او میگوید جلسهٔ گذشته زندگی نیچه را تا پذیرش استادی بازل دنبال کرد و حالا زندگینامه را ادامه میدهد: چند نکته از جلسهٔ قبل، اتفاقات یکیدو سال اول بازل تا جایی که مقدمات اولین کتاب نیچه فراهم میشود، و بخش مفصلی دربارهٔ واگنر. در پایان از حکمت دیونیزوسی میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
مرور جلسه قبل و برنامه امروز
جلسهٔ گذشته — فکر میکنم — کلاً بیشتر به این گذشت که کمی زندگی نیچه را — از اول تا جایی که استادی دانشگاه بازل را پذیرفت — با تأکید بر نکاتی که فکر میکردم مهم است دنبال کنیم. حالا میتوانم مقداری آن زندگینامه را ادامه دهم: میخواهم به بعضی نکات مهم جلسهٔ قبل اشاره کنم و کمی دربارهٔ اتفاقاتی که در یکیدو سال اول در دانشگاه بازل افتاد — تا جایی که مقدمات اولین کتاب نیچه فراهم میشود — صحبت کنم، و بعد فکر میکنم در همین جلسه مقداری وارد بحث دربارهٔ محتوای کتاب «زایش تراژدی» شویم؛ کتاب مهمی است و اگر بخواهیم در کل آثار نیچه بنشینیم مهمبودنش را — از دیدگاه نقد روانکاوانه — فکر میکنم خیلی مهم است؛ ولی ممکن است کسی فلسفهٔ متأخر نیچه را بیشتر دنبال کند. معمولاً چنین است: مثلاً فیلم اول و دوم یک فیلمساز یا اولین اشعار یک شاعر ممکن است از دید هنری نکتهٔ غافلگیرکنندهٔ زیادی نداشته باشد؛ ولی وقتی از دیدگاه روانکاوانه نگاه میکنید معمولاً آن آثار اولیه آثار مهمتریاند نسبت به آثاری که در دورهٔ پختگی به وجود میآیند. دربارهٔ متفکرین هم طبعاً همینطور است. جلسهٔ قبل اشاره کردم که قبل از «زایش تراژدی»، در دو سه سالی که به چاپ این کتاب منجر شد، نیچه چند سخنرانی و مقاله دارد که بهنوعی حولوحوش همان مفاهیم این کتاباند و بعضیشان هم کلاً ممکن است ارتباط مستقیمی با محتوای این کتاب نداشته باشند؛ و فکر میکنم گفتم که خیلی از ایدههایی که نیچه بعداً در سالهای بعد به آنها میپردازد، دستکم بذرشان در همین مقالات و سخنرانیهای اولیه هست.
Ecce Homo و خودنگاری نیچه
بعداً ایدهها رشد میکنند، پیچیده میشوند، با هم ترکیب میشوند تا نهایتاً به ایدههای پختهتری برسند که نیچه در دورههای بعدی کارش دربارهشان صحبت میکند. نکتهای که فراموش کردم جلسهٔ قبل بگویم و به نظر من خیلی جالب است و نیچه را مورد خوبی برای مطالعه میکند این است که نیچه اواخر عمرش کتابی دارد که اسمش اصلاً عبارتی لاتین است: Ecce Homo — که ترجمه میکنند «اینک انسان»؛ فکر میکنم به فارسی ترجمه شده: «اینک آنک انسان» — چیزی در این مایهها. این عبارت انجیلی است؛ جایی در انجیل وقتی کسی عیسی را میبیند این عبارت را میگوید و به همین مناسبت — مثل این است که آدمی در فارسی کتابی بنویسد و اسمش را عبارتی قرآنی بگذارد، مثلاً «سدرةالمنتهی»؛ انگلیسیها ممکن است «سدرةالمنتهی» را ترجمه کنند ولی ما میدانیم عبارتی قرآنی است و خیلی ممکن است معنایش هم مهم نباشد؛ مهم این است که در آن بافت چگونه به کار رفته، در اشاره به مقام پیغمبر و اینها. نکتهٔ مهم این است که این کتابی است که نیچه بهنوعی دربارهٔ خودش نوشته، و چون اصولاً در اواخر عمرش خیلی خودش را با مسیح مقایسه میکرده، این عبارت انجیلی بهعنوان عنوان کتابی که دربارهٔ زندگی خودش است، طبعاً بار دیگرِ آن مقایسهای است که بین خودش و مسیح میکند؛ مقایسه به معنای اینکه خودش را همارز مسیح حساب میکند. مثلاً یکی از آخرین نوشتههایش عنوانش Antichrist است — که در واقع لقب خودش هم هست — یا در آثار متأخرش دیونیزوس، خدای عیشونوش یونان، را در مقابل مسیح میگذارد؛ و نکتهٔ خیلی جالب — که در این جلسه بیشتر بر آن تأکید میکنم — این است که در تمام طول عمرش تقریباً خودش را احیاگر حکمت دیونیزوسی میدانسته و اینقدر موضوع جدی است که اواخر عمر نامههایش را «دیونیزوس» امضا میکند. بنابراین خیلی مهم است بفهمیم این خدای شرابِ یونان از دیدگاه نیچه اصولاً چیست، چه شباهتی نیچه بین خودش و دیونیزوس میبیند و چه برداشتی از حکمت دیونیزوسی دارد. نکتهای که میخواستم بگویم و فراموش کرده بودم و الان میخواهم بر آن تأکید کنم این است که در یک مطالعهٔ روانکاوی خیلی جالب است که کسی دربارهٔ خودش مطلب نوشته باشد؛ موضوع پیچیدهتر میشود: من مثلاً افکار آدمی را میبینم و میتوانم تحلیل روانکاوانه کنم و در عین حال نگاه خودش به خودش را هم میبینم. بنابراین به نظرم آن کتاب خیلی کمک میکند به اینکه آیا ما درست داریم محتوای تفکر نیچه را تحلیل میکنیم یا نه. چون قبلاً گفتهام میخواهم متمرکز شوم بر آثار اولیهٔ نیچه — مثلاً همان دورهٔ اول کارش — یک استثنا — فکر میکنم — همین کتاب «اینک انسان» است؛ چون دربارهٔ همین دورهٔ کارش نظر میدهد و دستکم دیدگاههایی که دربارهٔ دورهٔ اول کارش دارد و در آن کتاب آمده چیزهایی است که باید مطالعه و بحث شود. این یک نکتهٔ فراموششده بود.
خلاصه تا استادی بازل
خلاصهای هم بگویم از نکات مهم جلسهٔ قبل: از ابتدای تولد نیچه تا قبولی استادیاش در بازل. فکر میکنم آخرین چیزی که جلسهٔ قبل گفتم قسمتی از نامهای از نیچه بود که در آن پیشنهاد استادی بازل را مثل چیزی شیطانی که او را از زندگیاش منحرف میکند نگاه میکند — و اینکه در مقابلش مقاومت نکرده و خلاصه رفته آنجا. دقیقاً در دورهای این مسئله پیش آمده که — جلسهٔ قبل نقلقولهایی از خود نیچه گفتم — کلاً نسبت به زبانشناسی و فیلولوژی بدبین شده و میل دارد بیشتر کار فلسفی کند؛ ولی چون تحصیلات آکادمیکش فیلولوژی است، طبعاً پذیرفته نیست که برود در دپارتمان فلسفه. فکر میکنم گفتم — یادم نیست — که بعد از اینکه به دانشگاه بازل میرود و بهعنوان استاد فیلولوژی استخدام میشود، تقاضای انتقال به دانشکدهٔ فلسفه هم بعد از مدتی داده ولی مورد پذیرش قرار نگرفته است. این دورهٔ زندگیاش در بازل ادامهٔ تحصیلات آکادمیک اوست ولی روزبهروز از این تحصیلات آکادمیک دور میشود و به علایق شخصی خودش میپردازد؛ و بعد از مدتی که کلاً دانشگاه را ترک کرده، تا آخر عمرش هم پست دانشگاهی نداشته. فقط یک بار — اواخر عمرش؛ البته «اواخر اواخر» نمیشود گفت چون ده سال آخر عمرش بستری بوده — پیش از بستری شدن، تقاضایی برای تشکیل کلاس دوباره در دانشگاه داده با علایق جدیدی، که آن هم مورد پذیرش قرار نگرفت. به هر حال به دلیل بیماری و مشکلات جسمانی، دانشگاه چندین سال پذیرفت که کلاً بازنشسته شود، مثل حالت از کارافتادگی، و تا آخر عمرش با حقوقی که از دانشگاه میگرفته زندگی کرده است. حالا نمیخواهم الان وارد موضوعی شوم که این جلسه دربارهاش صحبت میکنم، ولی سبک زندگی نیچه در دوران متأخر زندگیاش — وقتی «چنین گفت زرتشت» را خلق میکند یا آثار بعد از آن را — سبک زندگی خاصی است: آدمی که شغل ندارد، مستمریای دارد که میتواند با آن زندگی کند و هیچجای خاصی ساکن نیست؛ مدام — به دلایلی که مربوط به بیماریهایش است؛ میگویم بیماریها برای اینکه یکیدو تا نیستند؛ عالمی مشکلات جسمانی دارد، از مشکل بینایی گرفته تا سردرد مزمن و انواع مشکلاتی که ظاهراً از دورهٔ دبیرستان با او بوده، و البته سفلیس که خیلیها معتقدند جنون نهایی و مرگش هم در اثر سفلیس بوده — با این وضعیت جسمانیِ بد مدام ایلوقشلاق میکند: میرود مثلاً مدتی در کوهستانهاست، بعد کنار دریاست، در شهرهای مختلف اروپا؛ زندگی چنینگونهای دارد؛ حالتی شاید آوارگی. با توجه به تعطیلیهایی که بین جلسات میافتد — این جلسات معمولاً دو هفته یک بار تشکیل میشود و اگر جلسهای تعطیل شود ماهی یک بار میشود — طبعاً نباید انتظار داشته باشید که من دقیقاً یادم باشد ماه پیش چه گفتهام؛ اگر نکتهٔ جالبی باشد حتماً برمیگردم به آن.
آوارگی و بیتابعیتی
گفتم که مثل آوارهای زندگی میکند. این حالت آوارگی از جایی در زندگی نیچه شروع شد که همین پذیرش استادی دانشگاه بازل بود: وقتی پیشنهاد شد استاد دانشگاه بازل بشود، به دلایلی قانونی ملیت آلمانی خودش را ترک کرد و تابعیت سوئیس را هم نپذیرفت؛ یعنی از این زمان — مثلاً سال ۱۸۶۹ — نیچه اصلاً تابعیت هیچ کشوری را نداشت. آدمی را تصور کنید — کمی نادر است چنین وضعی — اولین بارش به دلایلی شغلی پیش آمده که تابعیت کشور خودش را ترک کرده و تابعیت سوئیس را هم نپذیرفته؛ آدمی است که کشوری ندارد، انگار تابعیتی ندارد. بعد هم از جایی در عمرش اصلاً جای خاصی در کشوری خاص زندگی نمیکند: مدتی مثلاً جایی در ایتالیاست، مدتی برمیگردد مثلاً دوباره بازل؛ همینطور در تعدادی از کشورهای همان منطقه در رفتوآمد است. این حس آوارگی و وطننداشتن از جایی در زندگی نیچه به وجود آمده و هرچه بیشتر پررنگتر شده؛ از جهاتی این نکته جالب است.
