او با مرور جلسهٔ پیش آغاز میکند و میگوید شاید نکتهٔ اصلی تحلیل روانکاوانهٔ نیچه شکاف عمیق میان واقعیت درونی او و تصوری است که از خود دارد. بعد گرایش او به اشرافیت را با همین شکاف و با ضعفهایی که پنهان میکند توضیح میدهد و از نگاه یونگی به او نمرهٔ صفر رشد میدهد. سپس بحث نیهیلیسم میرسد: به گفتهٔ او نیچه با خودآگاهیاش نیهیلیست نیست، ولی واقعیت تفکرش و تأثیری که میگذارد نیهیلیستی است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
مرور جلسه قبل: موسیقی و نیچه
در جلسهٔ گذشته یکی از دو پرسشی را که پیشتر مطرح کرده بودم بررسی کردم: نقش موسیقی در زندگی نیچه. این دو پرسش دو نمونه از مؤلفهها و ویژگیهای علایق خاص و چیزهایی هستند که در تفکر نیچه مطرح بودهاند، و مخصوصاً موسیقی در زایش تراژدی و اوایل تفکر نیچه بسیار پررنگ است. یکی موسیقی بود و یکی تمایلات نخبهگرایانه یا ضدتوده و عوامبودن و نوعی تمایل به اشرافیت؛ البته به معنای خاصی، چون نیچه صراحتاً طرفدار طبقهٔ اشراف نبوده است، ولی حسی از همان نخبهگرایی در خودش دارد و دستکم ضدیتی با تودهگراییِ متداولشده در قرن نوزدهم در ایدههای نیچه خیلی دیده میشود. جلسهٔ گذشته دربارهٔ موسیقی صحبت کردم.
فقط یادآوری میکنم که اساس این کاری که انجام میدهیم این بود — همان دو یا سه جلسهٔ پیش که تحلیل روانکاوانه را شروع کردم — که یکی از مهمترین نکتهها، شاید نکتهٔ اصلیِ تحلیل روانکاوانهٔ نیچه، آن تناقض شدیدی است که میان درون او — میان وضعیت واقعیاش و وضعیت توهمیای که نیچه دربارهٔ خودش دارد — وجود دارد: اینکه در درون، در واقعیت، حسهای زنانه و مردانگیِ سرکوبشدهای وجود دارد که خودش را با نوعی ستایش قدرت و ضدیت با ضعف و با هر چیزی که حس زنانه داشته باشد بروز میدهد.
اینجا دو نکته هست که بر آنها تأکید میخواهم بکنم؛ اینکه وقتی شما کلاً چنین نگاهی میکنید، دو ویژگی از نظر روانکاوانه به نیچه نسبت میدهید. یکی همین مسئلهٔ وجود سایهای عظیم است که نیچه نمیخواهد با آن مواجه شود. خود این ویژگی — اینکه با متفکری یا هنرمندی مواجهید که کلاً در زندگی خودش دچار این مشکل است که واقعیتهای وجود خودش را نمیبیند و انکار میکند — خودش یک تیپ روانکاوانه است؛ یعنی آثار مشخصی از خود باقی میگذارد. دربارهٔ نیچه اینکه آنچه در درونش نمیخواهد ببیند چیست، بحث زنانه و مردانگی است. میخواهم بگویم روی این نکته کمی تمرکز کنید که خودِ این ویژگی — مواجهنشدن با سایه و بزرگشدن و عظیمشدن سایه؛ اینکه انگار ضعفهایی در وجود آدمی هست، پیوسته شدت میگیرند و این آدم پیوسته انکار میکند و نمیبیند و برخلاف آن میکوشد از خودش تصوری واهی بسازد که جبران کند — خود این مسئله بهشدت آثار و نتایجی در تفکر و در اثر هنریای که خلق میشود باقی میگذارد.
