او نخست توضیح میدهد چرا لاکان جزو گزینهها نیست و فعلاً از او منتفی است، و بعد به نیچه برمیگردد. با تکمیل بحث جلسهٔ قبل دربارهٔ تناقض در تفکر یک نفر شروع میکند، دو پرسش جلسهٔ قبل را، یعنی موسیقی و اشرافیگری نیچه، یکییکی بررسی میکند و میپرسد آیا مؤلفههایی مستقل هستند یا نتیجهٔ همان تعارض جنسیتی.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
خوشحالی از مشارکت گروه و رأی لاکان
چرا لاکان جزو گزینهها نیست
دربارهٔ همین موضوع توضیحی میخواهم بدهم که لاکان چرا جزو گزینهها نیست. فعلاً خودم خیلی حسش را ندارم که لاکان بگویم. فکر میکنم حدود دو سال قبل بود که جلساتی مدتی تعطیل شد؛ در آن مدت کمی دربارهٔ طرحی — مثلاً جلساتی برای گفتن لاکان — که برای خودم طراحی کنم فکر کردم و کتابها و چیزهایی که از خود لاکان دربارهٔ لاکان بود را بررسی کردم؛ کموبیش طرحی نصفهونیمه هم دستکم برای شروع کار تهیه کردم؛ بعد منصرف شدم. دلیل انصرافم را میخواهم بگویم که همچنان هم پابرجاست: به نظرم میآید بالاخره اگر بخواهم دربارهٔ لاکان بحث کنم، آن استانداردهایی را که خودم برای خودم در نظر میگیرم — اینکه چه چیزی را میتوانم دربارهاش سخنرانی کنم — نمیتوانم برآورده کنم. یعنی مثلاً استاندارد خیلی مهمی در نظر من این است که بحثها نه اینکه ساده باشند، دستکم روشن باشند و ابهام نداشته باشند: جوری که وقتی دربارهٔ یونگ صحبت میکنم — حالا شاخوبرگی هم بزنم — چیزی که میگویم تا حد ممکن واضح باشد. فکر میکنم دربارهٔ فروید و یونگ تا حدودی توانستم این کار را بکنم؛ و یکی از اعضای گروه در ایمیلی اشاره کرده بود که امیدوارم بحثهای لاکان بشود و چیزی روشن و خوبی مثل بحثهای قبلی بشنوند. واقعیت این است که من این را ندارم و فکر نمیکنم بتوانم این کار را انجام بدهم. لاکان پیچیدگیهایی دارد، خودش در آن ابهامهایی هست که بیانروشنکردنش دستکم از من برنمیآید؛ مگر با تحریف و سادهسازی خیلی زیاد — مثل اینکه اصلاً نود درصدش را بگذاریم کنار و ده درصدش را بگوییم — که به نظر من هم کار درستی نیست. بعد نکتهٔ خیلی مهم دیگری که فکر میکنم در همهٔ بحثهایی که تا حالا از من شنیدهاید رعایت میشود این است که اگر قرار است دربارهٔ متفکری بحثی انجام بدهم، نهایت سعیام را میکنم که بحثها حالت بهاصطلاح همدلانه داشته باشد: انگار در موضع دفاع از آن متفکر هستم ولو اینکه قبول نداشته باشم.
همدلی با متفکر بهعنوان استاندارد
یعنی مثلاً وقتی دارم فروید را میگویم کاملاً طوری میگویم که همهچیز انگار درست و خوب است. یونگ هم همینطور. در آن جلسات شریف اگر مسیحیت و یهودیت هم بحث کردم همیشه از همین موضع بوده؛ فکر میکنم چنین باید بحث کرد. بعداً وقتی موضوع به طور روشن بیان شد، بعداً جایجای این میآید که مثلاً آدم با دیدگاهی منتقدانه نگاه کند: اول باید در نهایتِ سعی آدم این باشد که همدلانه و با دید مثبت نگاه کند، درک کند افکار و عقاید طرف چیست، منشأش چیست، چطور و چرا چنین بیان کرده و اینها. بعد من واقعاً بارها و بارها چیزهایی از لاکان و دربارهٔ لاکان خواندهام و هیچوقت به آن درجهای از همدلی نرسیدهام که بخواهم احساس کنم میتوانم بیایم و مثلاً دهبیست جلسهٔ اول را دستکم جوری بحث کنم که کاملاً — وقتی چیزی صددرصد به نظرم درست نمیآید — ببینید کمی برایم سخت میشود که بیایم جوری بیانش کنم که انگار درست است. نمیگویم لاکان ایدههای خوبی ندارد؛ ولی بالاخره چیزی است که مرا اذیت میکند دیگر: یعنی آن حس همدلی را خیلی ندارم با چیزهایی که میگوید. — صددرصد، بله. — من همچنان میبینید که از فروید کاملاً استفاده میکنم؛ بخش خیلی مهمی از دیدگاههای فروید را به نظر من خیلی مفید و جالب میدانم. و ببینید همدلی به این معنا نیست که همهچیز را پذیرفته باشم: دربارهٔ فروید دستکم میتوانم این کار را بکنم؛ بگویم فرض کنید میخواهید کاری مثل داروین بکنید — فرض کنید میخواهید چنین کارهایی انجام دهید — دو سه فرض بگذارم و بعد از آن به بعد با این فرضها نشان بدهم که فروید دارد خوب کار میکند. ممکن است فرضم غلط باشد؛ بعداً — مثلاً در نقدهایی که بعد از بیان دیدگاه فروید تمام شد، نظر خودم را گفتم — تقریباً همهٔ فرضهایی که گفتم، مثلاً تقلیلگرایی و همهٔ این چیزها، جوری زیر سؤال است و خیلی به نظر من درست نمیآید. ولی آن لحظه بالاخره مثل اینکه در دستگاهی اصلموضوعی سری اصل موضوع گذاشتهاید و بر اساسش دارید جلو میروید: فرضاً این اصلموضوعها درست نیستند ولی میدانید چه چیزهایی را پذیرفتهاید؛ بنابراین از جایی میتوانید بگویید این استنتاجها درست انجام میشود. همین کار را اگر بتوانم دربارهٔ لاکان بکنم خیلی خوب است: یعنی بیایم بگویم مثلاً این چیزها را فرض بکنیم و حالا ببینیم به کجا میتوانیم برسیم؛ بعد همهچیز منطقی و خوب پیش برود. فکر میکنم دستکم دربارهٔ فروید و یونگ و اینها چنین کاری را توانستم انجام بدهم؛ یا حتی دربارهٔ مثلاً مسیحیت و یهودیت از جایی شروع کنیم، سؤالهایی مطرح کنیم، دیدگاههایی بگوییم و بعد از آن به بعد بر اساس حرفهای اولیهای که زدیم درست به نظر برسد؛ بعد بیاید آن مقدمات را زیر سؤال ببرد که آیا درست هستند یا نیستند. فکر میکنم فروید خیلی مفید است. نکتهٔ سوم — بگذارید بگویم — کلاً نگاه من به مسائل چنین است که وقتی میخواهم چیزی را تحلیل کنم، دیدگاههای فروید و یونگ خیلی به کارم میآیند؛ شاید به دلیل موضوعاتی که علاقهمندم تحلیلشان کنم. ولی آنقدرها لاکان بر من چنین تأثیری نداشته که انگار با عینک لاکان به همهٔ دنیا نگاه کنم. آدمهایی مثل ژیژک لااقل دارند ادعا میکنند که لاکان را خوانده و فهمیدهاند و با دیدگاه لاکانی به دنیا نگاه میکنند و نتایجی میگیرند: از فیلم گرفته تا مسائل سیاسیاجتماعی، همان نوع نگرش لاکان را به کار میبرند. و خیلی با این مسئله — اینکه جور کاربردهای چنینی هم در ذهن من باشد — چیزی جاافتادهای برای من نیست: معمولاً تحلیلهایی هم که میخوانم و از لاکان استفاده میکنند خیلی برایم جالب نیست. بالاخره باید جوری به حدی از جالببودن برای خودم برسد که آن انرژی را داشته باشم بیایم خیلی خوب سعی کنم بیانش کنم و مثلاً بیان ساده و روشنی از آن داشته باشم. چنین نیست که ممکن است مثلاً شش ماه یا یک سال دیگر واقعاً چیزی برایم روشن شود که چنین شود و در فلان موضوعات — مثلاً اگر میخواستم لاکان بگویم فکر میکنم یکی از مهمترین کارهایی که میکردم این میتوانست باشد که کمی تفکیک کنم کجاها لاکان به درد میخورد و کجاها فروید. به نظر من کمی این مسئله ذاتاً این دو نگرش با همدیگر تفاوتهای اساسیای دارند که باعث میشود در خیلی جاهایی که فروید خوب به کار میرود، لاکان نتواند دیدگاهش مؤثر باشد و عوضش لاکان در جاهای دیگری خیلی بهتر به کار رود. به هر حال مقداری — دفعهٔ قبل گفتم که مسئلهٔ سنگینبودن و دشواری بیانش مسئلهای است ولی واقعاً علت اصلی این نیست: یعنی اگر مطمئن باشم در چهلپنجاه جلسه حتی میتوانم به بیان خوبی برسم، اشکالی نمیبینم که بیایم خیلی چیزهای متفرقهای که مردم باید بلد باشند را خودم بگویم و بعد بر اساس آن جوری حرفهای لاکان را بگویم تا آخرش قرار به جایی برسیم که تحلیل کنیم؛ و من خیلی فکر میکنم آنجاها ایدههای خوبی برای تحلیل ندارم.
