پس از دو ماه تعطیلی بحث نیچه ادامه پیدا میکند. او بخش بزرگی از جلسه را به فکر ادامهٔ جلسات میدهد و بیشترین میل او بحث نظری ادبی است، با روانکاوی در نقش ابزار کمکی. سپس خلاصهٔ جلسهٔ قبل را میگوید و تحلیل روانکاوانهٔ نیچه را ادامه میدهد: دیونیزوس، نفرت از زنانگی، تناقض میان استعاره و گفتههای مستقیم دربارهٔ زنها، و بازگشت جاودانه. پایان جلسه دو نکتهٔ بعدی، نخبهگرایی و موسیقی، و احتیاط در برگرداندن همهچیز به یک عامل است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
بازگشت پس از تعطیلات به نیچه
حدوداً در حافظهام بود که تا کجاها تقریباً گفتهام. هم در این مدت هم حسّم این بود که بحث تقریباً بیپایانی را شروع کردهام؛ بالاخره باید جایی جلسات را ختم کنیم و طبعاً در این مدت کمی به فکر این بودهام که چهطور جلسات را ادامه بدهیم. کسانی که از قبل در جریان این جلسات بودند میدانند که تعطیلیای داشتیم بعد از اینکه بحثهای یونگی تمام شد و بعدش گفتم شاید لکان را شروع بکنم یا نکنم؛ مدتی اصلاً جلسات تعطیل شد و به این نتیجه نرسیدم که دربارهٔ لکان سری جلسات جدیدی را شروع کنم، تا اینکه جلسات را مجدداً شروع کردیم؛ به همان روال سابق یعنی با استفاده از اطلاعاتی که از روانکاوی فروید و یونگ داریم، جلسات را پیش میبریم. حالا به هر حال موضوعی را برداشتهام که فکر میکردم در جلسات به این شکل سابقه نداشته و بنابراین میشود حرفهای جدید زد: تحلیلکردن دیدگاه فیلسوفی از دیدگاه روانکاوانه؛ و آدمی که انتخاب کردهام به اندازهٔ کافی پیچیده است که جای تحلیل داشته باشد. یعنی امروز مثلاً به بخشی از پیچیدگیهای کمی سردرگمکنندهٔ تفکر نیچه اشاره میکنم. به هر حال چند جلسهٔ دیگر این بحث دربارهٔ نیچه تمام میشود و باز باید به فکر این باشید که چهکار میخواهید بکنید. میلای پیدا کردهام به اینکه کلاً بحث خیلی مفصلای را شروع بکنم — نمیدانم، و لزوماً هم دیگر روانکاوی به آن معنایی که تا حالا بوده نباشد. تا الان چنین بود که موضوعی را برمیداشتیم، شروع میکردیم دربارهاش صحبتکردن؛ هرچه زودتر میرساندیمش به جایی که بشود از دیدگاه روانکاوی برای تحلیل موضوع استفاده کرد. موازی با میل مبنی بر داشتن سری جلسات روانکاوی، از همان موقع میل به برگزاری جلسات دیگری هم داشتهام.
پیشنهاد جلسات و فلسفه علم
مثلاً فلسفهٔ علم: یادم هست روزی که بانیان این جلسه آمدند با من در مرکز تحقیقات صحبت کردند و گفتند برای ما جلساتی بگذار؛ پیشنهاد اولشان قابل فکر کردن نبود و پیشنهاد دومشان فلسفهٔ علم بود و من در همان جلسه پیشنهاد کردم — گفتم اگر چنین موضوعی را مایل هستید و فکر میکنید به اندازهٔ کافی آدمهای آنجا هستند که علاقهمند باشند، میتوانم چنین جلساتی بگذارم. حالا شروع جلسات در واقع چنین بود، با پیشنهاد خود من که چنین موضوعی را بگذاریم. فکر میکنم همان موقع اگر موضوع دومی میخواستم پیشنهاد بدهم باز فلسفهٔ علم نبود؛ احتمالاً نظریهٔ ادبی بود. در این مدت هم که در این جلسات بحث میکردیم احتمالاً متوجه شدهاید که از دیدگاه روانکاوی بیشترین استفادهای که میکنم در زمینهٔ نقد ادبی و نقد متن است. احساسم این است که بیشترین میلم برای ادامهٔ جلسات — اگر قرار است ادامه پیدا کند — این است که اصلاً مجموعه بحثهای نظری ادبی شروع کنم که از نظر من خارج از بحث روانکاوانه نیست؛ ولی چنین هم نیست که بحث روانکاوی باشد: اگر بخواهیم بحث نظری ادبی بکنیم، کاملاً بحث جدیدی است. دیگر مثلاً متنی را نمیخوانیم که صرفاً روانکاوی بکنیم؛ ممکن است از دیدگاههای دیگری در این نظریهٔ ادبی استفاده کرد و آنها را هم کاملاً موازی با روانکاوی میتوان به کار گرفت. به هر حال نتیجه این است که به موضوع خیلی خاصی حقیقتش نتوانستهام برسم که جلسات را بخواهیم با آن ادامه دهیم و همچنان نسبت به واردشدن به بحث روانکاوی لکان تردید دارم. فقط مسئلهٔ نظری ادبی به نوعی از نظر من ادامهٔ همین جلسات است؛ برای اینکه آنجا هم که بحث کنم — حتماً همه میدانید — یکی دو شاخه از نظریهٔ ادبی مربوط به روانکاوی میشود: مثلاً نقد روانکاوانه یا نقد بهاصطلاح آرکتایپی؛ اینها دیدگاههای روانکاوانه درشان به طور کامل غلبه دارد. بهاضافه اینکه تلاشم اگر چنین جلساتی بگذاریم این خواهد بود که سعی کنم نشان بدهم اگر دیدگاههای روانکاوانه داشته باشید خیلی چیزها دربارهٔ شیوههای مختلف نقد میتوانید بفهمید. الان نمیتوانم بگویم منظورم دقیقاً چیست ولی فکر میکنم — ایدهام این است — سعی کنم نشان بدهم دیدگاههای روانکاوانه میتوانند شاخههای مختلف و پراکندهٔ نقد ادبی را جوری به همدیگر مربوط کنند و نوعی زمینههای خوبی برای نقد فراهم شود که تقریباً حالت بهاصطلاح یکپارچهشدهای به زمینههای نقد ادبی بدهد.
ادامه مسیر: نقد ادبی و روانکاوی
این تصوری بود که داشتم. چون خیلی فاصله افتاد — به هر حال بیشتر از اینکه در این مدت به نیچه فکر کنم به ادامهٔ جلسات فکر کردهام — حسّم این است که میشود بحثهایی چنین کرد؛ فقط نکتهای که برای من وجود دارد این است که تا چه حد میشود بحثها را مستقل از جلساتی که تا حالا داشتهایم نگه داشت. یعنی میلم این است که کاملاً جلسات بهعنوان جلسات جدید شروع شود. میدانم کمی مشکل وجود دارد اگر بخواهیم اسم جلسات را عوض کنیم: ظاهراً از نظر بوروکراسی چنین است که جلساتی تصویب شده و مثلاً به کلاس میدهند؛ اگر بگوییم جلسات جدیدی میخواهیم شروع کنیم باید همهچیز از صفر شروع شود؛ یعنی حتی اگر بخواهیم دربارهٔ مسئلهٔ بیربطی هم صحبت کنیم باید اسمش را در همین قالب روانکاوی و فرهنگ نگه داریم — که به هر حال این موضوع مطلقاً بیربط نیست؛ از نظر من جوری ادامهٔ این جلسات است. منتها حسّم این است اینقدر طول میکشد که شاید تعداد جلسات به اندازهٔ جلساتی که تا حالا برگزار کردهایم برسد؛ یعنی نمیشود خیلی به صورت زیرمجموعهای از این بحثها به آن نگاه کرد. یعنی نباید عجله داشته باشید که هر جا وارد میشوید بلافاصله مثلاً از دیدگاه روانکاوانه نگاه کنید. تا حالا جوری ادبیات و هنر زمینهای بود که روانکاوی را در آن به کار میبردیم؛ فکر میکنم اگر بخواهم این کار را انجام بدهم دیگر چنین نیست: خود ادبیات میشود موضوع اصلی ما و روانکاوی ابزاری میشود که حالت کمکی دارد. اگر مثلاً در مورد متنی خاص حرفهای جالبی با استفاده از روانکاوی میشد زد، حتماً هم میزنم؛ ولی اگر مثلاً ایدههای ساختارگرایانه بهتر جواب بدهد، ممکن است هیچ اشارهای به نقد روانکاوانهاش هم نکنم. فقط نکته این است که تصور من این نیست که آدمهایی که تا حالا این جلسات را پیگیری کردهاند لزوماً علاقهمند به نظریهٔ ادبی باشند. از نظر من نظریهٔ ادبی یکی از جالبترین موضوعات فرهنگ بشر در قرن بیستم است و احتمالاً آنهایی که با نظریهٔ ادبی یا با فلسفهٔ قرن بیستم آشنا هستند میدانند که نظریهٔ ادبی چقدر به بهوجودآمدن دیدگاههای جدید — حتی در فلسفه و جنبههای مختلف فرهنگی — کمک کرده.
ابزارهای تحلیل متن
بحثهای خیلی عمیقی آنجا جریان پیدا کرده؛ اتفاقی که افتاده این است که از هر نوع ابزاری که هر جایی بشر به آن دست پیدا کرده برای تحلیل متون ادبی و هنری استفاده کردهاند. بارها در این جلسات بر این مسئله تأکید کردهام که فعالیت هنری پیچیدهترین فعالیتی است که بشر اصولاً انجام میدهد: این روند پیچیدهای که هنرمندی اثر هنری را خلق میکند در حدی پیچیده است که واقعاً هر نوع ایده و دانشی که دربارهٔ فعالیت بشر داشته باشید باید از آن استفاده کنید و سعی کنید کمک بگیرید تا این فرایند خلق هنری را درک کنید. سعی کردهام بگویم — بارها این حرف را زدهام — روانکاوی از این جهت به درک متون هنری کمک میکند که این فعالیت پیچیده است؛ در حدی پیچیده است که نمیتوانید بدون اینکه مدلی دربارهٔ انسان و نحوهٔ فعالیتش به طور کلی و مخصوصاً خلاقیت هنری داشته باشید، به طور مؤثر وارد نقد شوید. مثلاً بارها روی این تأکید کردهام که به وضوح میتوانید تشخیص بدهید تقریباً همهٔ آثار هنری لایههای خودآگاه و ناخودآگاه دارند و تشخیصدادن این لایهها به این برمیگردد که ایدههای خوبی دربارهٔ این لایههای ناخودآگاه داشته باشیم: چه هستند و چطور وارد فعالیت هنری میشوند. چیزی که زیاد بر آن تأکید نکردهام این است که متون هنری که با زبان سروکار دارند طبعاً شناخت زبان دارند: هرچه شناخت بیشتری از زبان داشته باشید میتوانید برای شناختن آثار هنری کمک بگیرید. این حرفی که زدم که پیچیدگی آثار هنری طوری است — مثل یکی از پیچیدهترین مسئلههایی که پیش روی بشر گذاشته شده که سعی میکند جور حلش کند: درک متنهایی که خودش به وجود میآورد — و اینکه از هر چیزی در علوم مربوط به انسان برای درک متون هنری استفاده میشود، اتفاقی است که واقعاً در قرن بیستم افتاده. شاخههای مختلف نظریهٔ ادبی را که میبینید میتوان گفت بر اساس همین میتوان از هم تفکیکشان کرد: پیشرفتها و رشدهایی در دانش زبانشناسی در نیمهٔ اول قرن بیستم اتفاق افتاد و بلافاصله تبدیل به ابزارهایی شد برای اینکه بتوانیم متون هنری و ادبی را بهتر نقد کنیم.