تصور واهی از خود
دربارهٔ نیچه نکتهٔ دوم این است — و بحث من همین بود — که آنچه در درونش هست، مردانگیِ سرکوبشده و واقعیتهای زنانهای است که تحت تأثیر محیط زنانهای که در آن بزرگ شده و تحت تأثیر سلطهٔ مادر و خواهرش شکل گرفته است. البته به هر طریق که این ریشهها به چه چیزی نسبت داده شوند چندان مهم نیست؛ آن درونِ زنانه در برابر تخیلات و تصورات عمیقِ مثلاً مردانه — ستایش قدرت و آن حالت دیونیزوسی — قرار میگیرد. این ویژگی دوم نیچه است. حالا آن شکاف عظیمی که در وجود نیچه هست دلیلش چیست و محتوای سایه چیست؟ خودِ بزرگبودن سایه شاید حتی مهمتر از این باشد که محتوای سایه چیست. دفعهٔ قبل که دربارهٔ موسیقی صحبت میکردم، فکر میکنم در نهایت به این نتیجه رسیدم که میشود با همین تحلیل ابتدایی که دربارهٔ نیچه کردیم، این عشق به موسیقی و رفتار متناقض نیچه نسبت به موسیقی را توجیه کرد؛ هرچند وارد خیلی جزئیات نشدم، چون فکر میکنم خیلی پیچیده است: رابطهٔ نیچه با موسیقی کلاً رابطهای ساده و سرراست نیست.
بگذارید باز پیش از آنکه بحث را شروع کنم، آن ویژگی نخستین را که بر آن تأکید میکنم دوباره تأیید کنم: وقتی به آن نگاه میکنید، کلاً انتظار دارید با آدمی مواجه شوید که در این حد از خودش بیخبر است. بگذارید نخست این را دوباره تأکید کنم که اگر یک ویژگی یا آسیب روانی در کار باشد که آدم ویژگیها یا ضعفهایی داشته باشد که نمیخواهد با آنها مواجه شود، این ویژگیها لزوماً ضعف نیستند؛ ممکن است کسی به دلیل فرهنگی که در آن زندگی میکند چیزی را ضعف حساب کند. به هر حال بخش عمدهای از ویژگیهای واقعی آدم راهی به خودآگاهیاش نمییابد و اینها در سایه قرار میگیرند و شروع به رشد کردن میکنند؛ و معمولاً چنین است که اینها نکتههای منفیای هستند. نکتهای که میخواهم فعلاً بر آن تأکید کنم این است که این ویژگی در نیچه بسیار بسیار پررنگ است.
شکاف خودآگاهی و واقعیت
یعنی بهسختی آدمی را پیدا میکنید که این تفاوت میان خودآگاهی و تصوری که از خودش ساخته، با واقعیت زندگیاش و واقعیت آن روحیه و احساسات واقعی خودش، در او به چنین حدی رسیده باشد. میخواهم بر این تأکید کنم که این شکاف در مورد نیچه در حدی عمیق است که فاصله آنقدر زیاد میشود که به یک فروپاشی منجر میشود. چند متفکر و هنرمند و آدم میتوانید نام ببرید که این مسئله در آنها به یک ویژگی اساسی بدل شده باشد که این شکاف وجودشان را در خودش ببلعد. به نظر میرسد اگر این تحلیلها را در مورد نیچه بپذیریم، مسئله خیلی حاد است و بنابراین باید انتظار داشته باشیم — نکتهای که میخواهم بگویم این است — اگر در تفکر یا احساسات و هنر آدمی که چنین ویژگیای دارد آثاری ظاهر میشود، در مورد نیچه این آثار بهشدت قوی و فراوان باشند. بنابراین نیچه برای مطالعهٔ اینکه چنین شخصیتهایی چه جور افکاری تولید میکنند و چه ویژگیای پیدا میکنند، آزمایشگاه خوبی است. یعنی میتوانم نیچه را با چنین دیدگاهی مطالعه کنم و فکر کنم دارم این را مطالعه میکنم که ببینم مثلاً اگر برای این شکاف ۱۰۰ درجه قائل باشیم، در حالتی نزدیک به ۹۹ درجه چه اتفاقی افتاده است؛ و بعد بتوانم نتیجه بگیرم که همهٔ آدمها ۱۰ یا ۲۰ درجه از این شکافها را در زندگی خود دارند، چه آثاری از آن ظاهر میشود و چطور میتوانم اینها را پیدا کنم و الی آخر. یعنی جذابیتی که مطالعهٔ نیچه دارد این میشود که شما تأثیر چنین وضعیت روانی حادی را در تفکر یک آدم مطالعه کنید.