لاکان فعلاً منتفی است
حالا این از این نظر که فعلاً لاکان از نظر من منتفی است. آن آرایی هم که به او داده شده را نمیشماریم؛ چون الان پرسیدم و گفتند در ایمیلی که به گروه زدم و نظرخواهی کردم اصلاً لاکان جزو گزینهها نبوده؛ بنابراین میتوانیم بگوییم قانوناً نمیشد به لاکان رأی داد. — آها که پیشنهادهایی هم دارد. یعنی انتخاب، انتخاباتی بوده که هرکس میتوانسته گزینهٔ جدیدی مطرح کند. البته لاکان به طور سنتی جزو گزینههای اصلی بود. حالا شوخی میکنم که رأی متفرقه حساب شود؛ ولی برای من جالب است — فکر میکنم علت علاقه به لاکان هم همین است — که دشوار است دیگر: احتمالاً خیلیها سعی کردهاند خوب بفهمند و کمی با مشکل مواجه شدهاند و دوست دارند کتاب جدید ترجمه بشود و جلسات جدیدی دربارهٔ لاکان گذاشته بشود که بیشتر بخوانند تا بفهمند. — یکی از حاضران میپرسد: کتابها را خودتان نوشته بودید؟ — نه، فرانسوی است. — آره. — و تقریباً عمدهٔ کارهایش هم به انگلیسی ترجمه میشود. فکر میکنم همهٔ سمینارها هنوز ترجمه نشده ولی در چند سال اخیر اتفاق میافتد که از انگلیسی به فارسی ترجمه شوند. — آره. — دربارهٔ لاکان کتابهای خوبی ترجمه شده ولی آن سمینارهای خود لاکان ترجمه نشده. آقایی هست به اسم کرامت موللی که اولین کتاب مثلاً دربارهٔ لاکان را — دربارهٔ روانکاوی فروید و لاکان — خودش تألیف کرده و کلاً آدمی است که لاکان خوانده و در فرانسه زندگی میکند و ظاهراً روانکاوی هم میکند — نمیدانم، مطب دارد — به هر حال کارش همین است. و ایشان فکر میکنم سمینار مهمی را دارد ترجمه میکند: در سایتش بروید، خلاصهای، بخشی را گذاشته و فکر میکنم جایی خوانده بودم نوشته که دارد کل سمینار را ترجمه میکند. — آره، آنها هم بالاخره کمی — ترجمه شده و نشده نمیدانم. — واقعاً اگر ترجمه بشود چقدر خواننده دارد؟ خیلی مفصل است و خیلی هم فکر میکنم ترجمهکردنش سخت است. حالا یک دفعه میشود آدمی در ایران علاقهمند بشود — از این اتفاقها میافتد دیگر: اگر مثلاً آقای صحابی خیلی علاقهمند نمیشد، شاید تا صد سال دیگر هم کسی حوصله نمیکرد «در جستجوی زمان از دسترفته» را ترجمه کند. بعضی از کارها بزرگاند و ترجمهکردنشان — مثلاً حالا بحث نظریهٔ ادبی — «تاریخ نقد جدید» رنه ولک را کسی هشت جلد کتاب را با دقت و حوصله نشسته به فارسی ترجمه کرده. معمولاً تکوتوک چنین اتفاقها میافتد؛ حالا شاید کسی هم پیدا بشود کل سمینارهای لاکان را ترجمه کند. بالاخره کمی باید به خواننده هم فکر کرد دیگر: چند نفر میخوانند؟ اگر سمینارهای لاکان الان به فارسی ترجمه بشود چند تا میفروشد، نمیدانم — آن انتشاراتی که میخواهد چاپ کند. — آره، الان دنیا چنین است؛ کمی مد است دیگر: بالاخره متفکری مثلاً مدرن است که خیلی مدرن — به معنای جدید نه؛ به معنای مدرن — بیشتر پستمدرن است تا مدرن باشد. بگذارید پس موضوع لاکان را — فعلاً دلایلم را دستکم میخواستم روشن بیان کنم که چرا حس خوبی ندارم بروم سراغ لاکان — و بعد برویم وارد بحث نیچه شویم. دربارهٔ محل تشکیل کلاسها قرار شد ایمیلی به گروه زده بشود و دیگر لازم نمیبینم الان موضوع را مطرح کنم.
دربارهٔ نیچه دو نکته بگویم و بعد دو سؤالی که جلسهٔ قبل مطرح کردم را دربارهاش کمی بحث کنم. جلسهٔ قبل موضوعی را گفتم: اینکه وقتی ایدهای دارید — مثل اینکه تئوریای دارید یا مدلی ساختهاید — کاری که برای تأیید درستی ایدهتان میتوانید بکنید این است که خیلی خوب بیانش کنید؛ سعی کنید از اصول سادهای از تئوری خودتان نتیجه بگیرید؛ و در مرحلهٔ دوم، بعد از اینکه مدل یا تئوریتان را ساختید، نشان بدهید که خیلی فکتها را توجیه میکند: هرچه فکتهای جالبتر و بیشتری را با آن توجیه کنید، طبعاً تئوریتان مقبولتر است. ولی موضوع اصلی که در جلسات قبلتر گفتم این بود که نقطهٔ اصلی روانکاویِ نیچه — که در افکار و فلسفهاش خیلی نمود دارد — همین مسئله است: جور زنانگیِ سرکوبشده و عدم مواجهه با سایه.
زنانگی سرکوبشده و سایه در نیچه
میتوانید به نیچه بهعنوان آدمی نگاه کنید که دچار چنین مشکل اساسیای در روان خودش است و بعد این نتیجهاش به هر حال به صورتی افکاری ممکن است مشکلاتی در تفکرش هم به وجود آورده باشد؛ در عین حال ممکن است نقطهقوتهایی هم به وجود بیاورد که دربارهٔ آن هم کمی صحبت میکنیم. جلسهٔ قبل بهعنوان فکتی که میشود با آن توجیه کرد گفتم که بحثی که در سالهای اخیر مطرح شده همان تعارضی است که بین اظهارنظرهای نیچه به طور مستقیم دربارهٔ زنان وجود دارد — که همهٔ آن تحقیرآمیز است — و اینکه کسانی رفتند آثار را خیلی دقیق خواندند — مخصوصاً فمینیستها — و به این نکته رسیدند که خیلی جاها نیچه وقتی حرفهای تمثیلی و استعاری میزند، زن دیگر بهعنوان موجودی منفی ظاهر نمیشود. سعی کردم بگویم این خیلی به طور طبیعی با آن ایدهای که داریم سازگار است: اینکه زنانگی در ناخودآگاه و در سایه است و مردانگی مثلاً اغراقشده بهعنوان عکسالعملی در مقابل این زنانگیِ انکارشده در خودآگاه ظاهر میشود؛ گفتم با این ایده به طور بدیهی میشود این را توجیه کرد؛ حتی این تعارض را میشود توجیه کرد؛ حتی به راحتی میشود فهمید که چرا جاهایی که خودآگاه دارد حرف میزند و بهاصطلاح به طور منطقی بحث میکند، زنها آنطوریاند و وقتی با تمثیل و استعاره صحبت میکند، ارزش زنها انگار جور فرق میکند.
ارزش دیدگاه روانکاوانه در حل تناقض
نکتهای که میخواهم — دو نکته میخواهم بگویم؛ نکتهٔ اول: اینجا کلاً بیاییم خارج از بحث نیچه به یکی از ارزشهای اساسی دیدگاه روانکاوانه دوباره اشاره کنم: اینکه وقتی افکار یا آثار مثلاً هنری فردی را بررسی میکنید خیلی وقتها این مشکل به وجود میآید — اصلاً یکی از مشکلاتی که باید همیشه حل شود در بررسی آرای و افکار و آثار یک نفر — تناقضهایی است که در آن وجود دارد. معمولاً — ببینید — وقتی با دیدگاه روانکاوانه نگاه نمیکنید یعنی وجود انسان را لایهلایه نمیبینید: لایهای خودآگاه دارید و زیرش لایهای ناخودآگاه — که با دیدگاه یونگ دستکم دو لایهٔ ناخودآگاه شخصی و جمعی وجود دارد. وقتی آدمها را — مثلاً متفکری و کل تفکرش را — انگار حاصل خودآگاه میبینید — این ناخودآگاهِ مربوط به این که ما کلاً در فرهنگ خودمان انگار به طور ناخودآگاه دوست داریم همهچیز را جزو قلمرو خودآگاهی بدانیم — وقتی همهچیز را در قلمرو خودآگاهی میبینید، آنوقت توجیه این تناقضها و تعارضها خیلی سخت میشود: یعنی انتظار ندارید در افکار یک نفر تناقض یا در احساساتِ بیانشده در اثر هنری تعارض ببینید. و انگار وقتی آنطور غیرروانکاوانه نگاه میکنید — و اینجا روانکاوانه و غیرروانکاوانه یعنی همین لایهلایهنگری یا یکدستنگری به روان انسان بهعنوان عاملِ تولید تفکر و اثر هنری — وقتی فرضتان انگار این است که همهچیز توسط خودآگاهی تولید شده، این تعارضهایی که بین احساسات و افکار وجود دارد، بین افکار با همدیگر وجود دارد، به نوعی کسی را که سعی میکند بفهمد و تفسیر کند دچار مشکل میکند.
اجتناب از تناقض با تاریخسازی
و کاری که خیلی متداول است این است که چون انگار همیشه فرض بر این است که باید جوری از این تناقضها اجتناب کرد — یعنی حلکردنش به این معنا که بگوییم تناقضی وجود ندارد — حالا یا جور توجیهات عجیبوغریبی میسازند و سعی میکنند بگویند آن قسمتش را ما خوب نمیفهمیم بنابراین تناقض وجود ندارد؛ یا اگر دیده باشید خیلی وقتها کاری که انجام میدهند این است که میگویند این افکار مال مثلاً دورهٔ جوانی است و این افکار مال دورهٔ پیری: یعنی جور تاریخچه درست میکنند و سعی میکنند بگویند این تفکر این آدم تغییر کرده و از اینجا به اینجا رسیده. تمام اینها دلیلش این است که انگار نمیتوانند تعارض را به طور همزمان در یک تفکر و یک آدم بپذیرند. فکر میکنم وقتی روانکاوی میخوانید عادت میکنید که کلاً در افکار و احساساتمان همین الان، در لحظه، تعارضها و تناقضهایی وجود دارد؛ و بهجای اینکه تحلیلهای تاریخی ارائه بدهیم — یعنی بگوییم این افکار مثلاً — بهجای اینکه برویم دنبال اینکه اول چه بوده بعداً چه شده، بهجای اینکه عمق را در زمان ایجاد کنیم برای اینکه تناقض حل بشود، عمق را در همان لایهها میتوانیم پیش ببریم: یعنی میتوانم بگویم این تفکر خودآگاه است و آن یکی محصول ناخودآگاه است؛ در درون خود این آدم بین خودآگاه و ناخودآگاهش تعارض هست و نتیجهاش این است که در افکار و احساساتش هم تعارضهایی میبینید. و اتفاقاً از دیدگاه روانکاوی خود این تناقضها و تعارضها کلید رفتن به لایههاست — یعنی بارها گفتهام: اگر با تفکری مواجه شوم که کسی قضیهٔ ریاضیای را ثابت کرده و من در آن مشکلی نمیبینم که بخواهم به لایهها بروم — بهراحتی اگر یادتان باشد در همهٔ آثار هنری اولین فرض این است که فرض کنیم با خودآگاهیِ خودش همهچیز را تولید کرده؛ بعد میبینیم که نمیشود توجیه کرد — یعنی چه؟ همینطور تعارضها و تناقضهایی وجود دارد — بعد میروم سراغ لایههای دوم و سوم: یعنی تا وقتی به مشکل برنخورم اتفاقاً لازم نیست در تحلیل خودم عمق بدهم و سراغ لایههای عمیقتر بروم. میتوانم بگویم — انگار از لحاظ علمی — گرایش غالب این است که اگر بشود با مدلی سادهتر همهچیز را توجیه کرد، سراغ پیچیدهکردن مدل نمیرویم: یعنی اگر میتوانم فعالیت ریاضیدانی را — مثلاً در اثبات این قضیه — به صورت اینکه خودآگاهش با تفکر منطقی این چیزها را پیش برده توجیه کنم، نمیروم دنبال اینکه از مدلی پیچیدهتر برای این کسی که این کار را کرده استفاده کنم، مثلاً حرف از دخالت ناخودآگاهش بزنم. معمولاً در آثار هنری لازم میشود، برای اینکه نمیتوانیم آن عمدهٔ سؤالهایی را که با آنها مواجه هستیم جواب بدهیم، و نتیجتاً میرویم سراغ جور بحثهای روانکاوانه؛ و دربارهٔ متفکرین هم همینطور. یعنی الان به نظر من این نمونهٔ خوبی است از رفع تناقض و تعارض در افکار یک نفر با استفاده از روانکاوی، بدون اینکه بخواهیم توجیهاتی بیاوریم که این دو طرفِ متناقض را یکی را کمرنگ و یکی را پررنگ کنیم یا معنایش را تغییر بدهیم یا متوسل شویم به اینکه جور تحلیل مثلاً — به قول سوسور — در زمانی ارائه بکنیم بهجای همزمانی. میتوانیم بگوییم هنر روانکاوی حل تناقضها به طور همزمان است.
