۷ سالگی نوشته و کشف هولدرلین — مهم بوده. نیچه آدمی است که دستکم روی عدهای از معاصرین خودش قطعاً اثر گذاشته؛ دوستان معتبری داشته که با آنها دربارهٔ هولدرلین حرف زده؛ یعنی شروع شناختن هولدرلین این بوده که نیچه هولدرلین را کشف کرده؛ و قطعاً وقتی شاعری را در این حد دوست دارید یعنی حسهای مشترک دارید: هولدرلین را میفهمد، زبانش را درک میکند. و من بیشتر از همه به این نکته اشاره کردم به این دلیل که آن حسی که نیچه — بچهٔ درسخوانِ تابع محیط علمی خودش — از این سن دیگر وجود ندارد: کاملاً از ۱۶ سالگی به بعد به نظر میآید آدم اورجینالی است و استقلال فکری دارد؛ و این مهم است در فهمیدن فیلسوفی که تا این حد زود به پختگی و استقلال رسیده است. باز گزارشهایی نوشتهام از نامههای خودش — جزئیاتش را نمیخوانم — از وضعیت بد جسمانیاش: مثلاً جایی نوشته از این سردردها خسته شدم؛ اینها بهتر نمیشوند و هر وقت هم که کمی خوب میشوند دوباره برمیگردند. ولی با آدمی سروکار داریم که — این مهم است — از سن ۱۲ سالگی مشکلات جسمانی مزمن دارد: وضعیت چشمش روزبهروز بدتر میشود، سردردهای مزمن دارد که خوب نمیشوند و بعداً مشکلات جسمانی بدتری هم پیدا میشود. در همین سال قطعهای برای پیانو نوشته تحت عنوان «درد مایهٔ اساسی طبیعت است». من اینها را میگوم برای اینکه بعداً آن تأثیر قاطعی که شوپنهاور بر نیچه گذاشته دقیقاً مثل همین حالت علاقه به یک شاعر نتیجهٔ هماحساسی است: آدمی که دارد درد میکشد، فلسفهٔ شوپنهاور برایش چیز طبیعیای است و بیان احساس خودش نسبت به زندگی. این قطعه مربوط به ۱۷ سالگی نیچه است. من راستش پنهان نمیکنم که انگیزم از گفتن بعضی از این جزئیات این است که شما را به نیچه علاقهمند کنم: آدم وقتی کسی را میشناسد، درد و رنج زندگیاش را میداند، مسائل خانوادگیاش را میداند، آشنا که میشود، به هر حال حس خوبی پیدا میکند. چون فکر نمیکنم خیلی موفق شوم به افکار نیچه شما را علاقهمند کنم؛ دستکم بهعنوان یک آدمیزاد خوب است که علاقه داشته باشید که بعداً کمی کنجکاو شوید نسبت به وضعیت افکارش. این سن — اگر اشتباه نکنم؛ کمی مطمئن نیستم چون یادداشتها را از روی چند متن برداشتهام — سال ۶۱ است، آره: سال ۶۱ سالی است که دویسن — دوستی که سالهای سال با نیچه دوست ماند و نامههایی که نیچه به او نوشته نامههای باارزشی هستند — در مجموعه خاطراتی که دربارهٔ نیچه دارد این را نقل کرده: «دوشنبهٔ عید پاک ۱۸۶۱» — یعنی ۱۷ سالگی نیچه — سالی که نیچه بهاصطلاح آن مراسم مذهبی را انجام داده، تثبیت ایمان را؛ ما مراسم تکلیف داریم و اینها؛ مسیحیها در سن نوجوانی مراسمی را انجام میدهند. در این کتاب فرنسل شرحی از همین خاطرات دویسن آمده که نوشته: «چون مؤمنان دو به دو به محراب وارد شدند» — یعنی میگوید من و نیچه دونفره وارد محراب شدیم تا برای اجرای مراسم مذهبی زانو بزنیم؛ «نیچه به من نزدیکترین دوستان در کنار هم به زانو درآمدیم. من به خوبی آن حالت مقدس و انزواجویانهٔ هفتههای قبل از تثبیت ایمان را به خاطر دارم. ما کاملاً آماده بودیم که از زندگی دنیوی جدا شویم و به مسیح بپیوندیم و تمام افکار و اعمال ما از آرامشی آنجهانی میدرخشید.» چقدر این قطعه توصیف درستی از حالت مشترک نیچه و دویسن است — کمی شکبرانگیز است؛ برای اینکه قطعاً حالت دویسن هست و فکر میکند نیچه هم چنین است؛ دروغ که نمیگوید ولی کمی شک دارم که این مقدار — «تمام افکار و اعمال ما از آرامشی آنجهانی میدرخشید» — درست باشد؛ همان سال و ایامی که هولدرلین را کشف کرده و دارد سعی میکند معرفیاش کند. سال ۶۲، ۱۸ سالگی، هنوز در همان مدرسه درس میخواند — تا ۲۰ سالگی — و بهشدت — یعنی شما از همان سال ورودش به این مدرسه آدمی را که سالبهسال چند سال دارد بزرگ میشود واقعاً میبینید؛ نیچه قطعاً آدمی بوده که خیلی سریعتر از آنچه باید رشد کرده است.
استادی بازل
متنی معروف وجود دارد که در خیلی از زندگینامههای نیچه نقل میکنند: نیچه شهرت دارد که در ۲۵ سالگی استاد دانشگاه بازل شده و دستکم در آن زمان جوانترین کسی بوده که استاد دانشگاه شده؛ و در ظرف یک سال هم به بالاترین مقام، یعنی پروفسور تمام، رسیده — یعنی رشدش در دانشگاه خیلی سریع بوده. متنی وجود دارد که آن استاد معروف، توصیهنامهای برای نیچه نوشته. بگذارید قبل از اینکه به حرف رشد سریعش برسم این بخش را بخوانم؛ بخشیاش در همین کتاب فرنسل آمده — نمیگویم ترجمهاش هست؛ کتاب یاسپرس فکر میکنم ترجمهاش موجود است؛ اگر نه، انگلیسیاش را جایی دارم و میتوانم بگویم آنلاین چه نوشتهاند.