بینش بیرونی به فرهنگ آلمانی
همیشه سعی میکنم به چیزهایی اشاره کنم که فکر میکنم در زندگی و افکار نیچه مهماند. ببینید: بیرونرفتن از کشوری — آدمی که در متن یک فرهنگ به دنیا آمده و زندگی میکند شاید کمتر شانس این را داشته باشد که جایگاه فرهنگ و کشور خودش را درست در دنیا تشخیص بدهد — وقتی کسی از کشورش خارج میشود، از بیرون انگار به کشور خودش و فرهنگ خودش نگاه میکند و بینشی پیدا میکند که ممکن است از داخل بهراحتی نتوان به آن رسید. این حالت آوارگی که به نیچه دست داده — رفتوآمدی که در کشورهای اطراف آلمان کرده — به نظر میآید بالاخره بینش جدیدی نسبت به فرهنگ آلمانی به او داده. اوایل بهشدت — همان حس ملیگرایی در نیچه مثل خیلی از آدمهای همدورهاش هست؛ شاید مخصوصاً تحت تأثیر آدمی مثل واگنر — که دربارهٔ آشناییاش با واگنر و تأثیری که بر او گذاشته امروز بیشتر صحبت میکنم — آن حس ملیگرایی که اصلاً مشخصهٔ قرن نوزدهم اروپاست، در نیچه وجود دارد و به نظر میرسد تا پایان عمرش کمرنگ میشود؛ ولی به هر حال در تألیف اثری مثل «زایش تراژدی» کاملاً پررنگ است: نوعی این حسِ احیای فرهنگ آلمانی که به نظر میآید در حال افول بوده و دارد دوباره به اوج میرسد، و راهکار نشاندادن برای اینکه فرهنگ آلمانی را چگونه احیا کنیم — اینها بالاخره نشانههای همان ملیگرایی است که در وجود نیچه هست. بهتدریج این کم شده و فکر میکنم این حالت آوارگی بینش جدیدی نسبت به فرهنگی که در آن بزرگ شده به او داده است.
وضعیت خانوادگی نیچه
روی چند چیز جلسهٔ قبل تأکید کردم که میل دارم دوباره تأکید کنم، بدون تکرار زیاد. یکی اهمیت وضعیت خانوادگی نیچه است: اینکه پدرش خیلی زود از دنیا رفته، برادر کوچکش را از دست داده و تنها پسر خانواده است که بین تعدادی زن زندگی میکند؛ عمهها و مادر و مادربزرگ و خواهرش آدمهای زندگیاش هستند و تا پایان عمرش هم این رابطهٔ مثلث نیچه — مادرش و خواهرش — همچنان پابرجاست. مادر و خواهرش تا پایان عمر نیچه زندهاند — اگر اشتباه نکنم؛ الان یادم نیست مادرش قبل از نیچه فوت کرده یا نه؛ فکر میکنم در زمان مرگ نیچه زنده بوده — و خواهرش هم کلاً بعد از مرگ نیچه سالها زندگی کرده و بهنوعی مسئول و وارث آثار نیچه بوده که خیلیها خواهرش را مقصر میدانند در خیلی از سوءبرداشتهایی که بعداً از افکار و زندگی نیچه شده؛ کتابی نوشته دربارهٔ نیچه و نقلقولهایی آورده که الان خیلیها معتقدند دروغ است.
نخبهگرایی و شایعه اشراف لهستان
یکی مسئلهٔ وضعیت خانوادگیاش است که شاید به مناسبتهایی دوباره به آن برگردم. نکتهای که به نظر من خیلی مهم است آن فضای اشرافگرایانه است — اگر بگویم — نیچه و خانوادهاش جزو اشراف نیستند ولی جزو علاقهمندان به اشرافاند: پادشاه را دوست دارند، اشراف و آدمهایی مثل حکمرانان محلی را دوست دارند، برایشان کار کردهاند و با فضای تودهایای که در قرن نوزدهم در بعضی نقاط اروپا ایجاد شده مشکل دارند. نیچه بهشدت چنین است: خیلی از افکار و آرای نیچه بهنوعی نخبهگرایانه است و ضد آن گرایشهای دموکراتیک. «دموکراتیک» الان خیلی بار مثبت دارد ولی من بدون آن بار مثبت میگویم: اینکه تودهٔ مردم که از نظر نیچه هیچ نمیفهمند و مشتی گوسفندند — کاملاً دیدگاه نیچه نسبت به عموم مردم چنین است: مشتی آدم که از حد حیوانی فراتر نرفتهاند، مثل گلهٔ گوسفند دنبال عدهای راه افتادهاند و ادعاهایی هم دارند که مثلاً رأی بدهند و حکومتها را تعیین کنند و قوانین وضع کنند — با دیدگاههای نیچه سازگار نیست. نمیشود گفت نیچه مطلقاً به اشراف به معنای واقعی کلمه ارادت دارد، ولی نخبهگراست؛ انگار حالتی تصعیدشدهٔ آن اشرافگرایی در وجودش هست. باز یادم نیست جلسهٔ قبل گفتم یا نه که نیچه و خانوادهاش اعتقادی به اینکه از اشراف لهستان هستند داشتند — و نگفتهام. این نکتهٔ مهمی است: نیچه جاهایی اشاره کرده به اینکه فکر میکند خانوادهاش — در خانوادهشان این اعتقاد وجود داشته — از اشراف لهستان بودهاند که به آلمان مهاجرت کردهاند. فکر میکنم جالب است که آدمی دوست داشته باشد؛ الان نظر عمومی مطلقاً این است که این کاملاً حرف نادرستی است؛ یعنی خاندان نیچه هیچ ربطی به اشراف لهستان نداشتهاند. بنابراین اگر این حرف درست باشد که خانوادهٔ نیچه خانوادهٔ اشرافی نیست، و این — مثل یک شایعه و توهمی — خودشان درست کردهاند، نشاندهندهٔ میل به عضویت در چیز دیگری است: عضویت در طبقهٔ اشراف. و این خیلی طبیعی است؛ من فکر میکنم کلاً — مخصوصاً برای نسلهایی که آدمهایشان در خدمت اشراف درمیآیند — بچههایشان و نسلهای بعد این حس را دارند؛ یا چنین است که اگر رفتار بدی ببینند ضد اشراف میشوند، وگرنه نوعی آرزوی اشرافبودن پیدا میکنند. به هر حال به نظرم میرسد این شایعه و توهمی که خانوادهٔ نیچه — یا خود نیچه — دچار آن بوده، نشاندهندهٔ نوعی آرزوی اشرافیت است؛ دستکم در دوران نوجوانی نیچه — نمیدانم؛ فکر میکنم از جایی به بعد دیگر این مسئله در ذهن نیچه جدی نیست — ولی در آثارش به چنین توهمی اشاره کرده که خودش نمیداند راست است یا دروغ، ولی الان همه معتقدند دروغ است.
عشق به یونان و دشمنی با مسیحیت
بنابراین فضای خانوادگی نیچه — یکی غایببودن مردها و یکی مسئلهٔ شوق به خدمت به اشراف و شوق به اشرافبودن — جزو ویژگیهای مهمی است که به نظرم در خانوادهٔ نیچه وجود داشته. نکتهٔ دیگری که به آن اشاره کردم شیفتگی خیلی زیاد نیچه نسبت به فرهنگ یونان است که واقعاً — شاید از نظر ما که از دور نگاه میکنیم — کاملاً حالتی اغراقآمیز دارد: اینکه یونان را اوج فرهنگ بشر میداند، بهنوعی انسان یونانی را انسانی برتر نسبت به انسان بعد از خودش میبیند؛ و طبعاً باید انتظار داشته باشید نسبت به مسیحیتی که جانشین فرهنگ هلنی شده در اروپا دشمنی داشته باشد. کلاً مسیحیت را نوعی عامل مخرب میبیند که آن فرهنگ درخشان یونانی را پس زده و فرهنگی را که از نظر نیچه کاملاً فرهنگ منحطی است جانشینش کرده. شاید این تحولِ دیونیزوس — که بخشی از فرهنگ هلنی است با مسیح — یا تقابل خود نیچه با مسیح، همین است: نیچه مثل آدمی است که علیه فرهنگ اروپاییِ ناشی از مسیحیت قیام کرده به نفع آن ریشههای فرهنگی هلنی که در اروپا وجود داشته. این عشق به یونان اولاً مهم است برای اینکه قرار است دربارهٔ کتاب «زایش تراژدی» مفصل صحبت کنیم و فکر میکنم یکی از مهمترین مؤلفههای «زایش تراژدی» — جدای از گزارههایی که از کتاب بیرون میکشیم — حس ستایش نسبت به یونان و یونانیان و تراژدی یونانی است که خیلی آشکار هم هست؛ چنین نیست که تلویحی باشد. از این جهت یکی از مهمهاست، و یکی هم اینکه بد نیست به اثر دیگری از نیچه اشاره کنم به این دلیل که بین این عشق به یونان و مسئلهٔ اشرافیتی که الان به آن اشاره کردم پیوندی برقرار میکند.
مقاله شهر یونانی
نیچه مقالهای دارد به اسم Greek States که ترجمه شده «شهر یونانی» یا شاید بهتر باشد بگوییم «مدینه» — شما واژهٔ مدینهٔ فاضله را به کار میبرید و اینها. چیزی که در این مقاله هست — به نظر میرسد قرار بوده خیلی مفصلتر شود ولی هیچوقت ادامه پیدا نکرده — این است که اگر آغاز این مقاله را بخوانید، این ایدهٔ ستایش یونان را با ستایش اشرافیت بهنوعی تلفیق میکند: احتمالاً در ابتدای این مقاله یونانیها را از این جهت ستایش میکند که شرم نداشتهاند از اینکه خودشان را برتر از بردهها بدانند؛ یعنی در فرهنگ یونانی این نهادینه شده که موجودات برتری هستند و این تودهٔ مردم که حالت برده دارند آدمهای فرودستیاند و نباید خیلی به آنها میدان داد؛ این در فرهنگ هلنی نهادینه شده و همهٔ متفکرین بزرگ یونان هم چنین گرایشی دارند و هیچ شرمنده هم نیستند از این گرایش خودشان. این نمونه — قبل از «زایش تراژدی» — یکی از اولین آثاری است که از نیچه مکتوب به جا مانده: بهشدت این حالت نخبهگرایی و ضدتودهمردمبودن را دارد، همراه با ستایش یونان؛ یعنی آن را که از یونان میگیرد — یا حتی متفکران یونانی که ستایششان میکند — اکثرشان همین گرایشها را دارند: تحقیر تودهٔ مردم در آثارشان هست و خودشان جزو اشرافاند و حس اشرافیت دارند. از این جهت گرایش به یونان و فرهنگ یونانی با گرایش به نخبهگرایی در نیچه کاملاً هماهنگ است.
شوپنهاور و واگنر
مؤلفههای دیگری که رویشان تأکید کردم و فکر میکنم در بررسی آثار دورهٔ اول نیچه خیلی مهماند: یکی دو آدمِ خیلی مهم در زندگی نیچهاند — یکی شوپناور و یکی واگنر. اولش چنین است که بهطور تصادفی — چنانکه خودش نقل کرده — با کتاب «جهان همچون اراده و تصور» شوپنهاور آشنا میشود که تأثیر خیلی عمیقی بر او میگذارد؛ چندین سال، تقریباً همهٔ دورهٔ اول تفکرش، بهشدت تحت تأثیر شوپنهاور است و قطعاً «زایش تراژدی» الهامگرفته از فلسفهٔ شوپنهاور در متافیزیک است؛ بنابراین خیلی مهم است دستکم بدانیم نیچه به شوپنهاور چگونه نگاه میکند. این آدم مهمی در تفکر نیچه است و دیگری واگنر است که جدای از شخصیتش بهعنوان هنرمند یا متفکر، به دلیل ارتباط صمیمانه و نزدیکی که با نیچه برقرار میکند، در زندگی نیچه آدمی بسیار بسیار مهم است. دربارهٔ وقایع اولین سالهایی که در بازل بوده مقدار بیشتری به این اشاره میکنم که نوع ارتباط نیچه با واگنر و همسرش چگونه بوده و تا چه حد نزدیک بوده. فکر میکنم جلسهٔ قبل دربارهٔ جزئیاتش چیزی نگفتم؛ فقط اگر اشتباه نکنم به آن اولین دیدار نیچه با واگنر و تأثیر عمیقش و شادی فوقالعادهای که از کشف اینکه واگنر هم شوپنهاور را دوست دارد و ستایش میکند اشاره کردم؛ و بعداً این ارتباط تنگتر و تنگتر شده و واگنر بهنوعی تبدیل به چیزی شده که انگلیسیها میگویند منتور. من هیچوقت ترجمهٔ خوبی برای منتور پیدا نکردم؛ ما واژهٔ «مرشد» یا «مراد» داریم — مرشد شاید نزدیکتر باشد، ولی در فارسی وقتی میگوییم مرشد بستری دینی و عرفانی دارد — آدمی دوست بزرگتر که حالت راهنما دارد؛ ممکن است جانشین پدر شود. در این سالهای دورهٔ اول بهشدت نیچه تحت حمایت و هدایت معنوی واگنر است.
