او میگوید جلسهٔ قبل را صرف مفهوم دیونیزوسی در فلسفهٔ نیچه کرده بود و این جلسه کوتاه دربارهٔ عنصر آپولونی، که دوگانه یا مکمل آن است، حرف میزند. بعد میخواهد تحلیلهای روانکاوانهای را که میشود دربارهٔ نیچه ارائه داد شروع کند و چون نگران است چنین تحلیلی ارزش چیز بررسیشده را زیر سؤال ببرد، با فوکو شروع میکند. در پایان توضیح میدهد چرا به نظرش این تحلیل ارزش فلسفهٔ نیچه را از بین نمیبرد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ادامه مفهوم دیونیزوسی در نیچه
همانطور که یادتان هست جلسهٔ قبل تقریباً همهاش را صرف این کردیم که این مفهوم خیلی مهم دیونیزوسی را در فلسفهٔ نیچه بیان کنیم؛ سعی کردم بگویم آن حالتی که توصیف میکنیم بهعنوان عنصر دیونیزوسی چیست. ادامهاش را به طور طبیعی باید کمی دربارهٔ عنصر آپولونی که جوری دوگانه یا مکمل دیونیزوسی است صحبت کنم؛ و بعد هم همانطور که جلسهٔ قبل آخرش گفتم از این جلسه میخواهم وارد بحثِ — دیگر بیان ایدههای خود نیچه را فعلاً بگذاریم کنار — در همین حدی که بیان کردیم، سعی کنیم آن تحلیلهای روانکاوانهای که میشود ارائه کرد را شروع کنیم و کمی دربارهاش صحبت کنیم. هر دفعه که نزدیک میشوم به اینکه تحلیلهای روانکاوی ارائه بدهم نگران این هستم که وقتی تحلیل روانکاوی ارائه میدهید، ارزش آن چیزی که دارید بررسی میکنید زیر سؤال برود. یعنی این جلسه فکر میکنم شاید در کل بحثهایی که تا حالا کردهام بیشتر از هر جلسهای چنین حالتی دارد: مثلاً فرض کنید در این جلسه اصلاً به این نتیجه برسیم که نیچه یک بیماری روانی دارد و همهٔ این افکار نتیجهٔ همان بیماری روانی است — فرض کنید الان دارم به چیزی بدتر از آن که خواهم گفت اشاره میکنم — حتی به این نتیجه برسیم که آدمی، فیلسوفی — مخصوصاً فیلسوف، نه هنرمند — اصلاً مشکلات روانی داشته و بدتر از اینکه مشکلات روانی داشته این باشد که اصلاً افکارش نتیجهٔ همان مشکلات روانیاش باشد. این کلاً فلسفهاش را نابود میکند و زیر سؤال میبرد. کاندیدی که یکی دو بار هم فکر میکنم به مناسبتهایی به آن اشاره کردهام که شاید بشود در این حد حرف تندی دربارهاش زد، شاید مثلاً کاندید خوبی میشل فوکو باشد.
میشل فوکو و تجربه مرزشکنی
حس من این است که همانطور که سابقهٔ زندگی میشل فوکو نشان میدهد اصلاً دچار مشکلات روانی خیلی شدیدی بوده که در حد مثلاً بیمارستانرفتن و اینها در جوانیاش بوده؛ حالا نمیخواهم وارد این بحث شوم. ولی واقعاً فکر میکنم میشل فوکو برای من مثال خیلی خوبی است؛ برای اینکه خیلی هم علاقه دارم به بعضی از ایدهها و افکاری که مطرح کرده. من در عین حال قبول دارم که نه فقط مشکلات روانی حادی داشته و تجربه کرده، بلکه خیلی از این ایدهها نتیجهٔ همان مشکلات روانی است. چطور نتیجهٔ آن مشکلات روانی است؟ به نظر من فوکو آدمی است که تجربهای کرده: اصلاً دیوانگی یعنی چه؟ بخواهید بگویید آدمی دیوانه است، مثل این است که عقل نداشته باشد. آن عنصر مشترکی که آدمها با همدیگر دارند و ظاهراً به تفاهم میرسند — منطق مشترکی که انگار آدمها به طور مشترک چیزهایی را همهشان به نظرشان بدیهی و درست میرسد و برای همین میتوانند با همدیگر تفاهم داشته باشند — اگر برای آدمی این عنصر خاموش بشود، اتفاقی که برایش میافتد این است که حالتی شبیه دیوانگی به او دست میدهد: یعنی هیچ قاعدهٔ اجتماعی را دیگر درست نمیفهمد، از حالت عادی خارج میشود؛ نمیتواند مثل آدمی فکر کند که قواعد رانندگی یادش رفته و حالا سوار ماشین است و دارد رانندگی میکند — قطعاً مشکل برایش پیش میآید. حس من نسبت به فوکو این است که چنین تجربهای را در دوران جوانی خودش داشته: انگار همهٔ آن چیزهایی که برای ما بدیهی است، برای فوکو — ببینید، یک بار این را فیلسوفی مثل دکارت میآید مینشیند با خودش قرار میگذارد که بدیهیات را دوباره بررسی کند؛ بار دیگرش این است که آدمی اصلاً واقعاً به دلیل شرایط خاص روانیای که به او دست داده این چیزها دیگر برایش بدیهی نیست. و چیزی که میبیند این است که انگار مردم کلاً دارند از قواعدی پیروی میکنند که معلوم نیست از کجا میآید؛ همه از چیزی پیروی میکنند که همهچیز را زیر سؤال است. اکثر آدمهایی که چنین حالتهایی را تجربه میکنند دچار ترس میشوند و سعی میکنند به شرایط عادی برگردند که بتوانند زندگی روزمرهشان را ادامه بدهند. اگر نتوانند به شرایط عادی برگردند، هم اینقدر اعتمادبهنفس ندارند که بیایند حاصل این تجربه را بیان کنند و به خودشان حق بدهند که همهچیز زیر سؤال است.
زیر سؤال بردن بدیهیات
فکر میکنم اگر آدمی چنین تجربهای را به دست بیاورد نتیجهاش این است که احساس دیوانگی میکند؛ احساس اینکه انگار چیزی را از دست داده، بلایی سرش آمده. فکر میکنم فوکو این اعتمادبهنفس را داشته که چنین دیدگاه کاملاً خارقالعادهای نسبت به جهان را تجربه کرده و همان را هم خیلی با اعتمادبهنفس بیان کرده و دیگران را اینطور زیر سؤال برده. یکی از مؤیدات این نکتهای که میگویم کتاب فوکو دربارهٔ دیوانگی است: اصلاً فوکو یکی از اولین آثارش دربارهٔ دیوانگی است و اینکه آیا انسانها حق داشتند کسی را دیوانه خطاب کنند؟ اصلاً جنون چیست؟ آیا آدمهایی که واقعاً مجنون قلمداد میشدند و رفتاری که با آنها میشد درست بوده یا نبوده؟ مثل اینکه خودش دارد از خودش دفاع میکند. کلاً وقتی آثار فوکو را میخوانم این احساس به من دست میدهد که به شدت از خودش دارد دفاع میکند: از آداب و اخلاقهای شخصی خودش؛ گرایش همجنسگرایانه دارد؛ کتابی دربارهٔ جنسیت نوشته که جنسیت را کلاً میبرد زیر سؤال؛ بنابراین اینکه اصلاً مردی هست و زنی هست و این حرفها — و — نمیدانم — اینکه کسی به همجنسگرایی متهم شود — همه را زیر سؤال میبرد. دربارهٔ دیوانگی کتاب نوشته — و نمیخواهم یکییکی دربارهٔ کتابهایش صحبت کنم. فرض کنید این حرفهایی که میزنم درست است؛ خیلی برای من الان مهم نیست که بگویم این ادعایی که دربارهٔ فوکو دارم درست است یا نه. ولی فلسفهٔ فوکو ارزشش به این است که خیلی از مشترکاتی که آدمها در دوران — مثلاً مدرن؛ در قرن نوزدهم و نیمهٔ اول قرن بیستم — به توافق رسیده بودند در غرب واقعاً بنیادی نداشت و خیلیاش غلط بود و فوکو اینها را هم زیر سؤال برده: یعنی کلاً آدمی که به این حالت برسد که بدیهیاتی را که دیگران بدیهی قلمداد میکنند زیر سؤال ببرد، ممکن است چیزهایی درست را زیر سؤال ببرد ولی خیلی از چیزهای غلطی هم که آدمها برشان توافق کرده بیجهت آنها را هم زیر سؤال میبرد.
فوکو، ساینس و تقدس دانش
مثلاً سیطره یا تقدس چیزی به نام ساینس از نظر فوکو زیر سؤال است؛ یا خیلی چیزهای دیگر: مثلاً دربارهٔ جنسیت بالاخره سؤالهای جالبی مطرح میکند؛ در همان کتاب دیوانگیاش هم بروید نگاه کنید، نکتههای جالبی مطرح میکند. این را تلفیق کنید با اینکه فوکو آدم بینهایت باهوشی است، آدم پرکاری است؛ مطالعه دارد؛ خیلی خوب میداند چطور رفرنس پیدا کند برای چیزهایی که میخواهد بگوید و الی آخر. بنابراین مجموعه آثاری که فوکو منتشر میکند — اگر این حرف من درست باشد که اصلاً نتیجهٔ حالتی از جنون است که به او دست داده در دورهٔ جوانی و حالا رفته بستری شده، نمیدانم، مورد مداوا قرار گرفته، و بیشتر حالت دفاعی از حالتهای شخصی خودش دارد — همهٔ اینها را حتی اگر بپذیریم، باز باید کتابهای فوکو را به شدت بخوانیم؛ بهعنوان کتابهای آدمی که از این دیدگاه و زاویهٔ جدیدی به مسائل نگاه میکند. ببینید مثل این است که ما عادت کرده باشیم از زاویهای به مسائل نگاه کنیم که فرض کنید زاویهٔ خوبی هم برای نگاهکردن به مسائل است ولی قطعاً زاویهٔ دید کاملاً آل نیست و ایرادهایی دارد؛ اینکه کسی کاملاً از زاویهای عمود بر این زاویه به مسائل نگاه کند و ببینیم او چه میبیند میتواند آزادیهایی به ما بدهد. لزومی ندارد — البته وقتی میگویم آثار فوکو جالب است، متأسفانه بعضیها وقتی فلسفه میخوانند مثل کتاب درسیِ دورهٔ ابتدایی میخوانند که مثلاً هرچه فوکو نوشته درست است؛ به نظر من نه — اکثر چیزهایی که فوکو میگوید ممکن است کاملاً اشتباه باشد و واضح هم باشد که دارد اشتباه میکند؛ ولی بالاخره اینکه چیزهایی را میشکند در ذهن ما — همین که شما را به فکر وادار میکند که حتی جنون آیا تعریف درستی دارد؟ آیا انسانها حق دارند همدیگر را تنبیه کنند؟ — یا من یک بار، دو بار اشاره کردهام به این نکتهای که در کتاب «مراقبت و تنبیه» هست: اینکه آیا واقعاً تنبیههای مدرن نسبت به تنبیههای قرونوسطایی چیزِ اصلاً انسانیتری هستند؟ فکر میکنم به هر کسی بگویید درش بدیهی است که آره: در آن دوران شکنجه میکردند و چه میکردند و چه نمیکردند و الان مردم مثلاً خیلی با احترام میاندازند توی زندان. ولی فوکو همین را هم زیر سؤال میبرد در این کتابش: آیا واقعاً میتوانیم به این راحتی قضاوت کنیم که این نوع مراقبت و تنبیهی که الان مورد توجه قرار گرفته بهتر از قرونوسطایش هست؟ این دیگر ماجراست: فرض کنید فیلسوفی دیوانه است، اصلاً دیوانه است و فلسفهاش ناشی از دیوانگیاش است؛ ولی باز میتوانید بگویید این فلسفه ممکن است فلسفهٔ مهمی باشد؛ ممکن است در آن ایدههای نابی پیدا کنید و الی آخر. ولی مطمئناً اگر دیدگاه کسی نسبت به مطالعهٔ فلسفه این باشد که دنبال فیلسوفی میگردد که همهٔ حقایق عالم را کشف کرده و بیان کرده و از او چیزی یاد بگیرد، آنوقت نسبتدادن افکار و عقاید این نفر به مشکلات روانی و مشکلات شخصیاش ممکن است آن جلوه را از بین ببرد و این فیلسوف را از ردهٔ فیلسوفهای مهم خارج کند. من فکر میکنم این نگاه به فلسفه و فیلسوفها غلط است، همانطور که نگاه مشابه به هنر و هنرمندان غلط است؛ و اگر نگاه درستی داشته باشیم — یعنی سعی کنیم از هر کسی چیزی یاد بگیریم — فکر میکنم در سخیفترین آثار هنری و سخیفترین فیلسوفها خیلی چیزهای جالب ممکن است برای یادگرفتن باشد. بنابراین اگر چنین نگاه کنید، آنوقت تحلیل روانکاوانهٔ فلسفه و هنر چیزی از ارزشهای واقعیشان کم نمیکند؛ این در واقع اثر هنری یا آن فلسفهٔ خاص را سر جای مناسب خودش مینشاند؛ آدم بهتر میتواند تحلیل کند و بهتر میتواند از آن چیزی یاد بگیرد.