هنر روانکاوی: حل همزمان تناقض
عمق را به زمان نمیدهیم؛ عمق را به همین لایههای خودآگاه و ناخودآگاه میدهیم — که در واقع مثل اینکه برای جادادن تناقض، دو چیز متناقض را در یک جعبه نمیشود گذاشت و احتیاج دارید به اینکه اکستنشنای داشته باشید و فضا را زیاد کنید. وقتی تاریخی بحث میکنید دارید زمان را در واقع بعدی میدهید که بشود گفت این فکر مال این دوره است و آن یکی مال آن دوره؛ در دو جعبه بگذارید. تحلیل روانکاوانه در واقع جوری به ما این اجازه را میدهد که دستکم سه جعبه داریم که به راحتی میبینیم میتوانیم این افکار و احساسات را در آنها بگذاریم. — یکی از حاضران میپرسد: شما این تحلیل در زمان را کارآمد میبینید؟ چرا؟ — گاهی واقعاً میتوانید به راحتی ببینید که سیر تاریخی افکار یک نفر چنین بوده. میخواهم بگویم روانکاوی گزینهٔ دیگری هم به ما میدهد: خیلی وقتها — یعنی احساسم این است — این تناقض و تعارض بین تفکر خودآگاه نیچه و ناخودآگاهش دربارهٔ زن — یعنی اینکه مثلاً — تاریخی نیست: در تمام دوران از اول تا آخر چنین تعارضی را میبینید. اگر چنین است، بعداً باید دنبال این باشید که — — دربارهٔ بعضی از متفکرین به وضوح خیلی از متفکرین دو دورهٔ تفکر دارند؛ مثل مثلاً ویتگنشتاین: معلوم است که افکارش با همدیگر تعارض دارد؛ انگار دو فیلسوفاند: یعنی در ادبیاتِ مثلاً مربوط به ویتگنشتاین میبینید مینویسند ویتگنشتاین متقدم، ویتگنشتاین متأخر؛ جوری انگار با دو آدم حرف میزنند، میگویند آره این را ویتگنشتاین متقدم چنین میگفت و متأخرش اصلاً نوع نگاهش به مسئلهٔ زبان و فلسفه تغییر کرده. هایدگر را هم بعضیها متقدم و متأخر دربارهاش به کار میبرند؛ شاید هرچند نشود آن مرز روشنی را که بین آثار ویتگنشتاین میشود کشید دربارهٔ هایدگر کشید. ویتگنشتاین کاری در دورهٔ دانشجوییاش انجام داده و بعد سالهای سال کلاً دیگر هیچ کاری انجام نداده: واقعاً از نظر تاریخی بین دو مجموعهٔ آثارش گپ زمانی خیلی بزرگی وجود دارد و خودش هم صراحتاً میگوید فکر میکرده همهچیز را حل کرده و رفته با خیال راحت — استراحت — من به شوخی میگوم — و بعد یک دفعه مثلاً متوجه شده نه، آن حرفهایی که در دورهٔ اول زده کافی نیست؛ دوباره برگشته که مشکلی را حل کند؛ بنابراین با دیدگاه و نگرش جدیدی برگشته. کاملاً چنین است که دربارهٔ بعضی از آدمها این بررسی تاریخچهٔ افکار خیلی مؤثر و مفید است و به وضوح میتوانید تغییر عقیده را ببینید. — این مرحلهٔ گذارِ این وسط توضیح دارد. — آره؛ دربارهٔ ویتگنشتاین مرحلهٔ گذار را چون نمیبینید. — نه، نه، آره دیگر نمیبینید. — یعنی مثل اینکه مدتها چیزی ننوشته و کاری نکرده و بعد یک دفعه وقتی دوباره برمیگردد اصلاً انگار آدم دیگری است. ولی بقیه چنیناند که معمولاً آره هر سال دارند چیزی مینویسند و منتشر میکنند و تغییر تدریجی را میتوانید مطالعه کنید که شاید خط روشنی — در هایدگر آدمی بوده که گپی در آثارش نیست — و حالا این متقدم و متأخر به هر حال ممکن است مورد اختلاف باشد که اصلاً درست است بگوییم یا اگر چنین حرفی بزنیم کجا را میتوان بهعنوان مرز در نظر گرفت. این نکتهای بود. نکتهٔ دیگر — که همین الان در همین مقدمه هم به آن اشاره کردند — این است که کلاً آن مسئلهٔ جنسیتیِ مربوط به نیچه را بگذارید کنار؛ چیزی خیلی کلی از حرفهایی که زدهام باید دیگر مدنظر ما باشد: اینکه به اینجا رسیدیم در تئوری خودمان دربارهٔ نیچه که با آدمی مواجه هستیم که شکافی بینهایت عمیق — در حال عمیقتر شدن — بین واقعیتِ وجودش و زندگیاش و آن چیزی که از خودش تصور میکند وجود دارد: شکافی که همینطور وسیع و وسیعتر میشود تا اینکه به جور فروپاشی در واقع منجر میشود. مقدمهٔ دومی که میخواهم بگویم همین است: وقتی به چنین نتیجهای رسیدید باید منتظر این باشید که دیگر از این به بعد هرچه این آدم خیلی بر آن تأکید کند، تصورتان این باشد که واقعیت برعکسِ آن است که دارد میگوید: یعنی الان انتظارم این است که چون با آدمی مواجهام که سایهای بزرگ دارد و مقاومت میکند و با این سایهاش مواجه نمیشود و شکاف بزرگی بین خودآگاهیاش و ناخودآگاهش پیدا شده، مسئله این است که اگر الان ببینم مثلاً نسبت به زنها حرفهای تند زیادی میزند — من از این مسئلهٔ جنسیتی شروع کردم بهعنوان نقطهٔ شروع ولی به چیزی کلی، به تصوری کلی از وضعیت روانی نیچه رسیدم. حالا میخواهم بگویم این — — اصل است؛ مثل چیزی کلی است که فهمیدم و حالا میتوانم بگویم اگر نیچه را نسبت به هر چیزی ببینم که ابراز تنفر میکند، جور شک کنم — دستکم شکِ قوی — که این هم از همان جنس است: یعنی این در درونش مثلاً فرض کنید چنین آدمی — حالا دارد چنین آدمهایی را به شدت میکوبد مثلاً — میگویم شک، برای اینکه بالاخره خیلی وقتها آدمها در بعضی از دستکم حبوبغضهای خودشان ممکن است تحت تأثیر این شکافی که در درونشان هست هم حتی نباشند. ولی به هر حال موضوعی است که ما الان با این دید میتوانیم به کارهای نیچه نگاه کنیم.
دو سؤال: موسیقی و نخبهگرایی
این دو نکتهای بود که در واقع در تکمیل حرفهایی که جلسهٔ قبل گفتم — به نظرم باید آخر جلسهٔ قبل دو نکته را میگفتم؛ حالا آوردهام اول این جلسه. دو سؤال آخر جلسهٔ قبل مطرح کردم: یکی دربارهٔ رابطهٔ نیچه با موسیقی و یکی دربارهٔ آن حس — حالا نخبهگرایی یا اشرافگرایی — نیچه. اینکه آیا میشود اینها را — مثلاً عشق به موسیقی را — بهعنوان — یا حالا نگوییم عشق به موسیقی، توجه به موسیقی که دستکم در ابتدا حالت کاملاً عاشقانه دارد — یعنی مؤلفهٔ بزرگی در تفکر و زندگی نیچه موسیقی است و همینطور حس اشرافیگری یا تجلیل از اشرافیت — نه به معنای سیاسیاجتماعیاش، بیشتر بهعنوان این مسئلهٔ اخلاقی: یعنی ضدیت با چیزی که به آن میگوید اخلاق بردگی در مقابل اخلاق مثلاً اشرافی. آن چیزی که در واقع احساس منفی شدیدی است که نیچه نسبت به تودهگرایی و عوامانهبودن چیزها دارد؛ آن فضایی که بعد از انقلاب فرانسه در اروپا ایجاد شد که حالا مثلاً جور عوامگرایی دموکراتیک مثلاً نامش را بگذاریم: اینکه همهچیز با سلیقهٔ تودهٔ مردم سنجیده بشود و ارزش — انگار ارزش باشد — اگر چیزی متقاضیِ زیاد و اکثریت داشته باشد، از فکر گرفته تا اثر هنری یا هر چیز دیگری. این نوع ارزشگذاری — نسبت به اینکه به چیزهایی که مردم میپسندند ارزشگذاری مثبت بکنیم — نیچه از این خیلی متنفر است؛ بنابراین کلاً در تفکر خودش آدمِ نخبهگرا محسوب میشود یا از نظر اخلاقی اخلاقِ تودهٔ مردم را که به آن میگوید اخلاق بردگی مذمت میکند و دشمن آن است، در حالی که اخلاقی — حالا اسمش را بگذاریم اخلاق اشرافی یا اشرافیتگرایی — مثلاً جور نکتهٔ مثبتی برایش محسوب میشود. این جدای از بحث دربارهٔ گرایشهای سیاسیاجتماعی نیچه است: اینکه آیا نیچه طرفدار — نمیدانم — آریستوکراسی بوده یا نه به نظر من خیلی ربطی به موضوع الان ندارد؛ دربارهٔ گرایشهای سیاسی نیچه هم تحقیقات خوبی انجام شده — که فکر میکنم به فارسی ترجمه نشدهاند — و چند کتاب خیلی خوب هست که کلاً موضوعشان ایدههای سیاسی نیچه است. فایلشان هم هست؛ یعنی میتوانید در اینترنت پیدا کنید. حالا خودم خیلی علاقهمند نیستم بحث دربارهٔ این موضوع را باز کنم.
مؤلفههای مستقل یا نتیجهٔ تعارض جنسیتی
بالاخره دربارهٔ نیچه جور چیزِ تهمتی هم وجود دارد: هم از اینکه نسبت به اشرافیت جور احساس مثبتی دارد و اینکه جوری زمینههای فکری نازیسم را فراهم کرده — و از این بحثهایی که خیلی فراوان احتمالاً شنیدهاید. سؤالی که جلسهٔ قبل مطرح کردم این بود که این دو گرایش — گرایش به موسیقی و گرایش به اشرافیگری یا نخبهگرایی — آیا میتوان بهعنوان مؤلفههای مستقل در نظر بگیریم یا وارد مدلمان بکنیم و بگوییم مثلاً نیچه آدمی است که ویژگی اصلیاش مسئلهٔ جنسیت، تعارض جنسیتی درونش است که به شکاف عمیقی بین خودآگاهی و ناخودآگاهیاش منجر شده؛ بعد بیاییم بگوییم مؤلفهٔ جدیدی مثلاً — اینجا میشود کسی چنین بگوید — نیچه در خانوادهای بزرگ شد، در دورهای در اروپا زندگی کرد که از دورهٔ کودکی با موسیقی بزرگ شده؛ حتی تمایل و علاقه به موسیقیدانشدن داشته. و این ربطی به این ندارد که پدرش زنده بود یا نبود یا — نمیدانم — این حرفها. میدانید؟ یعنی این مؤلفهای مستقل در زندگی نیچه است که به دلیل خانواده و جامعهای که در آن بزرگ شده و استعداد خوبی که در زمینهٔ موسیقی داشته گرایش پیدا کرده. بنابراین میتوانم بگویم نیچه — مؤلفهای کمی کوچکتر از وجودش — این مسئلهٔ عشق به موسیقی. بعداً دربارهٔ اشرافیگری هم همینطور: کسی میتواند بگوید اصلاً علاقه به اشرافیت نتیجهٔ باز تأثیری است که خانوادهٔ نیچه بر او گذاشته: در خانوادهای بزرگ شده که در خدمت اشراف بودند و نیچه و خانوادهاش خودشان را هم جوری برای خودشان سوابق اشرافیت قائل بودند — اگر یادتان باشد به این نکته اشاره کردم که مثلاً نسبشان به سری از آدمها در لهستان میرسد و مثلاً از طایفهای بودند که جزو اشراف بودند و این حرفها. میتوانم این دو را مستقل در نظر بگیرم؛ میتوانم سعی کنم بگویم این گرایشها در وجود نیچه به نوعی مثلاً نتیجهٔ همان گرایش اصلی است که دربارهاش صحبت کردیم و لازم نیست بهعنوان مؤلفههای مستقل به آنها نگاه کنیم. قرار شد کمی در این مورد فکر کنید.