وقایع ۶۹ و ۷۰؛ اسناد زندگی
نکتههایی که دربارهٔ زندگیاش در ابتدای بازل میگویم به این میرسد که واگنر در بهوجودآمدن آثاری مثل «زایش تراژدی» مستقیماً نقش داشته. بگذارید چند تا از وقایع سالهای ۱۸۶۹ و ۷۰ زندگی نیچه را بگویم تا برسیم به نکتهای که دربارهٔ آثار اولیهٔ نیچه هست. از اینجای زندگی نیچه اسناد خیلی زیادی داریم: تقریباً همهچیز را میدانیم؛ همهٔ نامهها محفوظ بوده، آدمهای زیادی اطراف نیچه بودهاند که دربارهاش نوشتهاند — چه اینکه با او مکاتبه داشته باشند — و خیلی بیش از اندازه شاید جزئیات روابط نیچه با آدمهای اطرافش را میدانیم. بنابراین اگر بخواهید دربارهٔ زندگی نیچه کتاب بخوانید خیلی چیز هست؛ من نمیخواهم به خیلی از جزئیات اشاره کنم. مثلاً میدانیم که میخواسته در فلان تاریخ سگ بخرد؛ قصد داشته چه نوع سگی بخرد و کوزیما واگنر به او توصیه کرده که آن نژاد سگ را نخر، این نژاد را بخر — چون همهٔ نامههایی که ردوبدل شده موجود است. یا جایی میخواهد دندانش را بکشد و کوزیما واگنر به او گفته دندانت را نکش. از این جهت اینها مهم است که جنس روابط نیچه با این آدمها را نشان میدهد: حتی دربارهٔ اینکه چه نوع سگی بخرد با آنها مشورت میکند یا حرفشان را دربارهٔ کشیدن یا نکشیدن دندانش میپذیرد؛ یا مثلاً فکر میکنم در ژانویهٔ سال ۷۱ به درخواست کوزیما واگنر، همسر واگنر، سری هدایای کریسمس خریده و با خودش برده پیش خانوادهٔ واگنر. این مکاتبات همه محفوظ است و از جزئیات روابط نیچه و واگنر و مشکلاتی که بعداً پیش آمده تا حدودی — تا حدودی — شفاف میدانیم.
چرخش از فیلولوژی به فلسفه
حالا چند نکتهٔ ساده که فکر میکنم شاید جالب باشد و بیشتر به زندگی دانشگاهی نیچه مربوط میشود. قبلاً گفتهام که قبل از رفتن به بازل تعدادی مقالهٔ فیلولوژی خیلی موفق نوشته و چاپ کرده. این کارهای فیلولوژی نیچه در یکیدو سال اول همچنان ادامه داشته در خود دانشگاه بازل و سخنرانیهای خوبی کرده؛ سخنرانیها را همه داریم؛ اکثر این کارهایی که در این دوره انجام شده دیگر به انگلیسی هم ترجمه شده و موجود است؛ و دقیقاً از همان سال ۶۹ که وارد بازل شده گرایش فلسفیاش را میتوانید ببینید: دور شدن از آن فضای استاندارد آکادمیکی که در آن تحصیل کرده و مثلاً استادش ریچل چنان به مسائل نگاه میکند — یعنی فیلولوژیستِ خالص — قدمبهقدم از این دیدگاه دور میشود. در نامههایش بارها اشاره میکند به اینکه اصلاً فیلولوژیِ به این معنای موجود را خیلی قبول ندارد و به نظرش جالب نمیرسد، و بیشتر فیلولوژی برایش ابزاری است که فرهنگ یونان — فرهنگ باستانی — را بشناسد و برای درک فلسفی کمک بگیرد؛ تا اینکه خودِ کارش بهعنوان فیلولوژیست برایش جالب باشد. نکتهای که در دورهٔ اول کاری نیچه در دانشگاه هست این است که — برخلاف آنچه معمولاً گفته میشود — همهٔ کلاسهای نیچه کلاسهای پرطرفداری نبودهاند؛ و مخصوصاً میخواهم اشاره کنم که اصلاً ما الان دقیقاً میدانیم در هر ترم نیچه چه درسی ارائه کرده و چند دانشجو — چون رکوردهای دانشگاه بازل رکوردهای کاملی هستند و همهچیز ضبط شده — میدانیم چند نفر ثبتنام کردهاند و چند نفر مستمع آزاد به کلاس آمدهاند. مثلاً در اولین سال حضور نیچه در بازل میدانیم نیچه درسی تحت عنوان «فیلسوفان پیشاسقراطی» ارائه کرده و هیچکس ثبتنام نکرده و این درس کنسل شده. بنابراین اینکه بعضیها میگویند نیچه ستارهٔ دانشگاه بازل بود و کلاسهای عریضوطویل تشکیل میداد و بعد از «زایش تراژدی» آن اقبال از بین رفت — نه اینکه این کلاً نادرست باشد، ولی چنین هم نیست: اگر فهرست کلاسهای نیچه را ببینید چنین نیست که در هر کلاسش پنجاه نفر بیایند بنشینند؛ اکثر کلاسهایش زیر ده نفر تشکیل میشده، به این دلیل که اصولاً فیلولوژی آنقدر دانشجو و علاقهمند نداشته. و جالب این است که جاهایی که پا را فراتر از فیلولوژی میگذارد — مثلاً قرار است دربارهٔ فیلسوفان پیشاسقراطی حرف بزند که البته خارج از بافت فیلولوژی هم نیست — ذوق نیچه در ارائهٔ چنین درسی قطعاً جنبهٔ فلسفیاش بیشتر از جنبهٔ فیلولوژیستیاش بوده؛ و میبینید — میخواهم بگویم — محیط بازل چنین است که واکنش منفی از همین الان وجود دارد: چنین نیست که فقط نپذیرفتنِ رفتنِ نیچه از دانشگاه زبانشناسی به دانشگاه فلسفه مطرح باشد؛ حتی در دانشجوها هم چنین است. انگار پذیرفته نیست آدمی که فیلولوژیست است در زمینههایی حرف بزند که خیلی به رشتهاش مربوط نمیشود. دانشجوها هم انگار انتظارشان مثل اساتید و همکاران نیچه است که همان وظایف آکادمیک خودش را بهطور استاندارد انجام بدهد. نکتهٔ جالب دیگری که دربارهٔ زندگی نیچه در سال اول آنجا میدانیم این است که برنامهای رسماً برای تألیف کتابی استاندارد فیلولوژی داشته که کنسل شد: قرار بوده کتابی مثل کتاب درسی برای فیلولوژی بنویسد بهعنوان استاد خوب فیلولوژی که آنجا کار میکند، و هیچوقت این کتاب اصلاً نوشتنش شروع نشد.
رابطه نزدیک با واگنر و کوزیما
دقیقاً همینها نشاندهندهٔ این چرخش است که از نظر فکری در زندگی نیچه پیش آمد: از فیلولوژی به سمت فلسفه رفت. ویژگی سالش این است که بهمحض استقرار نیچه در بازل، بعد از آن ملاقات اولیهاش با واگنر، از همان ابتدا روابط تنگاتنگی با واگنر دارد؛ با اینکه واگنر در بازل زندگی نمیکند ولی مسافت کم است تا محل زندگی واگنر — و تقریباً نیچه، همانطور که در دبیرستان — فکر میکنم به این اشاره کردم — هر مدتی فرصتی پیش میآمد میرفت نامبورگ پیش خانوادهاش؛ ما بهعنوان آدمهایی که کمی دید روانکاوی داریم وقتی میبینیم کسی هی سرما میخورد و سرش درد میگیرد و هی به نامبورگ میرود، خوب میشود و برمیگردد و دوباره سردردهای مزمن شروع میشود، به آن کمی مشکوک میشویم: آدمی که دوست دارد پیش مادرش باشد — مثلاً رفته مدرسه — ناخودآگاه چنین احساسی به آدم دست میدهد که این چگونه است که وقتی به نامبورگ میرود خوب میشود، یکیدو هفته نمیماند و برمیگردد و دوباره سردردهای مزمن شروع میشود. و فکر میکنم ویژگی حرکت نیچه به سمت بازل این است که آن خانهای که رفتوآمد میکند و محل آرامشش میشود، خانهٔ واگنر است. روابط در این حد نزدیک است و پذیرش واگنر نسبت به نیچه رسماً هست: فکر میکنم نوشتهای وجود دارد که واگنر به نیچه گفته هر فرصتی داری بیا پیش من. در این حد از طرف واگنر هم پذیرش هست و از طرف نیچه هم حالت شیفتگی. واگنر و همسرش — که البته در این زمان هنوز با هم ازدواج نکردهاند — آدمهای خیلی مدرنی بودند و با هم زندگی میکردند؛ این هم در آن سالها کمی عجیب است: ازدواج کوزیما با واگنر تاریخش ۷۱، ۷۲ است ولی کاملاً مثل زن و شوهر با هم زندگی میکردند و شاید حتی قبل از ازدواج بچهدار هم شده باشند — من مطمئن نیستم ولی همان حولوحوش ازدواجشان بچهدار شدهاند. در خانهٔ واگنر نیچه اتاق دارد؛ چنین نیست که مثلاً بهعنوان مهمان برود: رسماً اتاقی دارد که هیچکس استفاده نمیکند؛ اتاق نیچه است. بنابراین هر تعطیلاتی میرود و در اتاق خودش زندگی میکند؛ و این خودش نشان میدهد از طرف واگنر هم این رابطه رابطهٔ مثبتی است. نمیخواهیم پیشداوری کنیم ولی فکر میکنم خیلی واضح است که نیچه بهعنوان استاد دانشگاه — استادی مشهور و مبرز دانشگاه بازل — برای واگنر جاذبهای دارد: اولاً استادی نیچه در دانشگاه بازل بهعنوان مقامی فرهنگیِ خیلی بالا — با توجه به توجه خاصی هم که نسبت به او وجود داشته بهعنوان استاد جوانی که جوانترین استادی بوده که تا حالا در بازل استخدام شده — خیلی زود نیچه را وارد آن لایهٔ سطح بالای فرهنگ و اشرافیت سوئیس کرده؛ تقریباً همهٔ آن خانهها به روی نیچه باز است، چون آدم خیلی متشخصی از نظر اجتماعی است. و برای هنرمندی مثل واگنر — اگر دربارهٔ زندگیاش اطلاع داشته باشید کلاً زندگی آشفتهای داشته از نظر روابط اجتماعی و وضعیت اقتصادی و مالی؛ تا دورهای بهشدت نابسامان بوده؛ سالها فراری بوده چون بدهیهایش را نمیتوانسته بدهد — اینکه حالا که مستقر شده در جایی وضعیتش هم خوب است، با آدمی مثل نیچه با شیفتگی میرود پیشش، طبعاً برای واگنر هم این رابطه رابطهٔ — استاد بزرگ دانشگاه بازل شیفتهٔ افکار و آثار اوست. میخواهم از این نکته استفاده کنم که تعجب نکنید که اصلاً «زایش تراژدی» — اولین کتاب نیچه — نمیخواهم بگویم تلقینات واگنر است؛ واقعاً این زیادیروی است؛ ولی واگنر واقعاً در بهوجودآمدنش نقش دارد. میبینیم که راهحلی برای احیای تمدن آلمانی دارد و به او نگاه میکند؛ معلوم است واگنر از اینکه چنین صدایی از او حمایت کند خوشحال است و واگنر آنقدر باهوش است که از ابتدا احساس به او دست بدهد که این رابطه برایش مفید است. یک استاد معروف دانشگاه بازل شیفتهاش شده و میآید پیشش؛ و طبعاً این رابطه به این میانجامد که — همانطور که واگنر دقیقاً خودش را منجی میداند برای فرهنگ آلمانی — یک استاد دانشگاه مبرز هم پیدا شده که او هم قبول دارد واگنر و موسیقی واگنر میتواند نجاتدهنده باشد. طبیعی است واگنر به نیچه مثل یک مرید نگاه کند و خیلی تحویلش بگیرد و برایش این بهره را هم داشته باشد که در محیطهای دانشگاهی افکارش مطرح شود؛ در حالی که کاملاً آدمی حاشیهای است، هنرمندی خارج از محیطهای آکادمیک — ولی چیزی فراتر از هنرمند. دارم دربارهٔ واگنر کمی بیشتر در این جلسه صحبت میکنم. واگنر به هیچ وجه هنرمندِ موسیقیدانِ متعارف آن دوران نیست: آدمی که کتاب هم نوشته و کاملاً عقاید مشخص سیاسی، اجتماعی و حتی دیدگاههای فلسفی دارد؛ مثلاً همین که شوپنهاور را خوانده و میفهمد؛ و نسبت به موسیقی دوران خودش هم با تحقیر نگاه میکند و مثل آدمی که آمده مبنای جدیدی در این موسیقی ایجاد کند: هنر را از آن رخوتی که معتقد است گرفتار شده بهنوعی فراتر ببرد. بنابراین طبیعی است چنین آدمی از اینکه صدایی مثل نیچه پیدا کند که در محیطهای آکادمیک مطرح شود خیلی خوشحال باشد. و برای من ویژگی مهم این دوران بازل این است که رابطهٔ تنگاتنگی بین نیچه و واگنر به وجود آمده و چندین سال این رابطه به همین ترتیب حفظ شده؛ رابطه همیشه گرم است. حتی بین نیچه و کوزیما واگنر رابطهٔ خیلی صمیمانهای وجود دارد — همان دو نکتهٔ کمی خندهدار که اشاره کردم، دربارهٔ خرید سگ و کشیدن دندان، نشان میدهد جنس روابط چگونه است؛ رابطه اصلاً رسمی نیست.