زبانشناسی و فلسفه زبان
واضح است وقتی با متون ادبی سروکار دارید، نظریهٔ ادبی طبعاً به فعالیت زبانشناسی مربوط میشود: هر ایدهای دربارهٔ زبان — اینکه زبان چیست، ارتباط بشر با زبان چیست، رابطهٔ زبان با واقعیت چیست — همهٔ این پرسشها در بحثهای زبانشناسی و فلسفهٔ زبان مطرح است و هر جوابی که به آن داده بشود، هر کشف و ایدهٔ جدیدی که آنجا به وجود بیاید، طبعاً میتوانید وارد حیطهٔ نقد ادبی کنید. مثلاً شاخههای خیلی مهمی مثل ساختارگرایی بالاخره تحت تأثیر سری ایدههای جدیدی در زبانشناسی به وجود آمده. همینطور نگاه کنید میبینید انسانشناسی پیشرفتهایی در اوایل قرن کرده و بعداً ایدههایی آنجا به وجود آمده که بلافاصله عدهای آنها را به کار گرفته و وارد نظریهٔ ادبی کردهاند. روانکاوی را دیگر نمیگویم: هر ایدهٔ جدید روانکاوی برای اینکه در نقد ادبی استفاده شود به کار گرفته شده. من همیشه شکایت کردهام که از ایدههای روانکاوی خیلی عمیق استفاده نشده. ببینید — مشکلی که نظریهٔ ادبی دارد — حالا در جلسهٔ عمومی بحث میکنم؛ امیدوارم به اندازهٔ کافی بازخورد داشته باشم: در جلساتی که شریف دارم ایمیلی به همه زدهام که موضوع پیشنهاد کنند. آنجا هم توقفی در جلسات ایجاد شده و الان اینجا هم این بحثها را میکنم؛ اینجا کمی ذهنم روشنتر است و دستکم به چیزی میل دارم. ولی اگر واقعاً احساس کنم جمع بزرگی مثلاً فلسفهٔ علم برایشان خیلی جالبتر است، مشکلی ندارم بحثهای چنین مطرح شود؛ ولی دیگر فکر نمیکنم در فلسفهٔ علم خیلی روانکاوی مطرح باشد؛ خیلی کلک میشود اگر اسمش را بگذاریم روانکاوی و فرهنگ و بعد بحث فلسفهٔ علم بکنیم؛ ولی نظریهٔ ادبی از نظر من — سعی میکنم نشان بدهم — دستکم نوع نگاه من و نوع بحثکردن من جوری ادامهٔ همین جلسات است. به هر حال این موضوع را بهعنوان مقدمه مطرح میکنم که انشاءالله تا چند جلسهٔ دیگر این بحث نیچه را جمع کنیم و برویم سراغ — یعنی سعی میکنم ایدههای کلی فلسفهٔ نیچه را با همان تحلیلهایی که جلسهٔ قبل شروع کردم جوری توجیه کنم — و بعد برویم سراغ بحث جدیدی که احتمالاً شاید چند سال طول بکشد: اگر بخواهم واقعاً نظریهٔ ادبی بگویم، نظریهٔ ادبی بحث پیچیده و مفصلی است؛ و احساسم این است که هر موضوعی را در این نظریهٔ ادبی مطرح کنید نیاز دارد به اینکه مدتی — همانطور که فکر میکنم طول کشید تا شما به نقد روانکاوانه عادت کنید.
عادت به نقد روانکاوانه
خوشبینیام این است که فرض میکنم الان دیگر عادت کردهاید. یعنی احساسم این است که وقتی نقد روانکاوانه شروع میکنید — روانکاوی یاد میگیرید و شروع میکنید متنی هنری را با آن روانکاوی نقد کنید — احتمالاً اولین نقدی که میخوانید خیلی عجیب و غریب میآید و طول میکشد تا جلو بروید: هفتهشتده متن و اثر هنری را با استفاده از روانکاوی برای شما تحلیل کنند تا متوجه شوید اینجا قواعدی وجود دارد، همان حرفها مدام تکرار میشود و چنین نیست که روی دلبخواه نشسته باشیم و هرچه دلمان میخواهد دربارهٔ اثر هنری بگوییم. بگذارید پرانتزی باز کنم: اصلاً موضوع نظریهٔ ادبی از نظر من یکی از جذابترین موضوعات بوده و بارها به دوستان گفتهام که احتمالاً برای شما هم پیش میآید که کتابی را ببینید و خیلی هیجانزده شوید. واقعاً یکی از آخرین دفعاتی که خیلی هیجانزده شدم — این مدتها قبل است — کتاب نظریهٔ ادبیای بود که برای اولین بار درآمد: از اینکه چنین کتابی ترجمه شده و در اختیارم است و تمام این مباحث کنار همدیگر در آن گفته شده — یادم هست خیلی هیجانزده شدم — کتاب «رمان سلدون و ویدوسون» که یکی از اولین کتابهای جامع نظریهٔ ادبی بود که به فارسی آقای مخبر ترجمه کرد و ترجمهٔ خیلی خوبی هم دارد. البته ترجمهٔ چنین کتابها خیلی سخت است. پرانتزی که میخواستم باز کنم این است که اخیراً کمی در جریان درسهای نظریهٔ ادبی در دانشگاههای ایران قرار گرفتم — مثلاً واحدهای نظریهٔ ادبی مثلاً در رشتهٔ ادبیات ارائه میشود — کتابهای درسی را هم نگاهی کردم و واقعاً احساسم این شده که دانشجوها از چنین کلاسی چیزی یاد نمیگیرند. یعنی فکر میکنم نظریهٔ ادبی احتیاج دارد به — مثلاً اگر چهار پنج ترم درس دارد — اینکه قرار باشد کسی چیزی در کلاس یاد بگیرد. یعنی اکثر کتابهای نظریهٔ ادبی کاملاً تئوریکاند و تقریباً هیچ مثالی را یا هیچ متن ادبی را نمیآرند و با استفاده از آن ابزارها حل نمیکنند؛ و اگر مصوبات دانشگاهی هم میگوید نظریهٔ ادبی مثلاً در یک ترم باید ارائه شود، واقعیت این است که وقتیِ آن نیست. فکر میکنم در یک ترم یکی از شیوههای نظریهٔ ادبی را شاید خیلی فشرده و سریع بتوان گفت و تعدادی نقد با آن انجام داد.
نظریه ادبی در دانشگاه
این کار در دانشگاه انجام نمیشود و طبعاً احساسم این است که اصلاً کلاسهای خوب نظریهٔ ادبی نداریم. من خودم که خیلی به این موضوع علاقهمند بودم، ایدهٔ برگزاری کلاس هم داشتم؛ حالا بیشتر این احساس به من دست داده. بارها در طول این جلسات نزدیک شدهام به اینکه مثلاً متنی را برایتان دارم دربارهاش صحبت میکنم، خیلی بهاصطلاح عامیانه جان میدهد که الان کاری ساختارگرایانه بشود ولی خارج از بحث است و باید فقط با همان دیدگاه روانکاوانه به موضوع نگاه کنم. اینکه حالا جور آزادی عمل اگر به خودم بدهم — اگر این جلسات را از اول تا الان در نظر بگیرید، میشود گفت شاخهای از نظریهٔ ادبی کار کردهایم: کمی مفصلتر از آنچه لازم است روانکاوی را سعی کردم به شما یاد بدهم و بعد مدام تقریباً میشود گفت اکثریت مثالهای ما این بود که خلاصهای از متنی ادبیهنری برداریم و دربارهاش صحبت کنیم. بنابراین اگر آن بزرگبودن قسمت تئوری روانکاوی را کنار بگذاریم — چون مثالها اکثراً جنبهٔ نقد هنری داشته — تقریباً میشود گفت در همین زمینهٔ نقد هنری و نقد ادبی کار کردهایم. مثالهایم بیشتر به این دلیل که روانکاوی کاربرد خوبی در زمینهٔ سینما داشت بود، ولی اگر همان جلسات را هم گوش دهید تا حدود زیادی بحثها جنبهٔ ادبی دارد: بالاخره داستانی، روایتی پیش روی شماست؛ حالا اینکه تصویری است یا به صورت داستان نوشته شده؛ بخش عمدهای از بحثهایی که کردیم را میشود مثلاً بهعنوان نقد فیلمنامه هم در نظر گرفت؛ بهعنوان متنی ادبی. به هر حال ایدهای است که الان دارم و فکر میکنم برای خودم جالب است و امیدوارم برای این جمع یا جمع دیگری که بعداً به این جمع میپیوندند جالب باشد. فقط حسّم این است که ممکن است شنوندگان جدیدی داشته باشد و لزومی نمیبینم — آدمهایی — من ایمیلهایی در طول این مدتی که جلسات روانکاوی برگزار میشد داشتم که حس خوبی نداشتند که مدام تحلیلها جنبهٔ ادبی و هنری پیدا میکند.
مخاطبان و علایق متفاوت
دوست داشتند مثلاً چیزهای دیگری ببینند و طبعاً اگر روانکاوی کمرنگ شود و قسمت ادبیاش پررنگ، شنوندهٔ این جلسات نخواهند بود؛ برای اینکه علاقهشان به تئوری روانکاوی یا کاربردهای دیگری از روانکاوی بوده. حالا بهعنوان مقدمه گفتم این فکرهایی که در این دو ماه به ذهنم رسید دربارهٔ ادامهٔ این جلسات؛ همچنان از نظر من باز است: تا وقتی که این جلسات ادامه دارد و جلسات بعدی شروع نشده، اینکه چه موضوعی را برای ادامهٔ کار تعیین کنیم باز است. اگر همین الان هم فقط مسائل اجرایی بماند — اینکه مثلاً اگر بخواهید جلسات جدیدی را اعلام کنید چهطور باید اعلام کنید و این حرفها — آنها دیگر به عهدهٔ شماست: در چه حدی مثلاً تا حد ممکن «روانکاوی و فرهنگ» را ریز بنویسید و آن قسمت ادبیاش درست شود؛ اگر مثلاً عنوان کتابی را بهعنوان کتابی که قرار است دربارهاش بحث شود بدهید، همهچیز روشن میشود. دقت میکنید؟ بنویسید اصلاً «روانکاوی و فرهنگ»، مثلاً کتاب درسیاش کتاب «رمان سلدن». کسانی که میدانند آن کتاب چهطور است، دیگر زیاد مشکلی ندارند در اینکه بفهمند. ولی واقعاً — جدای از این بحث که جنبهٔ شوخی دارد که هی عنوان باید بماند — فکر میکنم اگر آن عنوان نمونه هم فقط مثلاً اعلام بشود که بحث نظری ادبی قرار است انجام بشود، بعداً به آدمهایی که میآیند خیانت میشود، برای اینکه من همهاش دیدگاه روانکاوانه دارم؛ همان تئوریهای نظری ادبی را هم مدام میخواهم با دیدگاه روانکاوانه با همدیگر یکپارچه کنم. این پررنگبودن بحث روان — ببینید در کتاب نظری ادبی، روانکاوی معمولاً فقط یک فصل از فصلهای کتاب به خودش اختصاص میدهد و شما کلمهٔ روانکاوی و فروید و یونگ را دیگر در بقیهٔ فصلها نمیبینید؛ ولی من قطعاً در بحثی که میکنم در همهٔ فصلها واژهٔ روانکاوی و فروید و یونگ و آرکتایپ احتمالاً شنیده میشود؛ مثلاً ساختارگرایی و هر چیزی که هست. فقط — اگر من باید بهعنوان آدمهایی که این بحث را اینجا میشنوید یا بعداً گوش خواهند داد — برای اینکه کمی بدونند اگر این جلسات چنین شود چه اتفاقی میافتد و بتوانند واکنش مناسب نشان بدهند.