توصیه ریچل و دکترا
نکتهاش این است که این ترجمهٔ آقای سیاوش جمادی است که کتاب یاسپرس دربارهٔ نیچه را ترجمه کرده. میگوید: «متجاوز از ۳۹ سال است که ارواح جوان متعددی زیر نظر من پرورش یافتند» — این را ریچل میگوید که یکی از معتبرترین زبانشناسان آن زمان آلمان است — «طی این مدت هرگز مرد جوانی را سراغ ندارم که مثل این نیچه با چنین سرعت و در چنین سن کمی به پختگی رسیده باشد. من پیشبینی میکنم که اگر او عمر درازی داشته باشد» — و از خداوند میخواهم، این تو پرانتز است، «و از خداوند میخواهم که به او عمر درازی عطا کند» — «سرانجام در ردیف شامخترین محققان آلمانی زبانشناس تاریخی، فیلولوژی، قرار میگیرد.» این رشتهٔ دانشگاهی است که نیچه درس خوانده و بعداً هم استاد دانشگاه شده و بعداً هم رهایش کرده. «هماکنون ۲۴ ساله است، جسماً و روحاً نیرومند» — اینها را دروغ گفته یا نمیدانسته؛ جسماً را میدانیم که چنین نبوده — «جسماً و روحاً نیرومند، ستب، تندرست و شجاع است. او در اینجا در لایپزیگ برای کل دنیای زبانشناسان جوان بتی به شمار میآید. خواهید گفت که من انگار در وصف اعجوبهای مینویسم. بله، او به راستی نیز اعجوبهای است و در عین حال نرمخو و فروتن.» — این هم دروغ است. — «او آنچه را در ذهن دارد به انجام خواهد رساند.» توصیهنامهٔ ریچل آنقدر قوی بوده که هنوز نیچه دکترایش را نگرفته، دانشگاه بازل او را بهعنوان استاد دانشگاه استخدام کرده. ببینید وضعیت غیرعادی نیچه از همین متنی که خواندم مشخص است: بهعنوان نابغه در همان دانشگاه لایپزیگ که بعداً درس میخواند با او چنان برخورد میکردند که وقتی موقعیتی پیش آمد که دانشگاه بازل احتیاج به استاد فیلولوژی پیدا کرد، ریچل از نفوذش استفاده کرد، این توصیهنامه را داد و دانشگاه لایپزیگ هم بدون اینکه تز دکترایش را بنویسد و دفاع کند، دکترایش را به او داد. اینکه مقالههایی — یعنی چیز عجیبی نیست: مقالههای خوبی منتشر کرده تا آن زمان؛ مثل همین ایران ما که گاهی اگر کسی مقالههای خوب منتشر کند، دیگر انتظار نمیرود متنی بنویسد؛ همان مقالهها را میگویند به هم بچسبانند و بیایند یک جلسهٔ فرمالیته بگذارند. آنجا هم این فرمالیتهها وجود نداشته؛ دانشگاه تشخیص داده این مقالهها در حد یک تز دکتراست و رسماً دکترایش را به او داده و رفته. اینکه تز دکترا نیچه ننوشته نوعی ابهام دارد — یعنی ابهامش این است که ما انتظار داریم حتماً چیزی تحت عنوان تز دکترا بنویسد — تعداد خوبی مقاله نوشته در سن پایین و در مجلات معتبر آن زمان چاپ شده و نتیجهاش این است که در حد دکتراست: همانها را بهعنوان تز دکترا از او قبول کردهاند؛ نه اینکه تز دکترا ندارد و پارتیبازی شده و بدون تز دکترا کارش را ادامه داده. به هر حال از همهٔ این چیزهایی که میگویم میل دارم این حس در ذهن شما به وجود بیاید که آدمی از آن آدمهایی است که نبوغش در سن پایین شکوفا میشود: از ۱۰ سالگی آهنگ نوشته و در سن مثلاً ۲۵ سالگی با چنین وضعیتی استاد درجهٔ یک دانشگاهی خیلی معتبر اروپا شده، در سوئیس — اصلاً در خود آن کشور هم نیست؛ رفته بازل و آنجا استاد دانشگاه شده. باز از اتفاقات سال ۶۲ که ۱۸ ساله است، هنوز در همان مدرسه فورتا درس میخواند.
مقالات نوجوانی
تعداد خیلی زیادی قطعهٔ موسیقی تألیف کرده؛ تعدادی متن و مقاله نوشته: مقالهٔ سیاسیای دربارهٔ ناپلئون سوم. ظاهراً ماجرا این است که زندگینامهٔ ناپلئون سومِ استندال را خوانده و مقالهای نوشته — من این مقاله را ندیدهام — اسم مقاله «ناپلئون سوم به عنوان رئیسجمهور» است. مقالهای نوشته به اسم Faith and History؛ کلاً در این سال مطالعات تاریخی و فلسفی داشته، غیر از مطالعات آکادمیکش، و به نظر از چیزهایی که نوشته به تاریخ و سیاست علاقهای پیدا کرده. و مقالهای که احتمالاً فلسفی است و من نخواندهام: Free will and fate — ترجمهٔ انگلیسیاش را میگویم: ارادهٔ آزاد و سرنوشت. جایی نوشته شده که رمانی را هم شروع کرده به نوشتن که فکر میکنم چاپ نشد و تمامش نکرد؛ ولی نکتهٔ مهم این است که راوی این داستان دقیقاً آدمی است بهشدت بدبین و نیهیلیست. بنابراین به نظرم از این نظر مهم است که ممکن است در هنوز در مقالههایی که مینویسد دیده نشود، ولی اینکه این روحیهٔ بدبینی و نیهیلیسمی — که بعداً در شوپنهاور ارضایش میکند و بهنوعی هم کمکم او را از مسائل دینی دور میکند — در همین سن ۱۸ سالگی در این داستان وجود دارد. در ۱۹ سالگی مقالهای به زبان لاتین نوشته — این مقاله جالب است: ۱۹ ساله است، در مدرسه است، بهعنوان تکلیف مدرسه مینویسد و این در زندگی نیچه بعداً به ماجرایی تبدیل میشود؛ اصلاً همین مقاله بعداً اهمیت پیدا میکند، ریچل را تحت تأثیر قرار میدهد و چاپ میشود: فکر میکنم اولین مقالهٔ رسمیای است که در ژورنالی چاپ میکند؛ در ابتدا مقالهٔ مدرسهای است که احتمالاً برای یک درس — مثلاً لاتین — نوشته. مقالهای است به زبان لاتین دربارهٔ شاعر مرثیهسرای معروفِ حدود شش قرن قبل از میلاد مسیح به اسم تئوگنیسِ مگارا؛ تئوگنیس از مگارا — اسمهای یونانی معمولاً چنیناند. به هر حال این فعالیتی که در این سن انجام داده و مجموع چیزهایی که خوانده — به نظر میآید اینها قطعی است — کتاب «شهریار» ماکیاولی را خوانده؛ همین فضای ذهنیش را میبینید که کمی سیاسی است. کتاب «امیل» روسو را خوانده — تا آخر عمر قطعاً همیشه دشمن روسو بوده؛ فکر میکنم از همینجا شروع شد. «امیل» کتابی است که روسو نوشته: کتابی مدرن برای تعلیم و تربیت مدرن. و آه، بگذارید اینجا ماجرای خاصی در زندگی نیچه بگویم که قطعاً میدانیم اتفاق افتاده و به نظر من مهم است: فکر کنید دانشآموز مدرسهٔ مفید، یک شب با یکی از دوستانش رفته بیرون — چنانکه ثبت شده — چهار لیوان آبجو خورده و مست برگشته مدرسه و تنبیه شده. به نظرم این مهم است؛ بعداً اهمیتش را میگویم. ببینید این حسِ استانداردنبودن و شورشیبودن نسبت به جایی که حتی درس میخواند: یک سال قبل از فارغالتحصیلیاش فعالیتهای درخشان علمی انجام میدهد و در عین حال به نظر میرسد از آن تعلیمات مذهبی و سختگیریهایی که آنجا هست پیروی نمیکند.