موسیقی در زندگی نیچه
مثلاً در این موضوعها در این جلسه مقداری صحبت کنیم. بگذارید از موسیقی شروع کنیم: واقعیتی است که موسیقی در زندگی نیچه نقش پررنگی داشته: یعنی از دورهٔ کودکیاش که نگاه میکنید، بخش قابل ملاحظهای از زندگی نیچه به موسیقی اختصاص دارد؛ چون در زندگینامهاش مثلاً میبینید تاریخهای مشخصی هست که رفته و موسیقیای را — چون آن موقع هنوز ضبط صوت و چنین چیزها، سیدی و این حرفها نبود، گوشکردن به موسیقی خودش چیزی بود دیگر — یعنی روز خاصی این آدم میرفت جایی مینشست و مثلاً با اثر هنریای آشنا میشد؛ یا میرفتند مثلاً مثل اینکه کتاب خریده باشند — مثلاً پارتتورِ نتهای قطعهٔ موسیقیای را میخریدند و مطالعه میکردند. که مطمئنم شنیدنشان در اجرا میتوانست تأثیر بیشتری بگذارد؛ ولی برای آدمی که با موسیقی به اندازهٔ کافی آشناست، مطالعهٔ مثلاً نت هم به اندازهٔ کافی میتواند تأثیرگذار باشد؛ دستکم نیچه خودش خیلی خوب پیانو میزده و میتوانسته مثلاً نت را اجرا کند؛ بنابراین با موسیقی از این طریق هم ارتباط داشته. به هر حال اینکه استفاده از موسیقی بهعنوان هنری، دمخور بودن با موسیقی در زندگی نیچه خیلی پررنگ بوده، بهاضافه اینکه خودش میل به موسیقیدانشدن — یعنی حتی آرمان موسیقیدانشدن — هم داشته.
شیفتگی به موسیقی و واگنر
آثاری برای پیانو نوشته؛ هنوز هم این آثار موجودند؛ و بنابراین به هر حال یکی از مؤلفههای مهم زندگی نیچه است. شیفتگیاش نسبت به موسیقی در همان دوران اولیهای که خیلی تحت تأثیر واگنر است کاملاً روشن است: اینکه آدمی موسیقی را مثل شوپنهاور جوری هنرِ برتر بداند و موسیقی واگنر را مثلاً راهحلی برای مشکلات تمدن آلمان حساب کند، اینها همه واقعاً نشاندهندهٔ همان حس شیفتگی و اهمیت زیاد دادن به موسیقی است: انگار جوری در مقابل مثلاً فلسفه، هنر جوری برایش انگار حس نجاتبخشی و اینها دارد. این دیدگاههایی بود که قبلاً به آن اشاره کردم که در واگنر هم شما اینها را خیلی به وضوح میبینید: یعنی محور — هم شوپنهاور هم واگنر — که دو آدمِ گذار روی ایدهها و افکار نیچه بودند، میبینید این موسیقیمحوری را در افکارشان دارند. پس وجود این مؤلفهٔ موسیقی در زندگی نیچه را هم میتوانم برگردانم به شرایط خانوادگی و اجتماعی که در آن واقعاً زندگی کرده و استعداد خاصی که خودش در زمینهٔ موسیقی داشته — که دربارهٔ این استعداد کمی میشود بحث کرد — و تأثیری که از آدمهایی مثل شوپنهاور و واگنر گرفت. بگذارید اول این دومی را کمرنگ کنم — حالا کمکم قسمتهاییاش را کمرنگ میکنم دیگر — برای اینکه سعی کنم کمی روشن کنم چه مقدار این مسئله ارتباطش با موسیقی بالاخره به همان نکات اصلیِ روانشناسی نیچه ربط پیدا میکند. قسمت دوم را میتوانم چنین به راحتی کمرنگ کنم که بالاخره علاقه به موسیقی در این آدم وجود دارد که جذب واگنر میشود: یعنی اگر بخواهم بگویم عشق نیچه به موسیقی یا ایدهٔ محورقراردادن موسیقی در مثلاً آثاری مثل همین «زایش تراژدی» نتیجهٔ تأثیرپذیرفتن از شوپنهاور و واگنر است — مثل خیلی وقتهایی که در همین تحلیلهایی که میکردم این حرف را زدهام — میتوانید این را ضعیفش کنید به این معنا که بالاخره این آدم از اول عشق به موسیقی دارد که جذب واگنر میشود یا همان زمینهٔ مشابه با شوپنهاور را دارد که شوپنهاور بر او تأثیر گذاشته. همزمان با نیچه آدمهایی مثلاً وجود داشتند — فرض کنید — تحت تأثیر کانت بودند که جور عقلگرایی در آنها غلبه دارد. نیچه چرا تحت تأثیر آنها قرار نمیگیرد؟ چون هویتی دارد برای خودش که این گرایش را پیدا میکند و این حرفها را میزند. بنابراین برگرداندن تفکر نیچه و علاقهٔ او
رها کردن آرمان موسیقیدان شدن
و مرکزیت موسیقی در دستکم دورهٔ اول آثارش را به رابطهاش با واگنر و اینها دانستن — کمی فکر میکنم — سهلانگاری است: یعنی برعکس باید ارتباطش با واگنر را تحت این روحیهٔ نیچه تحلیل کنید، نه این افکار را تحت تأثیر واگنر؛ و مطمئناً واگنر به منظمشدن این افکار کمک کرده. بگذارید نکتهای را که قبلاً به آن اشاره کردهام — شاید مهمترین تأثیری که واگنر روی نیچه گذاشته باشد این است؛ جوری احساس میکنم؛ نمیخواهم بر آن تأکید کنم چون دفاع مستدل خیلی خوبی از آن ندارم — بگویم: ولی احساس من این است که آشنایی با واگنر — تأثیر مهمی که روی نیچه گذاشت — این بود که کلاً این آرمان موسیقیدانشدن را دیگر رها کرد. خیلی وقتها در زندگی آدم پیش میآید که مثلاً تصورش این است که میتواند دانشمند بزرگی بشود؛ بعد با کسی آشنا میشود و متوجه میشود — مقداری به لفظ عامیانه اگر بخواهیم صحبت کنیم — در مقابل او احساس میکند که سوسکه؛ بعد دیگر فکر میکند بنابراین نمیتواند آنطور که فکر میکرد دانشمند بزرگی بشود: آن طرف اصلاً خیلی از او باهوشتر است و خیلی مثلاً چیزها را راحتتر میفهمد و تحلیل میکند. اینکه واگنر نبوغ فوقالعادهای در زمینهٔ موسیقی داشت — و شاید بشود چنین گفت که آشنایی نیچه با واگنر این تأثیر را بر او گذاشت که انگار متوجه شد آنقدرها هم در موسیقی نبوغی ندارد که بخواهد فکر کند میتواند موسیقیدان خیلی بزرگی بشود — احتمالاً خیلی خیلی آدمهای دیگری غیر از نیچه هم اگر با واگنر از نزدیک آشنا میشدند همین احساس بهشان دست میداد: دربارهٔ استعداد مثلاً فوقالعادهٔ واگنر نمیشود شک کرد بهعنوان اینکه نبوغ خاصی در زمینهٔ موسیقی داشته. بعد وقتی کسی دیگر خودش موسیقی تولید نمیکند، طبیعی است که انگار نیچه میرود سراغ آن استعداد دیگری که دارد دیگر: اصلاً استعداد در زمینهٔ فلسفه و تفکر دارد؛ تفکر در مورد موسیقی تولید میکند؛ مثل اینکه پشتیبان فلسفی و فکری و تئوری موسیقی واگنر میشود. به نظر من این خیلی طبیعی است. حالا باید در آثار نیچه خیلی با دقت — در تاریخچهٔ زندگیاش اصلاً — — چون بالاخره مکاتبات و خاطرات و اینها زیاد دربارهٔ نیچه وجود دارد، شاید به این قصد بتواند کسی برود نگاه کند — اینکه فیلسوفی است که دیگر تصمیم میگیرد انگار موسیقی ننویسد؛ تا سهچهار سالی به طور مداوم هر مدتی یک بار قطعاتی موسیقی تألیف کرده و بعد این کار را گذاشته کنار. احتمالاً چند تا از این قطعات را — این تخیلات من است — در حضور واگنر اجرا کرده و بعد به قیافهٔ واگنر نگاه کرده و متوجه شده — متوجه شده — که چندان چیز جالبی هم به نظرش نرسیده؛ که واقعاً چنین بوده: ما الان قطعات موسیقی نیچه را — اجراشده — داریم؛ یعنی منتشر هم شده؛ فکر نمیکنم کسی اعتقاد داشته باشد که استعداد فوقالعادهای در زمینهٔ موسیقی آنجا دیده میشود. اینها میتواند به هر حال تأثیرگذار باشد. من این نکتهٔ دوم — که علاقه به موسیقی، مرکزیت موسیقی در بخشی از آثار نیچه مثل همان دورهٔ «زایش تراژدی»اش در واقع تحت تأثیر واگنر و شوپنهاور است — میخواهم کمی کنار بگذاریم دیگر: موسیقی در زندگی نیچه هست. حالا واگنر وارد میشود؛ جوری ممکن است به افکارش نظم بدهد یا جوری آرمان جدیدی را واگنر تولید کرده که نیچه به دلیل اهمیتی که به موسیقی از قبل میداده جذبش میشود؛ و چون از فعالیت عملیِ ساخت موسیقی هم دست نمیکشد، شروع میکند تئوری ساختن — دستکم مثل ستایشکردن: اگر من خودم بتوانم موسیقی تولید کنم، تولید میکنم؛ اگر نه ستایشش میکنم یا نقدش میکنم؛ به هر حال حرف میزنم دربارهٔ موسیقی. به نظر میآد آشناشدن با آدمی مثل واگنر این تأثیرات را گذاشته. کسی میتواند بگوید اگر این حدس من درست باشد و نبوغ واگنر روی نیچه این تأثیر را گذاشته باشد که دیگر دنبال موسیقیدانشدن نرود، میشود گفت به هر حال این توقفِ فعالیت موسیقیِ عملیِ نیچه بر پررنگشدن تفکرش دربارهٔ موسیقی تأثیر گذاشته. به هر حال اینها خیلی به نظر من نکتهٔ اساسی نیست؛ ولی اینکه کلاً نیچه در دورهای دارد زندگی میکند و در خانوادهای دارد زندگی میکند که دمخورِ موسیقی است، نکتهای است که — به هر حال — جای بحث دارد دیگر: اصلاً در دورهٔ دیگری ممکن بود اینقدر موسیقی در زندگی نیچه پررنگ نشود. به هر حال از بچگی در دورهای است که همه مثلاً سعی میکنند به بچههای خودشان پیانو یاد بدهند و سازی بلد باشند و این حرفها. حالا برای اینکه این دومی را کمی دربارهاش بحث کنیم — بهعنوان عاملی که عامل اصلی حساب میشود در پررنگبودن موسیقی در زندگی نیچه — فکر میکنم میشود چنین واقعاً بحث کرد که باز این را کمی کمرنگش کنیم: اینکه آن دوران و خانوادهٔ مشابه نیچه زیاد وجود دارد؛ یعنی واقعاً شاید بتوانید بروید همهٔ همکلاسیهای فیلولوژیک، فیلولوژیست نیچه را بررسی کنید و به این نتیجه برسید تقریباً همه در موقعیت مشابه نیچه بودند؛ پیانو هم یاد گرفتند ولی جذب موسیقی نشدند. میخواهم بگویم بالاخره این پررنگبودن موسیقی در زندگی نیچه را چیزی عمیقتر باید به روانشناسی نیچه برگرداند. فکر میکنم دربارهٔ دومی هم میشود باز بالاخره به راحتی گفت که کمی چنین کمرنگش کنیم که هزاران نفر در شرایط مشابه نیچه قرار داشتند و هیچکدامشان این مقدار موسیقی در زندگیشان سهم پیدا نکرد. اشاره کردم به اینکه در این شرایط بوده و استعداد ویژهای هم در زمینهٔ موسیقی داشته که به هر حال موسیقی را خوب میفهمیده، تأثیر میگرفته و در این حد استعداد داشته که خودش از سن خیلی پایین شروع به تولید موسیقی هم کرده.