لکان و نامگذاری جلسات
اگر مخالفند بگویند ما دوست نداریم این بحث به این سمت برود؛ چیز دیگری دوست داریم. قطعاً عدهای دوست دارند لکان شروع شود؛ این را از خیلیها شنیدهام و خودم — به هر حال فکر میکنم چون برایم زحمت زیادی دارد، تنبلی میکنم — سراغ لکان نمیروم. ببینید، مثلاً اگر واقعاً بخواهم اسم جدیدی هم بگذارم برای جلسات، فکر میکنم بگذارم «نظریهٔ ادبی»؛ شاید بگذارم — فرض کنید — کلاس جدیدی را امتیاز گرفتهایم، مثلاً اجازه گرفتهایم به اسم نظریهٔ ادبی. بعدش چون اولاً آدمها میآیند و کمکم متوجه میشوند من جور گرایش خاصی به نقد روانکاوانه دارم؛ و نکتهٔ دیگر اینکه اگر کلاس از نقطهٔ صفر شروع شود من باید روانکاوی دوباره درس بدهم. ولی چنین چیز حسنی برای من دارد: میگویم به هر حال چیزهایی گفتهام و مدام میتوانم ارجاع بدهم و دیگر دوباره مفصل دربارهٔ روانکاوی بحث نکنیم؛ ولو اینکه اگر جمعیت احساس کند شنوندگان خیلی تغییر کرده، میتوانم مثلاً ظرف یکی دو جلسه اصول کلی را بگویم یا اگر به جایی رسیدیم چیزی لازم بود، ظرف ده دقیقه در یک جلسه تکرار کنم. و برای من جوری حسن دارد که ادامهٔ این جلسات محسوب شود ولی با این فرض — ببینید — تغییر کلی دارد اتفاق میافتد: چنین نیست که خودِ ادبیات اصالت پیدا میکند و روانکاوی حالت درجه دو، حالت ابزار پیدا میکند. ما تا حالا متن ادبی را میگذاشتیم برای اینکه آن روانکاوی را خوب یاد بگیریم؛ از آن استفاده میکردیم یا سوءاستفاده میکردیم. الان برعکس میخواهیم مثلاً فهمیدن ادبیات هدف اصلی باشد و روانکاوی بهعنوان ابزار — تا هرچه میشود از آن استفاده کنیم — حالت ابزار درجهٔ دوم پیدا کند. مثلاً تصورم این است که جلسات به این سمت میرود — فکر کنید برای اینکه میزان تغییر را احساس کنید — که شاید چند جلسه به طور مداوم بدون اینکه کلمهٔ روانکاوی گفته شود لازم بشود زبانشناسی بگویم؛ مثلاً وقتی به جایی میرسیم که دربارهٔ کاربردهای زبانشناسی میخواهیم بحث کنیم؛ ولی بعد در ادامه خلاصه اسم روانکاوی میآید. ولی میخواهم بگویم چنین نیست که — هرچند شما به این عادت کردهاید — مثلاً در همین جلسات نیچه فکر میکنم چند جلسه اسم روانکاوی نیامد دیگر: خالص مثلاً دربارهٔ آرای و آثار نیچه بحث کردیم. یعنی اگر تا الان آدمهایی بودند که حوصلهٔ مباحث مختلف را داشتند، امیدوارم حوصلهٔ بحث ادبی هم داشته باشند؛ هرچند لزوماً علاقهمندان روانکاوی علاقهمند به ادبیات نیستند. کمی هم فکر میکنم مثالها: تا حالا شعر در این کلاس مطرح نبوده؛ ولی وقتی بحث ادبی میکنیم — یعنی نظریههای ادبی — مقدار زیادی از پیچیدگیهایشان وقتی است که قرار است دربارهٔ شعر بحث شود؛ یعنی تا وقتی داستان است، حالا کمی اوضاع بهتر است. فکر میکنم به هر حال جور شیفتی در شنوندگان کلاس باید ایجاد شود. حالا امیدوارم اگر کسایی بحثی دارند همین الان — اگر نظر خاصی دارید چه از نظر اجرایی چه از نظر همین موضوعی که قرار است مطرح بشود یا چیزی خیلی دوست دارید بگید — یا در ایمیل میتوانید مطرح کنید یا من خودم ایمیلی بزنم؛ ترجیح میدهم شما ایمیلی بزنید در ادامهٔ جلسات که اگر آدمهایی هستند که ایدهٔ خاصی دارند، مخالفت یا موافقت دارند، حرف خودشان را بزنند. الان هیچ بحثی دربارهٔ ادامهٔ جلسات نکتهٔ خاصی نیست. الان فرض من این است که در اسرع وقت این را ببندم و بعد مثلاً بحث جدیدی شروع کنیم. فعلاً پیشنهادم نظریهٔ ادبی است. — یکی از حاضران میپرسد: پیشنهادی در مورد کتابرسانی و اینها هست؟ — آره، آفرین. ببینید، اگر موضوعاتی از قبل مطرح بوده یا خودم قولش را دادهام، هرچقدر بیشتر نظریهٔ ادبی بدانیم دستمان باز میشود: همهٔ قولهایی که دادهام یا پیشنهادهایی که شده در این جهت بوده که متنی هنری را بررسی کنیم؛ طبعاً آنها سر جای خودشان هستند؛ یعنی با قدرت بیشتر میتوانیم بیاییم.
ساختارگرایی و پساساختارگرایی
بگذارید باز مقدمهای بگویم که شاید جالب باشد که سعی کنم بگویم جلسات از چه نظری ممکن است جالب باشند. اگر از من بپرسید این جلسات روانکاوی کجایش جالب بوده که اصلاً انگیزه شدم بیایم دربارهاش بحث کنم — در همان جلسهٔ اول این مجموعه جلسات گفتم — اینکه روانکاوی خیلی سه شاخه دارد و آدمهایی که در این سه شاخه هستند همدیگر را قبول ندارند و کاملاً جوری مثل درگیری صنفی با همدیگر مشکل دارند که خیلی اتفاقهای عجیبوغریبی هم افتاده و میافتد؛ برای اینکه مسئلهٔ مطبزدن و — نمیدانم — طبابت و این چیزها مطرح است که بالاخره جوری به مسائل اقتصادی و صنفی واقعاً به معنای واقعی کلمه مربوط میشود. نتیجهاش این است که من بهعنوان آدمی که خارج گود ایستادهام و وقتی تئوری روانکاوی هست، تئوری روانکاوی را میخوانم، به شدت احساسم این میشود که هر سه را میشود در آن واحد از آنها استفاده کرد و جای چنین استفادههایی خالی است. بعضی از بحثهای مرا اگر گوش دهید — در بحثهای مثلاً تحلیل آثار هنری — همزمان از سری ایدههای فروید و یونگ استفاده کردهام و معمولاً این کاری غیرمجاز حساب میشود؛ امیدوارم نشان داده باشم که چیز خوبی از آب درمیآید: اولاً این تئوریها با همدیگر آنقدر تعارض ندارند که کاملاً دو چیز متفاوت حساب شوند؛ یعنی تا حدود زیادی میشود هم از لحاظ تئوریک آنها را به همدیگر نزدیک کرد، هم اینکه موقع بهکاربردنشان میشود جور مفیدی اینها را همزمان به کار برد. اگر بحثهای لکان مطرح میشد، آن هم واقعاً جور خوبی موازی مثلاً دیدگاههای فروید و یونگ است و خیلی وقتها چنین است که در کاری، در نوعی تحلیل، لکان بیشتر از این دو تا هم ممکن است به درد بخورد؛ بسته به اینکه موضوع سؤال شما چیست و چه چیزی را میخواهید بررسی کنید. در نظریهٔ ادبی این جور شدیدتر است: آدمهای ساختارگرا دارید، آدمهای پساساختارگرا دارید که اصلاً ساختارگراها را قبول ندارند؛ آدمهایی دارید که نقد روانکاوانه میکنند، آدمهایی دارید که — نمیدانم — نقد سنتی میکنند و الی آخر. یعنی مجموعه ابزاری برای نقد وجود دارد ولی به نظر میرسد این ایده خیلی پیاده نمیشود که شما میخواهید اثر هنری را تحلیل کنید، سعی کنید از دو سه تا از این ابزارها همزمان استفاده کنید، اگر مناسبت داشته باشد. و شاید در ظاهر بعضیهایشان واقعاً با هم تعارض دارند. ولی واقعاً — مثلاً دیدگاههای جامعهشناسی: مجموعه بحثهای نقد ادبی هست که کاملاً ریشهاش در جامعهشناسی است؛ مثلاً نوع نقدی که به آن نقد تکوینی میگویند. در ظاهر ممکن است نقد تکوینی با بعضی از انواع نقد دیگر اصول کلیاش خیلی فرق کند ولی مثلاً سعی میکنم نشان بدهم دربارهٔ هر اثر هنری همیشه نقد تکوینی تا حدودی راهنمای خوبی است و حتی چنین نیست که اگر نقد تکوینی را به کار ببرید کاری مستقل انجام داده باشید؛ مثل اینکه بگویید اول نقد تکوینی میکنم، تمام که شد حالا نقد ساختارگرا میکنم: ایدههای نقد تکوینی در راهنمایی میکند که بقیهٔ نقدها را هم چطور به کار ببرید؛ یعنی جور ارگانیک این نقدها را گاهی میشود همزمان با همدیگر به کار برد. بنابراین میخواهم بگویم — کمی چیزهای جدیدی است که میخواهم این جلسات را بگذارم؛ فقط این نیست که بیایم کتاب «رمان سلدن» را مثل دانشگاه مثلاً همینطور لکچر بدهم از رویش و شما بروید کتاب را بخوانید و یکی دو مثال بزنم. یک راه نقد ادبی کار کردن این است که فصلی بخوانید بعد مثالی بزنید و با ابزارهای آن فصل تحلیلش کنید؛ بعد دیگر یاد گرفتید؛ نقد تکوینی را کنار بگذاریم برویم ساختارگرایی. معمولاً هم اگر مثالی بخواهم بزنم غالباً دیدهام چنین است که مثالهای کارشده — یعنی مثلاً نقد تکوینی — برویم مقالهای که لوسین گلدمن مثلاً نوشته، نقد تکوینی را در مورد فرضاً آرای بالزاک به کار برده، آن را برویم بخوانیم و دربارهاش بحث کنیم. ولی شیرینی بحث نقد این است که همان کاری که در نقد روانکاوانه میکردم: همینطور رندوم کسی چیزی بگوید، برویم ببینیم چه کارش میشود کرد. مثلاً فرض کنید اگر من خیلی خوب بتوانم این کار را انجام بدهم، آخرش باید کسی که نقد ادبی خوب بلد است به اینجا برسد که اثر ادبی را که پیش خودش میگذارد بتواند تشخیص بدهد کدامیک از این شیوههای نقد برای حلاجی این متن مناسبترند، از آن استفاده کند و از کدام شیوههای دیگر هم میشود بهعنوان کمک استفاده کرد. البته گرایش من همیشه به این خواهد بود که بهعنوان شیوهٔ اصلی یا فرعی روانکاوی باشد — چون قراردادی با کسی ندارم ولی چنین نگاه میکنم — به هر حال فکر میکنم قویترین شیوه است؛ بارها هم سعی کردهام از نظر تئوری توضیح بدهم چرا چنین فکر میکنم: نقد روانکاوانه — نه در وضعیت فعلیاش، در وضعیتی که میتواند — در وضعیت ایدهآل بهترین شیوهٔ نقد است و همهٔ شیوههای نقد دیگر از نظر من باید جوری حل شوند در شیوهٔ نقد روانکاوانه، مثل شعبههای خاص نقد روانکاوانه.
ادامه بحث نیچه
بگذارید برای اینکه کمی روشنتر شود مثالی ساده بزنم — از نظر من: مجموعه بزرگی از مسائل نقد نظری ادبی دارید که تحت تأثیر زبانشناسی به وجود آمده. بالاخره این زبان چیزی مربوط به انسان است؛ یعنی من وقتی زبان یاد میگیرم یا از زبان استفاده میکنم دارم فعالیتی روانی انجام میدهم. اگر دیدگاههای عمیقی دربارهٔ جایگاه زبان در روان انسان نداشته باشید، چندان متوجه نمیشوید — بگذارید مثال را کمی روشنتر کنم: فرض کنید فرضیهٔ لکان را پذیرفتید که زبان جوری با ناخودآگاه انسان انطباق دارد. این یک نظریه است؛ حالا ممکن است بپذیرید یا نه. اگر چنین چیزی را بپذیرید — که زبان جوری انگار با ناخودآگاه مربوط میشوند به همدیگر — آنوقت نظریهای دارید؛ حالا نگاهتان به زبان شکلی خاصی به خود میگیرد و هر وقت بخواهید پدیدهای را که در زبان اتفاق افتاده — شعری که نوشته شده یا روایتی که در زبان نقل شده — تحلیل کنید، باید همیشه به آن بیس مثلاً تئوریتان دربارهٔ زبان — اینکه زبان کجای فعالیتهای انسانی قرار دارد — رجوع کنید. و از این جهت است که میگویم بالاخره چون فعالیت هنری فعالیتی انسانی است و مواجهه با اثر هنری یعنی درکش هم باز فعالیتی انسانی است، بنابراین تئوریای باید دربارهٔ فعالیتهای بشر در اختیار ما باشد؛ مدلی داشته باشیم که این چیزها را برایمان توضیح بدهد. بیشتر از این توضیح نمیدهم؛ به هر حال فکر میکنم مقدمهای گفتهام که اگر مشکل خاصی پیش نیاید — انشاءالله — این جلسات از نظر من — اصلاً ایرادی ندارد؛ مشکل شماست که میتوانید بیایید یا نمیتوانید بیایید — تصور من این است که آدمهایی که به چنین موضوعاتی علاقهمندند لزوماً در دانشکدهٔ فنی اکثریت نیستند؛ آره مثلاً در دانشکدهٔ علوم انسانی و اینها فکر میکنم این مسائل بیشتر با آنها انس دارد. اتفاقی که در ایران افتاده — و اتفاق خیلی مبارکی است — این است که بالاخره زمین رشتههای علوم انسانی ما در سالهای اخیر تکانی خورده: یعنی همین که کتابهای درسی نظری ادبی تصویب شده که در دانشگاهها درس داده شود؛ مثلاً رشتههای ادبیات در ایران دیگر صرفاً بحث کردن دربارهٔ حافظ و سعدی و حداکثر ملکالشعرای بهار نیست و حالا شاید درس شعر نو، نظری ادبی دارند، بحث مکتبهای ادبی دارند؛ بعد مثلاً تز مینویسند با مثلاً تحلیل ساختارگرایانه دربارهٔ آثار فلانی. وقتی فضا چنین شده — حتی در دانشکدههای ادبیات — من یک بار فکر میکنم برای من ایمیلی فرستادید دربارهٔ سری فعالیتهای چنین که در دانشکدهٔ علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار میشد که خیلی شگفتانگیز بود؛ مثلاً جلساتی دربارهٔ باختین آنجا برگزار میشود. اتفاقی در دههٔ ۶۰ در اروپا افتاد که با کمی تأخیر به اینجا رسیده: جور بحثهای تلفیقی جامعهشناسی و انسانشناسی و فلسفه و نظری ادبی؛ تلفیقهایی که در محافل علمی اروپا ایجاد شد — آنجا هم دیر وارد بحثهای آکادمیک شد ولی حالا در ایران بالاخره با کمی تأخیر، فکر میکنم از دههٔ ۸۰ کمکم این اتفاق افتاده. بنابراین الان مثلاً نظری ادبی چون دیگر درس دانشگاهی هم هست فکر میکنم به اندازهٔ کافی آشناست؛ در بچههایی که علوم انسانی میخوانند طرفدار دارد. هر جا که میخواهید تبلیغات کنید، از نظر من اشکالی ندارد.