ورود به دانشگاه بن
سال ۶۴ سال فارغالتحصیلیاش از آن مدرسه است که بعداً وارد دانشگاه بن میشود. گزارشهای دقیق خوبی از وضعیت نیچه در مدرسه موقع فارغالتحصیلی وجود دارد که معلمان نوشتهاند — از این نظر برای من مهم است که گزارشهای دقیقی هست: زبان آلمانی در حد excellent؛ زبان یونانی بینظیر؛ ریاضیات افتضاح. متنی هست که در همین اینترنت دیدم که معلمش دربارهٔ وضعیت ریاضیاش نوشته که نوعی به آن بیاعتنایی کردهاند؛ یعنی اینقدر همهٔ نمرهها خوب است که اینکه ریاضی بلد نیست و هیچ تلاشی هم نمیکند ریاضی یاد بگیرد، کمی — شما از اینجا اینکه چنین آدمی انتظار داشته باشید آدمی باشد که خیلی اهل استدلال منطقی باشد — واقعاً بعداً سعی میکنم این را در آثار نیچه ببینید: نیچه بیشتر مثل هنرمندی است که کار فلسفی میکند؛ احساسات عمیقی دارد، شأن خاصی برای هنر قائل است و هیچوقت — دستکم نسبت به ریاضیات — چنین نیست، هرچند نسبت به علوم دقیقه مثل شیمی و زیستشناسی کاملاً احساس مثبتی دارد. کتاب مهمی در این سال خوانده — به نظر میآید؛ بعضی از اینها کمی مبهم است: اینکه چطور میگویند این کتاب را در این سن خوانده؟ در یادداشتهایش اولین بار به کتاب اشاره کرده؛ گاهی قطعاً در یادداشت چنان گفته که دارد میخواند و معلوم است همان سال خوانده — کتاب مهمی در این سال خوانده که اسمش «حیات مسیح» است از آدمی به اسم اشتراوس؛ که از این نظر مهم است که این کتابی است که نیچه را رسماً نسبت به مسائل مذهبی به تردید انداخت؛ و مهمتر اینکه بعداً نیچه در پایان همین دورهٔ اول آثارش، در «تأملات نابههنگام»، مقالهای در مورد کتاب اشتراوس دارد. بنابراین اینکه کی خوانده و چه تأثیری بر او گذاشته مهم است. وضعیت دانشگاهیاش: از همین سال وارد دانشگاه بن شده، قرار بوده الهیات بخواند و بعد از یک ترم تغییر رشته داده به فیلولوژی؛ یعنی به زبانشناسی تاریخی که کارش بررسی ادبیات یونان است. ماجرا این است که در بن فیلولوژی خیلی قوی است: همان ریچل آنجا درس میدهد همراه با آدم دیگری به اسم یان، اوتو یان — که اینها جزو رهبرهای زبانشناسی آن موقع آلماناند — و طبعاً آدمی مثل نیچه که علاقه به ادبیات یونانی دارد، به نظر میآید خیلی به الهیات علاقه ندارد و آنجا هم وضعیت ادبیات یونان خیلی خوب است؛ طبعاً تغییر رشته میدهد. بعد ماجرایی که اتفاق افتاده این است که بین ریچل و یان اختلافاتی وجود داشت که نهایتاً باعث شد ریچل از دانشگاه بن به لایپزیگ برود و نیچه هم برود لایپزیگ. اکثراً میگویند نیچه قصد رفتن به لایپزیگ را داشته و بعد این اتفاق افتاده که او هم آمد، یا احتمالاً شاید از قبل — چون فهمیده این میخواهد برود لایپزیگ — رفته. به هر حال این دو نفر — یک استاد بزرگ با یک دانشجوی بزرگ — از بن به لایپزیگ میروند و از لحظهٔ ورود ریچل به لایپزیگ، نیچه در حلقهٔ خصوصی اطراف ریچل است و دانشجوی مورد علاقهٔ اوست؛ طبعاً نیست که بعدها آن توصیهنامهٔ فوقالعاده را برایش بنویسد — انگار همهٔ اعتبارش را صرف این کرده که نیچه آن شغل را آنجا به دست بیاورد. فقط من باز — احتمال خیلی زیاد — هنوز نیچه در سال ۶۴ مطالعات مذهبی دارد: به نظر میآید کتابی از نویسندهای مذهبی تحت عنوان «رهایی مسیح از گناه» را در این سال خوانده؛ فکر میکنم آخرین سالی است که دیگر در زندگی نیچه چنین چیزهایی وجود دارد — و آن هم مطمئن نیستم که حتماً بوده. مجدداً متنی تحت عنوان «زندگی من» نوشته در سال بیستسالگیاش که باز قطعهای از آن در کتاب فرنسل آمده؛ طولانی است، نمیخوانم؛ فقط این قطعه را بخوانم: «زمانی که به فورتا — همان مدرسهٔ دورهٔ دبیرستان — وارد شدم، دستم را در همهٔ علوم و فنون آزموده بودم» — یعنی ورودش در ۱۴ سالگی است — «و به همهٔ آنان هم علاقهمند بودم به استثنای ریاضیات؛ این دانش زیاد عقلانی که خستهکننده میبود. به هر حال خوشبختانه اندکاندک از این آشفتگی نجات یافتم. میخواستم خودم را به اجبار محدود کنم تا بتوانم از نزدیک و عمیقاً با چند موضوع خاص آشنا شوم.» جایی نیچه نکتهای گفته — من یادم نیست در همین قطعه است یا جای دیگر — که چرا سراغ فیلولوژی رفته: میگوید فیلولوژی این خاصیت را دارد که آدم را دقیقبار میآورد؛ یعنی شما زبانشناس وقتی مثلاً ادبیات یونان میخواند، کلمهبهکلمه میخواند و تفسیرهای دقیق میکند؛ و نیچه جایی نوشته که احساس میکرده خیلی — مثل اینکه — آن آدم در حال انفجاری است؛ از آن انضباطی که در رشتهٔ فیلولوژی و زبانشناسی وجود داشت خوشش میآمد که نوعی از این حالت شاعرانه — اینکه نمیدانم ذهنش آزاد باشد و حالت الهام داشته باشد — انگار این را رها کند و یاد بگیرد که دقیق بخواند و دقیق بنویسد؛ و فکر میکنم موفق نشد: واقعاً بعد از مدتی تحصیلات درخشان در فیلولوژی و تدریس درخشان در چند سال در دانشگاه بازل، بالاخره آن حالت هیجانی که نیچه داشت غلبه کرد و او را از فیلولوژی دور کرد. خیلی بامزه است: سری نامهها وجود دارد از نیچه در اوج همان دورهای که آن توصیهنامه نوشته میشود که نشان میدهد کلاً از فیلولوژی بدش آمده. بگذارید در همین کتاب آخرین فصل — قسمت — چیز بامزهای از نیچه هست که در نامهای — وقتی معرفیاش کردن به دانشگاه بازل و آن چیز به وجود آورد — عبارتی نوشته: «کرمهای فیلولوژیست با گونههای کیسهای پر و آویزان و چشمان ناپیدا و مخفی شده در سوراخ موشکور.» این حسش نسبت به اساتید فیلولوژی است؛ و جایی میگوید: «ما در واقع بازیچههای سرنوشت هستیم. یک هفته قبل هم میخواستم به تو بنویسم و پیشنهاد کنم که ما دو نفر به دنبال شیمی برویم و زبانشناسی را با نوک پا به جایی که به آن تعلق دارد» — در پرانتز نوشته «به آشغالدانی آباء و اجدادی» — «پرتاب کنیم. ولی حالا شیطانی که سرنوشت نام دارد مرا با دانهای که مقام استادی همین فیلولوژی است دارد به دام میاندازد.» بعد این نویسنده نوشته که نیچه در مقابل این شیطان مقاومت نکرد؛ یعنی وقتی ۲۴، ۲۵ سالش است بدش آمده دیگر از فیلولوژی؛ برایش تحملناپذیر است و به نظر میآید به علوم طبیعی بیشتر علاقهمند است ولی نتوانسته مقاومت کند؛ مقام استادی دانشگاه بازل را با یک «خوب» و «خیلی خوب» رد میکند.