ارزش فلسفه فوکو با وجود نقد
حالا این حرفها را دربارهٔ فوکو زدم؛ دربارهٔ نیچه وضعش بهتر است: یعنی تجربهٔ دیوانگی در جوانی نداشته؛ در پایان عمرش داشته؛ بنابراین فلسفهاش را در دورانی تولید کرده که نمیتوانید بگویید تحت تأثیر جنون بوده؛ شاید بگویید تحت تأثیر مقدماتش بوده؛ بنابراین وضعش از فوکو قطعاً بهتر است و فلسفهاش هم همچنان — اگر فلسفهٔ فوکو ارزشمند است — حتماً ارزشمند است. یک بار دیگر تکرار میکنم — حالا که خیلی به عقیدهٔ فوکو نزدیکم این حرفها را زدهام، چون به آثارش علاقهمندم — اگر همهٔ حرفهای فوکو هم اشتباه باشد، کاری که فوکو میکند و نیچه نمیکند و به نظر من به آثار فوکو ارزش خاصی میدهد این است که در آثار فوکو خیلی فکت پیدا میکنید: فکتهایی که شاید او نتایج بدی از برداشتهایش بگیرد ولی آثارش پر از برگههایی است که رفته جمع کرده برای اینکه حرف خودش را بزند و شما میتوانید مستقیماً اینها را وارد بررسی قرار دهید؛ ولی نیچه این کار را نمیکند. نیچه حرف دارد میزند؛ حرفهایی که تا حدود زیادی ممکن است بیپشتوانه به نظر برسند؛ شبیه هنرمندی که بحثی با کسی ندارد؛ فقط حقیقتی را انگار مثل عارفی که حقیقتی را دیده و بیان میکند، نمیبیند نیازی باشد که شما را با ارائهٔ سری فکتهای تجربی یا استدلالهای منطقی قانع کند؛ بیشتر در جهت بیان آن چیزی که انگار میداند دارد کار میکند. مقداری خیلی کمتر از آنچه دربارهٔ عنصر دیونیزوسی صحبت کردم میخواهم دربارهٔ عنصر آپولونی — که نقطهٔ مقابل دیونیزوسی در دیدگاه نیچه است — بحث کنم؛ و همانطور که جلسهٔ قبل گفتم چون این عنصر نسبت به عنصر دیونیزوسی عنصر کماهمیتتری است، خیلی کمتر میخواهم بر آن تأکید کنم؛ فقط چون برای فهمِ آن کتاب «زایش تراژدی» — که جوری اولین کتابی است که بحثش میکنیم — عنصر آپولونی در این کتاب مهم است، به آن اشارهای میکنم و بعد میپردازم به اینکه کمی دربارهٔ خودِ نیچه و اینجور چیزها که از کجا آمدهاند صحبت کنم. دربارهٔ عنصر دیونیزوسی جلسهٔ قبل خیلی حرف زدم و نمیخواهم اصلاً تکرار کنم؛ فقط اگر یادتان باشد حالتی از شور و سرمستی است — مثلاً آن وصفی که آخر جلسه گفتم که به نظر میآید خیلی شبیه آن شور و احساس شدیدی است که از اثر موسیقی، نوع موسیقی رمانتیک، به آدمها دست میدهد — که نیچه قطعاً چنین احساساتی داشته.
موسیقی رمانتیک و سمفونی نهم
قسمتی از متن را خواندم که به سمفونی نهم بتهوون اشاره میکند؛ صراحتاً بتهوون به نظر من بیشتر از هر کس دیگری نمایندهٔ چنین شور و احساسات قوی همراه با حس مثلاً ارادهٔ خیلی شدید و اینهاست که بعداً در همین عنصر دیونیزوسی — که اهمیت دارد — همان ارادهٔ قدرت است که جوری به نظر میرسد در آرای نیچه مثل اسم دوبارهای است که در سطحی دیگر برای این حالت یا عنصر دیونیزوسی گذاشته شده. جلسهٔ قبل سعی کردم این را نشان بدهم و این نتیجه را بگیرم که مهمترین و شاید ثابتترین بخشِ افکار نیچه همین اهمیتی است که در تمام طول زندگیاش به عنصر دیونیزوسی داده. و در پایان عمرش هم که به آن حالت دیونیزوسی میرسد — این به نظر من خیلی نکتهٔ مهمی است، فکتی که این حرف من را تأیید میکند که این مفهوم دیونیزوسی در مرکز افکار و احساسات و فلسفهٔ نیچه قرار دارد — اینکه در پایان عمرش آن حالت نزدیک به دیونیزوس، قبل از اینکه کاملاً دچار فروپاشی شود، اصلاً خودش را دیونیزوس مینامد. یعنی انگار — اگر از این دیدگاه دیونیزوسی نگاه کنید، یادتان هست که یونگ داشت که آرکیتایپها میتوانند یک نفر را بخورند — کاملاً انگار اگر آرکیتایپی آنقدر قوی شود که آدمی در آن حل شود؛ و اگر چنین نگاه کنید، انگار این عنصر دیونیزوسی چیزی در درون نیچه است که در نهایت نیچه را در خودش حل کرده؛ نیچه تبدیل شده انگار به چیزی، به بخشی از وجود خودش که مدام بزرگ و بزرگتر شده، پررنگتر شده، تا جایی که نیچه احساس میکند — تا جاهایی که هوشیارتر است و حالش هنوز خیلی بد نیست — خودش را نمایندهٔ حکمت دیونیزوسی میبیند، نمایندهٔ دیونیزوس در دوران مدرن؛ دارد چیزی از یادرفته را انگار به یاد مردم میآورد و بیان میکند؛ و بعد کمکم دیگر تبدیل به خود دیونیزوس میشود به طور همهجانبه.
پرسش از تجربه دیونیزوسی
خیلی مختصر بگویم این عنصر آپولونی چیست. قبلش اگر عنصر دیونیزوسی را خوب فهمیده باشید — که میشود شور و سرمستی شدیدی که انگار حاصل از حیات است و خصلتش این است که حالت انفجار دارد؛ حالت از بینبردن و حلکردن همهچیز در خودش؛ وضعیتی که سعی کردم جلسهٔ قبل با مثال توضیحش بدهم و از خودم گفتم — واقعاً اگر کسی آثار نیچه را نخوانده باشد و چنین چیزی را برایش توصیف کنید، انتظار دارید نقطهٔ مقابلش چه باشد؟ یعنی مثلاً شور و سرمستی حاصل از حیات و حس ارادهای که هیچ چیزی را در عالم خودش نمیخواهد ببیند؛ در مقابلش چه چیزی باید قرار بگیرد که مثلاً همارز این باشد، دوگانهٔ این باشد، ضد این باشد؟ این سؤال را مطرح میکنم و انتظار ندارم همینجا جوابش را بدهید. ولی فکر میکنم اگر کمی چنین فکر کنید، شاید در ابتدا تعجب کنید که آن عنصر آپولونی وقتی در «زایش تراژدی» مطرح میشود چه دلیلی دارد که آن را مقابلِ این بگیرند. بگذارید مثلاً بگوید اگر میخواهید عنصر دیونیزوسی را — حالتی از حالات انسان را که نزدیک به آن وضعیت دیونیزوسی است — بگوییم، میگوید مثلاً سرمستی؛ فکر میکنم جلسهٔ قبل بر این تأکید کردم. بعد وقتی میخواهد آپولون را بگوید — حالت آپولونی را بگوید که در انسان اصلیترینش چیست — میگوید رویا. شما چقدر الان وقتی این را میشنوید احساس میکنید رویا در مقابل سرمستی قرار میگیرد؟ اصلاً معنایش چیست؟ خیلی در ابتدا بیربط میرسد. فکر میکنم اگر در همین جلسه بتوانم اینقدر توضیح بدهم که این بیربط به نظر نرسد خیلی خوب است؛ برای اینکه واقعیتش این است اولین باری که «زایش تراژدی» را خواندم خیلی تعجب کردم از اینکه این دو عنصر — برای اینکه قبل از اینکه خود متن کتاب را بخوانم با چیزهای دیگری از آرای نیچه آشنا شده بودم، یا اصلاً قبل از اینکه آرای نیچه را خیلی دقیق بخوانم — همین الان هم خیلی دقیق نخواندهام — بالاخره با این مفهوم دوگانگی دیونیزوسی-آپولونی در متون دیگر، بدون اینکه قصد شرح نیچه داشته باشم، آشنا شده بودم: به نظر میرسید دیونیزوسی جوری حالت زنانه دارد و آپولونی حالت مردانه؛ یا اینکه مثلاً آپولون نمایندهٔ عقل و خرد است که آدمهایی مثل فلسفه و اینها به آپولون ربط پیدا میکنند؛ چیزهایی اینطور شنیده و خوانده بودم. بنابراین وقتی «زایش تراژدی» را خواندم و دیدم میگوید حالت آپولونی در انسان حالت رویاست، خیلی به نظرم عجیب و غریب آمد. و الان هم واقعاً این حرف را میزنم: اگر کسی در متون دیگر — مثلاً دربارهٔ میتولوژی و اسطورهشناسی — دربارهٔ اسطورهٔ دیونیزوس و آپولون چیزی خوانده، واقعاً وقتی نیچه را میخوانید باید کمی ذهنتان را پاک کنید: نیچه خودش تعبیر دیونیزوسی-آپولونی را خلق میکند؛ حتماً میتواند دفاع کند که آنچه میگوید نزدیکی به همان چیزی دارد که یونانیها میفهمیدند — چنین ادعایی دارد — ولی فعلاً فکر میکنم اگر تعبیرهای دیگری شنیدهاید، این را از ذهنتان دور کنید. به این نکته دقت کنید که حالت آپولونی را در دیدگاه نیچه باید طوری درک کنید که این حرف برایمان کاملاً طبیعی جلوه کند که حالت آپولونی حالت رویاست. چرا خیلی عجیب است؟ برای اینکه اگر این تصور را داشته باشید که آپولون نمایندهٔ عقل و خرد و فلسفه و این چیزهاست، خیلی به خودآگاهی نزدیک است و رویا کاملاً ناخودآگاه است؛ بنابراین به نظر میرسد حرف خیلی مبهمی میزند: بیشتر به نظر میرسد آن حالتهای شور و سرمستی، دیونیزوسیاند که به ناخودآگاهی ربط دارند و رویا به نظر میرسد چیز خودآگاهانهای است. بگذارید از جایی شروع کنم که نزدیک شویم به اینکه چرا رویا نمایندهٔ حالت آپولونی یا عنصر آپولونی در انسان است — که طبیعی است بگوییم نمایندهٔ — از اینجا شروع کنیم که اگر یادتان باشد در همان متنی که عیناً از «زایش تراژدی» خواندم، از همان لحظهٔ اولی که نیچه با این مفهوم دیونیزوسی در آثارش شروع کرده، حالت دیونیزوسی حالت سرسپردگی و بیخود بودن است و — یادتان باشد در متن — حالت وحدت با عالم در ارتباط است؛ در حالی که آپولونی از این جهت ضد حالت دیونیزوسی است.