استادی موفق پیش از زایش تراژدی
مثلاً رابطهٔ نیچه با کوزیما واگنر حالت برادرِ کوچکتر با خواهرِ بزرگتر دارد و خیلی در مسائل خصوصی زندگی نیچه ممکن است آنها بهنوعی اظهارنظر کنند و برای هر دو طرف خوشایند هم هست. این حرفهایی که زدم — دربارهٔ اینکه نیچه کمکم به فلسفه گرایش پیدا کرده یا کلاسش دانشجوی کافی نداشته و یکی از کلاسهایش تشکیل نشده — اصلاً نباید این توهم را پیش بیاورد که نیچه استاد موفق نیست: کاملاً همانطور که قبل از رفتن به بازل مقالات فوقالعادهای نوشته که همه را تحت تأثیر قرار داده، کاملاً در دو سه سال اولی که در بازل است وظایف آکادمیک خودش را بهنحو احسن انجام میدهد؛ مقالههای خیلی جالب فیلولوژی هم نوشته؛ منتها کمکم این — تا زمان چاپ «زایش تراژدی» — غلبه میکند و او را از حالت آکادمیک و وظایف آکادمیکش دور میکند. ولی مثلاً مشخصاً در یک شمارهٔ ویژهای که برای فیلولوژی منتشر میشود — ویژهنامهای منتشر میشود — ریچل به نیچه پیشنهاد کرده مقاله بدهد و نیچه مقالهٔ خیلی خوبی داده که در آن نشریه چاپ شده؛ و همهٔ این کارها به دلیل ذوق ادبی فوقالعادهای که دارد و تسلطی که به فرهنگ یونانی دارد مورد استقبال هم قرار میگیرد. به هر حال معروف است که نیچه تا قبل از «زایش تراژدی» ستارهٔ فیلولوژیِ محیط آکادمیک بازل است و دانشجوها دور و برش هستند و بهعنوان استاد و آدم موفق به او احترام میگذارند. بنابراین چنین نیست که فکر کنید از روز اولی که رفته بازل وظایف آکادمیکش را ترک کرده؛ دستکم دو سه سال اول، حتی بعد از چاپ «زایش تراژدی» هم بهسرعت این اتفاق نمیافتد که از آن عرف آکادمیک خارج شود: باز کلاسهایش را تشکیل میدهد ولی دیگر آن مقالات درخشان فیلولوژی را نمینویسد و بعد از مدتی کلاً از این دور میشود.
سخنرانیهای بذر زایش تراژدی
یعنی همهٔ مقالاتی که مینویسد و کتابهایش دیگر آن ذوقِ تعمق فلسفی و اینها در آن هست که کمی خارج از عرف آکادمیک است. در سال ۷۰ — به دلیل اهمیتی که برای بحث دربارهٔ «زایش تراژدی» دارد این را میگویم — در اوایل سال ۱۸۷۰ سخنرانیای کرده تحت عنوان Greek music drama — عنوان انگلیسیاش را میگویم؛ اگر در اینترنت سرچ کنید همین است — و سخنرانی دیگری کرده تحت عنوان «سقراط و تراژدی». این دو سخنرانی بذرهای اولیهٔ کتاب «زایش تراژدی» هستند؛ و ثبت شده که وقتی محتوای این دو سخنرانی را مطرح میکند، واگنر است که به نیچه پیشنهاد میکند این را تبدیل به کتاب کند. یعنی دقیقاً موضوع کتاب «زایش تراژدی» از اینجا شروع میشود و آنقدر از نظر واگنر این موضوع جالب است و در جهت افکار خود واگنر است که نیچه را انداخته در این جریان تولید یک کتاب و مطرحکردن گستردهتر ایدههای خودش.
جنگ ۱۸۷۰ و خدمت داوطلبانه
اتفاق مهم دیگری در ۱۸۷۰ در زندگی نیچه این است که این سال سالی است که فرانسه به آلمان حمله کرده. شما قرن بیستم را بیشتر میشناسید که همیشه آلمان به فرانسه حمله میکند؛ قرن قبلش فرانسویها هی به آلمان حمله میکردند: زمان ناپلئون یا همین سال ۱۸۷۰ فرانسه به پروس بهاصطلاح حمله کرده. و به نظر من مهم است که روحیهٔ نیچه و آدمهای همعصر نیچه را بفهمید: استاد دانشگاه بازل — تابعیت پروسی هم دیگر ندارد — داوطلب جنگ است برای مقابله با فرانسه. منتها نمیتواند؛ چیزی که در تاریخ ثبت شده این است که نیچه واقعاً میخواهد در جنگ بهعنوان مثلاً احتمالاً افسر شرکت کند و اجازه پیدا نمیکند به این دلیل که در سوئیس زندگی میکند؛ سوئیس بیطرف است و قانوناً نمیتواند در جنگ شرکت کند؛ و نتیجهاش این میشود که منصرف نمیشود و از آن امکان قانونی که وجود دارد استفاده میکند: بهعنوان نیروی امداد پزشکی در جنگ شرکت میکند. نتیجهاش هم — همانطور که احتمالاً میتوانید حدس بزنید — این است که اطلاعات قطعیای که داریم این است که یک هفته در خط مقدم در جنگ شرکت داشته و بعد مریض میشود و میرود نامبورگ پیش مادرش. — آن مال دورهٔ سربازیاش است. — آره؛ نه، این دفعه مریض شده و برگشته نامبورگ و آنجا مدتی استراحت کرده. به هر حال وضعیت جسمانی نیچه — خیلی دراماتیک است واقعاً؛ و جالب است؛ قسمتهایی از یادداشتهای خودش را دربارهٔ وضعیت جسمانیاش از دورهٔ دبیرستان برایتان خواندم: آدمی چه ایدهای دارد که برود جنگ؟ کسی که نه میبیند و نه میتواند — تا آن مدت — سردرد دارد و مشکلات عدیده جسمانی دارد. فکر میکنم از این نظر جالب است: چقدر حس ملیگرایی در آن دوره — مثلاً در آلمان — وجود دارد؛ استاد درجهیک دانشگاه است و حاضر نیست حتی خارج از آلمان زندگی کند و اینقدر تعهد دارد نسبت به وطن خودش و اینکه حملهٔ فرانسه اینقدر برایشان دردناک است که حاضرند و دوست دارند بروند بجنگند.
دستنوشتهها و شکلگیری کتاب
آخرین چیزی که از وقایع سال ۷۰ به نظرم مهم میآید به آن اشاره کنم این است: «زایش تراژدی» ۷۲ چاپ شده؛ در دسامبر سال ۷۰ دستنوشتههای این کتاب را داده که واگنر بخواند و واگنر خیلی خوشحال شد و خیلی تحریک گرفت و تشویقش کرد برای چاپ. و واقعیتش این است که — اینها را نمیدانم اصلاً موجود هست یا نه — آن سخنرانی music drama را دارم ولی اینکه این دستنوشتهها موجود هست یا نه نمیدانم؛ راستش خیلی سرچ نکردهام ببینم چیزی از این نوشتههای اولیه هست، چون اینها معمولاً در شکلگیری یک اثر اگر بدانیم خیلی مهم است: مثلاً آن سخنرانیها را بدانیم — یک واسطه — به هر حال چیزی که میخواستم بگویم این است که واسطهای وجود دارد بین آن سخنرانیها و این دستنوشتهای که به واگنر داده شده و آن کتاب — که آن هم نمیدانم موجود است یا نه؛ دست پیدا کردیم — مقالاتی تحت عنوان — نمیدانم — دیونیزوس در چیزهایش هست در عنوان — آن دستنوشتهٔ واسطه هست که اگر باقی مانده باشد خیلی جالب است و اگر آدمی دسترسی داشته باشد میتواند این سیر شکلگیری افکاری که به «زایش تراژدی» منجر شده را دنبال کند. — ببخشید، یعنی عنوان دستنوشتهاش چیز دیگری بوده؟ — عنوان آن دو سخنرانی را گفتم که چیست؛ به نظر میآید واگنر بر اساس حالوهوای آن سخنرانیها — احتمالاً در نقلقولهایی که مستقیماً از نیچه شنیده — علاقهمند شده و تشویقش کرده که کتاب شود؛ بعداً دستنوشتهٔ کوتاهتری وجود دارد قبل از این دستنوشتهای که دربارهٔ «زایش تراژدی» به واگنر داده شده که عنوانش چیز دیگری است ولی به نظر میآید این دستنوشته که بعداً تبدیل به کتاب «زایش تراژدی» شده، دستپیدا کردهٔ چیزی کوتاهتر است که عنوانش فکر میکنم «جامبینی دیونیزوسی» است؛ مثلاً کلمهٔ دیونیزوس که مؤلفهٔ مهم کتاب «زایش تراژدی» است در عنوان آن چیز ابتدایی آمده. من نمیدانم اینها موجود است؛ میل داشتم ایمیلی به میللیست گروه بزنم و درخواست کنم که هر چه پیدا کرد جایی آپلود کند — حالا فکر میکردم خودم وقت میکنم چیزهای بیشتری پیدا کنم؛ الان حداقل شفاهی این را میگویم: کسانی که گوش میدهند، فکر میکنم کاری که باید انجام بشود این است که آدمی لیستی از همهٔ چیزهایی که به نیچه نسبت داده میشود تهیه کند و بعد ببینیم تا چه اندازهاش را میتوانیم پیدا کنیم. به هر حال قبل از چاپ «زایش تراژدی» شاید دهبیست مقاله و اثر یا سخنرانی انجام داده که موجود هم هست؛ من خودم تعدادیاش را دارم؛ مثلاً بعضی از متنهای سخنرانیها یا مقالههایی که نوشته — تعدادی چیزهایی دارد که اینها به فارسی هم فکر میکنم بعضیشان ترجمه شده: فکر میکنم چند تایش را مطمئنم — الان کمی ذهنم رفت سمت کتابی که آقای مراد فرهادپور ترجمه کرده؛ مطمئن نیستم ولی فکر میکنم شاید بعضی از آن متنهایی که در آن کتاب ترجمه شده قبل از «زایش تراژدی»اند؛ تقریباً مطمئنم یکیدو متن کوتاه نیچه قبل از «زایش تراژدی» در ترجمهٔ آقای فرهادپور هست که نشر هرمس چاپ کرده. مستقلاً هم — فکر میکنم جلسهٔ قبل شاید اشاره کردم — یک انتشاراتی در قم سه مقالهٔ کوتاه نیچه را که باز قبل از «زایش تراژدی» هستند بهصورت کتابهای جیبی ترجمه کرده که من خوشبختانه هفتهٔ قبل اینها را پیدا کردم؛ مثلاً «زن یونانی» — حجمش — ولی این سه کتاباند که با این حجم منتشر شدهاند؛ خوب است اگر ادامه بدهند. فکر میکنم هر سهشان «زن یونانی»، «ستیز هومر» و «دربارهٔ موسیقی و کلمات» متقدماند نسبت به «زایش تراژدی»؛ اینها کارهای سال ۷۰، ۷۱ نیچه هستند اگر اشتباه نکنم. — ۷۰ و — «زن یونانی» — اسم این انتشاراتی چیست؟ — ببخشید؛ «زن یونانی» آوریل ۷۱؛ «موسیقی و کلمات» بهار ۷۱، کمی چند ماه بعدتر؛ و این «ستیز هومر» ۷۲، تقریباً همزمان «زایش تراژدی». — آن انتشارات — مهم نیست برای اینکه نمیتوانید پیدایش کنید: حتی من اول سعی کردم با آنها تماس بگیرم؛ نه تلفنشان جواب میداد؛ یکی از دوستان ساکن قم را هم فرستادم سراغشان، گفت اصلاً آن آدرسی که دادهاند چیزی موجود نیست. و این را انتشارات جیحون در تهران — خلاصه پخشکنندهاش — اگر موجود داشته باشد از آنجا میتوانید تهیه کنید: جیحون یکی از آن کتابفروشیهای روبهروی انقلاب، روبهروی دانشگاه تهران، در خیابان انقلاب است. به هر حال میل دارم همهٔ این آثار را تا جایی که میشود مطالعه کنید؛ برای اینکه هم «زایش تراژدی» را بهتر بفهمیم و هم آثار بعدی نیچه، فکر میکنم خیلی وابسته به این چیزهاست. و باز مجموعهٔ یادداشتهای نیچه فکر میکنم منتشر شده و به زبان انگلیسی هم موجود است، ولی من ندارم. آنها فکر میکنم برای کاری نقد روانکاوانه خیلی جذاب است: مثلاً از نظر من اینکه نیچه میخواسته سگ بخرد مهم است؛ ممکن است برای آدمی که فیلسوف است هیچ معنایی نداشته باشد، یا مثلاً روابط نیچه با مادرش مهم نباشد؛ ولی برای من — چیزهایی که این کتاب «نامههای نیچه به مادرش» دارد — در این موردش برای من کمکم جذابیتی که بخوانم و ببینم چه به مادرش مینوشته از دست نمیرود. عنوان جالبی هم برای این کتاب گذاشته — آن کسی که ترجمه کرده — که این است: «لطفاً کتابهای مرا نخوان»؛ در یکی از نامههایش به مادرش نوشته که کتابهایش را نخوانید.