انجمن فرانکونیا
در سال ۶۴، ۲۰ سالگیاش، در همان سالی که وارد دانشگاه شده، به انجمن اخوتی که آنجا وجود داشته پیوسته — ما در ایران اصلاً اینگونه پدیدهها را زیاد نداشتهایم ولی در اروپا و آمریکا خیلی متداول بوده — به اسم فرانکونیا. عکس جالبی هم از آن فرانکونیا که نیچه در دوران جوانی عضوش بوده در اینترنت هست؛ اگر نگاه کنید در فضای چنین انجمنهایی شاید از همان عکس چیزی حس کنید. وارد این انجمن شده و بعد از یک سال خارج شده، رفته لایپزیگ. در این کتاب نامهای به مادر و خواهرش در مورد عضویتش در فرانکونیا نوشته: «میتوانم مجسم کنم که شما سرتان را تکان میدهید و اظهار تعجب میکنید و چون کاری که من کردم توجیهپذیر و بر همه معلوم است، بنابراین ایرادی بر شما وارد نیست که تعجب کنید که عضو چنین جایی شدهام. بد نیست بدانید» — طبعاً این تصور را دارید: خانوادهاش همچنان مذهبیاند و این کمکم دارد شکل عوض میکند و مثلاً احتمالاً این فرانکونیا هیچجور حس مذهبی در آن نبوده — «بد نیست بدانید هفت نفر از فارغالتحصیلان شولفورتا به فرانکونیا پیوستند؛ یعنی همهٔ کسانی که در دانشگاه بن درس میخوانند به استثنای دو نفر، و بعضیشان هم نیمسال چهارم تحصیل را میگذرانند.» دارد دفاع میکند که خیلی جای نامعقولی نیست که عضو شده: «من نام چند نفری را که شما میشناسید در اینجا مینویسم؛ مثلاً نوشته دویسن و بعد چند نفر دیگر و البته خود من. طبعاً من مجلسالرو را به دقت مورد بررسی قرار دادم و با در نظر گرفتن طبیعت خودم این اقدام را مفید تشخیص دادم. بیشتر ما زبانشناس و فیلولوژیست هستیم و همهٔ ما موسیقی را دوست داریم. اتمسفر کلی فرانکونیا بسیار جالب است و من به اعضای قدیمتر به شدت علاقهمندم.» سال ۲۱ سالگیاش، سال تحصیلش در لایپزیگ است که از اینجا بهشدت موفقیتهای آکادمیک دارد و در عین حال مشکلات جسمانی؛ و تقریباً میدانیم در همین سال به دلیل ماجرایی است که خاطرهای نقل شده — باز قطعیبودنش مطمئناً زیر سؤال است؛ بعد از اینکه نیچه مرد خیلیها دربارهاش چیزهایی نوشتند.
بیماری سفلیس
ماجرا این است که در سفری که رفته، از راهنمایی که با او بوده خواسته این را ببرد به رستورانی؛ طرف این را برده جایی که شبیه روسپیخانه بوده. بالاخره به نظر میرسد میدانیم که در همین سالها مبتلا به سفلیس شده در اثر روابط چنینگونهای که داشته؛ و تا آخر عمرش هم — با اینکه میخواست ازدواج کند — ازدواج نکرده و این بیماریاش — که احتمالاً در آن سالها خیلی قابل درمان نبود — همیشه آزارش داده. کلاً این سالها سالهای کار آکادمیک خیلی خوبی است که اطراف ریچل: مثلاً در بیستودوسالگیاش همان مقالهٔ تئوگنیسش را در حلقهٔ اطراف ریچل ارائه کرده و ریچل آنقدر هیجانزده شده که به او پیشنهاد کرده این را تبدیل به کتاب کند — اینقدر به نظرش جالب رسیده. مقالهای دربارهٔ سوئیداس نوشته که باز یکی از — یک چیز — یکی از متفکرین یونانی است. مقالهای نوشته — فکر میکنم در همین سال، نه سال بعدش — دربارهٔ سنت تفسیری ارسطویی که این اصلاً جایزه برده. اینها مقالههایی هستند که در ژورنال معتبر زبانشناسی چاپ شدهاند.