حالا همینطور، چه انتظاری دارید؟ وقتی نخستین بار دربارهٔ محتوای سایهٔ نیچه صحبت کردم — مثلاً اینکه ویژگیهای زنانه در سایه قرار میگیرند — روشن بود که آنچه به سایه میرود عکسالعمل طرف را برمیانگیزد: در برابر هر چیزی که آن ویژگیهای سایه را داشته باشد برمیآشوبد و میکوشد پیوسته با حالت توهینآمیز و ابراز انزجار برخورد کند؛ با هر چیزی که بوی آنیما و حس زنانه بدهد. حالا بیایید دربارهٔ خودِ این شکاف فکر کنیم؛ دربارهٔ بزرگشدن این شکاف.
تناقض نیچه درباره زن
اثر واضح آن، نکتهای است که دفعهٔ قبل پیش آمد و دربارهاش صحبت کردم و میخواهم از آن استفاده کنم: تحلیلی که من دربارهٔ اینکه در رفتار نیچه نسبت به مسئلهٔ زن تناقضی دیده میشود کردم؛ اینکه هر جا دربارهٔ زن صحبت میکند انگار با خودآگاهش برخورد میکند و برخوردش بهشدت توهینآمیز است، ولی بعد در جاهایی وقتی فرم زبانش فرم شاعرانه و استعاری میگیرد به نظر میآید — اگر نگوییم ستایشآمیز — نکتهٔ منفیای دربارهٔ زنانگی نیست. نکتهای که میخواهم بگویم این است که این نمونهٔ خیلی سادهای از اثری است که باید از وجود چنین شکافی در روان یک فرد انتظار داشته باشید: اینکه کلاً در تفکرش و در اثر هنریاش بهطور مداوم تناقض و پارادوکس وجود دارد. یعنی وقتی خودآگاهی و ناخودآگاهی هر دو انگار با قدرت عمل میکنند و این شکاف زیاد میشود، خودآگاهی هرچه بیشتر میکوشد خودش را حفظ کند اظهارنظرهای غلیظتری میکند و آن ناخودآگاهِ خیلی بزرگ و عظیمشده هم بهطور مداوم خودش را به نحوی نشان میدهد. بنابراین با آدمی مواجه هستید که میان رفتار و گفتارش، میان احساساتش و آنچه در تفکرش میگذرد فاصلههای زیادی هست و این در اثر هنری و حتی در تفکرش تجلی میکند. به نظر میرسد ما انتظار داریم تفکر را خودآگاهی انجام دهد، ولی وقتی فشار زیاد است ناخودآگاه در همین تفکر به نوعی خودش را ظاهر میکند. بنابراین چنین آدمهایی فلسفهها و تفکرات یا هنرهایی به وجود میآورند که به نوعی آثار ضدونقیض دارند؛ یعنی انگار چیزی میگویند و میخواهند بگویند، ولی آدمها وقتی آن نوشته را میخوانند ممکن است اثر عکس برشان بگذارد. از هر کسی بپرسید ممکن است بگوید مثلاً نیچه زن را تحقیر کرده است؛ ولی ممکن است وقتی آثار نیچه را میخوانید، تأثیری که در وجودتان میگذارد خیلی چنین نباشد؛ به دلیل تأثیرات ناخودآگاهیای که در متن، خودش را به من تحمیل کرده است. این را الان بهعنوان مقدمه گفتم، چون فکر میکنم یکی از مهمترین ویژگیهای تفکر نیچه همین حالت پارادوکسیکالِ آن است: اینکه خیلی جاها به نظر میآید حرفهای ضدونقیض از او نقل میشود، یا همین نکتهای که گفتم: ممکن است همیشه چیزی دارد میگوید ولی تأثیری که روی دیگران میگذارد آن چیزی نباشد که واقعاً دارد میگوید؛ تأثیر برعکس بر دیگران بگذارد.