نامههای کودکی به مادر
خیلی جالب است. جلسهٔ قبل برنامهام این بود — طبق آن نکتهای که گفتم که این حرفها را میزنم که کمی با نیچه آشنا شوید و علاقهمند شوید؛ آدم وقتی زندگی کسی را میداند حس خوبی پیدا میکند — اینکه جلسه را با اولین نامهٔ نیچه که در ۵ سالگی نوشته شروع کنم؛ متأسفانه یادم رفت کتاب را بیاورم. حالا بگذارید دو نامهٔ اولش را بخوانم که هر کدام بیشتر از یک خط نیست. اولین نامه در ۵ سالگی نوشته شده: «مادر عزیزم، خیلی وقتها واقعاً به تو فکر میکنم و خیلی مایلم بدانم چطور. دوباره به زودی پیش ما بیا. من سالم و سرحالم، خیلی دوستت دارم و خواهم داشت. فریتس، حرفشنوی تو.» دومین: «مادر عزیز من، خیلی دلم میخواست با تو حرف بزنم، اما چون حالا پیش تو نیستم، یک نامهٔ کوچولو برای تو مینویسم. از کیکی که برایم فرستاده بودی، خیلی خوشحال شدم. از تو بابت آن بسیار ممنونم. همیشه به تو و الیزابت فکر میکنم، اما دیگر بیش از این نمیتوانم بنویسم، چون خستهام. پسر وفادار تو، فریتس نیچه.» این یک سال بعدش است؛ ششساله است. این کتاب — که برای من خیلی جالب است و بعضی جاهایش را بعداً برایتان نقل میکنم — مثلاً چیز بامزهاش امضاهایی است که نیچه در طول زندگیاش — از فریتس — مثلاً از اولین نامهای که امضا کرده: «فریتس، حرفشنوی تو»؛ بعد «پسر وفادار تو، فریتس»؛ بعد مثلاً وقتی رفته دبیرستان امضاهای بامزهٔ دیگری دارد: «فریدریش ویلهلم نیچهی شما»، «فریتسِ شما»؛ و چیزهای متأثرکنندهای هست. در اواخر عمرش امضاهای جالب دیگری دارد که مثلاً — من پیدا نمیکنم — جایی امضا کرده «مخلوق پیر شما»؛ بیچاره خیلی هم پیر نبوده ولی چنین احساسی دارد. این کتاب خیلی کتاب جالبی است؛ فکر کنم برای علاقهمندشدن به خود شخص نیچه بهعنوان یک انسان کتاب بامزهای است و در عین حال اطلاعات خوبی هم دربارهٔ زندگی نیچه در آن هست؛ ولی تقریباً دربارهٔ افکار خودش چیزی برای مادرش نمینوشته؛ بنابراین برای آدمی که میخواهد اطلاعاتی دربارهٔ افکار و فلسفهٔ نیچه داشته باشد تقریباً بیمحتواست. — با مادرش نامهنگاری داشته؟ — آره؛ مثلاً آخرین نامه فکر میکنم ۱۸۸۸ است — یعنی همین تاریخ — آره: ۲۱ دسامبر ۸۸ نامه نوشته؛ بعدش دیگر مشاعرش کار نمیکرده و کلاً نامهنگاریهایش قطع شده. — خوب شد گفتید. — این دقیقاً همان نامهٔ آخر است که امضا شده «مخلوق پیر تو». و از چیزهایش هم جالب است که نامه از کجا میفرستد: یکی تورین است، یکی مثلاً نیس، ونیز، سیلسماریا که خیلی آنجا اقامت داشته. همینطور برای خودش «آفریدهٔ پیر تو» — باز سال ۸۸ یک بار دیگر این امضا وجود دارد. مثلاً در سال ۸۶ نامه با «مادر پیر عزیزم» شروع میشود و بعد امضا کرده «اف تو». امضاهای بامزهای کلاً دارد؛ این سیر امضایش — نمیخواهم وقت بگذارم — امضای جالبی در دورهٔ دبیرستانش و نوجوانی دارد که با حالوهوای مدرسهای که در آن هست خیلی سازگار است.
سه المان دوره اول
میخواهم مقدمهای بگویم که به محتوای کتاب «زایش تراژدی» مربوط میشود؛ بدون اینکه بخواهیم خیلی بحث طولانی کنیم، فکر میکنم برای فهم افکار این دوره — نه فقط کتاب «زایش تراژدی»؛ هر چیزی که نیچه در این دوره خلق کرده: هر اثر، سخنرانی، مقاله، کتاب، همه — تحت تأثیر این سه المان است: فرهنگ یونانی و برداشتی که نیچه از فرهنگ یونانی دارد، و عشقش به واگنر، و فلسفهٔ شوپنهاور. این سه فوقالعاده مهماند و باید آنها را بشناسیم. فکر میکنم سادهترینش شناختن واگنر است. اگر کسی قبول کند — که شاید قابل قبول نباشد — لازم نیست موسیقی واگنر را گوش بدهید؛ یعنی فقط از راه دور ببینید واگنر چه میگفته، دنبال چه بوده و تأثیری که بر نیچه گذاشته چیست. حس من این است — بدون اینکه سندی داشته باشم برای اثباتش — که یکی از تأثیرات واگنر و آشنایی نیچه با واگنر این است که نیچه موسیقی را کنار گذاشته. باز یادم نیست این نکته را جلسهٔ قبل گفتم یا نه؛ به آن اشاره کردم.