کشف شوپنهاور
بعضیهایش جوایز دانشگاهی بردهاند؛ به هر حال با کارهایی انجام داده که ریچل چنان دربارهاش مینویسد بهعنوان اعجوبهای که میتواند آیندهٔ رشتهٔ فیلولوژی را تغییر بدهد. فکر میکنم — الان مطمئن نیستم — ولی فکر میکنم همین سال سالی است که برای اولین بار شوپنهاور را خوانده. کلاً زندگیِ — سال ۶۵، ببخشید، یک سال قبلتر: یعنی در اولین سالی که به لایپزیگ آمده، بهطور تصادفی — چنانکه خودش در یادداشتهایش مینویسد — در کتابفروشی کتاب «جهان بهعنوان اراده و قدرت» — کتاب معروف و اصلی شوپنهاور — را دیده، بدون اینکه خیلی از قبل بشناسدش، برداشته، آمده خانه شروع کرده به خواندن و دیگر شوپنهاوری شده. این سالهای سال این شوپنهاوریبودن ادامه دارد: در نامههایش معمولاً از شوپنهاور که صحبت میکند میگوید استاد؛ خیلی جاها بامزه است که «شوپنهاور من» یا «شوپنهاور ما» به دوستهای صمیمیاش مینویسد — مثل اینکه آدمِ عشقش است؛ «شوپنهاور من» چنین میگوید. علاقهٔ عمیقی به فلسفهٔ شوپنهاور دارد. مخصوصاً — من اگر خیلی تأکید میکنم برای اینکه آن دورهٔ اول کارهایش، مخصوصاً کتاب «زایش تراژدی»، بهشدت شوپنهاوری است. من هیچ چارهای ندارم غیر از اینکه دستکم یک جلسه دربارهٔ شوپنهاور بگویم؛ فکر میکنم اصلاً نمیشود آن کتاب را فهمید مگر اینکه بدانی عقاید شوپنهاور حدوداً چه بوده و چه چیزی اینقدر برای نیچه جالب بوده. و چیزی بامزه مثلاً در این سال و ایام: در نوشتههایش مطالبی هست و بعداً — یعنی یک نام — در تجدید چاپ کتاب «زایش تراژدی» نامی آلترناتیو برای اسم کتاب پیشنهاد کرده که مثلاً «دربارهٔ بدبینی در دوران باستانی» است. این خیلی بامزه است که آدمی که خودش بدبین است و مرید آدمی مثل شوپنهاور میشود — فیلسوفِ بدبین — و در عین حال عاشق یونان است، اینها در ذهنش چنین با هم تلفیق میشوند: یعنی بهنوعی کلاً در «زایش تراژدی» این تفکر را میبینید که یونانیها چگونه بر بدبینی خودشان غلبه میکردند. حالا ما فکر نمیکنیم خیلی توافق و شواهدی وجود داشته باشد که یونانیها آدمهایی بودند که مثلاً مشکل بدبینی داشتند؛ ولی طبیعی است: اگر من بهشدت دنیا را چنان نگاه کنم و خیلی برای یونانیها ارزش قائل باشم، احساسم این است که آنها هم باید چنان به دنیا نگاه کرده باشند، چون دنیا چنین است؛ دنیا مثلاً پر از درد و رنج است؛ حالا یونانیها چه میکردند که از درد و رنج فارغ میشدند؟ به هر حال این سالها سالهای آشناییاش با شوپنهاور است که خیلی خیلی بر او اثر گذاشته. آیا کتابی — سال ۶۶ یعنی ۲۲ سالگیاش — خوانده از فریدریش لانگه به اسم «تاریخ ماتریالیسم» که اسم طولانیای دارد؛ این کتاب فکر میکنم قاطعانه آن بندِ مذهبیبودن را کنده. یعنی در یادداشتهایش چنین است که هم آشناییاش با شوپنهاور و هم بعد این کتاب، دو چیز که بهنوعی از نظر فکری کلاً نیچه را از مسیحیت بریدند. به هر حال به نظر میرسد خود این کتاب — قسمتهاییاش — خوشبختانه من امروز داشتم میآمدم، قطعهای ترجمه کرده بودم از جایی که دربارهٔ همین کتاب چیزی نوشته نیچه؛ بعد این کتاب را داشتم ورق میزدم دیدم در این کتاب فرنسل همان قطعه دقیقاً بود؛ از یک جهت باعث خوشحالی است و از یک جهت ناراحتی که چرا یادم نبود و زحمت کشیدم ترجمهاش را کردم. بگذارید از روی همین کتاب بخوانم. من لازم نمیبینم دربارهٔ تأثیری که کانت در آن دوران کلاً داشته جلسه بگذارم؛ فکر میکنم در همین جلسهای که دربارهٔ شوپنهاور صحبت میکنم دربارهٔ تأثیر کانت میگویم. ولی فیلسوف مسلط قرن نوزدهم آلمان کانت است که همه بهنوعی تحت تأثیر اویند — اینکه خیلی موافقش نباشم به هر حال اثر خودش را گذاشته — و هگل بهنوعی معاصر است: هگل آدم مهمی است که نوعی معاصر نیچه است و طبعاً نیچه ضد هگل است؛ چون شوپنهاوری است. شوپنهاور آدمی است که هر بدوبیراهی که میشد به هگل بدهد — بهعنوان فیلسوفی که فیلسوف نیست و شیاد و اینها — طبیعی است که نیچه هم در همین رده قرار میگیرد؛ ولی تحت تأثیر کانت است. از این جهت به کانت اشاره میکنم که این کتاب «تاریخ ماتریالیسم» خیلی خیلی کانتی است؛ در واقع بهاصطلاح جزو ادبیات فلسفهٔ نئوکانتی حساب میشود. میگوید نیچه نوشته — حالا من دستکم این چیزی که ترجمه کردم، جملهاش را بخوانم — که «ما در این کتاب با یک آدم کانتی و یک دانشمند طبیعی سر و کار داریم»؛ اشاره میکند به نویسندهاش که فریدریش لانگه است. بعد میگوید کل نتایج این کتاب را در سه گزاره میشود خلاصه کرد — حالا از اینجا در این کتاب ترجمهاش آمده: «یکی اینکه دنیای نفسانی محصول سازمانبندی خود ماست» — منظور از سازمانبندی فکر میکنم ترجمهاش اشتباه است؛ organization یعنی ارگانهای ما؛ یعنی چیزی که ما از دنیا میفهمیم — مثلاً اینکه چشم داریم — چون این دیدگاه کانتی خیلی چنین است: من دنیا را بر اساس این میفهمم که مثلاً چشم من این طول موجها را تشخیص میدهد؛ دنیا را چنین میبینم؛ نه اینکه دنیا این است. دنیایی که من میشناسم انعکاس دنیای واقعی در ذهن من است و ذهن من هم دریچههایی دارد و نتیجه در واقع organization من است؛ بهاصطلاح «اندامبندی» شاید باید بگوییم؛ منظور از ارگان اندام است در این عبارتی که آمده: «یکی اینکه دنیای ذهنی ما محصول همین بدن و اندامهایی است که ما داریم؛ چشم داریم، گوش داریم، چیزهایی را حس میکنیم. اندامهای مرئی» — یعنی همین اندامهای فیزیکی که داریم — «برای سایر قسمتهای دنیای بیرونی صرفاً تصاویری از یک شیء ناشناختهاند. اوه اوه اوه. بگذار من همان ترجمهٔ خودم را بخوانم: میگوید ارگانهای مرئی ما مثل همهٔ چیزهای دیگر تصاویری از — از — آن شیء فینفسه هستند.» شیء فینفسه اصطلاح فلسفهٔ کانت است؛ یعنی بگذار همینقدر از فلسفهٔ کانت — که تأثیر قاطعی روی فلسفهٔ بعد، خودش، گذاشته — همین نکتهای که گفتم: اینکه ما دنیایی داریم، شیء فینفسهای داریم و هیچ دسترسی به آن نداریم؛ ما فقط به تصویر این شیء در ذهن خودمان دسترسی داریم که این کانت به آن میگوید شیء برای ما: شیئی وجود دارد که اصلاً هیچوقت نمیتوانیم بفهمیم چیست. میدانید منظورش چیست دیگر؟ اینکه این موجودیتی دارد؛ ما در حد مثلاً احساس خودمان و دانش خودمان — برآیند ذهن خودمان با جهان — چیزی درک میکنیم؛ هیچوقت مستقیماً به جهان دسترسی نداریم. این چیزی است که از کانت به میراث رسید و همه — بهنوعی — شوپنهاور بهشدت همین نکته را — آن اساس فلسفهاش. میخواهد بگوید اندامهای ما هم چنیناند: دست و، نمیدانم، پا و همهچیز من چنین است؛ به هر حال وقتی من به آنها نگاه میکنم بهعنوان یک اندام مرئی، واقعیتش را نمیبینم؛ دست من هم چیزی فینفسه دارد، چیزی دارد که من درکش نمیکنم. «نکتهٔ سوم این است که این اندامبندی ما همانقدر برای ما ناشناخته است که اشیای بیرونی؛ تمام آنچه با ما روبهرو میشویم محصول این دو است: دنیای بیرونی بهاضافهٔ این organization خاص خودمون.» قطعهای را نمیخوانم؛ آنجایی که مهم است اینجاست: میگوید لانگه — بنابراین لانگه میگوید — «بیایید فلاسفه را تا زمانی که برای ما سود معنوی در بر داشته باشند و در تهذیب ما قدم برمیدارند آزاد بگذارید.» مثل اینکه ما در حقیقت دسترسی نداریم؛ کمی آزادی عمل بدهیم که فلاسفه مثلاً ایدههای خودشان را بگویند و انتظار نداشته باشیم چیزهای دقیقی به ما بگویند. بعد میگوید «هنر هم از محدودیت تصور آزاد است. چه کسی میتواند با یک موومان بتهوون مخالفت کند یا به مدونای رافائل ایراد بگیرد؟ حتی در قبال این نقطهنظر سختگیرانه هم شوپنهاور مقام خود را حفظ میکند، چرا که مدام بزرگتر از پیش میشود. اگر قرار باشد فلسفه در تهذیب ما مؤثر باشد، من یکی نمیتوانم فیلسوفی را مفیدتر از شوپنهاور تصور کنم.» این علاقهٔ نیچه — بهعنوان آدمی که ریاضی اصلاً بلد نیست — به اینکه دقت را از فلسفه بیندازیم بیرون: از همینجا در این متن میبینید که تحت تأثیر آن کتاب لانگه چیزی که میگوید این است که لانگه هم با این موافق است که ما نمیتوانیم خیلی چیزها را واقعاً بشناسیم، بنا بر همان دیدگاه کانتی؛ بنابراین خوب است فلاسفه را آزادتر بگذاریم و انتظار نداشته باشیم مثل علوم دقیقه باشند؛ و هنر هم چیز خیلی خوبی است و این شوپنهاور — بعداً میگویم — شوپنهاور هم کلاً چنین فیلسوفی است که بین فلاسفهٔ استاندارد مثل کانت و هنر قرار میگیرد و بهشدت هم خود شوپنهاور ستایشکنندهٔ هنر است؛ هنر را خیلی جدی میگیرد. من نمیدانم ولی فکر میکنم قطعاً این درست است که در ۲۲ سالگی برای اولین بار نیچه عاشق کسی هم شده: بازیگر تئاتر بوده یا اپرا بوده که به او علاقهمند شده؛ ظاهراً برایش شعر گفته، موسیقی نوشته و فرستاده و طبعاً هیچ موفقیتی به دست نیاورده؛ طبعاً از این جهت که میدانیم بالاخره هیچوقت موفقیتی به دست نیاورد: چند بار در طول زندگیاش پیشنهاد ازدواج کرد و کسی نپذیرفت؛ به آدمهای اشتباهی پیشنهاد میکرد؛ آدمهایی که نمیخواستند ازدواج کنند یا به هر حال نوع خاصی بودند.
خدمت سربازی
۲۳ سالگی — دارم به جایی میرسم که وارد دانشگاه میشود؛ چیز زیادی نمانده؛ فکر میکنم همین چند دقیقه وقتی که داریم کافی باشد. سال ۶۷ باز مقالههای چاپشدهٔ خیلی خوبی دارد — اینهایی که بعداً در واقع تز دکترایش حساب شد — و سالی است که رفته خدمت سربازی؛ خدمت نظام وظیفهٔ اجباری داشته و ماجرایش در همهٔ زندگینامهها آمده: سعی کرده وارد — نمیدانم — هنگ برلین بشود، نشده؛ وارد سوارنظام توپخانهٔ نامبورگ شده که نتیجهاش این شده که در خانهٔ خودش بوده و میرفته صبحها سربازی و برمیگشته؛ خیلی هم سربازی نکرده؛ بعد مدتی هم از اسب افتاده و آسیب دیده و اصلاً سربازیاش تمام شد.
تردید درباره واگنر
یک سال قبلتر نامهای هست که در آن از والکورهٔ واگنر انتقاد کرده — این خیلی مهم است — ستایش کرده و در عین حال؛ دقیقاً چنین است که میگوید من نمیتوانم الان قضاوت کنم، چون زشتیهایی هم میبینم در این اثر و اینها. میخواهم بگویم قبل از اینکه با خود واگنر از نزدیک آشنا بشود، آن حالت شیفتگی را نسبت به موسیقی واگنر نداشته: گوش میکرده — میدانیم که مثلاً در همین سنین، در سال ۶۸ قبل از آشناییاش با واگنر، قطعاتی از واگنر را مثلاً روی پیانو اجرا میکرده؛ نتش را داشته و دوست داشته اپرای واگنر را — ولی به هر حال یادداشتی هم هست که حالت دوگانهای دارد، تردیدی که واگنر چقدر کارش خوب است. بگذارید در این سنوسال چیزی که به نظر من جالب است: برای اولین بار در این ۲۳ سالگی در بعضی نامههایش انتقاد به شوپنهاور هم هست؛ آن شیفتگی دیوانهواری که — اولین بار مثلاً آدمی را پیدا کرده که همهچیز به نظرش جالب میآید — کمی لحن انتقادی دارد، در عین حال که همچنان بهشدت علاقهمند به شوپنهاور است. نامهای دارد که به نظر من جالب است از این نظر که بعداً میدانیم کار نیچه به کجا رسیده: در آن مفصلاً توضیح میدهد که چقدر درگیر پیدا کردن یک style نوشتن است، سبک نگارش؛ چقدر کار میکند و چقدر سخت است؛ و به هر حال میدانیم نشان میدهد چقدر زحمت کشیده: همینجوری از آسمان این استایلش را به دست نیاورده. از این سنین که دانشجو است بهشدت سعی میکند لحن خاص نوشتن پیدا کند — که بعداً آثار اولیه را که میخوانید