اگر بحثی نیست، کمی جلسهٔ قبل و بحثهایش را ادامه بدهم و سعی کنم به جایی برسیم که حسّی نسبت به اینکه ایدههای نیچه کمی روشنتر شده بعد از چند جلسه به وجود بیاید. خلاصهای بگویم که در جلسهٔ قبل تحلیل روانکاوانه را دربارهٔ نیچه شروع کردم. به طور خلاصه مهمترین نکتهای که در جلسهٔ قبل گفتم این بود — سعی کرده بودم در جلسات قبلتر که دربارهٔ خود نیچه بحث میکردیم به اندازهٔ کافی شواهد ارائه کنم — که مفهوم اصلی فلسفهٔ نیچه که در تمام آثار نیچه از روز اول تا آخر حضور دارد همین مفهوم دیونیزوس و جور ستایش دیونیزوس است: حالا از حالتی شاید ستایش شروع میشود و در پایان به نوعی چیزی نزدیک به پرستش میرسد. و سعی کردم نشان بدهم این مفهوم ارادهٔ معطوف به قدرت — که خیلیها بهعنوان مفهوم مرکزی فلسفهٔ نیچه از آن حرف میزنند، که حرف درستی هم هست — ادامه است؛ یعنی شکلی دیگر از بیان همان ستایش دیونیزوس: اگر دیونیزوس را در آثار نیچه خوب پیگیری کنید و بفهمید صفاتی که برایش به کار میبرد را، یا مثلاً وقتی زرتشتِ نیچه — «چنین گفت زرتشت» جوری در آثار نیچه مثل چیزی میماند؛ اثری که گذار نیچه از مرحلهای به مرحلهٔ نهایی فلسفهٔ خودش را نشان میدهد — زرتشت هم بهعنوان دیونیزوس جوری تجلی — انگار از تحقق دیونیزوس یاد میکند — هم ابرمردی است که ارادهٔ معطوف به قدرت در او تجلی کرده. یعنی اینها در ذهن نیچه، در فلسفهٔ نیچه، این مفاهیم به همدیگر خیلی نزدیکاند. این را در جلسات قبل گفتهام بهعنوان اینکه اگر کسی نیچه را خوب خوانده باشد و بشناسد باید به این برسد که مفهوم اصلی این فلسفه همین است و علیرغم اینکه نیچه مثلاً دو سه دورهٔ خیلی واضح در اندیشهاش هست، این خط ثابتی است که همهٔ این دورهها را به همدیگر وصل میکند.
اراده معطوف به قدرت
یعنی از همان کتاب «زایش تراژدی» که شروع میکنید این مفهوم دیونیزوس حضور دارد تا آن ارادهٔ معطوف به قدرت که اصلاً اسم آخرین کتابش است؛ و این حضور مفهوم دیونیزوس در فلسفه و اندیشه و روش نیچه — و مخصوصاً روی این تأکید کردهام که این را جدی بگیرید — که نیچه نامههای پایان عمر خودش را دیونیزوس امضا کرده: خودش را انگار دوباره متولدشدهٔ آن خدای یونانی میداند؛ خودش را کسی میداند که رسالت تبلیغ مجدد مثلاً حکمت دیونیزوسی را دارد و الی آخر. اینها تا پایان دوران زندگی نیچه — این دیونیزوس حضور دارد — و حالا به شکلی دیگر تحت عنوان ارادهٔ معطوف به قدرت آن عقایدش را بیان میکند که در واقع جوری بیان فلسفی آن احساسی است که نسبت به این مفهوم دیونیزوس دارد. اگر اینها را قبول کرده باشید، بنابراین تحلیل روانکاوانه یا هر تحلیل عمیقی از فلسفهٔ نیچه برمیگردد به اینکه جور تحلیلی داشته باشید که این مفهوم دیونیزوس و ارادهٔ معطوف به قدرت را بهتر بفهمد: چون این مفهوم مرکزیت دارد، اولین چیزی که مدنظر قرار میدهید — اینکه هدفتان برای تحلیل درک عمیقتر همین مفهوم دیونیزوس، دیونیزوسی، حکمت دیونیزوسی و ارادهٔ معطوف به قدرت است. در جلسهٔ گذشته این بحث را شروع کردم که از دیدگاه روانکاوانه چطور میتوانید این مفهوم را درک کنید. جلساتی در اول داشتم که دربارهٔ زندگی نیچه صحبت کردم؛ طبعاً میتواند کمک کند: اگر زندگیاش را خوب درک کنید وقتی تحلیل روانکاوانهای ارائه میدهید — هرچند میشود به زندگی مؤلف ارجاع نداد — میتوان از زندگی مؤلف کمک گرفت. تا جایی که الان یادم افتاده — همین الان که دارم حرف میزنم — جلسهٔ قبل را چنین بحث را شروع کردم: اول بدون اینکه ارجاع به زندگی بدهم از روی مجموعه افکار و عقاید خود نیچه ایدهای را با استفاده از تحلیل روانکاوی بیرون کشیدم؛ بعد سعی کردم نشان بدهم با آن چیزهایی که دربارهٔ زندگیاش میدانیم کاملاً تطبیق میکند. خیلی دقیق یادم نیست ولی فکر میکنم یکی از نکاتی که از آن شروع کردم مسئلهٔ مشهور نفرت نیچه از زن بود. احتمالاً میدانید نیچه همانطور که به مفهوم ارادهٔ معطوف به قدرت یا اعلام مرگ خدا شهرت دارد، چیزی هم که همهجا دربارهاش صحبت میشود جور ابراز انزجار در اکثر آثارش نسبت به زن و زنانگی است: جملههای معروفی — خانمها مخصوصاً احتمالاً در ذهنشان میماند و خیلی یادشان هست — که «وقتی سراغ زنها میروی شلاق را فراموش نکن» و از این حرفها. به هر حال این مسئلهٔ نفرت از زن — که میتواند دربارهٔ کسی مربوط به تجربههای شخصی باشد و محدود شود به مثلاً نفرت از زن به معنای خیلی فیزیکال — دربارهٔ نیچه فکر میکنم به شدت عمیق است: یعنی مسئله نفرت از زن نیست، نفرت از زنانگی و هر چیزی است که شباهتی به خلقوخوی زنانه داشته باشد. سعی کردم جلسهٔ قبل بگویم جور نفرتهای نیچه را اگر دقت کنید — نفرت از اخلاق مسیحی، نفرت از اخلاق بندگی و نفرت از زن — اینها همه جور حس نفرت از زنانگی در خودشان دارند و فکر میکنم در ذهن نیچه هم اینها به همدیگر مربوطاند. بدون اینکه خیلی وارد بحث شوم سعی کردم توضیح مختصری بدهم که مسیحیت چه ربطی به زنانگی دارد — دستکم آن چیزی که نیچه از آن در مسیحیت نفرت دارد چه ربطی به زنانگی دارد؛ که واقعاً نمیخواهم وارد این بحث شوم هرچند جا واقعاً برای بحث دارد از دیدگاه روانکاوانه — که مسیحیت، دستکم آن چیزی که ما تحت عنوان مسیحیت میشناسیم که بخشیاش مربوط به اندیشههای پولوس است — منظور دقیق از اینکه ویژگیهای زنانهای در آن هست چیست. حالا بگذارید باز هم این جلسه این بحث را مطرح نکنم؛ فکر میکنم ممکن است طول بکشد و از بحث دور بشویم. جلسهٔ قبل این موضوع را با شواهدی گفتم و سعی کردم بگویم وقتی حالت اغراقشدهای از ابراز نفرت نسبت به چیزی میبینید، اولین حدس شما با دیدگاه روانکاوانه این است که این در سایهٔ آن فرد قرار دارد: یعنی هر آدمی را ببینم که مدام دوست دارد بنشیند دربارهٔ زنها و اخلاقهای زنها حرفهای بد بزند و این مدام تکرار میشود و مدام حالت اغراق و هم نفرت اغراقشدهای دارد، هم فرکانس مثلاً چنین چیزها زیاد است، آدم شک میکند که جور زنانگیِ سرکوبشدهای در درونش هست که انکارش میکند.