از نقد زنانگی به شکاف درونی
حالا میکوشم همان بحثی را که از نقد آغاز کردیم بگویم و بعد کمی وارد بحثهایی شوم که بهجای تأکید بر مسئلهٔ زنانگی و مردانگی، فقط همین شکاف بزرگ را نشان میدهد که چگونه در تفکر خودش را ظاهر میکند؛ یعنی مثلاً خلا و چندگانگیای که دوباره در اینها هست. ناخودآگاه را که رها نمیکند. کلاً ممکن است فرض کنید دورههایی باشد که مثلاً همین رویاها وقتی به آنها توجه نمیشود از آن جوشوخروش خودشان بیفتند؛ ولی دلیلش این است که رویا برای تأثیرگذاری احتیاج به توجه دارد. اما راههای دیگری که ناخودآگاه خودش را ظاهر میکند، راههایی نیستند که به توجه شما احتیاج داشته باشند. یعنی اینکه ناخودآگاه مثلاً بخواهد در اثر هنری خودش را ظاهر کند، واقعاً چنین نیست که فقط آژیری باشد برای همان آدم؛ مثل حقیقتی است که خودش را ظاهر میکند. یعنی در مورد رویا شاید این وضعیت توجهکردن یا نکردن در شدت و ضعفش اثر بگذارد، ولی ناخودآگاه حتی در رویا هم دست برنمیدارد؛ به هر حال ممکن است کمکم ظاهرشدن رویاها کم شود ولی یک دفعه رویاهای خیلی خیلی شدید و تکاندهندهای پدید بیاید. ولی در مورد سایر راههایی که ناخودآگاه خودش را نشان میدهد، فکر نمیکنم — اتفاقاً باید انتظار داشته باشیم — فشار برای ظاهرشدن بیشتر شود: هرچه سایه بزرگتر میشود و محتویات ناخودآگاهی که به آنها توجه نمیشود فراوانتر میشوند، اینها بیشتر خودشان را ظاهر میکنند. نکتهٔ دوم هم این است که ممکن است در سایه خصوصیات مثبتی هم قرار بگیرد؛ مثلاً در شرایطی، ویژگیهای زنانه در یک مرد میتواند به معنایی مثبت وجود داشته باشد و او نخواهد این را بپذیرد. ولی این موارد معمولاً نادرند؛ بیشتر آن چیزهایی است که بیرون از فرهنگ اتفاق میافتد و مهماند: یعنی ویژگیهایی که آدم به معنای واقعی کلمه نمیخواهد با آنها مواجه شود، نه تحت تأثیر فرهنگ، بلکه تحت تأثیر واقعیت؛ مثل اینکه ویژگی منفیای به معنای کاملاً حقیقیاش — که یعنی به معنای یونگی: نکتهها و ویژگیهایی در انسان که کاملاً ضد رشد طبیعی انساناند — در آدم ممکن است وجود داشته باشد.
تنبلی و موانع رشد
مثلاً فرض کنید تنبلی. تنبلی عارضهای است که روشن است در رشدکردن در هر مسیری مانع ایجاد میکند. یعنی نهفقط ممکن است خیرِ آدم تنبل این باشد که اگر افکار منحرف و بدی داشته باشد حتی دنبال آن کارها هم نمیرود؛ بنابراین کلاً ضد حرکتکردن است، چه به سمت بالا چه به سمت پایین، یا هر چه که فکر کنید. یا مثلاً ویژگیهای اخلاقیای که به نظر من بهوضوح دروغگویی است: عادت به اینکه دروغ — در واقع از این نظر — ضد رشد است که آدم همینطور بهطور نرمال چند لایه پیدا میکند. رشد قرار است ما را به جایی برساند که وجودمان حالت وحدت و یکپارچگی پیدا کند، و دروغگفتن اصلاً انگار عاملی است که میتواند بقیهٔ ضعفهای آدم را در برابر دیگران بپوشاند. نمیخواهم خیلی ویژگی خاصی را تحلیل کنم؛ معمولاً به هر حال سایه همین ویژگیهای اساسیِ ضد رشدِ آدم است که به آنجا میرود و آدم اینها را نمیپذیرد. مثلاً یک بار این مثال را در مورد خسارت زدهام: طرف بهشدت آدم خسیسی است ولی نمیخواهد این را بپذیرد و میکوشد مثلاً جبران کند. به هر حال این تلاش برای ندیدن میتواند جنبهٔ فرهنگی هم داشته باشد؛ در بخشی از سایه میتواند چنین باشد که نتیجهٔ نوعی فعالیت ناخودآگاه است که از تأثیر فرهنگ است.