واگنر بهعنوان موسیقیدان
واگنر یک نبوغ است؛ قطعاً نابغهای موسیقی است و بنابراین اگر آدمی فکر کند استعداد موسیقی دارد، احتمالاً بعد از آشنایی با آدمی مثل واگنر شک میکند که استعداد موسیقی دارد یا ندارد. واگنر تقریباً در تاریخ موسیقی — فکر میکنم — آنهایی که دوستش دارند و آنهایی که بدششان میآید در اینکه آدم بینظیری از نظر استعداد موسیقی است شکی ندارند. برادرم که کار زندگیاش موسیقی است همیشه این حرف را از او شنیدهام که واگنر همردهٔ بتهوون است؛ یکی از مهمترین آدمهای موسیقی غرب که ابداعات فنی در موسیقی داشته؛ و بهعنوان آدمی که طرفدار موسیقی است همیشه ابراز تأسف میکند که این آدم چرا اپرا کار کرده. حالا کمی سعی میکنم توضیح بدهم که واگنر به دلیل عقایدش است که اپرا کار میکند: آدمهایی که به موسیقی علاقهمندند از موسیقی خالص واگنر لذت میبرند؛ جاهایی از اپرا که لحظههایی وجود دارد که موسیقی نواخته میشود بدون اینکه کسی بخواند، آنجاها برای آدمهایی که به موسیقی علاقهمندند موسیقی خالص لذتبخش است؛ ولی بالاخره ساعتها اپرای واگنر است و قطعههای کوتاهی هست که موسیقی بدون کلام دارد. در واقع واگنر بهشدت اعتقاد به تلفیق نمایش و موسیقی دارد و موسیقی خالص خیلی به نظرش جالب نمیآید، در حالی که استعداد فوقالعادهای در تولید موسیقی به معنای خالصش دارد. و من باز نمیتوانم قضاوت کنم؛ به نظرم میآید خیلی استعدادی در نمایش ندارد: شاید نوعی توهم دارد که داستانهای عجیبوغریبی که خلق میکند و ایدههای عجیبی که برای نمایش دارد ایدههای جالبیاند. معمولاً واگنر به این نکته در اپرا شناخته میشود که اصلاً نمایشهایی که قرار است همراه با موسیقیاش اجرا شود قابل اجرا نیست؛ مثل آدمی که — مثلاً در یکی از این آثار، طلای راینِ واگنر — با این صحنه شروع میکند که موجوداتی که محافظ طلای راین هستند، دختران راین، در خانه شنا میکنند و مثلاً اتفاقهایی میافتد؛ یعنی چه که کسی اپرایی بنویسد که با شنا کردن عدهای — باید در صحنه مثلاً استخری درست کنند که آنها درش شنا کنند. در اپراهای واگنر صحنهای هست که زیگفرید باید با اسب بپرد توی آتش. ببینید، اینقدر از اینگونه چیزها در اپراهای واگنر هست؛ صحنههایی که اصلاً به نظر میرسد این آدم اپرا ندیده و نمیداند امکانها و محدودیتهای صحنه چیست — و چنین هم نیست؛ ولی اینقدر بلندپرواز است، اینقدر احساسش این است که باید تمام دنیا در خدمت این باشند که این نمایش هر جور هست برگزار شود — شاید حتی متوجه باشد که آن طرف با اسب واقعاً بپرد توی آتش، بعد هر چه شد. صحنهها همه بهنوعی غیرواقعیاند؛ الان تازه در این دوران است که به شکلهایی اپراهای واگنر اجرا میشود. و بامزهاش هم این است که هر کسی هم میآمد اینها را اجرا کند واگنر جلویش را میگرفت؛ به نظرش میآمد آن چیزی که باید مثلاً در آتش بپرد مقبول نیست؛ سختگیری داشت که عین همین چیزهایی که در ذهنش بوده واقعاً روی صحنه اجرا شود. فکر میکنم در تمام طول حیاتش هیچوقت هیچ اجرایی از اپراهای خودش را تأیید نکرد؛ مردم باز متوجه نیستند؛ ولی اینکه دعواهای زیادی داشته که این کار نباید انجام شود — فکر میکنم داستانی هست که اینقدر اخلال ایجاد کرده در تمرین یکی از اپراهای خودش که بیرونش کردهاند و دیگر راهش نمیدادند به جایی که تمرین انجام میشد. به هر حال اینها داستانهای عجیبوغریب اپراهای واگنر است؛ اگر بخوانید باور کنید همنظر میشوید که این چندان ذوق نمایش نداشته: چیزهای زیادی است؛ بیدرودستاند، از نظر نمایشی بهنوعی؛ ملغمهای از اسطورههای آلمانیاند با ایدهها و احساسات شخصی واگنر که خیلی چیزهای پیچیده و عجیبوغریبی ایجاد میکند و چندان خود داستانها و نمایشها جالب نیستند؛ ولی موسیقی، موسیقی فوقالعادهای است: مثلاً پر از ابداعات است؛ از هر جای موسیقی فکر کنید — مثلاً ارکستراسیونش: اگر موسیقی کلاسیک اروپا را به ترتیب گوش بدهید، اصلاً ارکستراسیون — یعنی سازبندی ارکستر — واگنر چیز غیرمتعارفی است که به قبل از خودش خیلی ربطی نداشته و بهشدت هم بر موسیقی بعد از خودش اثر گذاشته: خیلی از موسیقیدانان نسل بعد از واگنر، خواسته یا ناخواسته، تحت تأثیر واگنر موسیقی خودشان را خلق کردهاند؛ مثلاً آدمهایی مثل ریچارد اشتراوس که رسماً خودشان را ادامهدهندهٔ کار واگنر میدانند؛ و کسانی هم که هستند و چنین ارادهای ابراز نمیکنند ولی بالاخره تحت تأثیر کارهای واگنرند: مثل مثلاً گوستاو مالر — نمیدانم — فکر میکنم هر آدمی که بعد از واگنر آمده از ابداعات واگنر اثر پذیرفته. من این را از این جهت فکر میکنم: یکی از تأثیرهای واگنر در زندگی نیچه این بوده که آن رگهٔ تمایل به هنرمندشدن را تا حدودی — اگر خاموش نکرده — بهنوعی فروکش داده: جلسهٔ قبل که صحبت میکردم خیلی روی این تأکید کردم که سالهایی در زندگی نیچه هست که شاید بیشترین فعالیتی که انجام داده خلق آثار موسیقی برای پیانو بوده؛ ولی کمکم از اینجا به بعد کمرنگ شده تا اینکه جایی اعلام میکند دیگر رسماً نمیخواهد اصلاً کار موسیقی بکند. — یکی از حاضران میپرسد: نثر واگنر هم خوب است، نه؟ — منظورت نوشتههای اوست؟ یعنی شیوهٔ نثر؟ فکر نمیکنم؛ فکر نمیکنم، ولی مطمئن نیستم.
اپرا، ایدئولوژی و یهودستیزی واگنر
موضوعاتش اصلاً — حالا کمی به کتابها و مقالاتی که نوشته اشاره میکنم. ببینید، من میخواهم چند دقیقه دربارهٔ واگنر جدا کنم؛ حالا ستایشی از واگنر بهعنوان موسیقیدان کردم؛ هر چقدر میخواهید این را اغراق کنید: خیلی آدم بزرگی است. بعد قرار نیست همهٔ شما موسیقی واگنر را شنیده باشید؛ اگر کمی مثلاً رادیو گوش کرده باشید بالاخره چند قطعه از واگنر هست که مرتب از حتی رادیوهای ما پخش میشود و در فیلمها استفاده میشود؛ مخصوصاً شروع والکوره. فکر میکنم صحنهٔ خیلی معروفی در یک فیلم هست: «اینک آخرالزمان» کاپولا. چند نفر این فیلم را دیدهاند؟ — آپوکالیپس ناو — که از مهمترین — آثار — فیلم خیلی معروفی است؛ مارلون براندو در آن نقش عجیبوغریبی بازی کرد. صحنهٔ معروفی دارد که هلیکوپترها حمله میکنند و همهچیز را به آتش میکشند — که طبعاً موسیقی واگنر برای چنین صحنهای خیلی مناسبت — همان قطعهٔ اول والکوره را گذاشته که خیلی هماهنگ است؛ ببخشید؛ جالبیاش این است که این موسیقیِ موسیقی فیلم نیست: آن افسر نیمهدیوانهای که این حمله را رهبری میکند هر وقت میخواهد حمله کند والکوره را برای سربازانش با صدای بلند پخش میکند. یعنی این چیز — فکر میکنم — حس — بعضی — اصلاً موسیقی واگنر — شاید دستکم چیزی که شهرت دارد — در همین برداشتی که کاپولا در این فیلم از موسیقی واگنر کرده مشخص است.
نازیسم، واگنر و نیچه
خیلیها نیچه را متهم میکنند به اینکه در بهوجودآمدن نازیسم و گرایش ضدیهودی و چیزهایی که هیتلر و بعداً حزب نازی آلمان انجام داد مقصر است؛ میگویند مثلاً از «چنین گفت زرتشت» نیچه استفاده کردند، از افکار نیچه که حالت نژادپرستانه داشت استفاده کردند. من تکذیب نمیکنم — به هر حال میشد چنین برداشتهایی از نیچه کرد — ولی اصرار دارم که اگر بخواهید در فرهنگ آلمانی آدمی پیدا کنید که بشود گفت افکار و احساساتش نزدیک به آن چیزی است که بعداً در نازیسم تجلی پیدا کرد و باعث این جنگ شد، قطعاً کاندید اول واگنر است، نه نیچه. واگنر رسماً ضدیهود است؛ علیه یهودیان کتاب مینویسد و این حس ناسیونالیسم آلمانیِ وحشتناک در واگنر قوی است و جزو مؤلفههای اصلی آثار واگنر است. بهطور کلی واگنر بهنوعی منادیِ برگشتن به فرهنگی اصیل آلمانی است؛ همهٔ اپراهایش بهنوعی اپراهایی هستند که بهاصطلاح وابستهاند به اسطورههای قدیمی آلمانی — هرچه دلش میخواهد تغییر در آنها میدهد — ولی مثلاً شخصیتها، زیگفرید و این آدمهایی که در این اپراها ظاهر میشوند، خیلیهایشان قهرمانهای ملیاند؛ مثل شاهنامه؛ حماسههای ملی آلماناند. واگنر بالاخره موسیقیدانی استثنایی است از این جهت که کاملاً ایدئولوژی دارد: دربارهٔ هنر، دربارهٔ موسیقی، دربارهٔ سیاست، دربارهٔ اینکه با یهودیها چه باید کرد، دربارهٔ اینکه گوشت نباید خورد — مثلاً، هرچه دلتان بخواهد: در آثار واگنر مجموعهای از افکارِ تا حدودی عجیبوغریب و تحلیلها دربارهٔ مثلاً دیدگاههای فلسفی و سیاسی — همهچیز — میبینید. آدمی است که اعتمادبهنفس فوقالعادهای دارد؛ فقط خودش را هنرمند نمیداند — شاید این حرف غلط است که بگوییم فقط خودش را هنرمند نمیداند؛ شأن هنرمند را همین میداند: مثل رهبری که حالت پیامبرگونه و منجی داشته باشد. هنرمند باید — نکتهٔ اصلیِ افکار واگنر — حالا با توجه به تأثیری که واگنر بر نیچه گذاشته — شأن فوقالعادهای است که برای هنر و هنرمند قائل است و برای موسیقی و مشخصاً برای اپرا.
شأن هنر در یونان در برابر اروپا
در واقع واگنر دنبال این است که سنتی ازبینرفته در موسیقی را احیا کند؛ و معتقد است — بگذارید کمی سعی کنم؛ همین الان میخواستم این حرف را دیرتر بزنم، حالا که به آن نزدیک شدم بگذارید بگویم — ببینید، دیدگاه واگنر مثل این میماند که — باز مثلاً یونان — نگاه کنید به شأن هنر در یونان: شأن هنر در یونان چنین است که تقریباً میشود گفت — مثل اینکه — بالاترین شأن اجتماعی را دارد؛ این — ببخشید، کمی با احتیاط حرف میزنم — اینکه واگنر و نیچه چنین فکر میکنند این کافی است؛ لازم نیست من یادم باشد که این برداشت دربارهٔ فرهنگ یونانی درست است. ولی نگاه اینها به یونان چنین است: مثلاً مهم — بهجای اینکه مثلاً در اروپای مسیحی تودهٔ مردم از کجا میروند و فرهنگ استخراج میکنند؟ مثلاً یکشنبهها میروند کلیسا، حرف یک ملایی را گوش میدهند — حالا کشیشی میرود آنجا برایشان سخنرانی میکند، چیزی میگوید، نمایش مذهبی تکراریای را میبینند یا بعضی از نمایشهای مذهبی که حالت کارناوالمانند ممکن است داشته باشد — اینها فرهنگ توده را شکل میدهند. هنرمند در اروپا دارد چه میکند؟ مثلاً در دوران منتهی به واگنر — مثلاً موسیقی را نگاه کنید، موسیقی کلاسیک — جاهایی وجود دارد برای اجرای موسیقی که تقریباً فقط اشراف میروند و به قول واگنر بیشتر سالن نمایشِ مد است. یعنی نگاه واگنر به موسیقی دوران خودش چنین است که موسیقیدانها آدمهایی هستند که آثاری خلق میکنند و عدهای آدم با شیکترین لباسها، اشراف میآیند که هیچ از موسیقی نمیفهمند و اکثراً در زمان اجرای موسیقی دارند چرت میزنند و فقط آمدنشان به چنین مراسمی چنین است که حضور داشته باشند؛ لباسهای آخرین لباسهایی که دوختهاند و مثلاً خانمها جواهراتشان را بیندازند، پزی بدهند که در چنین محفلی شرکت کردهاند و بروند خانهشان؛ هیچ اثر فرهنگی — یعنی موسیقیدان، لیدر مثلاً دوران خودش نیست که با استفاده از موسیقی بخواهد فرهنگی را ترویج کند. به نظر میرسد واگنر و نیچه شأن هنر را در یونان چنین نگاه نمیکردند؛ به نظرشان میآمد که مثلاً — من نمیخواهم تأیید کنم که چقدر این حرف قاطعانه درست است یا غلط — ولی در یونان قدیم جاهایی که تئاتر اجرا میشود مثل استادیوم فوتبال گنجایش تعداد زیادی را دارد؛ اگر جمعیت مثلاً آتن را برآورد کنید و گنجایش سالنهایی که در آنها تراژدیهای یونانی اجرا میشود، به نظر میرسد خیلی — چیز — مراسمی مردمی است: سهم خوبی از مردم میآیند این تراژدیها را نگاه کنند؛ شاید بیشتر از درصد آدمهایی که یکشنبهها مثلاً به کلیسا میروند. بنابراین برداشتشان این است که هنر شأنی داشته که بعداً توسط مثلاً دین بهنوعی آن شأن از بین رفته؛ یعنی دین انگار جانشین هنر شده: مثل اینکه هنرمندان بهنوعی پیامبران دوران خودشان هستند، به فرهنگ شکل میدهند، با تودهٔ مردم ارتباط برقرار میکنند؛ و این شأن دیگر در هنر اروپایی تقریباً وجود ندارد. واگنر آدمی ایدئولوژیک است که میخواهد این شأن را به هنر برگرداند. اگر موسیقی خالص نمیسازد و نمایش کار میکند — اپرا کار میکند — برای این است که اعتقادش این است که چنین میشود حرف زد، چنین میشود فرهنگ به وجود آورد؛ با سمفونی نمیتوانید به مردم فکری را القا کنید، احساسی را؛ اگر موسیقی زیادی آبستره و انتزاعی باشد به نظر میآید آن تأثیری را که واگنر میخواهد نمیگذارد. واگنر چیزی بین تئاتر و موسیقی در نظرش است؛ چیزی که معتقد است — شما باید «زایش تراژدی» نیچه را هم بخوانید؛ همین را میگوید — تراژدی یونانی همیشه در آن همآوایی وجود دارد، گروه کر وجود دارد؛ اگر نگویم مثلاً ارکستری آنجا هست که مثل ارکستر واگنر موسیقی ایجاد کند، ولی بالاخره اپرای واگنر بهنوعی نزدیک به مثلاً تراژدی یونانی است؛ نوعی نمایش همراه با موسیقی. بنابراین اپرا ساختن برای واگنر عملی بهاصطلاح ایدئولوژیک است و دنبال این است که جایگاه هنرمند را ارتقا بدهد؛ بهشدت به هنرمندان دوران خودش با تحقیر نگاه میکند و اصولاً هم — بدون اینکه هیچ دلیل موجهی پیدا کنیم — کلاً انحطاط هنر و موسیقی را تقصیر مسیحیت میاندازد، تقصیر یهودیها میاندازد.