آپولونی و دیونیزوسی در هنر
آپولونی نماینده و عامل اصل فردیت است در دیدگاه نیچه. بنابراین از اینجا از این دوگانگی چنین شروع کنیم: دیونیزوسی آن حالتی است که انگار حالت انبساط است؛ وجود انسان در وحدت با بقیهٔ انسانها و حتی با طبیعت قرار میگیرد؛ انگار درک آدم و وجود آدم متحد میشود با عالم؛ در حالی که حالت آپولونی حالتی است که شما اشیا را تمایزگذاری میکنید. بنابراین حالا چنین نگاه کنیم، حالت آپولونی واقعاً با خداباوری و تفکر و اینها نسبتی پیدا میکند — حالا فعلاً مسئلهٔ رویا را بگذارید کنار، به آن میرسیم. آن چیزی که نیچه میخواهد با قرار دادن حالت آپولونی در مقابل دیونیزوسی درک کنیم این است که این حالتِ آپولونی است که تمایز ایجاد میکند و فردیت را به وجود میآورد. وقتی میگوییم تمایز، این تمایز شامل تمایز بین همهچیز میشود که مهمترینش تمایز بین من و غیرِ آن است: هر انسانی، هر موجودی، بین خودش و غیر خودش تمایز اساسی قائل میشود. اگر این حالت آپولونی را نداشته باشید — اگر من به آن بگویم — تو مثلاً نقش اصلی حالت آپولونی را بگویم، این حالت تمایزبندی و بهاصطلاح اصل فردیتِ نیچه است، یا آن اصطلاحی که نیچه از شوپنهاور گرفته — حجاب مایا — میگوید آپولونی چیزی است که آن حجاب مایا را به وجود میآورد. باز یادتان باشد دربارهٔ فلسفهٔ شوپنهاور میگوید کلاً انگار جهان در وحدتی قرار دارد و به این دلیل میگوییم حجاب مایا که این تمایزبندیها و حالت بهاصطلاح درک فردیت و اینها جور حالت توهمی دارد؛ حالا این کلمهٔ توهمی ممکن است بار منفی داشته باشد؛ ممکن است شما بگویید در شوپنهاور دارد ولی در نیچه خیلی بار منفی ندارد — این مسئلهٔ اصل فردیت. بنابراین از اینجا شروع کنیم: دیونیزوسی وحدتبخش است همراه با حس وحدت؛ حالتی از شور و سرسپردگی که به انسان دست میدهد و انسان خودش را انگار فراموش میکند در این سرسپردگی، فردیت خودش را، و خودش را با جهان متحد میبیند؛ و آپولونی حالت هوشیاری است که شما شناخت کسب میکنید، چیزها را با همدیگر تفکیک میکنید؛ و اگر چنین نگاه کنید، شناخت به هر حال ارزشمند هم هست: یعنی اگر حالت آپولونی نباشد ما با موجودی همواره سرسپرده روبرو هستیم که شاید حتی نتواند خلاقیت و هنری داشته باشد — میدانم این به آن حالت هوشیاری مثلاً نیاز دارد. من خیلی نگران این هستم که دور شوم از آن چیزی که واقعاً — تفسیری که قبلاً گفتم الان دوباره تکرار میکنم — در بیان دیونیزوسی-آپولونی از کتاب اول تا آخر تفاوتهایی میبینیم: در اول آپولونی کمکم کمرنگ میشود؛ بالاخره تفکر نیچه دربارهٔ دیدگاههایی که نسبت به این دو دارد یا نسبت به خود دیونیزوسی تغییری در طول دوران تفکرش داشته؛ چنین نیست که بگوییم دقیقاً عین همان توصیفی که در «زایش تراژدی» میکند در مثلاً «ارادهٔ معطوف به قدرت» هم میکند؛ کما اینکه اسمهای دیگری هم حولوحوش این مفهوم دیونیزوسی خلق کرده که راحتتر صحبت کند، مثل همان مفهوم قدرت و ارادهٔ معطوف به قدرت. حالا بیایید کمی به این دیدگاه فلسفی نیچه — عنصری که در فلسفهٔ نیچه خیلی شهرت دارد و الان شاید خیلی هم مورد علاقه است، این مفهومی که نیچه تحت عنوان چشمانداز مطرح میکند — نگاه کنیم: شاید به این دلیل خیلی مورد توجه قرار میگیرد که هر موجودی چشمانداز خاصی به جهان دارد نگاه میکند؛ وضعیتی که الان خیلی در تفکر پستمدرن و نیهیلیسم مورد توجه است. ترجمهٔ خوبی هم «چشمانداز» برای آن اصطلاحی است که در فلسفهٔ نیچه هست، برای اینکه واقعاً با چشم ارتباط خوبی دارد: هر موجودی از محیط خودش سری داده میگیرد و هر موجودی انگار مثل پنجرهای است که به سوی واقعیتهایی باز شده؛ از پنجرهای که من در اختیار دارم چیزهایی دیده میشود و از پنجرهٔ کس دیگری چیزهای دیگری دیده میشود. مخصوصاً نیچه به این دلیل میگوید کلمهٔ چشم در چشمانداز خوب است که روی تصاویر خیلی تأکید میکند و اینکه انگار تصاویر اولیتی نسبت به واژهها و زبان دارند؛ و واقعیت هم همین است: مثلاً — میتوانید چنین فرض کنید — کودک اولش الگوهای بیشکلی میبیند، کمکم به این الگوها نوعی تمایز قائل میشود و کمکم زبان باعث میشود این تمایزها پررنگ بشود. به هر حال خود تصاویر مهماند که از بیرون مثل دیتای خام وارد ذهن ما میشوند؛ اینها مهمترین دادههایی هستند که از چشمانداز خودمان دریافت میکنیم؛ انگار تصاویر ارزش و وزن خاصی در ایجاد شناخت برای ما دارند. حالا نکتهای که برای نیچه خیلی مهم است این است که شناخت فقط چنین نیست که من اینجا ایستاده باشم، از پنجرهای نگاه کنم و از بیرون چیزهایی دریافت کنم؛ موضوع این است که انسان مخصوصاً این قدرت را دارد که تصویر خلق میکند و هر آدمی عملاً تصاویر و دادههایی که دریافت کرده را پالایش میکند: بعضیها را که مطابق میلش است انگار نگه میدارد و به آنها وزن بیشتری میدهد و بعضیها را وزنش را کمتر میکند یا اصلاً فراموش میکند.
زایش تراژدی
علاوه بر این ما قدرت این را داریم که تصاویری هم خلق کنیم و اینطور چشمانداز خودمان را بسازیم. بنابراین شناخت ما نتیجهٔ گرفتن مقداری دادههای تجربی از بیرون و ساختن سری دادههای تجربی موهومی از درون است. میتوانیم تصویر خلق کنیم، میتوانیم این تصاویر را تبدیل به مفاهیمی کنیم که خودمان خلق کردهایم و اینطور به چشمانداز کاملی نسبت به جهان برسیم که اختصاصی خود ماست: از یک طرف تجربههای خاصی کردهایم، از طرف دیگر درونمان تمایلاتی داشته که بر اساس آنها خودمان چیزهایی خلق کردهایم؛ چشماندازی خلق کنیم و پایدار در ذهن ما میماند که با آن راحتیم. این توصیف خیلی کلیای از نوعی فلسفهٔ شناخت در دیدگاه نیچه است و روی این تأکید میکنم که بشر شناختی را که حاصل میکند — بخشی، بخش مهمش — نتیجهٔ قدرتش در خلق تصاویر است: همانطور که تصویر دریافت میکند میتواند تصویر خلق کند و این عنصر اصلی رویاست. یعنی اگر جایی از حیات بشر را بخواهید نشان بدهید که این عنصر خلق تصویر در آن به طور خالص دیده میشود، موقعیتی است که دارید رؤیا میبینید. رؤیادیدن فکتی است: میتوانیم بگوییم بشر میتواند دقیقاً رؤیا چهطور است؟ من تصویرهایی از قبل انگار دیدهام، خاطراتی دارم، ولی حالا داستانی خودم خلق میکنم؛ چیزهایی که در رؤیا خلق میکنم وجود ندارند و هیچوقت ندیدهام. این قدرت خلق تصاویر در رؤیا به طور بارز دیده میشود و این عنصری است که در دیدگاه نیچه — آن حالتی در انسان که به وضعیت آپولونی نزدیک است؛ برای اینکه وقتی حرف از عنصر آپولونی میزند فقط منظورش شناخت به معنای جمعکردن داده و تفکر منطقی و اینها نیست؛ به این قدرت بشر که میتواند تصویر خلق کند به شدت تأکید دارد. بنابراین وقتی داریم شناخت حاصل میکنیم حتماً این شناخت ما همراه با تمایزبندی است، حتی وقتی تصویر سادهای را در ذهنمان میآراییم. نیچه شاید آن موقع که زندگی میکرد این خیلی بدیهی نبود، ولی الان از نظر ما کاملاً بدیهی است — با استفاده از دادههای علم تجربی — اینکه چیزی که در مغزمان میبینیم الگوی آشفتهای از سری لکههای نورانی است؛ مرز گذاشتن اینکه از اینجا تا اینجا شیئی است و میگذرد — به شدت اینها را مغز ماست که تربیت میشود این چیزها را ببیند؛ و ما حتی اشیاء را آنطور که به نظر میرسد خالص نمیبینیم: چشم ما یک الگو را میبیند، مغز پردازش میکند و به این اشیاء تمایز قائل میشود، بعد میبیند و تصویر و الی آخر. اینها همه چیزی است که فعالانه انگار مغز دارد به آن عنصری که میبیند اضافه میکند. بنابراین — مرز — الان با این دادههای جدیدی که داریم میتوانیم از این جهت حرف بزنیم که شناخت و مرزگذاشتن بیشتر از اینکه منفعلانه باشد فعالانه است: یعنی ما سادهترین مرزهایی را هم که بین اشیاء میگذاریم و چیزی را بهعنوان شیء تشخیص میدهیم، انگار خودمان با پردازشی که در مغزمان انجام میدهیم این را به الگویی به شکل تحلیل میکنیم. چیز دیگری که در سطح دیگری میشود به آن اهمیت داد این است که شناخت ما اساساً — و آپولونی به آن معنایی که گفتم — یعنی مدام مرز بگذاریم، تفکیک کنیم، فردیت ایجاد کنیم، چیزها را از هم جدا کنیم؛ و بدون این، آن شناخت حاصل نمیشود: شناخت نتیجهٔ تفکیککردن است — به قول عرفا قرارگرفتن در کثرت.
موسیقی در برابر مجسمهسازی
بالاخره این عالم را وقتی میخواهید بشناسید باید از هم جدا کنید، بعد رابطههای بین این چیزهای جدا را کشف کنید. و مناسبت این حالت آپولونی — امیدوارم روشن شده باشد — با حالت رؤیا این است که شناخت در نظر نیچه شاید بیشتر از اینکه دریافتِ تصاویر باشد، خلقِ تصاویر است. بنابراین هر آدمی از نظر نیچه در دنیایی موهومی که تخیلش کرده زندگی میکند. این مفهوم را میشود چنین گفت: ما در واقع سری تصاویری داریم که از طریق ناخودآگاه میبینیم. — یکی از حاضران میپرسد: برداشت من این است که چیزی که نیچه میگوید بیشتر خیالپردازی است که ذهن خودآگاه دارد انجام میدهد. — فکر نمیکنم این نکتهای که مطرح میکنید خیلی برای نیچه مطرح باشد. مسئله این است که رؤیا وضعیتی است که ما به عیان میبینیم که تصویر میسازیم. حتی خیالپردازی شاید به اندازهٔ رؤیا این را ثابت نمیکند که انسان قدرت خلق تصویر دارد؛ چون در خیالپردازی تفکر منطقی و خیلی چیزهای دیگر هم ممکن است دخالت داشته باشند. چیزی که در رؤیا برای نیچه مهم است خیلی این نیست که خودآگاه دارد میسازد یا ناخودآگاه؛ مهم این است که بالاخره تصاویری را خلق میکنیم. — و به این، جلسهٔ قبل سعی کردم بگویم دیونیزوسی چرا با موسیقی ارتباط دارد: یعنی اگر بخواهید این دو عنصر — عنصری که وحدتبخش است با عنصری که فردیت ایجاد میکند — را در قالب هنر بیاورید، دیونیزوسیترین هنر از نظر نیچه که فقط همان شور و سرسپردگی و حالت بدون حواشی انگار در آن تجلی میکند موسیقی خالص است. آن سر طیف چه چیزی قرار میگیرد؟ هنرهایی مثل مجسمهسازی و نقاشی که از نظر نیچه هنرهایی هستند که آپولونیاند. — یکی از حاضران میپرسد: موسیقی که از طریق تجسم ایجاد میشود موسیقی است یا نقاشی؟ متوجه نشدم. من فکر کردم موسیقیای که من میشنوم میتواند تصویری ایجاد کند. — آره؛ ولی تصویرسازی در موسیقی چقدر نقش دارد؟ اگر این حرفهایی را که زدم بپذیرید که آن حالت آپولونی ارتباط خیلی نزدیکی با تصویرسازی دارد — با مثلاً وضعیتی که تصویر خلق میکنیم — مجسمهسازی را نگاه کنید: مجسمهسازی دقیقاً فعالیتی شبیه و نزدیک به رؤیاست؛ من مینشینم تصویرهایی خلق میکنم و بعد سعی میکنم اینها را به صورت نقاشی یا مجسمه یا — مثلاً در دوران مدرن — به صورت فیلم بسازم. حالا فیلم فکر میکنم اینورتر قرار میگیرد؛ مجسمهسازی و نقاشی خیلی به آن حالت تصویرسازی نزدیکاند. موسیقی چطور؟ موسیقی به نظر میرسد آن حالت تخیل و تصویرسازی به آن معنایی که نیچه میگوید در آن دخالت کمتری دارد؛ مسئلهٔ نظمداشتن و نداشتن نیست واقعاً: شما در فعالیت آپولونی شاید حتی کمتر از موسیقی نظم و لااقل معنای زمانیاش وجود داشته باشد؛ هرچند همهٔ هنرها بالاخره حالتی از نظمدادن دارند.