حالا بیایید سراغ آن مسئلهٔ اشرافیت. چند فکت در زندگی نیچه وجود دارد: خانوادهاش در خدمت اشراف کار میکردند و خود نیچه — یک بار وقتی دربارهٔ زندگیاش صحبت میکردم به این نکته اشاره کردم — نسبت به شخص پادشاه و سلطنت حسی داشت؛ مثلاً از اینکه قدرتشان را از دست میدهند و اشراف چنین شدهاند حسی از ناراحتی داشت. فکر میکنم یک بار نقل کردم که یکی از دوستانش نقل کرده که وقتی خبری را شنید — چه اتفاقی افتاده، دقیق نمیدانم — قهر کرد مثلاً به پادشاه و گریه کرد، نیچه وقتی خبر را خواند. به هر حال اینها نکتههای زندگینامهایاند و ممکن است بعضیهایشان دروغ باشند.
خانواده نیچه و خدمت به اشراف
چیزی که ما مطمئن هستیم این است که بالاخره خانوادهٔ نیچه در خدمت کلیسا بودهاند و بنابراین بهطور غیرمستقیم در خدمت اشرافیت؛ و مستقیم هم برای مدتی قابل ملاحظه — مثلاً پدر نیچه — در خدمت اشراف بوده است، بهعنوان معلم. بنابراین این واقعیتی است که در زندگی شخصی نیچه و خانوادهاش وجود داشته است. اینها قطعاً احساساتی نسبت به این طبقه — که محل ارتزاق بهاصطلاح خانواده است — ایجاد میکند و بهطور ناخودآگاه میتواند نوعی حس مثبت ایجاد کند. منتها اینکه نیچه را متهم کنیم که از نظر سیاسی گرایش به اشرافیگری داشته — یعنی ضدیت با انقلابهای تودهای و حمایت از آریستوکراسی — این دیگر کمی فکر میکنم زیادهروی است. یعنی در فعالیتهای سیاسی نیچه نمیتوانیم بگوییم آدمی است که از اشرافیت به معنایی حمایت میکند؛ یا اگر هم چنین حمایتهایی باشد، برای نیچه چیزی نیست که بخواهد از نظر سیاسی خیلی صراحتاً اعلامش کند. آن چیزی که بیشتر در نیچه میبینیم و در تفکرش واضح است و بهشدت اعلام میشود، ضدیت او با عوامگرایی و این انقلابهای تودهای و اینجور چیزهاست که بعد از انقلاب آمریکا و فرانسه در جو اروپا بهشدت پدید آمده بود. دموکراسی و حکومت مردم — نیچه تودهٔ مردم را همچون گلهٔ گوسفندِ بیاهمیت و بیارزش نگاه میکند و بنابراین برایش خوشایند نیست که چنین موضوعاتی با احتمالاً رضایتهای ذاتی و عقبماندگیهای خاص خودشان بخواهند بیایند و حکومت کنند؛ این حس خوبی برای نیچه ندارد. راحتتر میتوان گفت نیچه نخبهگراست، نه مثلاً طرفدار اشرافیت به این معنای سیاسی که اشرافیت را بهعنوان یک طبقهٔ اجتماعی حمایت کند. منتها خیلیها این نخبهگرایی را نوعی حس اشرافی میبینند — حالا نه در مورد نیچه، کلاً — فکر میکنند اینها عارضههای فرهنگی آریستوکراسیاند که آدمها را به چنین تفکراتی میکشانند. آن چیزی که ما میدانیم این است که نیچه نسبت به این جو بهاصطلاح دموکراتیک اروپا در آن زمان احساس خیلی منفی دارد؛ اینکه مردم بخواهند بیایند و تودهٔ مردم حکومت کند و این حرفها؛ و بارها این را اعلام کرده است. اینکه حس حمایت از اشرافیت دارد: نیچه نوشتهٔ خیلی قدیمیای دربارهٔ یونان دارد؛ عنوانش حکومت آتن یا State of است؛ فکر میکنم به فارسی هم ترجمه شده یا — حالا مطمئن نیستم؛ ولی چیزش در مجموعه آثارش هست و انگلیسیاش در اینترنت هست؛ الان یادم رفته که عنوانش چیست.