ابرمرد
این در واقع — وقتی چیزی رفت و — قبلاً در تحلیلهای قبلی هم به مناسبتهایی چندین بار به آن اشاره کردهام: از حساسیتهای افراطی آدمها نسبت به هر چیزی میتوانید به ویژگیهای سایهشان پی ببرید. هر آدمی سایهای دارد که آن بخش منفیِ وجودش را که از خودش پنهان شده نمیخواهد بپذیرد؛ این ویژگیها بیشترین نفرت را در این آدمها وقتی در بیرون با آن مواجه میشوند ایجاد میکند. این نکته را قبلاً گفتهام، الان هم میگویم — به نظرم اگر عمیق درک کنید یکی از وحشتناکترین حقایقی است که روانکاوی برای آدمها میتواند روشن کند و معمولاً روشن نمیشود: خیلی امیدوار نیستم روزی بشر این نکته را خلاصه بفهمد؛ همیشه جوری باید باشد برای اینکه خیلی نکتهٔ منفی است. همین الان اگر فکر کنید رذلترین و پستترین و آن بیشترین ویژگیای که در آدم میبینید و لجتان را درمیآورد و خیلی حالتان را بد میکند، چیزی است که در خود شما هست و نمیخواهید بپذیرید — خیلی چیز بدی است. در دوستانتان مثلاً نگاه کنید، در اطرافیانتان نگاه کنید ببینید کی بیشتر لجتان را درمیآورد: شباهتی به آن آدم دارید؛ شباهتِ انکارشده. دقیقاً همان چیزی است که نمیخواهم بپذیرم. روانکاوی پر از گزارههایی است که ما نمیخواهیم قبول کنیم؛ و بنابراین — خیلی خدا بیامرز — فروید در اول بحثهای روانکاویاش روی این تأکید میکرد که روانکاوی با مقاومت مواجه خواهد شد؛ و لکان بهعنوان یکی از احیاگران فروید حرفش این است که ببینید مثلاً بیستسی سال گذشت؛ روانکاوی چه شده: فروید چه میگفت و حالا نگاه کنید ببینید مثلاً در آمریکا روانکاوی تبدیل به چه چیزی — هجو و مبتذل و مثلاً سطحی — شده: تمام آن قسمتهای وحشتناک روانکاوی را جوری خود روانکاوها حتی زدهاند کنار و قسمتهای سطحیاش را نگه داشتهاند که خیلی آزاردهنده نیست؛ مثلاً حالا تکنیکهایی استفاده میکنند و مردم هم مثلاً خوششان میآید و اینها. و یونگ جور ترسناکتری هم هست حتی از فروید. به هر حال ایدهٔ اصلی روانکاوی اصلاً این است که در درون ما انگار موجودی زندگی میکند که خارج از اختیار ما در رفتارهای ما و در اندیشهٔ ما دخالت میکند؛ اینکه ما آن کنترلی را که دوست داریم روی خودمان نداریم — ایدهٔ کمی ترسناکی است که آدمها سعی میکنند جوری نپذیرند و اگر هم به گوششان بخورد جوری تحریفش کنند یا فراموشش کنند. به هر حال خود این فکت — مواجههٔ افراطی و ابراز نفرت مداوم نسبت به زن، زنانگی و چیزهایی که ویژگیهای زنانه دارند و ستایش از ابرمرد و دیگر هر چیزی که نشان از قدرت و مردانگی دارد — شما را به این شک میاندازد که با آدمی مواجه هستید که جور در درونش ویژگیهای زنانه دارد که نمیخواهد اینها را بپذیرد و مدام انگار از خودش اینها را پنهان میکند؛ نتیجهاش این است که از هر چیز مشابهش در بیرون نفرت دارد و عوضش دوست دارد جور دیگری باشد و آن را ستایش میکند. فکر — یا چنین — بحث را چنین شروع کردم و رفتم سراغ اینکه سری چیزها را با استفاده از این ایده توجیه کنم. اولاً وقتی این ایده را میپذیرید بین مجموعهای از مفاهیم و عناصر نفیشده در آثار نیچه ارتباط برقرار میکنید: یعنی اگر چنین نگاه کنید، نفرت نیچه از بردگی، نفرت نیچه از — نمیدانم — اخلاق مسیحی، نفرت نیچه از زن، اینها همه با همدیگر به دلیل ایدههای روانکاوی — میتوانید این مسئلهٔ زنانگی را تعمیم بدهید؛ مفهوم آنیما را از این چیزها استفاده کنید — میتوانید بگویید بخشی از مخالفتهای نیچه در مجموعهای قرار میگیرند. اصولاً وقتی نظریهپردازی میکنیم، چیزی را تحلیل میکنیم، انتظار داریم اجزای پراکنده را با همدیگر یکپارچه کنیم دیگر: بگویم نیچه از این چیز که بعدش میآید با آن یکی چیز که بعدش میآید اینها یک چیزند؛ یعنی عنصری مشترک پیدا کنم بین همهٔ چیزهایی که نیچه به شدت نفی میکند و همهٔ چیزهایی که به شدت ستایش میکند؛ و اگر نسبت به چیزهایی حالت دوگانه دارد — یعنی گاهی ستایش میکند و تناقضهایی هم در ایدههایش دیده میشود — اینها را بتوانم توجیه کنم. اصولاً وقتی با اثری یا با متفکری سروکار دارید غالباً مهمترین وظیفهٔ شما این است که اگر تناقض یا عدم انسجامی دیده میشود توجیهش کنید: مثلاً اگر اثر هنری را میبینم که به نظرم خیلی پراکنده است و چند شاخهٔ مثلاً موازیِ مختلف در آن وجود دارد، سعی کنم با تحلیلی بگویم این شاخههای موازی چطور به وجود آمدهاند و چه ارتباطی با همدیگر دارند.
موسیقی در زندگی نیچه
کدامش اصلی است، کدامهایش مثلاً زاییدهٔ این است یا مثلاً همان ویژگی اولی به طریقی دیگر انگار انعکاسی پیدا کرده، وارونه شده، تبدیل به دومی شده و الی آخر؛ یا مثلاً روانکاوانه تحلیل کنم بگویم این سطح خودآگاه است، این یکی که مخالف آن است سطح مثلاً ناخودآگاه شخصی است، آن سومی ناخودآگاه جمعی است: سه خط مثلاً موازی در اثر هنری وجود دارد که ظاهراً همدیگر را نفی میکنند و میتوانم با تحلیلی بگویم اینها چطور واقعاً با همدیگر مربوطاند. حالا اولین نکته این است که بالاخره وقتی تحلیل روانکاوانهای ارائه میدهید بخش عمدهای از نفرتهای نیچه را میتوانید در این مربوط کنید. خیلی روی این نمیخواهم صحبت کنم؛ سعی کردهام بگویم — دیگر نمیخواهم تکرار کنم — موفقیت این نکتهای که میگویم اولاً قرار نیست با نکتهای دربارهٔ نیچه همهٔ افکارش را توجیه کنیم: افکار خیلی اسیدی هم دارد. همیشه باید مواظب باشید زیادهروی نکنید در بالوپردادن مثلاً به چیزی که دربارهٔ متفکری فهمیدهاید و بعد سعی کند هر چیزی میبیند را اول جوری به همان یک نکتهای که فهمیده مربوط کند. به هر حال بخشی از مسائل را میشود توجیه کرد. سعی کردهام بگویم فروپاشی روانی نیچه به خوبی با استفاده از این تحلیل درمیآید — یعنی آن صحنهٔ معروف انداختن دست در گردن اسب — از نظر روانکاوی درمیآید: یعنی باید انتظار داشته باشید وقتی شکاف عمیقی در حال گسترش در روان انسانی به وجود میآید — یعنی مدام چیزی در سایه هست، دارد بزرگ میشود و مدام حالت انکار نسبت به این وجود دارد و طرف مقابلش — این از همگسیختگی درونی، فاصلهٔ بین آن چیزی که واقعاً هستم و آن چیزی که تصور میکنم هستم — اگر روزبهروز افزایش پیدا کند، جایی خلاصه این فاصلهٔ زیاد باعث شکافی میشود، باعث فروپاشی میشود. به نظر من روی صحنهٔ نهاییای که نقل میکنند دربارهٔ نیچه خیلی خوب قابل فهم است که چطور واقعاً همین مواجهشدن با همان احساساتی که همیشه نفی میکرد: اگر نیچه دشمن ترحم است و آخرین لحظهٔ انگار زندگیاش قبل از اینکه دچار فروپاشی شود این است که از شلاقخوردن اسبی — که فکر میکنم منظرهٔ خیلی عادیای بوده در مثلاً آن قرن؛ ترحم؛ شلاقخوردن اسب توسط صاحبش — آنقدر متأثر شده که رفته گردن اسب را بغل کرده و زارزار گریه کرده: یعنی ترحمی که — فکر میکنم زنهای زیادی در آن صحنه بودند و احساس ترحم بهشان دست میداد — مثل انفجار آن چیز درونی است دیگر: آن چیزی که انکار شده در لحظهای منفجر شده؛ و این شکاف — در واقع — مثل بمبی است که آدم مدام چیزی منفجرشونده را در زیرزمین مدام دفن کند و مدام مقدارش زیاد بشود تا اینکه لحظهای منفجر شود و خودش را آشکار کند. آن موجود ابرمرد و دیونیزوس — آن تصور خیالی که نیچه ساخته و از خودش جوری انگار خودش را دیونیزوس میداند — هر لحظه آن بزرگتر شده و این سایه هم از آنور رشد کرده تا اینکه بالاخره اینقدر از هم دور شدهاند که یکیشان باید غلبه میکرد؛ که طبعاً در آن لحظهٔ فروپاشی، لحظهای است که آن بخش ناخودآگاه غلبه میکند؛ دیگر اصلاً دیوانگی، جنون و فروپاشی روانی یعنی از نظر روانکاوی همان غلبهکردن بخش ناخودآگاه — حالا به معنای فرویدی ناخودآگاه شخصی، آن بخش سرکوبشده، یا به معنای یونگی سایه. و بعد — فکر میکنم دقیق یادم نیست ولی فکر میکنم توضیح دادهام — که چقدر شواهد متعدد داریم که نیچه چنین آدمی بوده: نیچه آدمی است که میدانیم در محیط زنانه بزرگ شده — مدام چشمهایم را ببندم؛ از زندگی نیچه ده تا مثلاً میتوانید فکت بگویید که من از نظر روانکاوی به این حدس بزنم که با چنین آدمی سروکار دارم — بچهای که متولد شده پدر خودش را از دست داده و بین پنج زن بزرگ شده، چه انتظاری از او دارید غیر از اینکه ویژگیهای زنانه داشته باشد؟ و مجموعهای از رفتارها و نامههای نیچه به مادرش داریم که وابستگی و تعلق عمیق نیچه را حتی در بزرگسالی به مادرش نشان میدهد. مشکلات بین نیچه و خواهرش را داریم که باز در همان نامهها انعکاس پیدا کرده که در واقع همین کشمکش نیچه با آن زنِ درونش را نشان میدهد؛ مثل اینکه نیچه واقعاً در بیرون هم درگیر فرار کردن از استیلای زنها روی خودش است: این چیزی که در درون خودش — میتواند با تخیل انکار کند ولی در بیرون هم میبینید دچار چنین مشکلاتی است؛ مخصوصاً نسبت به خواهرش؛ در لحظهای منفجر شده؛ نسبت به مادرش هم حتی نامههایی وجود دارد که بالاخره احساسات منفی — چنین: مثل اینکه همیشه احساس میکند اینها دارند مرا کنترل میکنند، اینها نمیگذارند من زندگی کنم — که میتوانید حدس بزنید اوضاع خیلی هم چنین نبوده.
مؤلفههای مستقل فکر
یعنی این نوع رفتارها انعکاس همان وضعیتی است — فکر میکنم زنی درونی هست که مدام فشار میآورد و من این را نمیخواهم ببینم — بنابراین احساس من به بیرون منتقل میشود که زنها از بیرون دارند به من فشار میآورند؛ و من به جای فرار کردن از این زنِ درون و ندیدنش، این منجر میشود به فرار کردن از زن به معنای واقعی کلمه: ازدواج نکرده، با خواهرش قهر است، نمیدانم، با مادرش ارتباطش کم شده — این چیزی است که در زندگی نیچه اتفاق افتاده. — آره — تا موقعی که این روابط طبیعی است که کاملاً حالت وابستگی دارد، ممکن است مورد انکار هم نباشد؛ ولی همینطور که این دیونیزوس — تصور غیرواقعیای که نیچه از خودش دارد — را میسازد، نتیجهاش این است که طبعاً وقتی نفرت از زنانگی دارد، از هر نوع ارتباط با زنی حتی مادرش. جایی نوشته — که اصلاً این کتاب به فارسی هم ترجمه شده، «نامههای نیچه به مادرش» عنوانش است — که «کتابهای من را نخوان». به مادرش جایی نوشته که کتابهای من را نخوان. فکر میکنم نکتهٔ اصلی این است: کسی که از زنها متنفر است نمیتواند بگوید من از مادرم خوشم میآید؛ نمیتواند بگوید من مثلاً از خواهرم خوشم میآید. اتفاقاً آدم به این سمت میرود که جور این حس نفرت به زنهای زندگیاش مربوط میشود؛ حتی ممکن است ریشه آنجا داشته باشد: میشود در محیط زنانه رشد کرده باشد؛ شواهد زیاد وابستگی به مادرش را در زندگیاش و نامههایش میبینید — مثل همان موضوع بیماریهایی که مدام گرفتارش میشود: میرود خانهاش، خوب میشود؛ دوباره میآید، مدتی مریض میشود، دوباره میرود خانهاش؛ مدام چیزی هست که انگار میکشاندش دوباره پیش مادرش. اینکه در طول زندگیاش ازدواج نکرده و کلاً نسبت به ازدواج هم افکار و عقایدی که اعلام کرده همه جور حالت گریز از ازدواج دارد. خیلی جالب است که مورد عشقی در زندگی نیچه اتفاق افتاده نسبت به آن سالومه و عکس عجیبی وجود دارد — عکس تاریخی معروفی از نیچه و سالومه و آن دوستشان. — بله. — نه، واگنر نیست. — نه. — آن دوست مشترکشان که با همدیگر عکس گرفتهاند: نیچه مثل بهعنوان اسبِ درشکه بسته شده و سالومه مثل درشکهچی؛ تو این — یعنی ژستی که گرفتهاند جلوی دوربین عکاسی — چنین حالتی دارد. این عکس خیلی عجیبوغریبی است به نظر من؛ واقعاً میشود مقالهای نوشت فقط این عکس را تحلیل کند از نظر مثلاً دیدگاه روانکاوانه: چه چیزی از روابط سالومه با نیچه را اینجا میبینید. واقعاً به نظرم بحثهای جالبی میشود دربارهاش کرد. من تصادفات را — من خیلی ساده بگویم — هر کسی با این پدیدهای که نیچه از نظر روانی دچارش است — یعنی تأثیر عمیق، وابستگی عمیق به مادر و زنی در واقع زنانه داشتن در درون — به طور طبیعی چنین مردی جذب زنی میشود که کمی حالتهای مردانه داشته باشد و بر او مسلط شود؛ یعنی جانشین مادرش بشود. این عکس — اینکه روابطشان — فکر میکنم اصلاً این ازدواج نمیتواند صورت بگیرد مگر اینکه نیچه کاملاً آدم دیگری میشد: یعنی دقیقاً این رابطهاش با سالومه در جهت انگار بروز آن جنبهٔ واقعیِ وجود نیچه بود و برای همین هم نمیتوانست ادامه پیدا کند. و فکر میکنم روابط طبیعی نیچه در ازدواج این میشد که آن کشمکشهایی را که با مادرش پیدا کرده بود به ازدواج خودش هم منجر شود. بگذارید — به نظرم دارم از بحث خارج میشوم. به هر حال این موضوع جذابی است: کسی میتواند روابط نیچه با زنهای زندگیاش را موضوع مثلاً تحلیلی بکند و سعی کند مثلاً فکتهایی را بررسی کند و ببیند به چه نتیجهای میرسد. من به هر حال آن عکس — هر وقت آن عکس را میبینم احساس عجیبی به من دست میدهد که این چهطور این ابرمرد چنین عکسی گرفته: در نقش اسب ظاهر شده. و همینطور این را انکار نمیکنم که هر وقت سیبیل اغراقآمیز نیچه را میبینم همین احساس به من دست میدهد که این هم جور اغراق است؛ مقداری حالت فکاهی پیدا کرده از ابرازِ انگار مردانگی — که دقیقاً چیزی که کمبودش را دارد؛ میل دارد برای یک عنصر کاملاً مردانه به صورت اغراقآمیز ظاهر شود. یعنی گاهی اوقات — به همان دلایلی که بارها در این جلسات گفتهام — ناخودآگاه مدام خودش را ظاهر میکند: جوری مثل اینکه گاهی ممکن است از روی عکس کسی، آرایشش یا لباسش، چیزهای خیلی عمیقی دربارهاش بفهمید. فکر میکنم اگر کسی نیچه را همینطور نشناسه و کمی وارد این چیزها باشد و عکس چنین آدمی را ببیند، احتمالاً از نظر روانکاوی اولین حدسی که میزند همین است: جور تظاهر به مردانگی به طور اغراقآمیز — که این در فلسفهٔ نیچه هم فکر میکنم خودش را کاملاً نشان میدهد.