نظم و بینظمی در هنر
به هر حال این ایدههای نیچه — سعی کردم بدون اینکه خیلی شرح و بسط بدهم، چون به نظرم میرسد آن عنصر آپولونی بعداً دیگر خیلی در دیدگاه نیچه اهمیت پیدا نمیکند — در حد همین «زایش تراژدی» سعی کردم بگویم این تقابل اصلاً معنایش چیست و چرا در هنر دو سر طیف هنر را از یک طرف موسیقی و از طرف دیگر مجسمهسازی میگیرد و به نظرش میرسد این دو با همدیگر تقابلی دارند. اینکه چقدر از نظر شما منطقی به نظر میرسد این دو عنصر را چنین بیان کنیم و بگوییم با همدیگر متقابلاند و هنر را بر اساس غلبهٔ این دو عنصر تفکیک کنیم و طیفی برایش تشکیل بدهیم، قابل بحث است؛ من اصلاً نمیخواهم دربارهٔ درستی و نادرستی این دیدگاه بحث کنم؛ ولی بالاخره این نکتهای است که در «زایش تراژدی» بیان میشود: هنرها را — این دو عنصر را بهعنوان دو عنصری که در درون انسان وجود دارند و اساسیاند بیان میکند و بعد هنرها را بر اساس اینها میچیند، تفکیک میکند — و بعد حرف اساسی خودش را میزند. حرف اساسی چیست؟ شاید کسی خیلی ظالمانه بخواهد قضاوت کند و بگوید اصلاً این تقابل از همینجا آمده: میخواهد آخرش به چه نتیجهای برسد؟ اینکه موسیقیای که همراه با نمایش است — یعنی موسیقی واگنر — کاملترین نوع هنر است. آمده عنصری را — دیونیزوسی را — در نظر گرفته که به طور خالص موسیقی تولید میکند، انگار در هنر این سرِ طیف است؛ سر دیگر طیف هنرها تصویرسازی و خلق مثلاً نمایش است؛ حالا تلفیق این دو میشود کاملترین نوع هنر که هم عنصر دیونیزوسی را در خود دارد هم عنصر آپولونی را. بنابراین اینکه چرا آپولونی با تصویرسازی مربوط شده — اینها را سعی کردم بگویم که منطقی پشت آن هست: برای اینکه نیچه شناخت را اصولاً حاصل از تخیل میداند و تصاویر را کلاً در شناخت مهم میشمارد؛ اینها را هم در نظر بگیرید، به نظر میرسد به هر حال پایهٔ منطقی دارد؛ و نهایتاً نتیجهای که میخواهد بگیرد — میگویم ظالمانه میشود چنین نگاه کرد که آقا این آخرش میخواهد همین حرف را بزند: از اولش شروع کرده این کتاب را بنویسد که بگوید هنر واگنر بهترین نوع هنر است. بنابراین میخواهد بگوید هنر واگنر مثل تراژدی یونانی تلفیقی منسجم و متعادل از هر دو عنصری است که در وجود انسان هستند و هنر با آنها خلق میشود: عنصر دیونیزوسی و عنصر آپولونی. جور آپولونیِ بدون دیونیزوسی که اصلاً به درد هیچی نمیخورد؛ دیونیزوسیِ بدون آپولونی هم جور سردرگمی است؛ و تلفیقشان است که چیز فوقالعادهای میشود. و اتفاقاً جالب است — غیرظالمانه — آدمهایی که آثار نیچه را تحت تأثیر اختلافش با واگنر میشناسند — یعنی نیچه اول در بحث مثل متفکری است که خودش را در جهت اهداف واگنر کاملاً فدا میکند، انگار همهٔ هوشش را گذاشته که واگنر را تأیید کند — ظالمانه این است که بگوییم با واگنر اول روابط صمیمانهای داشت ولی اختلافاتی ایجاد شد و بعداً شروع کرد به علیه واگنر حرفزدن. ولی عادلانهترش این است که بگویید واقعاً این عنصر آپولونی در این دیدگاه نیچه مدام ضعیفتر شده: واقعاً انگار اولش به نظرش میرسید مهم است که موسیقی نمایش داشته باشد و بعد کمکم — وقتی دیونیزوس در نیچه قدرتش افزایش پیدا میکند و آن بخش بهاصطلاح تفکرش که مربوط به ستایش آن حالت دیونیزوسی غلبه میکند — کمکم دیگر آن توجیهاتی هم که دربارهٔ موسیقی واگنر داشته در نظرش کمرنگ میشود؛ یعنی دیگر نباید انتظار داشته باشید خیلی اپرا دوست داشته باشد. و توجه کنید این شور و هیجان و سرمستی که دیونیزوسی است انگار بیشتر نظر نیچه را در طول زندگیاش جلب میکند تا اینکه نهایتاً در خودش حلش میکند نیچه را. حالا انگار اتفاقی در درون نیچه میافتد — در تفکرش — که جایگاه و ارزش هنر واگنر را واقعاً در نظرش پایین میآورد. بحث دربارهٔ «زایش تراژدی» را فعلاً — ایدهٔ اصلی را سعی کردم بگویم که تقابل چیست و نهایتاً نیچه به چه نتیجهای میرسد؛ نکتهٔ اصلی همان است که گفتم: همان مفهوم دیونیزوسی که مهمتر از خود کتاب «زایش تراژدی» در کل فلسفهٔ نیچه اهمیت دارد — حالا کمی برویم سراغ اینکه اصلاً این مفهوم دیونیزوسی و آپولونی و اینها بالاخره از کجا در ذهن نیچه میآید: این فلسفهای که درست میکند، این توجهی که به مفهوم قدرت و ارادهٔ قدرت دارد — که از درون همین کتاب اول میتوانید با همین اهمیتی که به مفهوم دیونیزوسی میدهد ببینید — از کجا آمده؟ از چه ویژگیهای روانیای است که چنین تصوراتی دارد؟ — یکی از حاضران میپرسد: توضیح؟ اصلاً اشاره نکردهاید؟ — جلسهٔ قبل یک اشارهٔ کوتاه فکر میکنم کردم. ببینید، دیدگاه نیچه چنین است: دیونیزوسی جور حالت مردانه دارد و آپولونی حالت زنانه. چرا؟ باید بدانید دیدگاه او نسبت به زن و مرد به چه چیزی توجه میکند که به نظرش میرسد این دو مردانه و زنانهاند. چون به نظرم این حرفها حقیقتش ترسناک میآید نمیگویم؛ کلاً وقتی دربارهٔ کسی صحبت میکنم سعی میکنم قسمتهای خوب و قابل دفاعش را بیشتر بگویم.
دیونیزوسی مردانه و آپولونی زنانه
حالا آن احساسش این است که آپولونی جوری مربوط به فرم میشود و بنابراین حالت توخالی و بیمعنایی دارد؛ و دیونیزوسی مثل روحی است در آن کالبد؛ مثل اینکه آپولونی چیزی منفعل است که دیونیزوسی میآید به آن شکل میدهد و فرم میکند؛ و از دیدگاه نیچه زن هم این موجود منفعل است که مرد باید بیاید و انگار وجودش را پر کند. جور ستودنِ ارزشگذارانه است دیدگاه نیچه نسبت به دیونیزوسی در مقابل آپولونی و نسبت به مرد در مقابل زن؛ و نمیدانم — به نظر من به شدت این حرفها مخدوش است و آره، ارتباطی بین این دو هست قطعاً — ولی اینکه من بخواهم این را تضعیف کنم: من نهایت سعیام را کردم که این دوگانگی دیونیزوسی-آپولونی را طوری برایتان تبیین کنم که کمی تقویت شود و حالت منطقی پیدا کند؛ فکر میکنم بحث مردانه-زنانهبودنش جورایی خرابش میکند. اگر از زاویهٔ دیگری نگاه کنید، شور زندگی بیشتر زنانه است: اگر دیونیزوسی مثلاً بیان شور بیشکلِ زندگی باشد، بیشتر زنانه میرسد در مقابل آپولونی که به همهچیز شکل میدهد و فرم میدهد — به نظرم مردانه میرسد. من چیز درستحسابی نمیبینم در دیدگاههای نیچه برای اینکه این دو را به مردانه و زنانه تشبیه کنیم؛ در عین حال چون دیونیزوسی مدام با مفهوم قدرت و ارادهٔ قدرت ارتباط برقرار میکند، حس مردانهای در آن هست. — گفتید و من هم اشارهای کردم؛ آره چنین چیزهایی میگوید: اصلاً در اولین جملهٔ «زایش تراژدی» — فکر میکنم خواندم برایتان — میگوید: «رشد مداوم هنر با دوگانگی آپولونی و دیونیزوسی پیوند دارد، درست به همان سان که تولید مثل به دوگانگی جنسها وابسته است». یعنی دقیقاً نظیرش اینجا همین ارتباطدادن این دوگانگی به دوگانگی جنسی بهعنوان تشبیه است، ولی بعداً کمی این تشبیه را جدیتر میکند. اتفاقاً من میدانم میشود بر آشفتگی ذهن نیچه نسبت به جنسیت تأکید کرد؛ نمونهاش همین است که خلاصه این دیونیزوسی-آپولونی را هم با مسائل مردانه و زنانه قاطی میکند در حالی که شاید — یعنی چنانکه او سعی میکند توصیف کند — چنین نیست. اصولاً ذهنیت نیچه نسبت به جنسیتِ خودش مخدوش است: این ارزشگذاریای که نسبت به مرد در مقابل زن دارد و آن حس کمی تحقیر که نسبت به زن دارد، بالاخره ناشیِ جور اختشاش درونی است.