این لحن را ندارد — ولی بالاخره این کار آنقدر ادامه پیدا میکند که نثر نیچهای برای خودش — بهاندازهٔ یک شاعر، مثلاً بیشتر از هر شاعری شاید — بر ادبیات آلمان اثر گذاشته. باز اینجا کارهای علمیاش هست: دربارهٔ دیوژن مقاله نوشته، دربارهٔ هومر مقاله نوشته و مطالعه کرده — اینها بعضیشان بعداً چاپ شده، بعضی بعداً در آثار دیگری آمده یا به سخنرانیهایی بوده که در بازل انجام داده در مورد مثلاً هومر که اینها موجود است. اواخر سال ۶۷ یا سال ۶۸ اولین مقالهاش در آن مجله چاپ شده، مجلهٔ زبانشناسی «موزه راین»؛ بعداً تعداد مقالههای دیگری که مینوشته آنجا چاپ شده و جایزه برده و خیلی — چیز — مورد توجه قرار گرفته. سال ۶۸ آخرین سال دانشگاهی قبل از رفتن به بازل است. من بیشتر از سال ۶۸ نمیخواهم امروز صحبت کنم، چون کلاً همین است دیگر: فکر میکنم کل حرفهایی که میخواهم بزنم تا سال ۷۲، ۷۳ است که کتاب «زایش تراژدی» و یکی دو کار بعدش را نوشته. بنابراین تا قبل از بازل و امروز گفتم؛ از این به بعد زندگیاش خیلی اتفاق فوقالعادهای شاید در آن نمیافتد ولی پر از چیز دیگر است. کاری که باید بکنیم این است که نوشتههایش را بررسی کنیم. سال ۶۸ سال بینهایت مهمی است برای اینکه حضوراً با واگنر دیدار میکند و این رابطهای است که بهشدت بر آثار اولیهٔ نیچه اثر میگذارد. سربازیاش در همین سال تمام شده به دلیل همان زخمیشدنی که گفتم. خیلی جالب است که در یادداشتی به دوستش نوشته که ایدهٔ یک رسالهٔ دکترا در ذهنش است که عنوانش این است: «مفهوم ارگانیک از زمان کانت به بعد»؛ برای اینکه امتحان کند — یعنی این رساله را بنویسد و دکترای فلسفه بگیرد. اینکه فیلولوژی دیگر برایش — با اینکه خیلی موفق است — ولی در فکر فلسفه است. بعداً هم این کار را انجام نداد؛ بالاخره آن شیطان آمد و آن پیشنهاد فوقالعاده به او شد و رفت استاد فیلولوژی شد؛ ولی حتی آنجا که استاد بود بعداً — حالا جلسهٔ بعد میگویم — سعی کرد برود در دپارتمان فلسفه و موافقت نکردند. کلاً اینکه از فیلولوژی فرار کند و برود سراغ فلسفه از اینجا وجود دارد؛ و عنوان رسالهای هم که در ذهنش هست خیلی جالب است: «مفهوم ارگانیک از کانت به بعد» که نشان میدهد به چه چیزی علاقهمند است. همانطور که در آن نامه نوشتم که گفتم نوشته بیا شیمی بخوانیم — اینکه به شیمی، شیمی عالی، زیستشناسی — دوران داروین هم هست دیگر: داروین در این دوران خیلی مؤثر بوده؛ در مثلاً نیچه هم خودش به داروین بارها اشاره میکند؛ تفکر داروین به هر حال بر فلسفهٔ آن دوران اثرگذار بوده. هشتم نوامبر سال ۱۸۶۸ ملاقات نیچه با واگنر است. ماجرا هم چنین است که مستشرق معروفی به اسم بروکهاوس در لایپزیگ زندگی میکند که نیچه بهعنوان — با او رفتوآمد دارد؛ همسرش خواهر واگنر است و در یکی از ملاقاتهایی که با این خانواده دارد واگنر هم آنجاست و نیچه با این — شاید بزرگترین — موسیقیدان دوران خودش بهطور خصوصی ملاقات میکند؛ ملاقات فوقالعادهای است؛ یعنی بهشدت شیفتهٔ واگنر میشود. بعداً هم روابطش با خانوادهٔ واگنر — یعنی واگنر روابطش، چون همان نزدیکی زندگی میکند — رابطهٔ خیلی مداومی است؛ دوطرفه هم هست: چنین نیست که فقط نیچه علاقهمند است؛ واگنر هم بهشدت به نیچه راه میدهد و — سال، چند سال — فکر میکنم چنین است که در خانهٔ واگنر اتاقی دارد نیچه که هر وقت تعطیل میشود مثلاً بتواند برود آنجا زندگی کند با آنها؛ در این حد روابط نزدیکی دارند. قطعهای که بعد از ملاقات با واگنر نوشته را بهعنوان حسنختام میخواهم بخوانم. فقط قبلش بگذارید چند آثاری که در این سنوسال تولید کرده — که دیگر آخرین سالهای دانشگاهیاش است — بر اساس همینها: اصلاً سخنرانیای، کاری معروف دارد به اسم «هومر و فیلولوژی کلاسیک» که در همین دوره این مقاله را داشته تهیه میکرده؛ بعداً این سخنرانی شد ورودش به دانشگاه بازل: خیلی دانشگاهها هنوز هم در دنیا این سنت را دارند که استاد جدید سخنرانیای میکند بهعنوان مثلاً سخنرانی اولیهاش که معمولاً سعی میکنند کار خیلی خوبی ارائه بدهند؛ فکر میکنم همین سخنرانی دانشگاه بازل بوده. و دیگر بقیهٔ کارهایی که در این سنوسال انجام داده طبعاً همان چیزهاست: تعداد زیادی کارهای آکادمیک فیلولوژی. جایی یادداشت کرده بودم — سال ۶۵، این را یادم رفته بود، ندیده بودم که بگویم: سال ۶۵ یعنی در سن ۲۳ سالگی است که رسماً در نامهای نوشته دیگر نمیخواهد موسیقی بسازد. حالا آهنگ کی را گوش کرده بوده؟ اولین بار مثلاً واگنر گوش کرده. در این سالها به شومان خیلی علاقهمند است، بیشتر از واگنر؛ ولی بعد از اینکه با واگنر حضوری دیدار میکند، دیگر کاملاً آدم واگنری میشود؛ اصلاً جزو پروژهای که واگنر میخواهد در هنر انجام بدهد، نیچه هم مثل یک سرباز برای واگنر خدمت میکند. فکر میکنم این جلسه را با همین قطعهای که نیچه دربارهٔ این ملاقات نوشته تمام کنیم. فکر میکنم به جایی رسیدهایم که — دیگر — آن نیچهای که میخواهیم بررسی کنیم شکل گرفته: شوپنهاور را میشناسد، ادبیات کلاسیک یونان را میشناسد، با مسیحیت کاملاً قطع رابطه کرده و حالا واگنر هم پیدا کرده. کلاً میتوانیم بگوییم تا پنجشش سالی که میخواهیم بررسی کنیم همین است: دستمایههای بهاصطلاح فکری نیچه همینهاست — فلسفهٔ شوپنهاور، موسیقی و تئوریهای هنری واگنر، عشق فوقالعاده به یونان و ادبیات یونان، بهاضافهٔ آن بخش جداشدنش از مسیحیت که هرچه سنش بالاتر میرود پررنگتر میشود، ضد مسیحیبودنش. ولی بالاخره این سهتا دستکم مایههای اصلی آثار اولیهٔ نیچهاند که اینجا به وجود آمدهاند.