بازگشت جاودانه
بگذارید همین بحث را ادامه بدهم: کاری که میتوانیم بکنیم این است که چند نقطهٔ دیگر — به این معنا تا حدودی — و همین مسئلهٔ ابرمرد و ارادهٔ معطوف به قدرت — که اینها در واقع افکاری هستند که حولوحوش همان بروز تمایل به بروز مردانگی به طور افراطی و در واقع سرکوب کردن آن بخش زنانه بروز میکنند — اینها نقطهٔ مقابل همان نفرت از مثلاً اخلاق مسیحی و بردگی و اینها هستند؛ چون مربوط به این میشود — فکر میکنم خیلی مهم است. کاری که میتوانم بکنم این است که چند نکتهٔ دیگر بگویم و بعد سعی کنیم کمی سراغ توجیه کردن بعضی از فکتها و ابراز عقاید نیچه برویم، یا اینکه همین کاری که جلسهٔ قبل کردم را کمی ادامه بدهیم: یعنی نکاتی را دربارهاش صحبت کنیم که ممکن است جزو مشکلات درک نیچه باشند ولی اگر چنین به آن نگاه کنید به خوبی حل میشوند. میخواهم به مشکلی اشاره کنم که در تحلیلهای مدرن از نیچه وجود دارد — الان قبل از جلسه وقتی خواستم بگردم مقالهای را که در آن صراحتاً این مسئله مطرح شده و دربارهاش بحث کرده پیدا کنم که از رویش بخوانم، پیدا نکردم. بگذارید صورت مسئله را بهتان بگویم؛ و اینکه حتی — نه مقاله — شاید در حد کتاب مطلب نوشته شده که این مسئله را حل کنند: آن هم دربارهٔ روابط نیچه با زنهاست. بگذارید چیزی خیلی ساده بگویم: از نظر من نیچه الان خیلی آدم محبوبی است. خودتان را بگذارید جای — یعنی نیچه آدم خیلی بزرگی است؛ مثلاً فیلسوف مهمی است؛ در دوران پستمدرن خیلی به او ارزش و بها میدهند. حالا شما فیلسوفِ زنی هستید، احتمالاً فمینیست، و نیچه هرچه میشده به زنها گفته. فیلسوف فمینیست وقتی نیچه میخواند چهکار باید بکند؟ باید بگوید نیچه فیلسوف خیلی مهمی است ولی این قسمت حرفهایش جالب نیست؟ به نظر میآد ارتباط ارگانیکی بین این تحقیر زنان در فلسفهٔ نیچه با بقیهٔ اجزای فلسفهاش وجود دارد. یا مثل بعضیها بیاید بگوید — اصلاً احتمالاً پنجاه سال قبل فیلسوف زنی میرفت سراغ اینکه اصلاً نیچه فیلسوف چرندی است و اصلاً افکارش ارزش ندارد و از جمله این حرفهایی که دربارهٔ زنها زده. ولی امروز اینقدر نیچه تثبیت شده که جوری اگر فیلسوف فمینیست باشید دوست دارید در بروید؛ یعنی بروید دنبال اینکه نه، آنقدرها هم حرفهایی که دربارهٔ زنها زده بد نیست؛ یا مثلاً بعضیها چنین توجیه میکنند که در این مورد خاص همان افکار مردسالارانهٔ دوران خودش در آثارش مثلاً منعکس شده و این را نباید خیلی به آن توجه کرد.
نیچه و زنان
جوری سعی کنیم وزن این بخش از افکار نیچه را در کل مجموعهٔ افکارش پایین بیاوریم. راهحلی که الان به نظر من میآید — برای مسائلی که دستکم موضوع جالبی مطرح شده — این است که دوگانگیای پیدا کردن: بعضی از همین دوستان فمینیست در مسئلهٔ زن در فلسفهٔ نیچه — که میشود گفت حالت شاید تناقضآمیزِای دارد — و بعد روی این فمینیستها میتوانند مانور بدهند. این تناقض چیست؟ آن جمله را دوست داشتم پیدا کنم که از روی متن بخوانم — متأسفانه پیدا نکردم؛ بعداً میگویم از چه مقالهای است. صورت مسئله — بگذار اول باز این نکته روشن باشد — اگر کمی با متفکرین فمینیست آشنا باشید، کلاً هر اثر هنری و هر چیزی را نگاه میکنند و میخوانند، اصولاً دارند به مسئلهٔ زن و جایگاه زن و اینها فکر میکنند: یعنی خیلی عجیب نیست اگر آدمی با گرایش فمینیستی در آثار نیچه خیلی به چیزهای دقیق شده باشد و این تناقضی را که تا حالا خیلیها به آن توجه نمیکردند مثلاً کشف کرده باشد. تناقضی که میگویم وجود دارد این است که نیچه خیلی جاها وقتی از استعاره استفاده میکند، زنها خیلی خوباند و وقتی دارد مستقیم دربارهٔ زنها حرف میزند، زنها خیلی بدند. مثلاً بگذارید مجموعهای از چیزهایی که دربارهٔ زنها به کار — مدام — ما جملهٔ شلاق و اینها را فقط نزده؛ کلاً خیلی چیزها گفته. نمیخواهم بهاصطلاح کلام نیچه را — میخواهم چند چیزی را که همینطور مضمونی گفته بگویم: The most dangerous place in — خطرناکترین جای — برای بازی کردن؛ زنها اصلاً خیلی به نظر سنتی میرسند، نیست؟ یعنی دقیقاً به افکار اتفاقاً مسیحی دربارهٔ زنها نزدیک است. اینها در مقالهای است از ابی کوشی دربارهٔ همین مسئلهٔ زنانگی در آثار نیچه — که در این مقاله همهشان چیز دارند؛ مرجع داده که از کجاها دارد نقل میکند؛ یعنی همینطور متنِ کاملاً علمی آکادمیکی است؛ رفرنس و اینهایش خوب است.
مقاله کوشی درباره زنانگی و حقیقت
اسم مقاله هست «The feminine and the question of truth in Nietzsche's philosophy» — زنانگی و پرسش از حقیقت در فلسفهٔ نیچه — از ابی کوشی. کوشی را سادهترین شکلی که میتوانید بنویسید KOCHY. فقط «child bearing»: یعنی زن فقط چیزی است، موجودی که بچه دارد. «Enigmatic love object»: شیء عشقیِ اسرارآمیز — حالا این خیلی بد نیست باز. جایی از خطر اختهشدن توسط زن صحبت میکند؛ میدانید الان در بافت فرویدی این خیلی چیز — دیگر شادیآور است دیگر — چون همهٔ حرفهایی که من به زبان یونگی میزنم فرویدیها میگویند. الان بخواهند نیچه را در یک کلام توصیف کنند میگویند مردی که توسط مادر و زنها دچار اختهشدن شده؛ و خود این واژه را حتی ظاهراً جایی به کار برده: اختهشدن یعنی اختهگی که از واژههای خیلی پرتکرارِ نظریات فروید است. جایی دربارهٔ زنها اظهارنظر کرده آنکه هیچوقت به حقیقت علاقهای ندارد؛ truth برایش مطرح نیست. اینها مثلاً — یعنی به هر حال فکر نکنید فقط یک دانه جملهٔ شلاق و این حرفهاست؛ کلاً نظر منفی به طور مداوم — و جالب هم این است — این، الان همین مراجع این نقلقولها را نگاه کنید، خیلی در آثارش پراکنده است: یعنی مثل همان مسئلهٔ حضور دیونیزوس از اول تا آخر — این حس هم — نه از اول تا آخر — از جایی تا آخر به طور پیشرونده در آثار نیچه ظاهر میشود. حالا این نکته چیست؟ نکته این است که همین آدم جاهایی مثلاً سری استعارهها به کار میبرد: مثلاً میگوید فرض کنید حقیقت زنی باشد. حالا به چه نتیجهای میرسید: که چقدر فیلسوفها بلد نبودند با زن چهطور باید رفتار کنند. این و انواع فمینیستها — انواع و اقسام — این تیپ تمثیلها و استعارهها را در آثار نیچه پیدا کردهاند که جوری زن به چیزی خوب تشبیه شده یا جوری نقش مثبتی در استعاره دارد. حالا این یک سؤال است دیگر: فمینیستها میتوانند از این استفاده کنند که بابا خیلی هم چیز نیست، خیلی هم نظرش نسبت به زنها منفی نیست. شما چطور این را تحلیل میکنید؟ به نظر من این تحلیل فمینیستی اگر بخواهد کسی چنین حرفی بزند خیلی سبک است: برای اینکه اینهمه حرفِ روشن زده و در تمثیلها جور دیگری ظاهر شده که نمیشود دلیل نشود حرف خودش را دربارهٔ زنها به طور روشن هر جا که میخواسته گفته؛ و نمیشود چند تمثیلِ نادر را نکتهٔ مثبتی دربارهٔ زنها حساب کرد.