یهودیت در موسیقی و مندلسون
یعنی کتابی دارد واگنر تحت عنوان «یهودیت در موسیقی»؛ در دورانی — از همان دورانهایی که فرار کرده بود و به دلیل بدهکاریهایش در پاریس زندگی میکرد — چند مقاله و کتاب نوشته؛ حالا شاید اسم کتاب گذاشته باشند بر آن که درست نباشد؛ مقالهٔ طولانیای نوشته و دربارهٔ همین بحث میکند که کلاً یهودیها هستند که موسیقی را به فساد کشیدهاند. یهودیها از نظر واگنر — همان دیدی که شاید نهادینه شده بود در اروپای آن دوران و بعداً شاید در مورد نازیها هم همینطور سرایت میکرد — مشتی آدم کثیفِ پولپرستِ مادی هستند که چیزی غیر از تولید ثروت نمیفهمند و هیچ ترمز اخلاقی هم ندارند و همین روحیهٔ کثیف خودشان را وارد موسیقی هم کردهاند؛ بنابراین آثاری تولید میکنند که مردم بپسندند برای اینکه پول بیشتری نصیبشان شود و از این حرفها. احتمالاً باید حدس بزنید تیپ عقاید واگنر — و اینکه اینها آدمهایی هستند که — این دید همیشه نسبت به یهودیها دید منفیای بوده که وجود داشته: اینها آدمهایی هستند که همدیگر را حمایت میکنند، جمعهایی تشکیل میدهند، هیچکس دیگر را راه نمیدهند؛ مثلاً سالن نمایش را در پاریس گرفتهاند و فقط یهودیها آنجا اجرا میکنند و الی آخر. جملهای هم دارد — آهنگسازی معاصرِ زمان واگنر بوده به اسم مندلسون، فلیکس مندلسون. من اگر پیدا کنم عبارت واگنر دربارهٔ مندلسون خیلی جالب است. — آها، خوشبختانه پیدا شد. — بگذارید اول جملهای بخوانم از واگنر دربارهٔ یهودیان. میگوید: «تنها یک چیز میتواند شما یهودیان را از بار لعنت و نفرین خلاص کند: نابودی.» من — عقیده اینکه — ناز — فکر میکنم اگر این را من نمیگفتم میتوانستید حدس بزنید هیتلر این حرف را زده، یا کسی در این مایههای هیتلر. دربارهٔ مندلسون میگوید: «مندلسون نشان داد که یک یهودی میتواند از بالاترین استعدادها برخوردار باشد و نمادی از یک انسان فرهیخته باشد که دارای صداقتی عظیم و سرزنشناپذیر است. با این وجود در ارائهٔ حس عمیق، نفسگیر و روحانگیز ناتوان باشد.» مندلسون آنقدر خوب است که واگنر بهعنوان موسیقیدانی حرفهای انکار نمیکند که موسیقی مندلسون خوب است ولی بالاخره چیزهایی کم دارد؛ یعنی خلاصه یهودی است. میشود مثلاً احساسات داشته باشد ولی در ارائهٔ حس عمیق بالاخره چون یهودی است — حتی آدمی مثل مندلسون بهعنوان بهترین موسیقیدان یهودیِ همدورهٔ واگنر بالاخره یهودی است و کم دارد؛ چنین نیست که یهودی باشد و خوب باشد؛ این دیگر بهترینش مندلسون بود که این جملهٔ نیمهستایشآمیز را واگنر در حقش گفت. اینها مؤلفههای تفکر واگنر است؛ آن نکتهٔ اصلی، آن تأکیدی که روی شأن هنر و هنرمند دارد و تلاشی که برای احیای هنر در طول زندگی خودش انجام میدهد — و اپراهایش را کاملاً با منظورهای مشخصی، با موضوعهای مشخصی که به نظرش میرسد در آن دوران مهم است چنین نمایشی ساخته شود — همهٔ این کارها را در جهت همین افکار خودش انجام میدهد؛ و در کنارش ضدیتش با یهودیت هم کاملاً این فرم را پیدا میکند که آنها مانع ارتقای شأن هنرمند در جامعهاند، برای اینکه آدمهای نفعطلبی هستند و همانکه در خدمت اشراف باشند و پولی نصیبشان شود برایشان کفایت میکند. این را فکر میکنم شاید لازم به تفکر باشد: یهودیها کلاً در موسیقی آدمهای مهمی بودند و هستند؛ همین الان فکر میکنم اگر صد نوازندهٔ بزرگ دنیا را لیست کنید، مثلاً نودتایشان ممکن است یهودی از آب دربیاید؛ از هر سازی فرق نمیکند؛ کلاً فقط در دانش نیست که یهودیها خیلی سرآمدند: در موسیقی، مخصوصاً در نوازندگی فوقالعاده موفق بودهاند و هستند. و بعضیها — ممکن است با دیدگاهی که برای من اهمیت زیادی ندارد که درست است یا غلط — واکنشهای خیلی شدید واگنر نسبت به یهودیان را به اتفاقهایی نسبت دادهاند که در پاریس برایش افتاده و اینکه رقبای یهودی موفق داشته که راه به او نمیداد. حالا به نظر من مهم نیست؛ مهم، نکتهٔ اصلی واگنر به نظر من همین ایدههایی است که دربارهٔ احیای شأن هنر و هنرمند دارد؛ و چیز فرعیاش این است که یهودیها را عامل میداند — عامل این میداند که این شأن از بین رفته — و برای خودش غیر از این رسالت بینالمللی و جهانی که احیای شأن هنرمند است، رسالتی که برای خودش قائل است، مشخصاً احیای فرهنگ آلمانی هم جزو آن بهاصطلاح است؛ یعنی هنرش در خدمت احیای فرهنگ اصیل آلمانی است. فکر کنید مثلاً اگر شما فردوسی را چگونه نگاه میکنید: کسی که میخواهد زبان فارسی را حفظ کند؛ و واگنر بهنوعی برمیگردد به اسطورههای قدیمی آلمانی، روحیهٔ آلمانی، نوعی شناخت عمیق اینکه آلمان چه بوده، چه جایگاهی داشته و دوباره چگونه میتوانیم برگردانیمش به همان جایگاه.
هنر و انقلاب؛ بایروت
دوست دارد — در واقع خیلی — و در آثارش هم هرچه جلوتر میرود این روح ملیگرایی در آثار واگنر پررنگتر میشود. فقط اینجا نکتهای دربارهٔ عنوان مقالهها یا کتابهای واگنر: کتابی دارد به اسم «هنر و انقلاب»، کتابی دارد تحت عنوان «هنر آینده»؛ از عنوانها میتوانید حدس بزنید اصولاً آدمی نیست که فقط موسیقی تولید کند؛ ایده دارد برای اینکه هنر باید به چه سمتی برود. و دو نکتهٔ حاشیهای میخواهم بگویم: یکی دربارهٔ رابطهٔ یهودیان الان با واگنر که شاید برایتان جالب باشد: هنوز اجرای آثار واگنر در اسرائیل ممنوع است؛ نه اجرا — فکر میکنم پخشش از رسانههای اسرائیل هم ممنوع است. و همیشه چنین است که هر جا موسیقی واگنر اجرا میشود مثلاً چند یهودی معترض آنجا باشند که کلاً میل دارند واگنر و آثارش محو شوند؛ یعنی این حس که واگنر پشت جریانهای ضدیهودی که در آلمان شکل گرفته بود؛ مثلاً من نشنیدهام یهودیان به انتشار آثار نیچه اعتراض کنند، ولی بارها چیزی به وجود آمده مثلاً من نشنیدهام یهودیان به انتشار آثار نیچه اعتراض کنند ولی بارها چیزی به وجود آمده — که الان دقیقاً یادم نیست — ولی فکر میکنم ماجرای معروفش این است که رهبر ارکستر یهودیای یکی از آثار واگنر را اجرا کرد و واکنشهای خیلی تندی در یهودیان به وجود آمد که این مثل خیانتی به جامعهٔ یهودی کرده که چنین کاری انجام داده. خارج از اسرائیل — اسرائیل که اصلاً فکر میکنم اسم واگنر هم نمیشود برد. این نکتهای است دربارهٔ این حس عمیقِ ضدواگنری که بین یهودیان همچنان وجود دارد و نشان میدهد برای این برداشتی که من میگویم — واگنر در اتهامی که به او وارد است و تا حدودی زیادی، فکر میکنم، اتهام درستی هم هست — مؤثر بوده در جریانهای ضدیهودیای که در آلمان به وجود آمد و منجر به اتفاقهایی مثل هولوکاست شده است. — و به گفتهٔ خود او: «منجر به اتفاقهایی مثل هولوکاست شد که اصلاً اتفاق نیفتاده؛ میگویند اتفاق افتاده. ما میدانیم که اخیراً فهمیدیم که اصلاً یهودیها را نکشتند؛ حالا به هر حال میگویند کشتند.»