آتن و بحث حکومت
مقالهٔ کوتاهی دربارهٔ حکومت به معنای آتنی آن است. آنجا دقیقاً فکر میکنم پاراگراف اول و دوم آن مقاله با ستایش زیاد از یونانیها یاد میکند که از این حالت اشرافی و تحقیر بردهها شرمی نداشتند. یعنی شما خیلی وقتها الان میشنوید که میخواهند بگویند ارسطو متفکر خوبی نبوده و این حرفها؛ مثلاً جملههایی از او نقل میکنند که بردهها را آدم حساب نمیکرد؛ و یونانیها رسماً بردهها را آدم حساب نمیکردند — یعنی بردهها بهعنوان سیتیزن هویتی نداشتند. و نیچه در آن مقالهاش در ابتدای آن این را بهعنوان چیزی ستایشآمیز یاد میکند: اینکه یونانیها انگار این تعارفها را که اینشکلی و الان مثلاً در اروپا مد شده کنار گذاشته بودند و خیلی صراحتاً از اینکه عدهای آدم نخبه و اشراف هستند و اینها باید حکومت کنند، از این حمایت میکردند. و وقتی به احساسات تند ستایشآمیز نیچه نسبت به تمدن یونانی توجه کنید و ببینید اساس تمدن یونانیاش آریستوکراسی است، بنابراین این حس در آدم پدید میآید که واقعاً حکومت ایدهآل از نظر نیچه انگار چنین حکومتهایی است؛ هرچند در آن شرایط خاص هیچوقت خیلی آدم سیاسی نبود و از لحاظ سیاسی هم بحثها را به این شدت مطرح نمیکرد.
قرار شد کمی دربارهٔ این بحث کنم؛ یعنی قرار بود شما فکر کنید و دربارهٔ این صحبت کنید که با آن ایدهٔ کلیای که من دو سه جلسهٔ قبل مطرح کردم — یعنی همین مسئلهٔ شکاف بزرگی که در درون نیچه است و اینکه سایه، نتیجهاش این است که محتوایش نوعی زنانگی است که قرار است دیده نشود، و این را بهعنوان نکتهٔ اصلی روانکاوی نیچه در نظر گرفتیم — آیا میشود تمایل به اشرافیت را توجیه کرد، یا این را بهعنوان مؤلفهای مستقل قرار دهیم و وارد مدل خودمان کنیم. این حرفها تا چه حد قابل توجیهاند که بگوییم از خانوادهاش چیزی به ارث رسیده و چنین احساساتی پدید آمده است؟ این قطعاً همینطور است؛ ولی باز کسی میتواند همان بحثی را که در مورد موسیقی کردیم تکرار کند.
زمینه خانوادگی و گرایش فکری
یعنی خیلی آدمها ممکن است در چنین خانوادههایی زندگی کنند و بعد درست ضد اشراف بشوند. یعنی نمیشود خیلی چنین بحث کرد که وقتی زمینهٔ خانوادگی برای یک گرایش آماده است، تصور کنیم کافی است و دیگر احتیاج به توجیه دیگری ندارد که این آدم چرا این گرایش را پیدا کرده است. شاید اکثریت آدمهایی که در آن دوران در شرایط مشابه نیچه قرار داشتند — همانطور که موسیقی خیلی در زندگیشان پررنگ نشد — و اتفاقاً جو آن زمان آدمها را میکشید به سمت اینکه همین تفکرات تودهای و دموکراسی و اینها را بپذیرند. شما آدمهایی را دارید که دستکم در دورهای مورد ستایش نیچه بودند؛ مثل مثلاً بتهوون که بالاخره در دورهای عاشق ناپلئون و انقلاب فرانسه بود. بنابراین اینکه نیچه در دورانی مشابه زندگی میکند ولی نسبت به کلاً انقلاب فرانسه احساس خوبی ندارد، در حالی که مثلاً آدمی پیش از نیچه، هگل، بهشدت تحت تأثیر انقلاب فرانسه است؛ یعنی روحِ آن زمان بیشتر آدمها را به سمتی میکشد که چنین باشند و نیچه انگار خلاف جریان شنا میکند. نسبتدادن آن فقط به اینکه در چنین خانوادهای بزرگ شده فکر میکنم کافی نیست، هرچند که به هر حال زمینههایش را نشان میدهد. نمیدانم؛ کمی منتظرم اگر کسی ایدهای دارد بگوید، وگرنه اصراری ندارم که حتماً. چیزی که به ذهنم میرسد — فکر میکنم — این است که کلاً این حسِ کمککردن به مردم و هوای مردم را داشتن، نوعی حس آنیمایی است؛ و اگر با این نگاه بنگریم، حس مثبت نسبت به مثلاً تودهٔ مردم — شاید مثلاً بهعنوان همنوع، یا اینجور کمککردن به آنها — در آنیمای او قرار میگیرد.