فرم و روح در تقابل دو اصل
بگذارید به جای اینکه مستقیم وارد بحث نیچه شویم، آن چیزی را که روانکاوی به ما میگوید — اگر میخواهیم ببینیم تفکراتِ خودآگاه از کجا میآیند باید به چه چیزهایی نگاه کنیم — کمی کلی بحث کنیم و بعد سعی کنیم ببینیم. نکتهٔ اصلی حرفم که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که این جذبهای که حالت دیونیزوسی — بهاصطلاح نیچه، این قدرت و ارادهٔ معطوف به قدرت — در فلسفهٔ نیچه برای نیچه دارد چیست و مثلاً از کجا میآید؛ بهعنوان عنصر اصلی فلسفهٔ نیچه. با دیدگاه روانکاوانه وقتی ببینید کسی به طور افراطی روی ویژگیای، روی چیزی تأکید میکند، بیشتر شک میکنید که این آدم فاقد آن صفت و ویژگی است، نه اینکه آن صفت و ویژگی را دارد. آدمی که مثلاً خیلی دوست دارد خودش را بخشنده و دستودلباز معرفی کند و دوست دارد دربارهٔ این مسئله حرف بزند و دوست دارد دیگران هم بپذیرند و تأیید کنند، بیشتر شک میکنید که در درونش دچار تعارضی است: انگار واقعیت غیرِ این است و خودآگاهیاش با فعالیتی بهاصطلاح اکسسیو — یعنی چیزی با حالت افراطی — سعی میکند جلوی چیزی واقعی را که از درون به او فشار میآورد بگیرد. یعنی ما در روانکاوی عادت میکنیم به خیلی از افکارِ خودآگاه چنین نگاه کنیم که نسبت به واقعیتهایی حالت جبرانی دارند: یعنی اگر آدمی مثلاً دچار کمبودهایی است و مشکلاتی در درون خودش دارد، سعی میکند با پذیرش سری افکار خودآگاه این مشکلات را بپوشاند. من اگر دچار نقصی باشم یا نقایصی در رفتار خودم، در اسلایدهای اخلاقی خودم، یا کارهایی انجام میدهم که این کارها توسط همین مکانیسمهای درونی روانی من قابل توجیه نیستند — اگر از دیدگاه یونگی نگاه کنیم، بالاخره روان من نسبت به اخلاق و آداب و کارهای من عکسالعملی نشان میدهد؛ اگر در جهت رشد من نباشد، عکسالعملش این است که سعی میکند مرا نسبت به این مسائل هوشیار کند. چون خودآگاهیمان در مقابل این چیزهایی که از ناخودآگاه میآید مقاومت میکند، طبیعی است انتظار داشته باشیم اگر رؤیاها در جهتی دارند فعالیت میکنند تا اطلاعاتی را به ما برسانند و خودآگاهِ ما نمیخواهد آن اطلاعات را بپذیرد، خودآگاهی در جهت عکسش فعالیت کند: اگر اخلاقی دارم که قابل پذیرش نیست و مانع رشد است، اخلاقیاتی را دوست دارم — اگر میخواهم مقاومت کنم، اخلاقیاتی را میپذیرم که در آن صفت بد محسوب نشود؛ یعنی دور و بر خودم، در ذهن خودم، اخلاقیات جدیدی و ارزشگذاریهای جدیدی میچینم که خودم باارزش به نظر برسم و رفتارهایی را که نمیخواهم ترک کنم ترک نکنم؛ ولی اینگونه اینها زیاد خوب نیست. بنابراین روانکاوی بالاخره چیزی به ما یاد میدهد و آن این است که خیلی وقتها خودآگاهی این نقش را ایفا میکند: نه کشف حقیقت، بلکه در ضدِ حقیقت فعالیتکردن. و این حالت اکسسیو داشتنِ چیزی — تفکری که خیلی بر آن تأکید شود، مثل اینکه مدام به صورت وسواسگونه آدم به آن برگردد — بیشتر این ذهنیت را ایجاد میکند در دیدگاه روانکاوی که این آدمی که چنین حالت وسواسی نسبت به نوعی ارزشگذاری، نوعی تفکری، چیزی دارد، اتفاقاً ضدش را در درون خودش دارد. مثل همان ویژگیها: در روانکاوی تقابلها را میبینید؛ مثلاً بدترین ویژگیهایی را که آدمی دارد به دیگران نسبت میدهد و نسبت به آنها ابراز تنفر میکند — برای اینکه در سایهٔ خودش قرار گرفته و نمیخواهد اصلاً وجودشان را بپذیرد. اگر از این حالت سایه خارج بشود و چنین چیزی مبرز باشد، آنوقت سعی میکند به نوعی — مثلاً اگر وضعیتی در خودآگاهم آمده باشد که چنین رفتاری انجام دادهام و این رفتار در ناخودآگاه من نیست — عملی که انجام میدهم این است که ارزشگذاریهایم را تغییر میدهم تا این بیارزش بودن یا ضدارزش بودن رفتارم اذیتم نکند. تا جایی که وارد خودآگاهی نشده و به طور ناخودآگاه فکر میکنم اصلاً مشکلی ندارم — بلکه به طور ناخودآگاه شما از اینجا مشکل را تشخیص میدهید که این مشکل را به دیگران نسبت میدهد و خودش را دوست دارد؛ برعکسش. شما فکر میکنید که دچار چنین مشکلی نیستید؛ اگر وارد خودآگاهی هم بشود باز چنین عکسالعمل برعکسی را میبینید: تغییر شکلهایی. به هر حال این نقایص چه در سایه باشند چه در خودآگاهی، بر معرفتِ خودآگاه تأثیر میگذارند. حالا این دستورالعملی است که دستکم در روانکاوی میبینیم که وجود دارد و به نظرم بد نمیآید: آدم میبیند روانکاوی چنین نیست که شما بگویید یونگی باشید، فرویدی باشید یا اصلاً روانکاوی بلد باشید؛ فکر میکنم جزو آن معرفت عمومی تا حدودی است که میشود به صورت تجربی هم نشان داد چنین واقعیتهایی وجود دارند؛ اصلاً لازم نیست به آرکتایپ و سایه معتقد باشید؛ ولی بالاخره وقتی این پدیده را — که آدمهایی ویژگی منفیای دارند ولی از آن بیخبرند و مدام دوست دارند به دیگران نسبتش بدهند — میبینید.
ضعف و تصویر ایدهآل مردانه
من از این حرفها میخواهم نتیجه بگیرم — همینطور بدون اینکه اصلاً چیزی دربارهٔ نیچه بگوییم — که این میزان وسواس نیچه نسبت به مسئلهٔ قدرت و ارادهای که شکستناپذیر باشد و این چیزی که در عنوان — عنصر دیونیزوسی — میگوید سرشار بوده است از شور زندگی و قدرت و اراده و اینها، احتمالاً آدم باید به این نتیجه برسد که با آدمی طرف هستیم که اصلاً چنین نیست، بلکه انگار دوست دارد به طور وسواسگونهای — دوست دارد — چنین باشد. چیزی که در زندگی خصوصی نیچه میبینید: وقتی داشتم بهاصطلاح زندگینامهٔ نیچه را میگفتم روی چند نکته تأکید کردم؛ یکی این که نیچه به شدت آدم ضعیفی از نظر جسمانی است: به طور مداوم از دورهٔ نوجوانیاش دچار ضعفهای جسمانی است و تا پایان عمرش هم این حفظ میشود. شما کلاً اگر نیچه را از بیرون نگاه کنید — دستکم از نظر ظاهر — آدمی بسیار نحیف و ضعیف است و هیچ شباهتی به موجود قدرتمندی از نظر جسمانی ندارد؛ و واقعاً وقتی زندگیاش را مطالعه میکنید از نظر روانی هم احساس میکنید این آدم آدم قدرتمندی نیست. یعنی زندگی نیچه چنین است که مثلاً حتی خواهرش نسبت به او حالت خودِ تهاجمی دارد؛ آدمی که به شدت به نظر میرسد در زندگی روزمرهاش هم حالت انفعال دارد و هیچ شباهتی واقعی نسبت به قهرمان فکری خودش — که زرتشت است — ندارد. اینها جوری آدم را میبرد به این سمت که با آدمی طرف هستیم که آن چیزی را که از آن محروم است با تخیل خودش میسازد. عنصری که نیچه از آن محروم است اتفاقاً — همانطور که دوست داشتید بدانید در تحلیلها چطور ظاهر میشود — عنصری مردانه است: یعنی آن نکتهای که در زندگی نیچه وجود دارد که در کودکی در محیط کاملاً زنانه رشد کرده و اینکه میدانید در طول زندگیاش ازدواج نکرده و با زنها ارتباطی نداشته — خیلی انگار چیزی، فقدانی در وجود نیچه هست. ارتباط تنگاتنگ و شدیدی که با خواهر و مادرش دارد، اینها همه انگار میتواند این تصور را برای آدم ایجاد کند که چیزی در درون نیچه ضعیف نگه داشته شده، سرکوب شده، و این است که به صورت این تخیلات قدرتطلبی — ظاهراً به شدت مردانه — جلوه میکند. عنصر زنانهای که در وجود نیچه وجود دارد انگار همان چیزی است که نیچه نمیخواهد ببیند؛ آن چیزی که در بهاصطلاح سایه قرار گرفته. برای همین است که از زنها بدش میآید: در واقع درون نیچه به دلیل همان سابقهٔ زندگیاش — در محیط کاملاً زنانه رشد کردن و رشد نکردن آن عنصر مردانه — درون نیچه پر از همین حالتهای ضعفی است که نیچه به زنها نسبت میدهد و به شدت نسبت به آن حس تنفر دارد. این همان چیزی است که در مسیحیت میبیند و از آن تنفر دارد. بگذارید لحظهای از زندگی نیچه را جدا کنیم. به نظر شما وقتی کسی به آن مرز مثلاً فروپاشی میرسد — همهتان احتمالاً شنیدهاید نیچه در چه لحظهای، چهطور دچار فروپاشی شد. خیلی شهرت دارد: در یکی از میدانهای شهر داشت میرفت و دید درشکهچی به شدت اسبی را کتک میزند؛ نیچه رفت، دست انداخت گردن اسب و شروع کرد زارزار گریهکردن. و این لحظهای است که شهرت دارد دیگر نیچه از حالت طبیعی خارج شد، هوشیاریاش را از دست داد و تا آخر عمرش — ده سال — زندگی کرد، دیگر بدون اینکه هوشیاری داشته باشد تا قبل از مرگش. ببینید دقیقاً این رفتاری که نیچه در این لحظه انجام میدهد ضد آن چیزی نیست که همیشه نسبت به آن تنفر دارد: حس ترحم نسبت به موجودات ضعیف. یعنی انتظار دارید از آدمی که دارد ابرمرد تبلیغ میکند، گریه نکند — آن هم برای اینکه اسبی دارد کتک میخورد — زارزار گریه نکند؟ مثل این است که — میتوانید چنین بگویید — تعارض بین خودآگاهی و ناخودآگاه ما به جایی رسید و آن خودِ ساخته به حدی رسید که بالاخره انگار این خودِ ساخته چنین متلاشی شد؛ این حالت هوشیاری را از دست داد. از فکتهای زیاد در زندگی نیچه میتوانید به این نتیجه برسید که نیچه جور ضعف درونیای دارد که آن خصلتهای قدرت و اینها که میگوید اصلاً چنین نیست: از توصیفهایی که آدمها دربارهاش نوشتهاند، از وقایعی که خودش در زندگی خودش گفته و گذرانده، از وضع جسمانی گرفته تا حالتهای روانی — مثلاً نامههایی که به مادرش نوشته یا به خواهرش نوشته، اینها را که نگاه میکنید — حس موجود ضعیفی که خیلی هم نمیتواند خودش را خوب جمعوجور کند؛ در زندگی شخصی خودش هم مشکل دارد. حتی ضعفهایی که نسبت به خواهرش دارد: در سن چند سالگی که با خواهرش دعوایش میشود میگوید رابطهٔ من و — میخواستم با این نفر ازدواج کنم که به هم زد. خندهدار است دیگر: اگر پسری شانزدهساله به خواهر بیستسالهٔ خودش بگوید من داشتم با دختری ازدواج میکردم و تو به هم زدی — آدم زیاد، ولی آخره این مرد چهلپنجاهساله با خواهرش قهر کند برای اینکه روابطش را با دختری به هم زده، به نظر واقعاً مضحک میآید. من میخواهم از دو طرف این چیزی را که میگویم تأیید کنم: اولاً از زندگی خود نیچه فکت زیاد میتوانید پیدا کنید که موجود ضعیفی است؛ ثانیاً تئوری روانکاوی هم به ما میگوید وقتی کسی به طور اکسسیو، به طور وسواسی نسبت به چیزی وسواس دارد — این شخصیتی که نیچه ساخته، نیچه در درون خودش حسش کرده، مثل وضعیتی میسازد و بعد ستایشش میکند. واقعاً میتوانید بگویید فلسفهٔ نیچه ستایشِ این حالتِ نیچه و ستایش قدرت است، نه قدرتمندبودن. میتوانید این تصور را از تئوریهای روانکاوی هم — بدون اینکه دربارهٔ نیچه چیزی بدانید — بگیرید که با آدمی طرف هستید که خیلی این وضعیت، این قدرتمندبودن جور آرزوی دستنیافتنی است برایش: آدم قدرتمند نسبت به قدرت وسواس ندارد؛ از قدرت خودش استفاده میکند و خیلی هم اگر از او بپرسید که قدرتمند هستی یا نیست، فکر نمیکنم نیچه تا حالا فکر کرده باشد که قدرتمند هست یا نیست.