تمثیلها و نگاه به زن
جور نکتهٔ مثبتی دربارهٔ زنها حساب بشود. گفتهاند اینکه فرض اگر حقیقت زن باشد آنوقت فلاسفه — اینکه تجلی از زنها نیست: دارد چیزی دربارهٔ نادرستیِ رفتار فلاسفه میخواهد بگوید. ولی ما الان فکر میکنم با این دیدگاه روانکاوانه خیلی خوب میفهمیم؛ برای اینکه جایی که دارید سخن میگویید، منطقی حرف میزنید، از خودآگاه خودتان استفاده میکنید ولی جایی که استعاره و تمثیل دارید میسازید، ناخودآگاه دارد دخالت میکند. معلوم است دربارهٔ آدمی مثل نیچه باید تناقض پیش بیاید: یعنی جاهایی — برای اینکه حسهای درونیاش نسبت به زنها — که جوری حسهایش در درونش زنی سرکوبشده دارد — ولی واقعیت حسش نسبت به زنها — که منفی نیست — دارد با خودآگاهش انکار میکند در واقع حسهای زنانهٔ خودش را. اینکه هر وقت برود سراغ — مثلاً فرض کنید بیاید تمثیل بخواهد بسازد، جایی که کمی حسیتر و عاطفیتر است — باید انتظار داشته باشید جوری زنها به طور مثبت ظاهر شوند؛ بعد که دوباره به خودش بیاید و بخواهد حرف بزند، دوباره شروع میکند به زنها توهین کردن و فحش دادن. اینکه این نکته را در واقع میخواهم بگویم: نکتهای که الان در ادبیات مربوط به نیچه مطرح است که این مسئله چطور میشود حل کرد: آیا چنین بوده یا نبوده و اگر هست دلیلش چیست؟ فکر میکنم نه فقط این حرفهایی که زدهام از نظر روانکاوانه توجیه میشود، بلکه اگر از شما قبلش میپرسیدم شاید میتوانستید پیشبینی کنید که آره: مثلاً نیچه اگر حالتهای الهامی داشته باشد، آنجا خیلی ممکن است زنانگی نقش مثبتی داشته باشد در حالی که وقتی با خودآگاهی خودش منطقی مثلاً دارد حرف میزند، زنها دوباره میروند تبدیل به شیطان میشوند. بگذارید بنابراین نکتهٔ دیگری بگویم: دارم چند نکته میگویم با همین حرف سادهای که دربارهٔ نیچه زدم — که از نظر من قطعیترین چیزی است که دربارهٔ نیچه میشود گفت — و اصلاً جوری — چهطور بگویم؟ — برای من نیچه خیلی بدیهی است؛ بعضی جاها فکر میکنم باید خیلی با دقت مثلاً استدلال کرد که کسی قانع شود. دربارهٔ این مسئله اینقدر برایم واضح است که میترسم جور اصلاً استدلال نکنم: یعنی مدام سعی میکنم شواهد بیاورم، آیتم یک دو سه چهار بزنم در نوشتههای خودم که یادم نره چیزی بگویم.
بروز روانکاوانه در متون نیچه
چون فکر میکنم اصلاً از روز اول اگر کسی کمی روانکاوی بداند و چهار برگ از کتابهای نیچه را بخواند چنین احساسی به او دست میدهد: اینقدر این بروز در متون نیچه زیاد است؛ حالا چه برسد که زندگیاش را هم لازم نیست کسی خیلی مطالعه کند. حالا این نکتهای بود که بهعنوان چیزی معاصر — که الان فمینیستها مطرح کردهاند و روش بحث میکنند — میتوانیم اظهارنظر خیلی قاطعی بکنیم. حالا چیزی که خیلی به این قاطعیت نمیشود گفت — الان در حرفهایم گفتم که مثلاً وقتی چیزی در ناخودآگاه است، در آن حالتهای الهام، در حالتهایی که عواطف آدمی بروز میکند، طبعاً در جاهایی که ذهن سراغ استعاره و تمثیل میرود خودش را نشان میدهد — در مجموعه آثار نیچه جایی هست که خودش هم به شدت حرف از الهام میزند؛ یادتان هست؟ جایی در یادداشتهایش نوشته که روزی حالت الهام شدیدی به او دست داده؛ و وقتی این مسئلهٔ بازگشت جاودانه به او الهام شده، شرحش را نوشته در آثارش: که روزی داشت میرفت و به کجا رسید و حالت الهام شدیدی به او دست داده. و ایدهٔ بسیار عجیبوغریبی که همهٔ کسانی که دربارهٔ نیچه بحث میکنند معمولاً برایشان مشکلترین مسئلهٔ فلسفهٔ نیچه این مسئلهٔ بازگشت جاودانه است: بعضیها سعی میکنند انکار کنند که منظورش مثلاً چیزی استعاری و معنوی بوده، در حالی که کلام خود نیچه را که نگاه میکنید واقعاً انگار اعتقادش این است که آدمها مدام دوباره در چرخهای میروند و برمیگردند. اگر الهامی بوده، ما باید حدس بزنیم جوری ممکن است چیزی باشد؛ ویژگی زنانهای در این دیدگاه وجود داشته باشد. کی بوده یادم نیست ولی تقریباً مطمئنم — خلاصه جایی، البته واقعیتش یادم نیست که اینجا بوده یا دانشگاه صنعتی شریف — در مقالهٔ خیلی جالبی از کریستوا اشاره کردن: «زمان زنان». در شریفِ — نائینی؟ — اینجا نبوده اصلاً. کریستوا مقالهٔ خیلی معروفی دارد به اسم «زمان زنان» که با ترجمهٔ خوبی سالها قبل در مجموعهٔ «سرگشتگیهای نشانهها» چاپ شد این مقاله: آن «سرگشتگیهای نشانهها» که از اولین مجموعهمقالههای مثلاً پستمدرن — یا اگر پستمدرن نگوییم پساساختارگرا — در زبان فارسی بوده؛ رویش فکر میکنم نوشته «نمونههایی از نقد پسامدرن»؛ یعنی به هر حال این نوع نقدها را خیلیها تحت عنوان نقد پستمدرن میشناسند.
ارجاع به بحث پولوس
کریستوا آنجا توضیحاتی میدهد و نکتهای میگوید — نمیخواهم محتوای آن مقاله را دوباره تکرار کنم؛ یک بار مختصری از آن گفتهام و فکر میکنم باز مثل آن بحثکردن دربارهٔ پولوس کمی زیادی حاشیه رفته. به هر حال دارم ارجاع میدهم که چنین مقالهای وجود دارد؛ ترجمه هم شده و الحمدلله ترجمهاش خیلی خوب است: ادیتور آن مجموعهمقالات آقای مانی حقیقی بوده که خیلی خودش آدم مسلطی است و در نتیجه تقریباً همهٔ مقالههایی که آنجا چاپ شده ترجمهٔ خوبی است. به هر حال کریستوا آنجا نکتهای که میگوید این است که زمان برای مردان خطی است و برای زنها حالت تناوبی دارد. ببینید اگر به گذشتهٔ زمان نگاه کنید، زمان ویژگی خطی هم دارد: مثلاً تاریخ از موقعی شروع شده و همینطور دارد روند خودش را طی میکند. کریستوا سعی میکند آنجا بگوید دیدگاه مردانه بیشتر متوجه این جنبه از زمان است: چیزی که انگار از مبدأیی شروع شده و همینطور دارد جلو میرود. ولی زمان حالتهای گردشی هم دارد دیگر: شبانهروزی داریم؛ وقتی به حیات نگاه کنید، حیات — خیلی همهچیز در آن سیکلیک است. کریستوا با توضیح به زبان خودش — نه چنین که من گفتم — میگوید زنها دیدگاهشان نسبت به زمان این حالتِ تأکیدشان بیشتر روی این جنبهٔ سیکلیک است که مدام چیزهایی میآیند و میروند: مثلاً زن دوباره — انگار میگویند همهٔ زنها در وجود دختر خودشان دوباره متولد میشوند. مثلاً زندگی بشر، زندگی انسانها این حالت سیکلیک را در خودش دارد؛ به زاد و ولد نگاه کنید: زنها چون در محور زاد و ولد هستند، در عنصر اصلی این زاد و ولد هستند، به آن جنبههای زندگی انگار توجهشان بیشتر است. اینها زبان کریستوا نیست؛ این زبان من است: دارم سعی میکنم مثلاً کمی زیستشناسیام را قاطی کنم. مقالهٔ کریستوا کمی خواندنش سخت است ولی مقالهٔ خیلی مهم و اساسی است؛ اصولاً کریستوا آدم اساسی است. این — کمی — اگر چنین چیزی را بپذیرید خیلی دور نیست. من این را دارم همینطور مثل پیشنهادی میگویم؛ خیلی نمیخواهم بر آن مانور بدهم برای اینکه بر اساس ایدهای که خودش ممکن است ابهام داشته باشد دارم حرف میزنم: که حالا اگر در حالت الهام نیچه قرار بگیرد و به مسئلهٔ زمان فکر کند، چیزی سیکلیک باید نظرش را جلب کند: اینکه همهچیز انگار — همانطور که زنها حس حیاتِ دوباره را تجربه میکنند — برای مردی هم ممکن است در آن حالت الهام حسی از اینکه زندگی تکرار میشود وجود داشته باشد.
احساسات زنانه و مردانه
مردان به طور طبیعی خیلی چنین احساساتی را ندارند؛ این احساسات برایشان ضعیفتر است. من اصولاً مرد و زن جوری نیستند که بگویید زنها چیزی را میفهمند، مردان نمیفهمند یا برعکس؛ ولی میشود گفت چیزی برای زنها خیلی طبیعی است و مردان باید کمی تلاش کنند تا آن حس را پیدا کنند و برعکس: برای مردان جور نگاهی به دنیا خیلی طبیعی است و عوضش باید مثلاً برای پیدا کردن سری دیدگاهها که بیشتر برای زنها رشد دارد تلاش کنند. اگر این ایدهٔ کریستوا درست باشد، میتوانید بگویید با ایدهٔ عجیبوغریب بازگشت جاودانه، جور تئوریزهشدهٔ زنها — آن حسهای خودشان را نمیخواهند تبدیل به فلسفه کنند — نیچه مثل اینکه حسّی را که حالا در حد همان عواطف باید بماند دارد تئوریزه میکند: یعنی در — به طور خودآگاه با منطق و فلسفه و اینها دارد میکند — تبدیل به ایدهای کمی غیرقابلپذیرش مثل بازگشت جاودانه شده. یعنی این را از این جهت گفتم که واقعاً همین امروز که میآمدم داشتم فکر میکردم چطور راحت توضیح بدهم که چرا در استعاره و تمثیل ناخودآگاه دخالت میکند و اینها؛ فکر کردم استعاره و تمثیل خیلی حالت اشراقی و الهامی دارد؛ اگر چنین بگویم خیلی واضح است دیگر: جایی که الهام میشود، ناخودآگاه — در واقع این الهام از کجا میآید؟ از درون ناخودآگاه مثلاً. بعد همین در ذهنم آمد؛ یک دفعه یادم افتاد نیچه الهام بزرگی دارد به اسم بازگشت جاودانه. بنابراین باید بشود حدس زد که حالا آنجا این حالتهای الهام انگار جور عواطف و حسهای زنانه در آن باشد که به نظر من در بازگشت جاودانه هست: یعنی بازگشت جاودانه جور تئوریزهشدهٔ انگار نگاه زنانه به زمان است؛ حس نگاه — نه حس و مثلاً عاطفهٔ زنانه نسبت به زمان — فکر کنید مردی آمده از ناخودآگاه خودش بیرون کشیده، بعد سعی کرده در خودآگاهیِ مرد — به شدت مردانه، اغراقآمیز به طور اغراقآمیز مردانه — خودش را تئوریزه کند. مردی که حسهای زنانهاش هم قوی است مطمئناً حس سیکلیکبودن زمان را دارد ولی آنقدر عقلش میرسد که اینها را با منطق و فلسفه — یعنی به زبان مردانه — بیان نکند: این چیزی عاطفی است؛ شاید بشود دربارهٔ شعر گفت ولی نمیشود با آن فلسفه کرد و با فلسفه و منطق بیانش کرد. و نیچه به دلیل همان گسستی که در درونش هست شاید چنین مشکلی در فلسفهاش پیش آمده.
بازگشت جاودانه و تناسخ
رسماً میگویم این مشکل فلسفهٔ نیچه است: توجیه اینکه این ایدهٔ عجیبِ بازگشت — بعضیها فکر میکنند تحت تأثیر تناسخ مثلاً به معنای هندی است ولی بعد متن نیچه دربارهٔ بازگشت جاودانه را بخوانید، منظورش تناسخ نیست اصلاً: چیزی پیچیدهتر و عجیبوغریبتری را دارد میگوید؛ یعنی هیچوقت — هیچوقت — چنین نیست که حرفش این باشد که آدمها مثلاً دوباره متولد میشوند به آن معنای تناسخ در فلسفه و عرفان هندی. امروز بیشتر جلسهام اختصاص پیدا کرد به اینکه بعداً چه میخواهم بگویم؛ و به دلیل دو ماه فاصلهای که افتاده، جلسهٔ قبل خودِ جلسه خیلی در واقع ادامهٔ نکات جلسهٔ قبل بود: هم از نظر استدلال — اینکه این ویژگیها در نیچه وجود دارد — و اینکه بخشهای جالبی از تناقضها و تعارضها و پیچیدگیهای فلسفهٔ نیچه را میشود با این ایده توجیه کرد. بگذارید بروم سراغ نکتهای که قبلاً دربارهاش صحبت کردهام و خیلی حرف نمیزنم.