و یک نکتهٔ حاشیهای دیگر اینکه واگنر به هر حال در زندگی خودش — با تلاطمهای زیادی که وجود داشت — نهایتاً به جایگاه خوبی رسید؛ چون پادشاه باواریا — منطقهٔ جنوب آلمان — لودویگ، که او هم آدمی نامتعادل از نظر روانی بود، بهشدت به واگنر علاقهمند شد و فوقالعاده کمکش کرد، بهاصطلاح کمک مالی کرد: مثلاً اولین کاری که — فکر میکنم — انجام داد این بود که همهٔ بدهیهای واگنر را که باعث شده بود بهنوعی فراری شود پرداخت کرد؛ به او مستمری خوبی داد؛ و مهمتر اینکه کمک مالی کرد که سالن اپرایی — از نظر واگنر، با وجود شرایط — بسازد، در منطقهٔ بایروت — که هنوز هم بهعنوان مرکز عاشقان واگنر آن مؤسسه وجود دارد. در منطقهٔ بایروت چنین چیزی ساخته شد: سالنی برای اپرا به آن شیوهای که واگنر دوست داشت اجرا شود؛ جمعیت زیادی بتواند حضور پیدا کند — دیگر اپرایی نباشد که مثلاً اشراف فقط بیایند و تعداد صندلی محدود باشد. و این ماجرا در سالهای آخر زندگی واگنر — شاید یکیدو دههٔ آخر — به تثبیت واگنر بهعنوان موسیقیدانی برجسته انجامید که دیگر مشکل مالی هم ندارد و ایدهآلهایش — افکارش حتی آنقدر تأثیرگذار بوده که پادشاهی از او حمایت میکند تا به ایدهآلهایش برسد — و تقریباً همهٔ اجراهای اپراهای واگنر هم از جایی به بعد وقایع فرهنگی مهمی بودند که خیلی بر دوران خودشان اثر گذاشتند. و نکتهای که میخواهم به آن اشاره کنم این است که من چنین شنیدهام — حالا باز چنین نیست که جای خیلی معتبری بتوانم ارجاع بدهم — شنیدهام که الان سالانه یک بار همایشی در بایروت اجرا میشود که همهٔ علاقهمندان واگنر آنجا جمع میشوند، و شنیدهام که فقط اشراف را راه میدهند؛ اشراف هم نه به این معنا که آدمهای پولدار؛ اصلاً نوعی ملاحظات اشرافی — من شنیدهام — وجود دارد که هر کسی نمیتواند در این شرکت کند؛ ولی این خیلی بامزه است: که بعد از مثلاً ۱۵۰ سال دوباره آن ایدهای که واگنر داشت به همینجا منجر شد که اپراهای واگنر با حضور مثلاً عدهٔ معدودی از آدمهایی برگزار میشود که واگنر احتمالاً نسبت بهشان حتی حسی از تنفر داشته و در کتابهایش هم چنین از آنها یاد کرده. این همه حرفهایی که زدم دربارهٔ افکار و موسیقی واگنر — اینها را بگذارید کنار؛ این نکته قطعاً درست است که واگنر محضرش محضر بسیار جذابی است. این توصیفهایی که مثلاً نیچه از مصاحبت با واگنر میکند — که بخشیاش را جلسهٔ قبل در کلاس خواندم — آدمی که بینهایت خوب حرف میزند، بینهایت گرم است در معاشرت، در برخورد با مردم، در بیان افکار و عقاید خودش فوقالعاده آدم جذابی است؛ و به هر حال این جذابیت در اینکه نیچه بهنوعی شیفتهٔ واگنر شده به نظر میآید خیلی مؤثر است؛ چون در کتاب «زایش تراژدی» نهایتاً این گرایشهای واگنری را میبینید و تا حدودی در خود متن کتاب افکار و عقایدی که نیچه بیان میکند مستتر است؛ بهاضافه اینکه نتیجهای که نهایتاً از آن کتاب قرار است نیچه به آن برسد نوعی حمایت رسمی از ایدههای واگنر است: در کتاب بهنوعی شأن خاصی برای تراژدی یونانی قائل میشود، فرهنگ یونانی را برترین فرهنگ میداند، تراژدی یونانی را مؤلفهٔ اصلی و اوج فرهنگ یونانی میداند و واگنر را ادامهدهندهٔ راه تراژدی یونانی در دنیای مدرن؛ بنابراین شأن واگنر میشود مثل آدمی که آمده میتواند دنیا را نجات بدهد و ما را دوباره برگرداند به آن عظمت — مثلاً خیالی یا واقعی — که در فرهنگ یونانی وجود داشته. اینها — فکر میکنم این مقدار؛ شاید بیشتر از این اگر لازم شد در بحثهایی که مستقیماً دربارهٔ ایدههای خود نیچه میکنم اشاره کنم — ولی فعلاً بهعنوان اینکه احساسم این بود که کمی شاید برای بعضیها عجیب باشد که آدمی از این حرف بزند که کسی مثل نیچه که بهعنوان فیلسوف شناخته میشود همهجا گفته میشود خیلی تحت تأثیر فلان موسیقیدان بوده — فکر میکنم نه: نیچه آنقدر فیلسوف است، نه واگنر آنقدر موسیقیدان؛ بنابراین این ارتباط — این حرفهایی که زدم — سعی کردم بگویم چقدر طبیعی است: واگنر کاملاً آدمی است که هم فیلسوف است و هم هنرمند؛ و دقیقاً نیچه هم آدمی است که بین فیلسوف و هنرمند است. و بالاخره این دو با همدیگر خیلی راحت محاوره دارند و بهنوعی نیچه مثل نمایندهای است که زبان واگنر است و میتواند افکار و ایدههای واگنر را خیلی خوب بیان کند. اصلاً کسی که با واگنر آشنا باشد نباید تعجب کند که واگنر چرا اینقدر پرشور پشت «زایش تراژدی» نیچه ایستاده؛ اصلاً — اگر نگویم که افکار خودش را القا کرده و نیچه بیان کرده — بالاخره اینجا تناسب خیلی مشخصی بین افکار و ایدههای نیچه در «زایش تراژدی» با ایدههای واگنر وجود داشته. حس من این است — میگویم، اصراری ندارم — که واگنر بیش از یک حامی در بهوجودآمدن ایدههای «زایش تراژدی» نقش داشته است: فکر میکنم در مکالمات شخصی واگنر و نیچه خیلی از این ایدهها مبادله شده؛ بخشیاش ممکن است از طرف واگنر آمده یا نیچه بیان کرده و واگنر بهعنوان آدمی مورد اعتماد و قابل ستایش نزد نیچه تأیید و تقویت کرده تا در کتابی مثل «زایش تراژدی» به وجود آمده است. عناصر دیگر «زایش تراژدی» یونانیگرایی نیچه و گرایشات شوپنهاوریاش است. من هی مرتب دارم میگویم — انگار دارم دربارهٔ «زایش تراژدی» حرف میزنم — ولی واقعیت این است که همهٔ آثار این دورهٔ نیچه چنین است؛ یعنی ممکن است قبل از اینکه وارد «زایش تراژدی» شوم چند تا از این مقالههای کوتاه نیچه را بررسی کنم به دلیل اینکه به نظرم جالب میرسد؛ ولی فرق نمیکند: این فضای ذهنی نیچه در این دوره این است و در تمام آثاری هم که به وجود آورده این گرایشها بهطور پررنگ دیده میشود.
حکمت دیونیزوسی
حالا شاید تأثیرپذیری از واگنر در «زایش تراژدی» از همهجا پررنگتر باشد ولی اثرش — اثری که از نوع نگاهش به یونان گرفته و تأثیرپذیریاش از شوپنهاور — همهجا هست. میخواهم کمی دربارهٔ دیونیزوس صحبت کنم؛ بهعنوان بخشی از مؤلفههای تفکر نیچه — که همین الان در صحبتهایم در همین جلسه اشاره کردم: وقتی میشنوید که در پایان عمرش، نزدیک به جنونش، نامه را «دیونیزوس» امضا میکند، فکر میکنم کنجکاوی فوقالعادهای باید ایجاد کند که خوب بفهمیم نیچه وقتی دربارهٔ مثلاً حکمت دیونیزوسی صحبت میکند — خودش را وارث حکمت دیونیزوسی میداند — چه میفهمد از آن چیزی که تحت عنوان حکمت دیونیزوسی به آن اشاره میکند. باز چند بار تا حالا پیش آمده این حرف را زدهام و باز تکرار میکنم: مهم نیست که نیچه برداشت درستی از دیونیزوس یونانی دارد یا ندارد؛ این کاملاً چیز درجهدومی در بحثی است که میکنیم؛ مهم این است که بفهمیم نیچه چه میفهمد و چه چیزی را بهعنوان دیونیزوس درک میکند و در آثارش بهنوعی بهعنوان عنصر دیونیزوسی از آن یاد میکند. اصلاً ممکن است آدمی بیاید — فکر میکنم در همان دوران نیچه و تا همین الان هم خیلیها نیچه را نسبت به برداشتی که تحت عنوان حکمت دیونیزوسی میکند متهم کنند که هیچ مبنایی ندارد؛ اصلاً یونانیها چنین نبودند و ماجرای خدایی که تحت عنوان دیونیزوس میپرستیدند ربط زیادی به چیزی که نیچه میگوید ندارد. در هر فرهنگی هر جا نگاه کنید اگر دربارهٔ دیونیزوس پاراگرافی بخوانید این است که او اول اینکه خدای یونانی نیست؛ خدایی است که در این منطقه کلاً با اسمهای مختلف پذیرفته و پرستش میشود و خدای مثلاً شراب و عیشونوش است؛ و مراسمی هم که به نام دیونیزوس در این منطقه و از جمله یونان برگزار میشود مراسمی بهشدت شهوترانی و شرابخواری و عیشوعشرت است، با مؤلفههای بسیار پررنگ جنسی. معمولاً مراسمی بوده که همه برهنه باشند؛ نوعی شور و احساس جنسی آنجا به وجود میآید؛ و چیز خاصی تحت عنوان تفکر و حکمت دیونیزوسی شاید پیدا نکنید که جایی نوشته باشند که این از حکمتی میآید؛ خیلی غریزیتر است. هرچند میشود این ایراد را به حرف من گرفت که نیچه طرفدار همین غرایز است؛ در مقابل تفکر به معنای مدرنش به غرایز اهمیت میدهد و روی این هم تأکید دارد؛ بنابراین شاید این تحقیری که ما نسبت به چنین مراسمی داریم از نظر نیچه قابل قبول نباشد؛ ولی بالاخره حرفزدن از حکمت دیونیزوسی کمی حالت افراط داشته باشد. به هر حال چیزی وجود دارد، خدایی وجود دارد در منطقه و در فرهنگ یونانی که اساس کتاب «زایش تراژدی» بهنوعی بیان احساس نیچه نسبت به این مؤلفهٔ فرهنگ یونانی است؛ به نظر میآید نیچه مثل مؤلفهای فراموششده سعی میکند آن را احیا کند.
دیونیزوس و آپولون
در مقابل آن چیزی که نیچه در مقابل دیونیزوس میگذارد آپولون است: دو خدای یونانی، دیونیزوس و آپولون را در کتاب «زایش تراژدی» مقابل هم میگذارد و سعی میکند بگوید این مؤلفهٔ دیونیزوسی مهم است و بهنوعی تحلیلی که از تراژدی دارد این است که تراژدی نشانهٔ به تعادل رسیدن، کنارهمقرارگرفتنِ این دو عنصر فرهنگ یونانی است. بنابراین از همان ابتدای جوانی به نظر میرسد نیچه میخواهد مؤلفهای را که به زعم خودش به آن بیاعتنایی شده — از فرهنگ مقدس یونانی — احیا کند. و اگر واقعاً میبینیم تا پایان عمرش در همهٔ کتابهایش بهنوعی واژهٔ دیونیزوس آمده، ستایش دیونیزوس هست — تا جایی که اسم خودش را نمینویسد و دیونیزوس امضا میکند — شاید بشود گفت پررنگترین خطی است که همهٔ آثار نیچه را به همدیگر ربط میدهد. شما مثلاً در کتابهای بعد از «چنین گفت زرتشت» — من الان دقیقاً یادم نیست در کدام کتاب؛ شاید در مقدمهای که — یکی از نیچهایهای جالب این است که هی برمیگردد دربارهٔ آثار قبلی خودش حرف میزند: مثلاً چاپ بعدی «زایش تراژدی» که مثلاً ده سال بعد دارد میآید مقدمهای نوشته که بهنوعی از بعضی افکار خودش در این کتاب هم انتقاد میکند؛ حالت بازنگری خیلی در نیچه زیاد است و پررنگ است. جایی — شاید؛ من الان یادم هست در این مقدمهای که دوباره نوشته، حالا دقیقاً یادم نیست — زرتشت خودش را — شخصیت زرتشتی که بعداً خلق کرده و مبنای آن شاهکار فلسفیاش، «چنین گفت زرتشت»، هست — به او لقب «هیولای دیونیزوسی» داده؛ و طبعاً خودش هم زرتشت است؛ بنابراین تعجب نکنید که خودش را — چیز — امضا میکند، دیونیزوس امضا میکند.
جمعبندی و جلسه آینده
آن شخصیت بهنوعی از نظر نیچه تجلی آن چیزی است که نیچه از مفهوم دیونیزوس میفهمد و در «زایش تراژدی» و جاهای دیگر سعی میکند شرح بدهد که از مثلاً حکمت دیونیزوسی یا آن نگاهی که یونانیها به این خدا داشتهاند چه میفهمد.