قطعاً درست است؛ من قبلاً چند بار، فکر میکنم به مناسبتهای مختلف، دربارهٔ این بحث گفتهام که این حس — نهفقط ترحم، حسِ حمایت از مردم ضعیف — حسی آنیمایی است. اگر یادتان باشد، شاید اولین بار در بحثی که دربارهٔ هنرپیشهٔ مخملباف داشتیم این حرف را زدم؛ اینکه نوعی از آن حسهای آنیمایی در مثلاً مخملباف، دستکم تا مدتی، به صورت احساس ترحم و علاقه و میل به کمک به مردم ضعیف و درمانده بهشدت حاضر است؛ یا مثلاً اینکه معشوقهٔ ایدهآل در هنرپیشه دختری است که در فقری دارد زندگی میکند؛ بهشدت فقیر و ضعیف است و احتیاج به کمک دارد.
آنیما و احساس قدرت
اینکه نوعی نشانهای از آنیما وجود دارد که مرد نسبت به زنی که ضعیفتر است احساس قویتری پیدا میکند، یا نسبت به همهٔ ضعفا ترحم پیدا میکند، این قطعاً چنین است. بنابراین صددرصد اینجا درست است که ضدیت — عدم تمایل به کمککردن و اهمیتدادن به تودهٔ ضعیف مردم — واکنشی است نسبت به آن حسهای ترحمی که از آنها متنفر است. اینها همان چیزهایی است که در نیچه وجود دارد. باز اصرار دارم که آن بغلکردن در آخرین لحظه انگار انفجار همین حسهایی است که عمیقاً در خود نیچه وجود دارند و انکار شدند. بنابراین چنین تحلیلی میشود کرد که او به مثلاً تودهٔ مردم گرایش ندارد یا حتی ضدیت و نفرت دارد؛ به این دلیل که این حسها نوعی حسهای آنیمایی هستند.
حالا من از یک دید دیگر میخواهم به آن نگاه کنم. ببینید: در مردم در مقابل اشرافیت میتوانید تقابلی از جنس ضعف در مقابل قدرت تشخیص دهید. یعنی کلاً نیچه طرفدار قدرت و قدرتمندان است؛ ویژگیای در نیچه که در تفکرش خیلی بازتاب دارد این است که ابرانسانهایی، ابرمردانی هستند که اینها انگار آدمهای اصلیاند: اینها موجوداتی هستند که قدرتمندند، از ضعفهای بشری رها شدهاند و ارزش دارند؛ و آنهایی که در بند همان چیزهای دستوپاگیر — مثلاً فرهنگ مسیحی یا هرچه — میمانند، موجودات ضعیفی هستند و موجودات منفوریاند. بنابراین نوعی تقابل میان ضعف و قدرت هست و ممکن است کسی بخواهد بگوید تقابل مثلاً زنانگی و مردانگی. من خیلی اصرار ندارم که این نگاهِ ضعف در مقابل قدرت را به محتوای سایه نسبت بدهم. نکتهای که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که نیچه — جدای از اینکه مثلاً شما محتوای سایهاش را چهجور تحلیل کنید — میتوانید این را درک کنید که دچار ضعفهای خیلی شدیدی است. یعنی ببینید، میخواهم بگویم آن نکتهای که امروز دربارهٔ آن شکاف موجود در سایه بر آن تأکید کردم و اشاره کردم: نیچه آدمی بهشدت ضعیف است که دوست دارد خودش را بهشدت قدرتمند ببیند و چنین تخیلاتی دارد.