سایه و خودآگاهی نیچه
ولی وقتی کسی مدام با چنین چیزی در زندگی خودش مشکل دارد، این به شدت وارد خودآگاهیاش میشود و سعی میکند خودش را — اگر به مرزی رسیده باشد که بداند موجود ضعیفی است — تئوریپردازی کند که قدرت چیز بدی است و ضعفا موجودات خوبی هستند؛ اگر به مرحلهای نرسیده باشد، یعنی به شدت این را از خودش پنهان کند، جلوهاش از روانکاوی دقیقاً این میشود که از موجودات ضعیف مثل خودش به شدت نفرت دارد و موجوداتی که مثل خودش نیستند را ستایش میکند و خودش را در تخیلاتش مثل آنها میبیند. جدای از این بحثی که دارم میگویم — این حرفی است که میزنم، منطقی است — واقعاً باید به این نکته اشاره کنم که چون خیلی وقتها پیش با آدمی آشنا شدهام که به شدت چنین بود، فکر میکنم این دیدگاهی که الان نسبت به نیچه دارم مقداری به آن تجربهٔ خاص و شگفتانگیز برمیگردد که با آدمی بینهایت خجالتی و ضعیف — که در عمرم شاید بتوانم بگویم آدمی در این حد حساس و ضعیف که آدم میترسد مثلاً انگشتی به او بزند و اتفاق بدی بیفتد — ندیده بودم؛ و بعد وقتی متوجه شدم در درونش چه تصوری از خودش و چه تخیلات نیچهواری دارد و حتی به فلسفهٔ نیچه ارادتی داشت — مثل اینکه آن چیز خودش را به دلیل شباهتی که واقعاً با نیچه از درون داشت، فلسفهٔ نیچه هم خیلی به او میچسبید — و اتفاقاً نوع موسیقی هم گوش میکرد. اگر نیچه مثلاً بتهوون گوش میکرد — بتهوون در دوران خودش برای دورهٔ کلاسیک مثل موسیقی متال در دورهٔ مدرن است: موسیقی به شدت قدرتمند با صدای مثلاً خیلی بالا — فکر میکنم آدمهای نیچهای الان احتمالاً موسیقی گوش میدهند و آن بتهوون را به نظر خیلی قدرتمند نمیرسد؛ در فضای آن دوران شاید اثر میگذاشت؛ الان احتمالاً موسیقی مدرن گوش میدهند، میروند سراغ همین انواع و اقسام موسیقی متال و هارد راک و آن چیزهایی که پر از سر و صدا است و اتفاقاً همین حالت را هم دارد: یعنی این حس ستایش قدرت را در موسیقی راک و متال و اینها میبینید؛ بهطور خاص مثل اینکه چیزی در آنها بیان میشود؛ حالتی به شدت قدرتمندانه است و با خشونت هم همراه است. مثلاً گروه متال معروفی وجود دارد به اسم رامشتاین که اینها در یکی از نمایشهای خودشان — نمایش میگویم یعنی یکی از اجراهایشان که حالت نمایش دارد؛ کمی شک دارم، صددرصد مطمئن نیستم که این گروهی که اسم بردم بوده یا نه، احتمال خیلی زیاد — کاری که کردهاند این است که تعدادی جوجهٔ ماشینی کوچک روی صحنه ریختند و زیر پا له کردند. این دیگر آن حس ستایش قدرت و نفرت از ترحم، نفرت از موجودات ضعیف است. ببینید وقتی از موجودات ضعیف متنفر باشید، از ترحم هم بدتان میآید؛ و ترحم — اعتراض اصلی نیچه به مسیحیت این است که مسیحیت طرفدار ضعفهاست: قدرتمندها خوباند.
بیماری و بازگشت به مادر
نفرت از ضعفا به شما چه حسی میدهد؟ در روانکاوی آدمهای ضعیفی که ضعفهای خودشان را نمیپذیرند، نتیجهاش این است که وقتی به بیرون نگاه میکنند، از هر موجودی که احساس ضعف — احتمالاً آن ضعفهایی که بیشتر شبیه ضعفهای خودشان است — را میبینند، به شدت حس نفرت بهشان دست میدهد؛ این را دیگر مطمئنم. یکی از معروفترین خوانندههای بهاصطلاح سبک هارد راک و متال آدمی است — اسمش را یادم رفت؛ خیلی معروف است — که یکی از کارهایی که میکند به نظر میآید حس نفرتی از کودکان دارد؛ و کاری که بارها کرده این است که مثلاً عروسک بچهای با خودش میبرد روی صحنه و کلهاش را میکند یا حرکتهای شبیه. بعد به شوخی از او پرسیده بودند این ابراز نفرتت نسبت به بچهها برای چیست؟ گفته بود من که به این بچهها ابراز نفرت ندارم، از عروسکهایم متنفرم. بالاخره حالتی چنین در موسیقی هارد راک و متال، حسِ شبیه احساسات نیچهای واقعاً وجود دارد. بگذارید از همینجا — اگر حس نیچه را خوب فهمیده باشیم، یعنی آن نکتهٔ اصلی که نیچه موجودی است به شدت از نظر روانی ضعیف که اتفاقاً مردانگیاش در درونش تضاد پیدا نکرده — واقعاً مردانگی با قدرت و اعمال اراده نسبتی دارد؛ با حالتی که نیچه ستایش میکند. نیچه به نوعی ستایشگر جور مردانگی فاقد است؛ آن چیزی که به نظر من و به نظر یونگ ممکن است ستایشآمیز باشد تلفیقی از مردانگی و زنانگی است. شما در نیچه نفرت از زنانگی و ستایش مردانگی را میبینید: نفرت از زنانگی به صورت ابراز نفرت از زن و مسیحیت و هر چیز دیگری که حالت زنانهای در او دیده شود تجلی میکند و ستایش مردانگی هم به صورت ستایش قدرت و اراده و حالت دیونیزوسی و این موجود است؛ موجودی که اعتباری خاصی با زنان ندارد و واقعاً موسیقیاش جوری به شدت قدرتمندانه است و حس قدرت در آن هست، دستکم از تقریباً اوایلش تا نزدیکهای آخرش — و در اواخر عمرش آثاری دارد که شاید این حالت در آن پیدا نشود؛ ولی تا وقتی مثلاً سمفونی میساخته، این حس ستایش قدرت در آثار بتهوون، قدرتمندیاش، هست. اگر ما این چیزها را خوب درک کنیم — یعنی آن هستهٔ مرکزی زندگی نیچه را، آن مشکلی که از نظر روانی دارد و نوع برخوردی که با آن میکند — میخواهم بگویم هستهٔ مرکزی زندگی نیچه و در نتیجه هستهٔ مرکزی تفکر نیچه این است که آن عنصر مردانه در درونش به اندازهٔ کافی رشد نکرده و موجود منفعل و ضعیفی است و به شدت این حالت را از خودش پنهان میکند: اولاً این ویژگی را دارد، ثانیاً این ویژگیها در سایهاش است؛ یعنی اصلاً نمیپذیرد که چنین است، بلکه تصوری از خودش ساخته که درست برعکس است؛ و نهایتاً زندگی نیچه هم تحت تأثیر همین دوقطبیشدن بیش از اندازه و فاصلهگرفتن خودآگاهیاش از ناخودآگاهیاش است و نهایتاً این توجیه میکند که آن شکستنِ آن لحظهٔ آخرش چطور اتفاق میافتد: یعنی واقعیت نیچه همان مردی است که از دیدن کتکخوردن یک اسب زارزار گریه میکند؛ بالاخره انگار آن درونِ نیچه خودش را بروز میدهد و پوستهٔ نازک آن خودآگاهی که دور خودش تنیده را میشکند و نیچه کاملاً از حالت طبیعیاش خارج میشود. — یکی از حاضران میپرسد: نیچه چقدر — خیلی —؟ — نیچه کلاً — در گاهشماریام سعی کردم ترکیب کنم — چنین بود که هر وقت از خانه دور میشد از مادرش این مشکلات را پیدا میکرد، هر وقت دوباره میآمد خانه خوب میشد. — فرمایش شما هم چنین است: یعنی به سربازی رفت و بلافاصله مثلاً به دلیلی برگشت خانه؛ اصلاً کل سربازیاش را در همان محل خانهٔ مادرش میگذراند؛ زخمی شد — میبینید کلاً هر وقت که احتیاج — اتفاقاً فکر میکنم از دیدگاه روانکاوی میتوانید این حرف را بزنید: اینهمه بیماریهای جسمانی نیچه هم تجلی همان ضعف شدید روانی است. یعنی در زندگینامهاش دیدم و تأکید کردم که مدام مثلاً وقتی سردرد دارد، بیمار است، میرود خانهاش، خوب میشود: پیش مادرش که میرود. چیز دیگری — وضعیتی که خیلی به نظر میرسد عمومی است: پسرهایی که بدون پدر بزرگ میشوند و در دامن مادرشان یک ضعف عمومی پیدا میکنند؛ یعنی جور وابستگی به مادر که هویت جنسیشان هم ممکن است مشکل پیدا کند. ادعای من این است که نیچه هم چنین مشکلی دارد: به شدت بین زنها بزرگ شد، بدون اینکه آن عنصر مردانه در خانواده وجود داشته باشد؛ و نیچه هم دچار نقطهضعفهایی چنین در اعماق وجودش است و اینها کاملاً در سایهاش قرار دارند؛ بنابراین عکسالعمل خودآگاهیاش نسبت به این ضعفها همین است که میبینید: چهرهای که از خودش میسازد چهرهٔ ایدهآلش است، برعکس چیزی که هست، تا حدی انفجاری هم به آن میرسد. — میشود گفت نیچه مادرش هیچوقت نتوانست — — دقیقاً همین است؛ مادرش که بزرگش کرده. در واقع مثل مردی است که از نظر مردانگی در حالت کودکی خودش میماند، ولی انگار در درونش شوق — ببینید این شیفتگی نسبت به حالت دیونیزوسی مثل شوق نسبت به تحقق چیزی در درونش است که به آن نمیرسد؛ نمیرسد و مدام بزرگترش میکند.
وابستگی و بحران هویت مردانه
حالتی از جنون اینجا واقعاً هست: به جای اینکه با چیزی کنار بیایید و واقعیت را بپذیرید، مدام سعی میکنید آن را پنهان کنید؛ مثل آدمی که مواد مخدر مصرف میکند و مدام دوزش را بالا میبرد برای اینکه آن حال به او دست بدهد — واقعاً برخورد نیچه با این مفهوم دیونیزوسی و این ستایش قدرت چنین حالتی دارد: انگار مدام دوزش را باید بالا ببرد تا به مرحلهای از دیوانگی برسد. — اجازه بدهید قبل از اینکه ادامه بدم: پس نیچه داغون شد؛ یعنی حرفهایی که زدم کلاً فلسفهاش را از بین برد؟ بگذارید کمی آن حرفهایی را که دربارهٔ فوکو زدم بزنم، چون به نقطهای — من اصلاً قصد نابود کردن نیچه را ندارم، بلکه قصد بهتر فهمیدن او را دارم؛ و اینکه فکر میکنم هر فلسفهای، هر اثر هنری، هر چیزی را اگر خوب بفهمیم بعداً مفید میشود؛ و اگر درست نفهمیم اتفاقاً ممکن است کسی فلسفهٔ نیچه را درست نفهمد و بعد از دلش حزب نازی دربیاید یا خیلی چیزهای دیگرِ مشابه؛ بنابراین بالاخره درستفهمیدن همیشه چیزی را به سمت مفیدبودن میبرد. از این نقطه شروع کنم که به نظر خودم نقطهٔ مهمی است — بگذارید چند دقیقه صحبت کنم. قبلاً به مناسبتهای دیگری دربارهٔ این توضیح دادهام که اصولاً عنصر مردانه در دنیا به سمت فروکشکردن گذاشته شده است؛ یعنی در دوران مدرن دلایلی وجود دارد که این عنصر مردانه فروکش کرده: مثلاً یکی از جلوههایش شیوع همجنسگرایی است. ببینید مردی که هویت مردانه خودش را احراز نکرده — در حالت دیگرِ افراطیاش این است که اصلاً هویت زنانه پیدا میکند و همجنسگرا میشود؛ و وضعیتی است که دیگر نمیتواند این مسئله را از خودش پنهان کند. مردی — نیچه — دچار چنین مسئلهای دیگر نیست؛ مطلقاً نیست. طرف دیگر ماجرا این است که مردی همجنسگرا شده باشد و دیگر نمیتواند این را از خودش پنهان کند؛ نتیجهاش این است که باید آن واکنشِ دیگر را انجام دهد: یعنی بیاید شروع کند به انکارِ بد دیدنِ همجنسگرایی؛ یعنی جور نظام ارزشی جدیدی بچیند. مثل به نظر من فوکو آنور ماجرا است: فوکو همجنسگراست و حالا نظام ارزشی خودش را طوری تنظیم میکند که اصلاً جنسیت یعنی چه؟ کی میگوید این خوب است؟ کی میگوید هویت جنسی وجود دارد؟ همهٔ اینها ساختهٔ ذهن ماست و بنابراین اصلاً جنسیتی وجود ندارد؛ همجنسگرابودن عیب نیست و الی آخر. نیچه از این نظر کاملاً با فوکو متفاوت است. اگر این حرفهایی را که دربارهٔ نیچه و فوکو زدم بپذیرید، این روی دیگر سکه است: این مشکل وجود دارد — عدم احراز هویت مردانه وجود دارد — ولی به صورت کاملاً ناخودآگاه؛ بنابراین واکنشش جور دیگری است در مقابل این مسئله.