فعالیت مردانه و جنبهٔ آنیمایی موسیقی
این استعدادِ درک موسیقی و ارتباط با هنر و تولید هنر بحث روانکاوی میطلبد. یعنی مثلاً فرض کنید — میخواهم این بحث را باز کنم — فعالیتهایی منطقی مثل مثلاً استاد فیلولوژی بودن: به وضوح با دیدگاههای گوناگون مثلاً به آن نگاه کنید، جور فعالیت مردانهای است بیشتر؛ در حالی که فعالیتهای احساسی هنری — مثل مثلاً فرض کنید مخصوصاً موسیقی — جور رنگ آنیمایی دارد: یعنی مردی انگار با آن جنبهٔ خودآگاهِ خودش خیلی خوب میتواند ریاضیدان خوبی باشد؛ آن جنبه را تقویت کند و ریاضیدان خوبی بشود، فیلولوژیست خوبی بشود، بنشیند استدلال منطقی کند. بارها این اصطلاح را به کار بردهام که ریاضیدان خوب معمولاً چنین است که آدمی است یا آنیمایش خاموش است یا توان این را دارد که آنیمایش را موقتاً خاموش کند: وقتی استدلال منطقی میکند به نفعش است که خیلی چنین احساسات درونیاش فعال نباشد. و — میخواهم دوباره سعی کنم این مسئلهٔ موسیقی را کمی نزدیک کنم به همان چیزی که جلسهٔ قبل گفتم — اینکه بالاخره این عشق به موسیقی و نگاه خیلی عمیق داشتن و مهم فرضکردن موسیقی، اینها به نوعی در واقع به آن جنبهٔ آنیماییِ وجود نیچه مربوط است. فکر میکنم همهٔ هنرمندان — مردهای هنرمند — چنین بهشان نگاه میشود که آن حالتهای الهامشان و درک مثلاً عمیق هنریشان نتیجهٔ فعالیت آنیمایشان است؛ و هرچند حالا بخواهیم مقداری تفسیرش کنیم — چون آن جنبههای پیچیدگیفرمآفرینی به فعالیت خودآگاه مربوط میشود — آنها را میتوانیم واقعاً کمی کنار بگذاریم: یعنی از این جهت این حرف را میزنم که فکر میکنم هنر مقدار زیادی — چنین در قرن بیستم، یعنی از دورههایی که مثلاً مدرنیستها در هنر فعال بودند — این جنبههای خودآگاهِ فرمی اهمیت بیشتری پیدا کرد و پررنگ شد؛ و این در واقع به نوعی نتیجهاش این است که هنرمندان دیگر خیلی آدمهایی هم نیستند — مردانی نیستند — که آنیمایشان فعال: شاید الان آدمی، مردی با آنیمای خاموش یا تقریباً خاموش بتواند آثار هنری با فرمهای پیچیدهای که چندان احساسی در آن نیست بیان کند. لااقل این را میتوانیم الان بگوییم که ارتباط نیچه با موسیقی چنین نیست: یعنی به شدت شامل آن شور و هیجانات احساسی است. شاید بشود موسیقیِ تولیدشده توسط خود نیچه را هم از این نظر بررسی کرد: به هر حال آن دورانِ نزدیک به رمانتیک که ویژگیاش این است که آن شور آنیمایی در آن خیلی قوی است. نیچه — این تعبیرِ پروجکتشدن آنیما — مثلاً تعلق زیادی به موسیقی، تعلق زیادی به — کار ریز به طبیعت و وجود — پروجکتشدن آنیما، فکری مثلاً — من حالا کلمهٔ پروجکتشدن — آره دیگر بالاخره اینها فعالیت — یعنی موجودی که — فکر میکنم یک بار اصلاً این سلسلهمراتب را سعی کردم توضیح بدهم: که کلاً یکی از ویژگیهای در واقع تئوری یونگ این است که بین سری از احساسات — مثلاً تحت عنوان آنیمایی — رابطه برقرار میکند. این جدای از اینکه نوع ارتباطبرقرارکردن بین احساساتی که ممکن است در مرحلهٔ اول خیلی مربوط به هم به نظر نرسند، تئوریها را کمی آزمونپذیر میکند. اگر یادتان باشد یک بار بهعنوان نکتهٔ مثبتی دربارهٔ تئوری فروید گفتم که آن ایدهٔ فروید دربارهٔ دورههای دهانی و مقعدی و جنسی از این نظر میشود گفت آزمونپذیر بودن و آزمونِ خوبِ — در واقع پسدادن: که مثلاً فیکساسیون در مرحلهٔ مقعدی را فروید برایش ویژگیهایی قائل میشود که الان میشود گفت ثابت شده که اینها با همدیگر همبستگی دارند: اینکه مدلی داشته باشم که در آن مفهوم جدیدی، فیکساسیون در مرحلهٔ دهانی، را اعلام میکنم و به طور موجهی میگویم فیکساسیون در مرحلهٔ دهانی این ویژگیها را در بزرگسالی مثلاً ایجاد میکند — دستکم دارم این ادعای آزمونپذیر را بیان میکنم که این ویژگیهایی که گفتم با همدیگر همبستگی دارند؛ یعنی اگر یکیاش را در آدمی دیدی باید انتظار داشته باشی آن یکی را ببینی؛ و آن ویژگیهایی که مربوط به فیکساسیون مثلاً مقعدی است، آنها با همدیگر همبستگی دارند و با اینها ندارند: یعنی اگر ببینم نه، این سری ویژگیهایی که مثلاً فیکساسیون نوع اول و دوم است همینطور قاطی در مردم دیده میشود و هیچ توضیح آماریاش معنیدار نیست، آنوقت میتوانم شک کنم و بگویم آزمون تجربی نشان داد که این چندان تئوری کارآمدی نیست. حالا عیناً دربارهٔ یونگ هم فکر میکنم این حرف را میشود زد: یعنی بالاخره مجموعهای از ویژگیها را در انسان به فعالیت آنیما ربط میدهد: مثلاً — دربارهٔ مردان — عشق به جنس مخالف و مادر حتی، و عشق به طبیعت، موسیقی و هنر؛ اینها همه جوری فعالیتهای آنیماییاند. حالا اگر بررسی کنید و ببینید آره مثلاً هنرمندان اکثراً این ویژگیها را دارند — مثلاً آنهایی که به هنر علاقهمندند، به طبیعت، به مثلاً جنس مخالف — همهٔ اینها ویژگیهای مشترکی دارند، آنوقت میشود گفت این همبستگی نشانهای از این است که تئوری تأیید شده — نه اینکه درستیاش ثابت شده — فکت مثبتی در جهت مثلاً تئوریای که بیان شده حسابش میکنیم. — یکی از حاضران میپرسد: دربارهٔ آنیما سه کارکرد اختصاصی دارد یا لایهبندی بینشان وجود دارد؟ — نه؛ دیگر لایهبندی وجود دارد دیگر: یعنی مثلاً — یونگ از واژهٔ تثبیت استفاده نمیکند ولی میتوانید از آن واژهٔ فروید اینجا استفاده کنید: یعنی میتوانید بگویید مثلاً آدمی که — آره، مثال دربارهٔ همین موردی که میگویید — عشق فوقالعادهای به طبیعت دارد، اگر زندانیاش کنم آنوقت ممکن است گرایش به موسیقی پیدا کند؛ مثل جایگزینی در مقابل طبیعت؛ یعنی یا مثلاً شروع کند به نقاشیکردن از طبیعت. این کمی چیزهای آزمونپذیر است. لایهداشتن یعنی همین دیگر: مثل اینکه چیزهایی به ترتیب انگار ظاهر میشوند؛ یعنی این احساساتی که وجود دارد — مثل همان که فروید هم توصیف میکند — جور عشق به مادر وجود دارد، بعد به جنس مخالف — فروید هم اصطلاح آنیما را به کار نمیبرد ولی اینها واقعاً با همدیگر جوری قابل جمعاند — تبدیل به عشق به جنس مخالف میشود؛ اگر محرومیتی آنجاها وجود داشته باشد تبدیل به عشق — مثلاً — به طبیعت میشود. اینها در کنار هماند؛ چنین نیست که با همدیگر تعارض داشته باشند ولی جور انگار پشت سر هم دارند ظاهر میشوند و — یعنی — این بحث را شما که اگر این اثر، عشق واقعی به موسیقی دارد، احتمالاً مثلاً در واقع عارضهای باعث شده که عشق مثلاً به جنس مخالفش دچار مشکل بشود. — نه، نه، لزوماً؛ نه لزوماً. فکر میکنم با دیدگاه فرویدی آره حتماً سرکوبی صورت گرفته ولی فکر میکنم اگر از یونگ بپرسید نه: آنیمای مثلاً قدرتمندی وجود دارد که همچنان — برای اینکه ببینید در دیدگاه فرویدی آن حس جنسی جای آنجاست و بقیه همه انگار جوری زائدند، در حالی که یونگ دیدگاه سلسلهمراتبی رشد دارد یا مثلاً آنیما چنین نیست که جایاش فقط جنس مخالف باشد؛ آنیما — اینطور — در مراتب رشد انسان برای خودش شکوفا میشود: یعنی وقتی آثار یونگ را میخوانید، یونگ به طور مثبتی از مراحل آنیما صحبت میکند؛ اینکه کاملاً از چیزی
مرکزیت موسیقی و ذات آنیمایی
جسمانی شروع میشود و بعد مثلاً به چیزهای خیلی معنوی میرسد. بنابراین چنین نیست که یونگ نتواند بگوید نشانهٔ رشدیافتگی هم میتواند باشد: یعنی آدمی اتفاقاً آنیمایش پروجکشن خیلی خوبی هم پیدا کرده، حالا به مرحلهٔ بالاتری از خودش رسیده. حالا این احساسات عمیقترشدن به طبیعت هم مثلاً ارجاع داده میشوند، پروجکت میشوند به طبیعت؛ در هنر هم همینطور: اینکه کلاً دیدگاه فروید نسبت به فعالیتهای هنری و چنین چیزها مثل نتیجهٔ عارضهایِ چیزی ذاتی است، در حالی که یونگ چنین نگاه نمیکند و برای اینها میتواند ارزش مستقل قائل باشد. به هر حال پررنگبودن موسیقی بهعنوان هنر — بهعنوان آن رشتهٔ اصلی هنری — در زندگی نیچه را فکر میکنم تا حدودی میشود به آن ذات آنیماییِ در واقع نیچه — آن چیزی که خودش البته انکار میکند — نسبت داد؛ و این دربارهٔ هر کسی که با موسیقی — حالا مخصوصاً موسیقی در آن دورهٔ رمانتیکش — ارتباط داشته میشود در واقع گفت که به هر حال آنیمای فعالی دارد. نکتهای که شروع کردهام دربارهاش صحبت کنم و چند چیزی هم میخواهم اضافه کنم: بنابراین وقتی من به مرکزیت و مثلاً اهمیت موسیقی در کار اولیهٔ نیچه نگاه میکنم، این را خیلی مؤلفهای جدای از آن بحثی که مطرح کردم نمیبینم: یعنی میتوانم بگویم این هم یکی از عوارض همان ارتباط شدید با دنیای زنانه است و برای پسری که چنین روحیهای دارد خیلی طبیعی است که گرایش به هنر پیدا کند. آن ارتباط با دنیای زنانه — که حالا لحظهای فرویدی نگاه کنیم — طبعاً منجر میشود به تسلط مادر و خواهر و دنیای زنانه و در نتیجه منجر میشود به اختلال در رابطه با جنس مخالف. فروید بلافاصله میگوید پس این جوری تصعید میشود به چیزی مثل موسیقی؛ و بنابراین ما اینجا تحلیل خیلی سادهٔ فرویدی هم میتوانیم داشته باشیم از اینکه نیچه بهعنوان آدمی که تحت سلطهٔ زنهاست و تمام زندگیاش در واقع ناکامی در ارتباط با جنس مخالف است، این انرژی جنسی و لیبیدویش جوری تبدیل شده به جور عشقی زاید و وصفی — دستکم در دوران نوجوانی و جوانی — نسبت به موسیقی. و با هر دیدگاهی که نگاه کنید، این ارتباط را میتوانید ببینید با آن نکتهٔ اصلیای که گفتم — که جلسات قبل بهعنوان نکتهٔ اصلی روانکاوی نیچه از آن صحبت کردم — این مرکزیت موسیقی توجیه میشود. بگذارید چند نکتهٔ جدای از این بگویم که کمی — در واقع — تحقیقی وجود دارد؛ واقعاً وقت نکردم متأسفانه.