دیدار حضوری با واگنر
بگذارید فقط همین چند سطر دربارهٔ واگنر را بخوانم؛ هیجانی که نیچه پیدا کرده بعد از اولین ملاقاتش با واگنر: «قبل و بعد از شام واگنر قطعات مهم اپرای استاد آوازهخوان خودش را نواخت. همهٔ صداها را تقلید میکرد و بسیار خوب همین کار را انجام میداد.» این اپرای استاد آوازهخوان همان قطعاتی است که نیچه تابستانش کارهای پیانویش را خریده و میزند و به آن علاقهمند است. «واگنر عجیب سرحال و سرزنده است، بسیار تند حرف میزند، بسیار شوخ است، بهخوبی میتواند جمعی را سرگرم و مجذوب کند، هرچند جمعی کوچک و خصوصی مثل گروه آن شب را. من دربارهٔ شوپنهاور ساعتها با او صحبت کردم. میتوانید تصور کنید که شنیدن سخنان او دربارهٔ شوپنهاور چقدر برای من لذتبخش بود.» اینکه یک آهنگسازِ مورد علاقه کشف کند که فیلسوفِ مورد علاقهاش این را ستایش میکند و خوانده و خوب میفهمد — اینها برای نیچه جالب بوده است. «دربارهٔ فیلسوف» — یعنی همان شوپنهاور — «با شوری بیاننکردنی سخن میگفت. میگفت که بسیار به شوپنهاور مدیون است و نیز گفت که شوپنهاور تنها فیلسوفی است که جوهر موسیقی را درک میکند. بعد از من پرسید که استادان دانشگاه در مورد شوپنهاور امروزها چه نظری دارند. از کنگرهٔ فلسفه در پراگ خندهاش گرفت و از — اجناس فلسفی وطنی — سخن گفت و بعد قسمتی از زندگینامهاش را که خود نوشته و هنوز هم بر روی آن کار میکنند برای من خواند.» — این صحنهای است که روزگار دانشجویی و تننوازی است؛ شیفتهٔ واگنر شده: آدمی عاشق موسیقی با مهمترین موسیقیدان زمان خودش از نزدیک نشسته، صحبت کرده و فهمیده که چقدر به عقاید شوپنهاور علاقهمند است؛ دیگر بهتر از این نمیشد. و بعد هم اینکه او هم بهشدت به نیچه — بهعنوان استاد جوان و خوشنامی که نبوغ دارد — آشنا شده؛ آدم محترمی بوده نیچه؛ او هم کاملاً دعوتش کرده که دوباره به ملاقات بیاید. این یک لحظهٔ تاریخی در زندگی نیچه است که مخصوصاً آن کتاب «زایش تراژدی» در همین شب بهنوعی زاییده شده: «زایش تراژدی» کتابی است که نهایتاً تقدیم شده به واگنر و در جهت همان پروژههای هنری و عقاید واگنری اصلاً نوشته شده؛ و واگنر هم اولین ستایشکنندهٔ آن کتاب است که نامهای نوشته به نیچه که اصلاً این کتاب را خواندم چقدر جالب است و آن حرفها. به هر حال ماجرایی است: واگنر خیلی از نیچه بزرگتر است؛ یعنی اصلاً احساستان این نباشد که رابطهٔ دوستانه است؛ مرید و مرادی است در واقع رابطهٔ نیچه با واگنر.
این زندگی — از نظر من — حالا خیلی مفصلتر دربارهٔ نیچه نوشته شده؛ در آن حدی که من فکر میکنم لازم دارم، فکر میکنم از اول تا این دورهٔ شروع کارش در بازل را گفتم. جلسهٔ آینده فکر میکنم خیلی زندگینامهای نیست؛ بررسی همان آثار اولیهٔ نیچه است؛ و امیدوارم حالا یک ایمیل فکر میکنم باید به گروه بزنم و چیزهایی آپلود کنم و از مردم هم بخواهم که آن چیزهایی را که من پیدا نکردم حتماً — دوستان در سرچکردن تواناییهایی دارند و میتوانند پیدا کنند. سایتهایی هست که خوب این آثار را — بعضیهایش را که حتی پابلیش نشده — گذاشتهاند و حالا آنها را معرفی میکنم؛ امیدوارم چیزهای بهتری هم دیگران داشته باشند که بتوانیم استفاده کنیم. من مدتی است خیلی نرفتهام جاهایی مثل گیگاپدیا سرچ کنم؛ احتمالاً الان کار — ولی جاهای دیگری هست که همان کارها را میشود کرد؛ خود گیگاپدیا انگار نیست؛ ولی — آه — همان، همان آره؛ اصلاً چیزش، استایلش عوض شده و کمی هم — راه دارد میرود — میتواند کلاً برچیده شود؛ پس زودتر از آن استفاده بکنیم. به هر حال حالا امیدوارم — آره — من الان مثلاً چیزی که خیلی مشتاقم این است که مجموعهٔ یادداشتهای نیچه منتشر شده و من نتوانستم پیدا کنم؛ خوب است آدم یادداشتهای این دورانش را همه دیده باشد. حالا من دستوپاشکسته اینور و آنور نامههایش را دیدم، چیزهایی که بعضیشان مهم بوده را خواندم ولی فکر میکنم همهاش موجود است: هر چیزی که نیچه دستنوشتهای بوده را به هر حال بررسی کردم و الان فکر نمیکنم چیزی باشد که به آن نتوانیم دسترسی پیدا کنیم.
جمعبندی و منابع
حالا امیدوارم بشود بررسی خوبی کرد. حس من الان نسبت به این جلسات چنین است که در زبان فارسی خیلی کتاب خوبی از اینگونه وجود ندارد؛ یعنی کسی اصلاً ممکن است صرفاً به دلیل علاقهمندیش به نیچه دوست داشته باشد چنین مطالعاتی انجام بدهد؛ و اینکه نپریم یکدفعه «چنین گفت زرتشت» و دربارهاش صحبت کنیم — حالا آن هم با آن شیوهای که یونگ صحبت کرده، خیلی حس خوبی نداشتم — خودمان را محدود کنیم به نیچهای که زیاد هم شاید مهم نباشد، هنوز نیچه نشده، ولی عمیق و کامل مطالعهاش کنیم؛ برای من کمی — چیز — دلپذیرتر است؛ مخصوصاً اینکه میگویم برای من خیلی جالب بود که بیشتر از آنکه فکر میکردم مایهٔ آثار نهایی نیچه در همین دوران جوانیاش وجود دارد: یکی دو مقاله از او خواندم که برایم شگفتانگیز بود که چقدر کارهایش — حتی بعد از «چنین گفت زرتشت» — مایههایش در همین مقالههای سادهٔ دورههای جوانیاش هست.