قدرت بیرون از فرد و انفعال مدرن
اگر بپذیرید مثلاً — فرض کنید شیوع همجنسگرایی — اصولاً وقتی هویت مردانه احراز نمیشود، عشق هم به آن صورت به وجود نمیآید، برای اینکه زن متبوع مرد است دیگر: اگر این مرد هویت مردانه پیدا نکرده باشد، واقعاً همان جاذبهای که زن برایش باید داشته باشد را دیگر ندارد. نکتهای که قبلاً گفتهام — این نظام سرمایهداری و خیلی کلاً دنیا بر آن استوار است — این است که کلاً قدرت جزء هویت است: یعنی مردی وقتی هویت مردانه پیدا میکند باید حسی از استقلال و قدرت و اعمال قدرت در حیطهای داشته باشد. به نظر میرسد نظامِ جهان چنین است که قدرت به بیرون از حیطهٔ افراد منتقل شده: شما در دنیایی مردم دارند زندگی میکنند که همه منفعلاند در مقابل نظامهای سیاسی و قدرتمندانی که بیرون قرار گرفتهاند؛ به این معنا که مثلاً آن معنایی که مثلاً هویت مردانه در قبیلهای احراز میشد، اصلاً چنین نیست: یعنی بالاخره همهٔ آدمها — زن و مرد — در شرایط منفعالانهای دارند زندگی میکنند؛ وارد جزئیات نمیشوم؛ کلاً فکر میکنم عواملش خیلی عمیق و متعددند و خودش جای بحث دارد. میخواهم بگویم اگر این را بپذیرید — من وقتی این حرفها را زدم به آن اشاره کردم که ربطی به تعریف نیچه خوشبختانه نداشته — کمی این توجیه میکند که چرا فلسفهٔ نیچه محدود است: حالتهای شبیه حالت نیچه فراوانیشان نسبت به دوران خود نیچه بیشتر است؛ یعنی نیچه مثل اینکه اولین کسی است که چیزی را در حد افراط، در حد کمال بیان میکند که برای صد سال، دویست سال بعد از خودش ممکن است میل به روز جالبتر و مفیدتر به نظر برسد: آدمهای شبیه نیچه که دچار مشکل عدم احراز هویت مردانهاند بیشتر شدهاند؛ بنابراین میتوانید حدس بزنید بالاخره محدودیتی پیدا میکند. این نکتهای نیست در جهت مثبت برای مثلاً فلسفهٔ نیچه. و نکتهٔ دوم که میخواهم بگویم — اینکه با حرفهایی که میزنم مطلقاً فلسفهٔ نیچه نابود نمیشود، بلکه چیزهای جالبی ممکن است از آن بیرون بیاورید — این است که نیچه به همان معنایی که فوکو دچار این وضعیت شده که همهچیز انگار به معنای واقعی کلمه زیر سؤال است، پرسشهایی مطرح میکند که دیگران نپرسیدهاند و بر نقطهضعفهای دنیای مدرن دست میگذارد که دیگران نگذاشتهاند. نیچه چنین وضعیتی را شاید خیلی متقدم دارد: یعنی به دلیل اینکه به این وضعیت رسیده که خیلی آنرمال فکر میکند — از نُرم دوران خودش کاملاً فاصله گرفته و به شدت شروع کرده به پرسیدن سؤالهایی که تا حالا کسی نپرسیده — جور جسارتی در نیچه هست. هم فوکو هم نیچه به معنایی — احتمالاً اگر تست آیکیو ازشان بگیرید — آدمهای بسیار باهوش و تیزهوش و نابغهای هستند؛ و اعتمادبهنفسش را هم دارند که اگر حالتهایشان از نظر جامعه آنرمال است، خودشان چنین در نظر نگیرند و نرمال ندانند؛ و بنابراین شروع کنند از موضع خودشان همهچیز را زیر سؤال ببرند.
پرسشهای نو در فلسفه نیچه
نیچه یکی از اولین کسانی است که چنین حرکتی کرده؛ حرکت او که دانشگاه را ترک میکند خیلی حرکت مهمی است. از جایی به بعد نیچه کلاً ضد وضعیت موجود است: موجودی تنها و سرگردان و آواره که کاملاً از دنیای اجتماعیای که در آن زندگی میکرد فاصله گرفته. بنابراین دیدگاههای نیچه به شدت دیدگاههای نو هستند و نقدهای نویی مطرح میکنند؛ اینکه الان نیچه بهاصطلاح خدای پستمدرنها، پیامبر پستمدرنیسم تلقی میشود از این است که خیلی از مشکلاتی که در پستمدرنیسم وجود داشته را برای اولین بار نیچه به آن اشاره کرده. نکتهٔ دیگری که در این فلسفهٔ نیچه هست — مثل فوکو — آن حالت خرق عادت است: آدمی که همهچیز — همهٔ زندگی عادی — را به طور کامل ترک کرده و حالا از موضعی جدید به دنیا نگاه میکند که خیلی چیزها زیر سؤالاند و باید دوباره دربارهشان فکر کرد. مجموع این دو نکته — یکی آن چیزی که گفتم: هستهٔ مرکزی احساس و فلسفهٔ نیچه، و این حالت خرق عادتی که دارد — نتیجهاش این است که اخلاقیات جدید بنا کرده، معرفتشناسی جدید بنا کرده و اصلاً جوری انگار در هر زمینهای برای خودش شروع کرده چیزهایی را پایهگذاری کند که خلاف آن چیزی است که تا آن لحظه وجود داشته. این نکتهٔ دوم بخشی است از آن بخشی که پرسشهایی که نیچه مطرح میکند ارزشمندند و جای فکر کردن دارند؛ ولو اینکه ممکن است دیدگاههای اثباتیاش — به دلیل آن مشکلی که در درونش هست — دیدگاه مناسبی نباشد. ولی در مجموع کل مطالعهٔ فلسفهٔ نیچه میتواند چشم آدم را به خیلی واقعیتها در جهانی که در آن زندگی میکنیم باز کند و حتی ممکن است مثبتش هم — انتقادهایش را ببینید — مفید باشد. به هر حال فعلاً اول و آخر جلسه را سعی کردم — چطور بگویند — دلداریدهنده باشم، برای اینکه دوست ندارم فکر کنند کلاً اگر حس خوبی نسبت به نیچه وجود دارد قطع شود یا اگر حسی وجود ندارد، حس بدی وجود داشته باشد. ولی هر فیلسوفی کرسی استادی دانشگاهش را ول نمیکند و برود آواره شود.
از زایش تراژدی تا آثار بعدی
بالاخره لحظهای در زندگی نیچه هست که نیچه تصمیم اساسی میگیرد. شما قبلش «زایش تراژدی» را میخوانید؛ اصلاً آن وضعیتِ آثار بعدی نیچه در آن نیست: یعنی جور محافظهکاری، تلاش برای مورد پذیرش قرار گرفتن، همچنان وجود دارد؛ مثل استاد دانشگاهیای که کمی دارد پایش را از گلیم خودش بیرون میگذارد. ولی وقتی نیچه کلاً تقاضای بازنشستگی و از کارافتادگی کرده، دانشگاه را ول کرده و رفته — نمیتوانید بگویید مثلاً کانت این کار را کرده، دکارت این کار را کرده، حتی شوپنهاور این کار را کرده. فیلسوفهای دیگر نابغهاند ولی نوابغی که کاملاً آنرمال زندگی نمیکنند؛ زندگی نرمالی دارند؛ بنابراین جوری انگار در آن چیزی که همهٔ مردم در آن غرقاند، در آن جریان دارند با همان پیش میروند؛ حالا نابغه هم هستند. ولی واقعیت این است که وقتی خیلی این حالت خرق عادت را نداشته باشید — یعنی زندگی نرمالی داشته باشید — خیلی چیزها را نمیبینید. شما میگویید کسی چیزهای خرقعادتی را میبیند و بیان میکند؛ مسئله این است که خیلی چیزها پوشیده میماند وقتی آدمها در جریان متعارف زندگی دارند پیش میروند. نباید انتظار داشته باشید آدمی مثل فروید — که اتفاقاً به شدت در جریان نرمال زندگی خودش دارد پیش میرود؛ آدم محکمی است، آدم محترمی است — آدمی باشد که بیاید نقایص مثلاً جهان مدرن را بگوید؛ غرق در همان مناسبات جهان مدرن است. ولی یونگ اتفاقاً آدمی است از جهتی مثل نیچه: کلاً زندگی دانشگاهیاش را ول کرده. و اینجور آدمها ممکن است پرتوپلا بگویند، ممکن است چیزهای خیلی جالبی بگویند: بالاخره از حالت عادی خارج میشوند؛ یعنی لحظهای انگار از جریان زندگی کنار میکشند و جدا مینشینند و امکان این را پیدا میکنند که چیزهایی را ببینند و زیر سؤال ببرند که برای آدمهای دیگر این زیرسؤالبردن خیلی راحت نیست. نیچه این کار را کرده؛ بالاخره این کار کمی متهورانه است. نکتهٔ مثبتی در زندگی نیچه به نظر من همین است که استاد ممتاز فیلولوژی در دانشگاه معتبر — نمیدانم، بال سوئیس — بوده و ول کرده رفته، در حالی که میتوانسته استاد بزرگی باشد. چیزی در او هست — جور شیفتگی نسبت به انگار حقیقت — که چیزی را دیده، میخواهد بیان کند، براش مهم نیست دیگران چه فکر میکنند؛ چیزی در او هست که ارزشمندش میکند. بالاخره اگر آن هستهٔ مرکزی احساسات نیچه است، این هم نکتهٔ مهمی در زندگی نیچه است که جور شجاعت — دستکم فراتر رفتن از یک زندگی نرمال — را داشته. شاید بیماریاش، واقعیت آنرمالِ زندگی در پیش گرفتن، جوری کمک کرده باشد؛ ولی بالاخره فکر میکنم برای آدمی که شروع میکند به انتقاد کردن از دنیای مدرن، روشنگری را زیر سؤال میبرد، همهچیز را زیر سؤال میبرد — این حرکت، حرکت مهمی است که این جریان نرمال زندگی را بشکند و نیچه توانسته این کار را بکند. اگر پرسشهای خوبی مطرح کرده باشد ارزش دارد، ولی اینکه جوابهای خوبی نداده باشد. دربارهٔ فوکو گفتم فوکو هم پرسشهای خوب میپرسد، چیزهای مهمی را زیر سؤال میبرد، همین که خوب فکر جمع میکند. نیچه هم به نظر من پرسشهای خوبی مطرح میکند: یعنی بدیهیاتی که قرن نوزدهم را — که کاملاً غلط هم ممکن است باشند — زیر سؤال میبرد؛ از مسیحیت گرفته تا روشنگری را. قرن نوزدهم اوج مثلاً ستایش عقل و — نمیدانم — این چیزهاست ولی نیچه همهٔ اینها را زیر سؤال میبرد؛ و تأثیرات خوبی هم دارد: بالاخره با هوش و ذکاوتی که دارد چیزهای خیلی جالبی هم میبیند؛ پر از نکات — همین الان نکتهای دربارهٔ فلسفهٔ شناخت نیچه گفتم که کمی شباهت دارد به مثلاً روانکاو: ما هم از بیرون اطلاعات میگیریم هم از درون چیزی به آن اضافه میکنیم. خیلی چیزها گفته که فکر میکنم تأثیرگذار بوده: جور فضای — چطور بگویم — سادهدلی و خوشبینی احمقانهای که در قرن نوزدهم بوده را کاملاً میشکند و به نظر من این خیلی جالب است: مثلاً جور شیفتگی ابلهانه نسبت به علم و همین سرعتی که دارد ایجاد میشود و اینکه اصلاً بشر دارد خوشبخت میشود. نیچه اولین آدمی است که — الان که ما فهمیدیم خوشبخت نشدیم — علاقهمندیم ببینیم او که اصلاً زودتر گفت اینها همه چرند، دیدگاهش چه بوده.