فراز و نشیب رابطهٔ نیچه با موسیقی
یکی دو بار میل پیدا کردم ولی این تحقیقها گاهی آنقدر مفصلاند که آدم حوصله نمیکند بخواند: کسی کلاً کتابی یا تزی نوشته — تز مثلاً دکترا یا کتاب؛ فکر میکنم تز دکترا است — دربارهٔ موسیقی و نیچه: کل آثار نیچه را از این نظر بررسی کرده و آن فراز و نشیبی که رابطهٔ نیچه با موسیقی دارد را سعی کرده مثلاً مستند کند. و واقعاً امروز هم اگر وقت میشد باید نگاه میکردم ولی وقت نکردم. فکر میکنم نکتههای جالبی دارد؛ من یک بار نگاه کردم ولی دقیق نخواندم. از این جهت به آن موضوع افتادم که بالاخره رابطهٔ نیچه با موسیقی فراز و نشیب داشته؛ همانطور که رابطهٔ نیچه با رمانتیسیسم مثلاً فراز و نشیب دارد: مثلاً از جایی به بعد واژهٔ رمانتیک در آثار نیچه مثل فحش استفاده میشود، در حالی که مثلاً در نوجوانی و جوانی آثار موسیقی مورد علاقهاش آثار رمانتیکاند. به نظر من اینجا نکتهٔ خوبی است؛ یعنی آن تز از این نظر ارزش دارد که فکر میکنم چیز خوبی را بررسی کرده. اگر کسی بتواند آن فراز و نشیبهای رابطهٔ نیچه با موسیقی را خوب درک کند، به نظر من ایدههای خوبی میتواند بگیرد دربارهٔ اینکه در واقع رابطهٔ نیچه با آن حسهای آنیماییاش چطور است: باید انتظار داشته باشید هرچه نیچه جلوتر میرود و بیشتر جذب — در واقع — ضدیت پیدا میکند با ذات زنانهٔ خودش، انتظار داشته باشید موسیقی در زندگی نیچه کمرنگتر بشود: یعنی شروع کند کمکم حتی فحش دادن به مثلاً موسیقی رمانتیک و بعد کمکم حتی موسیقی — حالا مثلاً — واگنر و چیزهایی که خیلی هم صددرصد رمانتیک نیستند هم برایش زیر سؤال برود؛ این برای اینکه عشق موسیقی — عشق نیچه به موسیقی — تجلیٔ آن واقعیت است دیگر و بنابراین ناخودآگاه باید این تعارضهای درونی موسیقی را به محاق ببرد. برای همین به آن تز علاقهمندم و مدام فکر میکنم یک روز بنشینم دقیق بخوانمش و ببینم این حرفی که میزنم تأیید میشود یا نه.
موسیقیهای اولیه و رمانتیسیسم
حالا به هر حال این نکتهای بود که میخواستم به آن اشاره کنم. به وضوح در زندگینامههای نیچه میبینید که موسیقیهای اولیهای که خیلی دوست دارد رمانتیکاند: موسیقی بتهوون، موسیقی شومان مثلاً. دقیق یادم نیست ولی مجموعهای از کارهایی که خیلی دوست داشته؛ دورهای به شومان خیلی علاقهمند بوده: شومان خیلی رمانتیک است؛ خیلی موسیقیدانی از میانههای دورهٔ رمانتیک حساب میشود. چون به جایی رسیدهام که به طور طبیعی بحث رمانتیسیسم مطرح شده، میخواهم کمی دربارهٔ همین دنیای رمانتیک صحبت کنم و دربارهٔ این ویژگیِ در واقع رمانتیکبودن یا ضدرمانتیکبودنِ نیچه کمی صحبت کنم — که به همین بحث موسیقی نوعی ربط دارد — و بعد نهایتاً نکتهٔ دیگری دربارهٔ موسیقی که قبلاً به آن اشاره کرده بودم و کمی بیشتر دربارهاش صحبت کنم.
دوران رمانتیک در اروپا
ببینید میشود از دورهای در دنیا — در اروپا — بهعنوان دورهٔ دوران رمانتیک صحبت کرد: رمانتیسیسم فقط جور مکتبِ هنری و ادبی و — نمیدانم — موسیقی و این حرفها نیست: فضایی در اروپا ایجاد شد که همهٔ آدمها تحت تأثیر این فضا قرار گرفتند: از سیاستمدار گرفته — میتوانیم بگوییم این سیاستمدار سیاستمدارِ رمانتیک است، این فیلسوف فیلسوفِ رمانتیک است و این مثلاً موسیقی یا این هنر هم هنرِ رمانتیک است. در هنر وقتی به رمانتیسیسم نگاه میکنید — خیلی حرفها دربارهاش زده شده و خیلی ویژگیها میشود گفت — چیزی که در هنر رمانتیک هست، حالتی در واقع برعکسِ هنر کلاسیکی که رمانتیسیسم جانشینش شد، اغراق در احساسات است: یعنی مثلاً فرض کنید در آثار کلاسیک انتظار ندارید آدمی ببینید که از عشق دیوانه شده یا از حسادت — مثلاً فرض کنید — حالا ممکن است به دلیل مثلاً موعظهٔ اخلاقی واقعاً آدمی را نشان بدهند که از شدت حسادت دیوانه میشود، که شما چنین بفهمید نباید چنین شد: یعنی اگر دیوانگیای هم در آثار کلاسیک نمایش داده شده باشد، حس منفی نسبت به آن وجود دارد؛ دافعه قرار است ایجاد کند. رمانتیسیسم چنین نیست: مثل ستایش از انفجار احساسات در حد مثلاً عشق، در حد دیوانگی. این — پررنگبودنِ همهچیز — احساساتِ رمانتیک با اغراق است؛ و اگر نقاشی میخواهند بکشند رنگهای مثلاً تند و کنتراست خیلی زیاد؛ اگر میخواهند موسیقی بسازند دینامیک خیلی زیاد در صدا — یعنی مثلاً فرض کنید پایین و بالای صدا، موسیقی خیلی با همدیگر اختلاف داشته باشد. کلاً موسیقی رمانتیک نسبت به موسیقی کلاسیک — و حالا مثلاً باروک — خیلی پرسر و صداست؛ طوری که آدمهایی که موسیقی کلاسیک گوش میکردند از این نوع موسیقیای که بتهوون — بهعنوان یکی از سردمداران موسیقی رمانتیک — تولید میکرد متنفر میشدند. خیلی — این ویژگیای که میگویم ویژگیِ اصلی واقعاً هنر رمانتیک نیست؛ نمیخواهم بگویم ذات مثلاً هنر رمانتیک است؛ یکی از چیزهاست، یکی از تبعات آن نکات اصلیتری است که دربارهٔ هنر رمانتیک میشود گفت. به هر حال در دورهای قرار داریم که چنین چیزهایی کمی ستایش میشود: یعنی مثلاً شور و هیجاناتی بسیار عمیق داشتن و اینها را به شدت مثلاً چند صد برابر بیان کردن؛ مثل ستایش از این حالتهای انفجاری که ممکن است در احساس به وجود بیاید. جایی متنی میخواندم دربارهٔ ادبیات رمانتیک؛ صحنهای را مثال زده بود از رمان «بلندیهای بادگیر» — که رمان مشخصی از دوران رمانتیک است — که آن مردی که معشوقش سالها سال مرده از شدت این احساسات عاشقانه که دارد — که هنوز هم زندگیاش کاملاً تحت تأثیر همان روابط عاشقانهای است که داشته — شبی میرود قبر آن زن را میشکافد و کنار آن جنازه دراز میکشد مثلاً: این به حد دیگری از دیوانهشدن و مثلاً غیرواقعیبودن میرسد. به شدت مثلاً احساساتی که دارد توصیف میشود؛ اینها در موسیقی هم — که نگاه میکنید — موسیقی هم چنین است: یعنی واقعاً به شور و هیجانهای دیوانهواری گاهی اوقات در موسیقی رمانتیک برمیخورید که همراهشدن یعنی همدلانه گوشکردنش ممکن است چندان تأثیر خوبی هم بر آدم نگذارد. اینکه آدمهایی مثل مثلاً فرض کنید گوته در اواخر عمر خودش صراحتاً جور بازگشت به کلاسیسیسم دارند — گوته صراحتاً میگوید رمانتیسیسم بیماری است: خودش دورهای مثل اینکه دوران رمانتیک داشته ولی همانطور که میرود انگار به این نتیجه میرسد که این واقعاً انگار به دیوانگی منجر میشود: یعنی بیمارگونه است؛ روحیهٔ رمانتیک روحیهٔ بیماری است و کلاسیک سالمتر است؛ بنابراین اواخر عمرش انگار دعوت میکند به اینکه دوباره بازگشتی به دورهٔ کلاسیک داشته باشد.