دو مؤلفه برای جلسه بعد
یکی از مهمترین ویژگیهایی که در آرای نیچه از اولش — واقعاً از همان روز اول؛ برای اینکه مثلاً قدیمیترین مقالهای که از نیچه خواندهام این در آن هست — تا آخرش هست: حسِ نخبهگرایی است؛ که نیچه جوری متهم به دفاع از اشرافیت حتی هست؛ موضعگیریهای سیاسیاش حتی؛ اینکه دلتنگی نسبت به انگار اشرافیت دارد و جور حسِ تحقیر نسبت به پدیدههایی مثل انقلاب فرانسه و دموکراسی و آنجور چیزها. به نظر میآد مثلاً آریستوکراسی با مذاقش سازگارتر بود تا دموکراسی؛ نه به این خاطر که تودهٔ مردم را از نظر نیچه مشتی گوسفند است که به درد هیچی نمیخورد و همان بهترین کار مثلاً این است — حالا این را واقعاً — این از آن حرفهای نازیستی است که مثلاً کسی بیاید این گله را له کند؛ حالا چنین اتفاق عجیبی نیفتاده. به هر حال حس نیچه نسبت به تودهٔ مردم — که اصولاً اخلاق بردگی دارند و برای همینم احتمالاً مسیحی هستند — خیلی حس خوبی نیست؛ و طبعاً نسبت به هر نوع انقلاب و جنبش سیاسی که بخواهد بگوید این تودهٔ مردم باید بیایند رأی بدهند و حکومت کنند و اینها هم حس خوبی ندارد. من بهعنوان مؤلفهٔ تفکر نیچه — دو مؤلفه؛ بگذارید بگویم: سؤال این است که این دو مؤلفه را باید مستقل در نظر بگیریم یا میتوانیم — تا حد ممکن — آدم اگر بتواند مؤلفههای مستقل را در تحلیل خودش کم کند و جوری بینشان وابستگی ایجاد کند، تحلیل بهتری میدهد. به این نکته فکر کنید: یکی گرایش نخبهگرایانهٔ نیچه و حس مثبتی که نسبت به اشرافیت دارد — که این قطعاً ریشه در خانوادهاش دارد — و نکتهٔ دیگر، این را سعی کنیم تحلیل روانکاوانه بکنیم دیگر: این از کجا میآید و به چه چیزی مربوط است و چه آثاری دارد؛ چه چیزهایی را میشود با استفاده از تحلیلی که میکنیم به همدیگر مربوط کرد. و یکی هم مسئلهٔ موسیقی: شما ممکن است در فلسفهٔ نیچه بگویید مثلاً فلسفهٔ نیچه مؤلفهٔ شمارهٔ یکش — نمیدانم — مسئلهٔ ارادهٔ معطوف به قدرت است، دومیاش — نمیدانم — ممکن است شکاکیت باشد؛ کسی بگوید شکاکیت نسبت به حقیقت. ولی کمی به احساسات نیچه نگاه کنید، کمی آن چیزهای عمیقتری که فکر تولید کردهاند — نه خود آن فکرهایی که روی کاغذ آورده — فکر میکنم عشق به موسیقی، رابطهٔ نیچه با موسیقی نکتهٔ خیلی مهمی در زندگی و افکار نیچه است. نیچه اینهمه چیز دربارهٔ خود موسیقی نوشته؛ حتی مثلاً اولین کتابش اختصاص دارد به اینکه موسیقی واگنر نجاتدهنده است مثلاً: جوری انگار قرار است جانشین مذهب یا هر عنصر نجاتدهندهٔ دیگری در جامعهٔ آلمان بشود. فکر میکنم دو نکتهٔ جالبی الان هستند — چون به جنبههای حسی و روانکاوانه نزدیکترند — که بهعنوان نکتههای بعدی برویم سراغ این دو نکته: نخبهگرایی یا مثلاً اشرافگرایی و عشق به موسیقی. دربارهٔ هر دو قبلاً حرف زدهام و کامنتهایی هم دادهام ولی حالا مستقلاً اگر میخواهید دربارهشان فکر کنید: اینها را تحلیل کنیم و بعد دربارهٔ آثارش هم که چطور ظاهر میشود کمی بحث کنیم. — یکی از حاضران میپرسد: مثلاً فرض کنید بیایم بگویم مسئلهٔ عشق نیچه به اشرافیت ربطی به این ماجرا در زندگیاش ندارد. — ببینید، اصلش یک بار این است که — میگویم از این برحذر باشید — کسی بیاید تمام مؤلفههای فلسفهٔ نیچه را بخواهد برگرداند به این مسئلهٔ شکاف بین ناخودآگاه و خودآگاهش و مسئلهٔ زنانگی و مردانگی؛ این چنین حالت افراطی دارد. مؤلفههای دیگری هم مستقلاً در زندگی نیچه بوده یا نبوده؟ احتمالاً بوده. مثلاً الان سؤال همین است: آیا حس مثبت نیچه نسبت به اشرافیت نتیجهٔ این وضعیت روانی است یا آن مستقلاً در او وجود دارد؟ میدانید منظورم چیست؟ یعنی ممکن است بگویم چند مؤلفهٔ مستقلِ مهم در درون نیچه هست که اینها با همدیگر بالاخره مؤلفههای مختلف فلسفهٔ نیچه را میسازند. با اصرار بر اینکه مؤلفهٔ تفکر خالص هم وجود دارد که خارج از این حسهای — نمیدانم — مثبت و منفی نسبت به این چیزها قرار میگیرد: یعنی نیچه مثلاً کانت را خوانده — آدم خیلی باهوشی است؛ کانت را خیلی عمیق فهمیده؛ شاید جایی ایراد بهجایی به کانت میگیرد — این را دیگر نمیخواهم برگردانم به زنانگی، نمیدانم، زنانگیِ سرکوبشدهٔ نیچه. آن یک چیز — مؤلفهٔ مستقلِ تفکر محض — قطعاً در نیچه وجود دارد؛ بخشهایی هم از احساساتِ تبدیلشده به تفکر وجود دارد که اینها تعارض ایجاد میکنند برای اینکه ناخودآگاه و خودآگاه با همدیگر در توافق نیستند و لازم است اینها را بشناسیم. قطعاً چنین است: یعنی اگر کسی بیاید همهٔ مؤلفههای دیگری که وجود دارند را برگرداند به همین مثلاً مؤلفهٔ اصلی، یا حتی این را هم برگرداند به چیزی دیگر، تئوری قویتر میشود ولی فقط همین است؛ این سرابی است که به نظر من آدمها گرفتارش میشوند. باز یادم هست که جایی — ولی نمیدانم کجا؛ این را دیگر امیدوارم اینجا گفته باشم — بهعنوان مثال مجموعه کتابهای «ارابهٔ خدایان» را مثال زدهام؛ میدانید؟ که موضوعات فضایی آمدهاند زمین و آثاری در مثلاً متون و — این را هم میگویند در شریف بوده. آثاری در متون مثلاً قدیمی و آثار تاریخی وجود دارد — من موقعی مشکلم این بود که نمیدانستم این حرف را در چه جلسهای زدهام؛ الان مشکلم دیگر چون خیلی زمان گذشته این بود که نمیدانم مثلاً ممکن است چیزی هم بگویم که در خانه گفته باشم؛ کمکم به اینجاها میرسد؛ حالا دستکم شک هم بین اینجا و آنجاست — به هر حال این «ارابهٔ خدایان» مثلاً میآید سری فکتها و چیزهایی را در کرهٔ زمین، آثار تاریخی، نشان میدهد و جوری میخواهد بگوید که اینها قابل توجیه نیست مگر اینکه موجودات فضایی در گذشتههای دور آمده باشند روی زمین. بعد همینطور شما این کتاب را میخوانید: اولش دو تا چیز خیلی دلیل و فکت عمیق میآورد و واقعاً آدم را تکان میدهد؛ بعد اهرام مصر — دیگر نمیدانم — فلان مجسمه: کی میتواند اینهمه سنگ را برده باشد بالا؟ این را حتماً موجودات فضایی بردهاند؛ آن مجسمهها را چطور ممکن است آدمهای — نمیدانم — قرنِ فلان ساخته باشند؟ این هم حتماً کار موجودات فضایی است. دیگر خلاصه کار به جایی میرسد — بعد کتاب دوم، کتاب سوم — که اصلاً همان خانهای که ما در آن زندگی میکنیم را هم موجودات فضایی ساختهاند. آدم واقعاً مدام میگوید بابا این موضوعی که این — فوندنیک — گفت در حد مقالهٔ هفتهشتصفحهای مقالهٔ خیلی خوبی بود ولی حالا که کتاب شده مزخرف است و حال آدم را به هم میزند: یعنی اصلاً آخر از جایی به بعد ممکن است کتاب را بیندازید و بگویید این چه مزخرفاتی است در حالی که چند فکت جالب داشت که آدم را به شک میاندازد؛ واقعاً اینها مثلاً شاید به ذهن آدم چنین میرسد که درست میگوید. حالا کلاً این سراب وجود دارد: آدم چیزی بگیرد مثل این — به نظر من مشکلی که برای فوندنیک هم پیش آمده این است که اگر این درست باشد چقدر چیزها را میشود با آن توجیه کرد: بعد همین یک چیز را برداریم کل تاریخ بشر دیگر — نمیدانم — از تابوت عهد که حضرت موسی به دستور این موجودات فضایی ساخته تا دیگر — نمیدانم — اهرام مصر و همهچیز؛ آسمان و زمین را به هم سعی کنیم با همین یک تئوری توجیه کنیم. این تئوری را قوی نمیکند: یعنی اگر بعد به توجیه فکتها — مدام توجیهها ضعیفتر و ضعیفتر بشوند — کل تئوری را میبرد زیر سؤال. آدم تا آنجا که حالا مثلاً میشود یکپارچه کرد همهچیز را بکنیم ولی زور هم نزنیم — حالا همهچیز را به عاملی اصلی برگردانیم و بعد مدام ببافیم مثلاً برای اینکه فلان فکت هم مثلاً — آن نکتهای که نیچه دربارهٔ کانت گفته مربوط به زنستیزیِ سرخوردهاش است مثلاً — بعد مدام مثلاً توجیهها ضعیفتر و ضعیفتر بشوند تا اینکه اصل ماجرا از بین برود. ولی هدفم این است که کلاً کمی احتیاط کنیم: میگویم به نظر من این نکتهای که گفتم در نقد روانکاوانهٔ آثار میشود خیلی مهم است ولی انتظار نداشته باشید بروم سراغ اینکه حالا هر چه شد همه را برگردانم به همین یک عامل. عاملهای مستقل دیگری هم میتوانیم مطرح کنیم: جنبهٔ تفکر محض — یعنی اینکه سری گزارههای منطقی را مثل کاری که ریاضیدان میکند — تا حدود زیادی ریاضیدان تفکر محض انجام میدهد؛ خیلی هم عواطفش و اینها در کار نمیآید؛ بنابراین ناخودآگاهش هم موقعی که دارد فکر میکند و قضیه ثابت میکند خیلی فعال نیست: اصلاً ریاضیدانها آدمهایی هستند که قدرت این را دارند که یا کلاً آنیماشان خاموش است یا سوئیچی دارند که خاموشروشنش کنند؛ وگرنه نمیتوانند کار ریاضی بکنند. — یکی از حاضران میپرسد: نمیتواند این جنبه در زمینهٔ دیگری هم داشته باشد؟ — چرا؛ به هر حال استقبال میکنم اگر کسی مثلاً — ما تئوری را کمی، تحلیلها را پیش بردیم، چند عامل داریم — بیاید این چند عامل را به همدیگر مربوط کند و بگوید یک عامل بیشتر نیست. ولی میگویم از قبل زور نگیریم و تصمیم نگیریم که همهچیز را به یک چیز برگردانیم؛ موضوعهای انسانی پیچیدهتر از این است که آدم بخواهد — در فیزیک هم هنوز نتوانستهاند همهچیز را به یک چیز برگردانند: انیشتین خلاصه تا آخر عمرش در حسرت این بود که جوری این میدانها را مثلاً با همدیگر متحد کند و نتوانستند؛ در زمینههای انسانی هم پراکندگیها بیشتر از این است که بخواهیم چنین هوسهایی بکنیم.