ارزش کار و تأثیر فیلسوف
فکر میکنم بگذارید کمی جلو برویم؛ چیزهای خوب هم پیدا میشود. نمیگویم از ارزش کار کم میکند یا نمیکند؛ بیارزش نمیکند کار را: یعنی خیلی فکر نمیکنم تأثیری که فیلسوفی میگذارد خیلی به نیتهایش و اینکه از کجا آمده بستگی دارد. نیچه بالاخره تأثیراتی گذاشته و حرفهایی زده و همین الان هم دارد تأثیر میگذارد؛ فرض کنید کسی هم به این توجه نکند که دلیل اینکه این حرفها را میزند چیست، بالاخره حرفهایش در جهان — نکتهای که میخواستم بگویم و خیلی ساده به آن اشاره میکنم — در جهان، فلسفهٔ نیچه: نیچه یکی از آدمهای آنرمال است همچنان. یکی از چیزهایی که همیشه پیش میآید: ببینید الان ما نیچهای داریم که هایدگر معرفی کرده به مردم؛ نیچهای داریم که ژیل دلوز مثلاً. فیلسوفهای بزرگی هستند که دربارهٔ نیچه و فلسفهٔ نیچه مطلب نوشتهاند؛ شارحینی که دارند. شما این پدیده را دربارهٔ نیچه و خیلیهای دیگر میبینید: مثلاً وقتی هایدگر به نیچه نگاه میکند چیزهایی که برای هایدگر مهم است را میکشد بیرون و وزن بیشتری به آنها میدهد؛ چیزهایی نیست که واقعاً برای خود نیچه اهمیت زیادی داشته. یعنی مثلاً وقتی تحلیل یاسپرس از نیچه را میخوانید — خیلی شاید اگر کسی نیچه را از آن کارها شناخته باشد به نظرش بیاید اصلاً همین تأکیدی که من روی مفهوم دیونیزوسی در فلسفهٔ نیچه میکنم اشتباه است — مثلاً آدمی معرفتشناس میآید مجموعه آثار نیچه را میخواند و میبیند چه چیزهایی دربارهٔ معرفتشناسی گفته. بعد این نیچهای که به نظر خیلی موجودی میآید — که خیلی هم آنجوری فیلسوف به معنای نرمالش نیست — پروجکت میشود در افکار هایدگر، یاسپرس، فوکو، دلوز و آدمهایی که در حیطههای مختلف فلسفه کار میکنند و واقعاً تبدیل میشود به موجودی که به معنایی فیلسوفتر است. این کار به جریانهای معمول فلسفه است و جور تعریف کردن فیلسوف است به نظر من که اتفاق میافتد؛ یعنی دربارهٔ همهٔ متفکرین چنین اتفاقهایی میافتد و کاملاً ممکن است — مثلاً آثاری مطالعه کنید — کمتر فیلسوفی در دنیا، در قرن بیستم، هست که دربارهٔ نیچه چیزی نگفته و ننوشته باشد؛ و ببینید چقدر چیزهایی که به آن اهمیت میدهند — این نکات مثبت فلسفهٔ نیچه را ممکن است هایدگر برداشته و پررنگش کرده که شاید برای خود نیچه — آنطور که هایدگر میگوید — اصلاً مطرح نیست و آنقدر پررنگ نیست؛ ولی بالاخره نیچه مجموعهٔ وسیعی از حرفها زده که همهاش حولوحوش همان مفهوم ستایش قدرت است و بعداً اینها در حوزههای مختلف فلسفی بازتابهایی پیدا کرده که ممکن است بعضیهایش جالب باشد؛ ممکن است مثلاً خیلی از این ایدههایی که واقعاً به فیلسوفهای پستمدرن نسبت داده میشود الان نسبت داده شود به نیچه، جوری که اگر خود نیچه الان زنده بود و این ایده را به او میگفتید شاید قبول نمیکرد که این ایده مورد نظر او بوده.
فیلسوف در برابر جریان معمول
این چیزی است که میخواستم بگویم و به نظرم میآید شاید احتیاج به وقت وسیعتری داشته باشد؛ سریع نگویم و سعی کنم در دو مثال بزنم که منظورم بهتر روشن بشود: اینکه اگر بخواهید نیچه را از طریق آثار دیگران بشناسید، این خطر وجود دارد که فیلسوفتر از آن نیچهای باشد که من الان توصیف میکنم — که به قول شما انگار مشکل شخصی دارد و دارد با افکار خودش این مشکل شخصی را حل میکند — ولی بعداً کتابی مثلاً دربارهٔ نیچه درمیآید که اگر آن را بخوانید فکر میکنید نیچه معرفتشناسی است که نشسته روی مسائل معرفتشناسی فکر کرده و بعد پاسخهایی به آنها داده. واقعاً چنین نیست؛ میخواهم بگویم نیچهٔ واقعی همان نیچهای است که «چنین گفت زرتشت» را مینویسد و کاملاً چنین است که تحت تأثیر انگار آرکتایپی درونی خودش چیزی را تخیل میکند و مینویسد و ستایش میکند. و یکی از موانعی که برای شناخت متفکرین وجود دارد این پروجکشنهایی است که این متفکرین در ذهن دیگران پیدا میکنند و گاهی حتی غلبه میکند بر تصور واقعی که میتوانید از خودشان به دست بیاورید؛ از آثار خودشان — به واقعیت نزدیکتر میکند. فکر میکنم تحلیل روانکاوانه دقیقاً چنین است که شما خودتان را محدود کنید مقداری به کارها و زندگی خودِ آن آدم و سعی کنید — مثلاً دربارهٔ نیچه بگوییم: او بیشتر انسانی است که برای مشکلات خودش فکر میکند تا اینکه سؤالهای عمومی معرفتشناسی را جواب بدهد. فکر نمیکنم روانکاوی خیلی در فهم مثلاً آثار فیلسوفی رسمی — که الان مثلاً در سنت آنگلوساکسون واقعاً فلسفهٔ معرفتشناسی، کار اپیستمولوژی، دارد کار میکند — خیلی مؤثر باشد: این آدم فلسفهاش — یعنی صبح میرود مینشیند پشت میز کارش، مجموعه مقالاتی که تازه درآمده را میخواند و احتمالاً از دیدگاه خودش به آنها پاسخ میدهد — و نیچه چنین فیلسوفی نیست؛ در آکادمی نیست، دارد زندگی خودش را میکند و اصلاً حرفهای جدیدی دارد میزند. به نظر من همهٔ حرفهایی که هایدگر و یاسپرس و همهٔ آدمها دربارهٔ نیچه زدهاند به معنایی درست است ولی باز فکر میکنم میتواند دور از فهم واقعی و عمیق خود نیچه باشد؛ در عین حالی که درست میگویند — انگار زاویهای از افکار نیچه را به درستی تشخیص میدهند و بیان میکنند — ولی شاید در کلیت کمی دور شده باشند از آن چیزی که واقعاً مورد نظر نیچه بوده.
پروجکشن متفکر در ذهن دیگران
سعی میکنم بگویم — همانطور که خیلیها این را قبول دارند — هستهٔ مرکزی افکار نیچه همان مفهوم ارادهٔ معطوف به قدرت است و اسم دیگرش مثلاً حالت دیونیزوسی؛ من این دیونیزوسی را بیشتر دوست دارم برای اینکه بیشتر حالت روانی را بیان میکند، یک حس روانی، تا تفکری که در قالب کلام — خیلی راحتتر میشود. — یکی از حاضران میپرسد: چرا فکر میکنید؟ — نه؛ چرا فکر میکنید عکس؟ به نظر من خیلی از کشفیات علمی و بحثهای فلسفی خارج از مسائل شخصی آدمها اتفاق میافتد و همهٔ آدمها مشکلات شخصیتی و روانی شدید ندارند: آدمی اگر رشدیافته باشد و مشکلی نداشته باشد خیلی طبیعی فکر میکند و حقایق را به دست میآورد. یعنی اگر من با آدمی طرفم — دربارهٔ آدمی دارم صحبت میکنم که میدانم طنز نیست، دیوانه شده است؛ بنابراین به شدت مشکلات و تعارضهای روانی دارد — شما روانکاو هم نباشید میدانید نیچه چنین آدمی است. بنابراین نباید انتظار داشته باشید در تحلیل فلسفی نیچه خیلی مثل فیلسوف آکادمیک بیایم: میدانیم در آکادمی نبوده، دیوانه شده، هزار جور فکت وجود دارد؛ به نظر میرسه لحن بیان و فلسفهاش هنریتر است تا بیان منطقی. همهٔ اینها را در جلسهٔ اول سعی کردم توضیح بدهم که نیچه مورد خوبی بین فلاسفه برای تحلیل روانکاوانه است؛ خیلی آدمها نیستند: چیز زیادی به دست نمیآورید مثلاً از اینکه آثار — چه میدانم — فیزیکدان نسبیت، مثلاً انیشتین، را بخواهید تحلیل روانکاوانه بکنید. فکر میکنم به چی میرسید؟ اینکه مثلاً انیشتین چون یهودی بوده یا مشکلاتی مثلاً با نازیها داشته، بعداً نسبیت را قبل از — مثلاً جنگ جهانی دوم — بالاخره بیاییم تحلیل روانکاوانه بکنیم؛ آخرش نظریهٔ نسبیت نظریهٔ منطقی جالبی است؛ مشکلی در فیزیک پیش آمده بوده و همان را حل کرده است. فیلسوفهای زیادی هم هستند که فلسفه میخوانند و جواب بعضی از سؤالهایی که در کلاسهای فلسفه از دورهٔ نوجوانی و جوانی شنیدهاند همانها را سعی میکنند تا آخر عمر پیگیری کنند؛ زندگی بههمریختهای دارند و ممکن است زندگیشان در لحظهای که پشت میز کار مینشینند و فلسفهشان درمیآید خیلی اثر بارزی نداشته باشد. کلاً من ضد این رفتارها هستم که هر کسی را آدم بیاید زندگی خصوصیاش را ببیند که مثلاً آلتوسر زنش را کشته بنابراین کل حرفهایش را بریزیم دور؛ تا آخر عمرش مثلاً چنین کاری کرده؛ فلانی نمیدانم، فلان مشکل همجنسگراست بنابراین هرچه گفته چرند است. نه — آدمهایی — من این نیچهای که میگوید کلاً در مرزی از دیوانگی زندگی میکند و اینها، به نظرم میآید فلسفهاش خیلی جدا است. همهٔ این چیزهایی که میگویم را فرض کنید دید خیلی خوبی هم به فلسفهٔ نیچه پیدا کردهایم؛ باز ارزشهای خودش را دارد: یعنی خیلی سؤالهایی که مطرح کرده در جاهایی پاسخهای خیلی جالبی داده و در عین حال فکر میکنم این تحلیلها به اینکه کلیت را بهتر بفهمیم کمک میکند؛ ولی افراط در اینکه هر جا بحث روانکاوی بکنیم و فکر کنیم به نتیجهٔ خیلی جالبی میرسیم، به نظرم اشتباه است. — میتوانم این کار را بکنم؛ میتوانم تحلیل روانکاوانه هم بکنم، نمیکنم. نه، شوخی میکنم؛ منظورم این است که به نظرم هایدگر خیلی سوژهٔ خوبی است و بالاخره اگر بخواهید هایدگر را تحلیل کنید حتماً چیزهایی خارج از آن سنت فلسفهٔ آکادمیک قرار میگیرد؛ قطعاً سری حالتهای شخصی و اینها هم دخالت دارد؛ مخصوصاً اینکه هایدگر آدمی است که خیلی بهاصطلاح با دروننگری فلسفه به وجود میآید: یعنی تأمل در خودش، هستیِ خودش، در فلسفهاش بهعنوان بذری که همهچیز از آن رشد میکند مطرح است. بالاخره شما خیلی وقتها در فلسفهٔ آدمی که متقدم و متأخر دارد میتوانید آثار پیری را مثلاً در متأخرش ببینید؛ این هم جور تحلیل روانکاوانه است؛ یا ویتگنشتاین را حتماً میتوانید تحلیل روانکاوانه بکنید: بالاخره دو ویتگنشتاین داریم، متأخرش؛ و این به نظر من شاید در بحثهای صرفاً فلسفی نتوانید به نتیجه برسید که چطور آن ویتگنشتاین تبدیل به این ویتگنشتاین شد؛ ولی با تحلیل روانکاوانه ممکن است بتوانید بگویید این نقطهٔ عطف کدام است؛ چطور این آدم همهٔ حرفهایی را که در دورهٔ اول زده دارد نقد میکند.