دیونیزوس و تجربهٔ موسیقی رمانتیک
این ویژگی انفجاریبودن حس رمانتیک و موسیقی رمانتیک را یک بار — اگر یادتان باشد — اشاره کردم که شاید اصلاً این ایدهٔ دیونیزوس در ذهن نیچه چنین پررنگ شده و شکل گرفته: نیچه آدمی است که این موسیقی دوران رمانتیک و این روحیهٔ رمانتیک کاملاً در تجربهٔ واقعی زندگیاش وجود دارد. یعنی تصور من از حرفهایی که خودش میزند این است که همراه با مثلاً سمفونی نهم بتهوون به حس انفجار احساسات و حالتی مثلاً — انگار وجودِ — شور بینهایت میرسد؛ و اینکه خودش را در چنین موسیقیِ هنر رمانتیک رها کند و این شور را تجربه کند؛ شورایی به شدت لذتبخش. بعداً طبیعی است که این حالت — این مسلطشدن — انگار آن قوایی که در درونش هست برایش چیز بشود؛ جوری مثلاً در تفکرش، در زندگیاش حالت عمده پیدا کنند؛ مثل اینکه قلههای زندگیاش باشند: بزرگترین لحظههای تجربهٔ حیاتی نیچه این لحظههایی است که به این قلههای کمی شاید وهمانگیزِ انرژی و شور بینهایتی که در موسیقی هست دست پیدا کرده. یک بار سعی کردم بگویم نمیشود با حرفزدن این را منتقل کرد ولی آن روزی که بحث دیونیزوس بود گفتم که در
موسیقی چنین حالتی هست: این چیزهایی که در توصیف حالت دیونیزوسی بیان میکند خیلی نزدیکاند به همان حس عمیقی که از شور و هیجان حیاتیِ خیلی شدیدی که موسیقی میتواند به آدم بدهد. و میشود این را چنین برگرداند که اگر نیچه در تمام عمرش انگار دارد از دیونیزوس ستایش میکند، میتوانم بگویم سمفونی نهم بتهوون موسیقیای است که آن حسی است که نیچه دنبالش است. و گفتم چنین باید نیچه را فهمید که نیچه در درون خودش آن حس دیونیزوسی را دیده، عاشقش شده و حالا تا آخر عمرش آن حس دیونیزوسی — شور
بتهوون، شومان و حس قدرت
بسیار فوقالعاده قدرتمندانهای است. چیزی که شاید مشخصهٔ مثلاً موسیقی بتهوون یا کسانی که تابع بتهوون بودند — مثل شومان یا حتی واگنر — این است که جور احساسات شورانگیز فوقالعاده همراه با حس قدرت. این — در موسیقی رمانتیک، در موسیقی آدمهای رمانتیک میگویم؛ نه موسیقی مثلاً فرض کنید شوپنهاور — در خود موسیقی رمانتیک با همدیگر — یعنی در این تمایل به آن انفجار قدرت — تفاوت وجود دارد: بعضی از موسیقیهای رمانتیک اتفاقاً چنین نیستند و موسیقی بتهوون چنین ویژگیای دارد و این همان چیزی است که در واقع فکر میکنم نیچه را به خودش خیلی جذب کرده. این حرفی که میزنم اگر کسی خیلی خوب بفهمد، به نظر من متوجه این میشود که باید مشکلی را اینجا حل کرد: من قبل از اینکه مورد اعتراض قرار بگیرم باید سعی کنم این مشکل را بگویم؛ دستکم متوجهام که الان دو حرفی که زدم کمی با همدیگر ممکن است متعارض به نظر برسد: این که اول گفتم حس موسیقاییداشتن و علاقه به موسیقی جوری زنانه است، بعد دارم میگویم موسیقیِ جذبکنندهٔ نیچه جذب آن بخشی از موسیقی مثلاً رمانتیک شده که اتفاقاً حس مردانه و قدرتمندانه دارد: بتهوون شاید کمترین موسیقیدانی است که بگویید آن فعالیتهای آنیمایی و زنانهوار را دارد؛ به شدت موسیقیاش، موسیقی قدرتمندی است. اگر در دوران جدید بخواهید هنرمندانی را پیدا کنید که بگویید اینها مثلاً جانشینانِ خلفِ بتهووناند — آدمهایی که موسیقی متال و هارد راک کار میکنند — شاید بشود گفت در دنیای معاصر جانشینهای بتهووناند: سر و صدای زیاد و جور قدرتمندانهبودن موسیقی کاملاً در موسیقی بتهوون هست. به نظرم این خیلی نکتهٔ مهمی است؛ یعنی جای بحث دارد و فکر میکنم به سادگی نمیشود همهچیز را توضیح داد. ولی از نظر من دستکم میخواهم چیزی بگویم که تعارض اساسی وجود ندارد: این که نیچه بالاخره این عشق به قدرت — یعنی وقتی نیچه را توصیف میکنید بهعنوان آدمی که آنیمای فعالی دارد، درون مثلاً زنانهای دارد ولی این قسمتش سرکوب شده — نتیجهاش این است که سری تمایلات دارد ولی در عین حال تمایل به قدرت دارد دیگر: تمایل، یعنی مثل آدمی که قدرت در درونش به طور واقعی تجلی پیدا نکرده. نیچه را — با تحلیلی که از شخصیتش ارائه میکنم — چنین است که آدمی است که درون خیلی منفعلی دارد و موجود واقعاً ضعیفی است ولی عشق به قدرت دارد و دوست دارد خودش را قدرتمند ببیند: عشق به قدرت وجود دارد؛ قدرتِ قدرتِ تحققنیافته دارد. هرچه این مردانگی سرکوب بشود و متحرک نشود، عشق به این در واقع جوری بیشتر میشود. بنابراین اگر مثلاً موسیقی — اگر آن حس قدرت به طور نرمال وجود نداشته باشد در این آدم، موسیقیای که این احساس را ایجاد میکند برایش میتواند خیلی مطلوب باشد. بنابراین موسیقی اینجا مسئلهٔ پیچیدهای در زندگی نیچه به نظر من میشود و باز ارجاع میدهم به همین که به نظر من جای خیلی مناسبی برای مطالعه است؛ و حالا اگر آدمهایی مطالعه کرده باشند و شاید مطالعهشان خیلی خوب نباشد، همچنان جا دارد: این رابطهٔ نیچه با آن موسیقی جور پیچیدگیای دارد که به نظر من جای تحلیل خیلی زیادی دارد؛ نمونهاش همین که دارم میگویم: کلاً استعداد موسیقیداشتن جوری از آن درون — مثلاً آنیمای فعال و درونِ در واقع زنانه — میآید، در حالی که بعداً میبینید آن حس قدرتی که در این مسئلهٔ موسیقی — شومان یا بتهوون — هست جذبش میکند؛ برای اینکه انگار همانطور که نیچه در تخیل خودش موجودی مثل زرتشت میسازد و این برایش متبوع است برای اینکه شیفتهٔ قدرت است دیگر: شیفتهٔ قدرتمندبودن — چیزی که ندارد — عیناً همانطور آن موسیقیای که این حس را به او میدهد برایش ارزشمند است؛ برای همین جذبش میشود: در موسیقی بتهوون آن چیز گمشدهای که نیچه دنبالش است وجود دارد. خود علاقهٔ کلی، استعداد موسیقیداشتن، نتیجهٔ آن ذات — در واقع — حقیقتِ وجود نیچه است و بعد این نوع موسیقی که برایش ایجاد علاقه میکند — و فکر میکنم شاید مؤثر بوده تا آن حس دیونیزوسی را تجربه کند و به آن علاقهمند بشود — چیزی است که در موسیقی — در واقع موسیقی موسیقی بتهوون و شومان — پیدا میشده و به آن علاقهمند شده. به هر حال اینجا دوگانگیهایی وجود دارد؛ پیچیدگیهایی که خیلی جا دارد آدم مطالعه کند. و این اولین نکتهای که باید میگفتم — فکر میکنم سعی کردم بگویم — رابطهٔ نیچه با موسیقی را تا حدود زیادی میتوانید تحت همان مدل قبلی بحث کنید و این را مؤلفهٔ جدیدی در زندگی نیچه نگذارید: یعنی نگوید مثلاً عشق به موسیقی چیزی بود که از خانوادهاش به او رسیده و این حرفها. — یکی از حاضران میپرسد: خود بتهوون که موسیقیاش به هر حال هست؛ موسیقی شومان هم هست؟ — شومان، بله. — شومان، بله. — یعنی همون، آره: موسیقی شومان هم مثل بتهوون موسیقی رمانتیکی است که در آن همین حس — به هر حال — سر و صدای زیاد و افتوخیزهای زیاد و اینها وجود دارد. من حالا نمیدانم — واقعاً — این موسیقیها — خیلی چیز نیست؛ من همینطور کلی دربارهشان حرفزدن خیلی جالب نیست. ولی مثلاً فکر میکنم این تعارضهایی که در زندگی نیچه هست — مثلاً رابطهاش با رمانتیسیزم — همینجا قابل توجیه است دیگر: یعنی باید انتظار داشته باشید وقتی به پایان زندگیاش نزدیک میشود، رمانتیک حالت فحش پیدا کند: به شدت خودش رمانتیک است. یعنی ببینید اصلاً اینکه دیگر انتظار من این باشد که به هر چیزی هرچه بیشتر فحش میدهد، این از آن چیزهایی است که در وجودش مدام میبیند: یعنی این سایه در حال گسترش است. شاید مثلاً در نوجوانی متوجه حسهای رمانتیک خودش هست و خیلی برایش مشکل ایجاد نمیکند؛ همینطور که جلو میرود مدام آن چیزهایی که در درونش هست را میتواند — در همان پوستینی که همهچیز در آن پنهان شده — و بعد نتیجهاش این است که با تنفر به آدمهایی نگاه میکند که آن بیرون هستند و حسهای مثلاً رمانتیک دارند. دربارهٔ موسیقی هم چنین فکر میکنم: آن فراز و نشیبها جای مطالعه دارد. متأسفانه میگویم چون خیلی — میدانم — ارتباط نیچه با موسیقی کلاً پیچیده است: یعنی خیلی از این چیزهاست دیگر — از این چیزهایی که فهمیدن اینکه خلاصه دربارهٔ موسیقی چه دارد میگوید سخت است — و به نظر میرسد حرفهای تناقضآمیزی میزند: یعنی جوری در دورهای که به نظر میرسد دارد دیگر از موسیقی بد میگوید، باز مثلاً یادداشتی دارد که ای کاش موسیقیدان میشدم؛ چیزهایی چنین هست که مشکل ایجاد میکند و آدمی که نقد روانکاوانه میکند باید این مشکلات را دوست داشته باشد دیگر: اینها آن جاهایی است که ممکن است بتوانید با نقدی عمیق روانکاوانه توجیه کنید و مثلاً تعارضها را حل کنید. به هر حال متأسفانه کل این — مثلاً — مسئلهٔ فراز و نشیبهای نیچه با موسیقی را نرفتم همهاش را مثلاً بخوانم و مطالعه کنم که بتوانم الان بحث عمیق و دقیقی بکنم؛ و واقعاً هم کمی احساس میکنم از موضوع بحث خارج است: یعنی دقیقاً به نظرم میآد آن نوشتهای که دیدم یک بار تز دکترا بود. به نظر من هم چنین است: کتابی مستقل یا تز دکترایی که کسی فقط همین موضوع را مطالعه کند، چون ارجاعات نیچه به موسیقی خیلی بیشتر از این است که کسی بخواهد مقالهٔ دهصفحهای دربارهاش بنویسد؛ فکر میکنم حجم مطالبی که نیچه دربارهٔ موسیقی مستقیماً گفته به اندازهٔ کتاب است؛ تحلیلش هم خیلی طول میکشد.
حس اشرافیگری و اخلاق اشرافی
برویم سراغ آن نکتهٔ دوم: نیچه جور — چیز دارد — حس اشرافیگری و — ضدیت، نمیدانم — با اخلاق بردگی؛ طرفداری از جور اخلاق اشرافی و اینها — دارد که به نظر میآد میتواند نکتهٔ مستقلی در زندگی نیچه باشد. چرا چنین است؟ به نظر میآد میتواند نکتهٔ مستقلی باشد؟ برای اینکه در چنین خانوادهای بزرگ شده: یعنی خیلیها مستقلاً حسشان این است که پدر نیچه آدمی بود که برای اشراف کار میکرد و عاشق پادشاه بود مثلاً و بنابراین تحولات سیاسی انقلابی که در دوران زندگی پدر نیچه اتفاق میافتاد، در این خانواده تغییرات مثبتی احساس نمیشد. ببینید: این تحلیلهای جامعهشناختی خیلی خوبی که — به نظر من — وجود دارند را لحظهای در نظر بگیرید که کلیسا بالاخره دستش در دست اشرافیت بوده؛ قرنها در اروپا دین با اشرافیت با همدیگر در جبههای قرار داشتند. بنابراین وقتی بورژوازی دارد سر کار میآید و با اشرافیت ضدیت پیدا میکند، خیلی طبیعی است همانطور که خود اشراف احساس خوبی ندارند، خادمان کلیسا هم احساس خوبی نداشته باشند — که نداشتند. و بنابراین خانوادهٔ نیچه بهعنوان خانوادهای که هم مثلاً در واقع خادم کلیسا هستند رسماً و هم در خدمت مثلاً معلم — نمیدانم — اشراف بودن، باید انتظار داشته باشید چنین پیشینهٔ اجتماعیای از نیچه آدمی بسازد که گرایش به اشرافیت داشته باشد. بنابراین میتوانم با نقدی مثلاً مارکسیستی — بهاصطلاح نقد مارکسیستی، یعنی برگرداندن ویژگی مثلاً چیزی که داریم تحلیل میکنیم به مسئلهٔ جایگاه و خاستگاه اجتماعی افراد —
نقد مارکسیستی و خاستگاه اجتماعی
رمانی میخوانم؛ میگویم این رمان مثلاً — فرض کنید — بحث در مورد رمانتیسم است، رمانتیسیسم است یا دوران رمانتیک است؛ میگویم این هنر جایگاه مثلاً طبقاتیاش بورژوازی است در حالی که کلاسیسیسم جایگاه مثلاً طبقاتیاش اشرافیت است. بنابراین اینکه چطور شد که کلاسیسیسم — بهعنوان مثلاً نوع مکتب ادبی غالب — از بین رفت؛ جوری گرایشی که به آن داشتند از بین رفت و جانشینش مکتبی مثل رمانتیسیسم شد — مگر نقد جامعهشناختی میتوانند ارائه بدهند و بگویند این خیلی طبیعی است: این نوع هنر هنری است که با آن شرایط اجتماعی کاملاً سازگار است. من الان نگفتم چطور میشود این تحلیل را ارائه کرد ولی تحلیلهای خیلی عمیقی چنین وجود دارند که به نظر من خیلی تحلیلهای درستی هستند. کلاً بگذارید از فرصت استفاده کنم و پرانتزی باز کنم و حرف خیلی کلیای بزنم: نقدهای مارکسیستی و جامعهشناختی در دورنمادادن — یعنی در کلیترین حرفهایی که میشود زد — خیلی مؤثر است و معمولاً — مشکل؛ به نظر من مشکلی که وجود دارد این است که — یعنی مثلاً ببینید وقتی میخواهم دربارهٔ تحولات کلی سیاسیاجتماعی در پانصد سال اخیر در دنیا بحث کنم، خیلی نقدهای مارکسیستی خوب جواب میدهند یا مثلاً دربارهٔ مکتبهای ادبی که در سیصد سال اخیر به وجود آمدهاند دارم بحث میکنم، خوب جواب میدهند: خیلی حرفهای عمیق و جالبی میشود زد؛ مثلاً چرا دورهٔ مدرنیسم به وجود آمد و چرا وارد دورهٔ پستمدرن شدیم؟ به نظر من تحلیلهای اینجا خیلی عمیقاند. ولی هرچه ریزتر بشوید — بیایید مثلاً دربارهٔ اثر هنری خاصی بحث کنید — به نظر میآد — هی — وانه: یعنی اگر جایگاه خوبِ نقد مارکسیستی را بشناسیم، کمتر باید به نظر من سعی شود که آدمی یا اثر هنری خاصی را بیاید مدام سعی کند آدم با جایگاه — نمیدانم — طبقاتی و چنین چیزها تحلیل کند؛ گاهی به ابتذال کشیده میشود؛ ولی دیدگاههای از راه دور دادن — تحولات کلی را بررسی کردن — خیلی خوب جواب میدهد. مثلاً فکر میکنم تحلیلهایی که دربارهٔ همین جانشینی مکتبهای هنری — و مثلاً گرایش به مکتبهای هنری — وجود دارد، این تحلیلهای جامعهشناختی تحلیلهای خیلی خوب و عمیقی هستند. بنابراین میتوانم اشرافیتگرایی نیچه را با تحلیلی جامعهشناختی نسبت بدهم به شرایط خاستگاه طبقاتیاش دیگر: میگویم این خاستگاه طبقاتیِ این آدم — در واقع خادمِ کلیسا و اشرافیت — است؛ این است که این آدم حس خوبی نسبت به هیچکدام از جریانهای انقلابی دوران خودش ندارد و نتیجهاش این است که مثلاً جوری همچنان نخبهگراست و حس اشرافیت دارد. این چیزهایی که بعداً مثلاً میبینید — وقتی کمونیستها در شوروی انقلاب میشود و سر کار میآیند — همهٔ این چیزها را بهعنوان گرایش منفی سعی میکنند — سعی بکنند: یعنی نخبهگرایی به نوعی نشانهٔ مثلاً دیدگاه طبقاتیِ نخبهگرایی مثل اشرافیت است و این چیزی که ارزش دادن به تودهٔ مردم — چیزی است که مثلاً فرض کنید آدمهایی که خواستههای طبقاتیشان طبقهٔ متوسط یا طبقهٔ کارگر است جور دیگری به ماجرا نگاه میکنند و نخبهگرایی به نظرشان ممکن است چیزی خیلی بد باشد. به هر حال اگر چنین نگاه کنید به نظر میرسد که پس این حس مثبت نیچه نسبت به اشرافیت مؤلفهای مستقل در زندگی و افکارش است؛ نتیجهٔ خواستههای اجتماعی است نه وضعیت روانی خاصی که به دلیل مثلاً فرض کنید محیط زنانه و اینها به وجود آمده.
مارکس در برابر فروید
چون در درآمد یک بار به این نکته اشاره کردم، شاید واقعاً ارزش این را دارد یک بار دیگر هم اشاره کنم: گفتم میشود تحلیلهای مارکسیستی را در مقابل تحلیلهای فرویدی چنین تفکیک کرد که انگار اختلاف سر این است که غریزهٔ اصلی خوردن است یا تولیدمثل: یعنی دو غریزهٔ اصلی — بقای شخص یا بقای نسل. در دیدگاه داروین — که فروید تحت تأثیر اوست — بقای نسل اصیل است: جنس، مثلاً کل بحثهای داروین را که نگاه میکنید وقتی حرف از فیتنس است بیشتر نسبت به شرایط محیط است، حرف از قدرت تولیدمثل بیشتر است: یعنی آن موجود زندهای موفقتر است که توان تولیدمثل و تولید نسل بیشتری داشته باشد. شما در تحلیلهای مارکس و فروید هر دو در اینکه چیزی را دارند انگار به ناخودآگاه ارجاع میدهند مشترکاند: یعنی مارکس هم ممکن است کلمهٔ ناخودآگاه را به کار نبرده باشد ولی تمام تئوریهایش این است که رفتارهای مردم را بر اساس اینکه از چه چیزی دارند میخورند و این چیزی که دارند میخورند از کجا میآید میتوانید دربارهاش حرف بزنید و خودشان نمیدانند: یعنی آدمی از طبقهٔ اشراف نمیداند چرا چنین فکر و رفتار میکند؛ آدمی از طبقهٔ کارگر هم نمیداند چرا گرایش مثلاً سیاسیاجتماعیاش چنین است. این برمیگردد به اینکه انگار بقایشان، معیشتشان — معیشت به معنای چیزی که زنده نگهشان میدارد — چطور دارد تأمین میشود. بنابراین میشود گفت در حالی که فروید آن انگیزهٔ ناخودآگاه اصلی را جنسیت میگیرد — که بنا به مثلاً تحلیلهای داروینی برمیگردد به بقای نسل — پس تعارضی اینجا وجود دارد بین مارکس و فروید. من این را مخصوصاً یک جلسه گفتم برای اینکه عدهای به نظر من چنین سادهدلانه — مثل اینکه دو چیز خوب پیدا کردهاند، دو تئوری خوب — مدام دوست دارند آنها را با همدیگر تلفیق کنند؛ به نظر من نکتهٔ مهمی است که به آن توجه کنیم که تعارض عمیقی وجود دارد. همین است که میتوانید بگویید با زبان روانکاوانه اگر بخواهیم صحبت کنیم، مارکس ناخودآگاه را بیشتر انگار نتیجهٔ نحوهٔ معیشت و بقای فرد میداند تا بقای نسل؛ آن را انگار چیزی فرعی نگاه میکند. اگر مارکسیستی حالا نگاه کنید، باید نگاه کنید ببینید نیچه غذایش از کجا تأمین شده و خانوادهاش از کجا پول میگرفتند: به این نتیجه میرسید که دیگر این آدم — آن نانش را — اصلاً با اشرافیت بریده و غذای اشراف را هم خورده و در محیط کلیسایی هم بزرگ شده؛ هرچند در ادامهٔ حیاتش ضدکلیسا شده باشد و اینها، ولی روحیهاش چنین است دیگر: بالاخره به طور ناخودآگاه گرایش دارد به اشرافیت. در مورد موسیقی نشان دادم که میشود آن را به همان تحلیل اصلی برگرداند؛ دربارهٔ اشرافیت هم چنین به نظر میرسد که مؤلفهای مستقل است، ولی اینکه این مؤلفه تا چه حد مستقل است همچنان پرسشِ بازِ بحث است.