توده و اشراف در ذهن نیچه
و این دقیقاً بازتاب حس او نسبت به تودهٔ مردم و اشراف است: مثل اینکه اشراف نمایندگان قدرتاند. برای همین است که من خیلی دوست ندارم کلمهٔ اشراف را به کار ببرم: به هر معنا، هر کس که قدرتمند است. مثلاً در جامعهای اشرافی، اشراف در مقابل رعایا و آدمهای ضعیف این حالت را دارند. یعنی میخواهم بگویم این را برگردانید به اینکه بالاخره نیچه آدم ضعیفی است که دوست دارد قدرتمند باشد و چنین تخیلی دارد. بنابراین از هر نشانهٔ ضعفی در بیرون بدش میآید و از هر نشانهٔ قدرتی در بیرون خوشش میآید و تحسین میکند. نتیجهاش این است که طبعاً باید انتظار داشته باشید نسبت به افراد قدرتمندتر بهعنوان موجودات مثلاً برتر نوعی حس مثبت داشته باشد. این دقیقاً همین حس است که به دلیل این شکافی که در درون خود نیچه وجود دارد — آن انکار ضعفها — پدید میآید؛ و اصرار من بر این است که آن ضعفها هرچه میخواهند باشند. آدمی که نقاط ضعف عمیقی دارد و درونش انگار در حال متلاشیشدن است و همهٔ اینها را از خودش پنهان کرده — حتی اگر این ضعفها مثلاً زنانگی سرکوبشده و حسهای زنانه و آنیمایی نباشند — صرفِ ضعفبودنشان میتواند چنین گرایشی ایجاد کند: یعنی نفرت از موجودات ضعیف و نوعی تمایل به قدرتمندبودن و به موجودات قدرتمندی که در بیرون دیده میشوند.
من میخواهم برگردم به مسئله، به نکتهای که قبلاً به آن اشاره کردهام و این هم جزو مسائل قطعی مربوط به زندگی نیچه و خانوادهٔ نیچه است. یادتان هست که گفتم توهمی در خانوادهٔ نیچه وجود داشت که تبار اشرافی دارند. شما یک لحظه من میخواهم این را مثل حالتی بهاصطلاح استعاریِ جالب تصور کنید: خانوادهٔ نیچه و خود نیچه را آدمهایی ببینید که واقعاً از مثلاً رعایا هستند، ولی آن آرزوی اشرافبودن باعث شده که توهمی برای خودشان درست کنند: تباری که — نمیدانم — در لهستان بوده و گم شده است؛ و محققینی که الان در این مورد تحقیق کردهاند اعلام میکنند که این قطعاً غلط است. در آثار نیچه به این اشاره شده است. بنابراین میخواهم کمی خودِ این شکاف را به ویژگی خانوادهٔ نیچه برگردانم: یعنی آدمی که در خانوادهای بزرگ شده که اصلاً با انکار وضعیت واقعی خودشان انگار سرگرم است و زندگی میکند.
تبار اشرافی خیالی خانواده
این ویژگی در خانوادهٔ نیچه به نظر من مهمتر از این است که در خدمت اشراف هستند یا نیستند. خانوادهای که برای خودش تبار اشرافی قائل شده است: فکر کنید چند خانوادهٔ رعیت پیدا میکنید که چنین ویژگیای داشته باشند. یعنی میلشان به اشرافیت با نوعی توهم انگار پر شده است. شاید بشود گفت نیچه توانایی یا زمینهٔ این را دارد که در این حد وجود خودش را از خودش پنهان کند؛ ضعفهای خودش را با توهم پنهان کند؛ مثل اینکه این را از خانوادهٔ خودش به ارث برده است. یعنی وقتی به خانواده و به موجودی فکر میکنید که جزو تودهٔ مردم، جزو عوام، جزو رعایاست و برای خودش در توهمات خودش تبار اشرافی قائل است، انگار چنین خانوادهای میتواند آدمی را در خود پرورش دهد که موجودی بسیار ضعیف باشد و خودش را بسیار قدرتمند فرض کند. یعنی واقعاً این توانایی میخواهد که شما ضعفهای خودتان را نبینید؛ هرچقدر هم که بزرگ میشوند مثلاً با توهماتی و شور و هیجاناتی اینها را بپوشانید، تا حد مرگ؛ در حد انفجار و مثلاً پارهشدن روان به چنین چیزی برسد. چیزی که برای من جذاب است این است که آن نکتهای که در مورد خانوادهٔ نیچه وجود دارد — که ما مطمئنیم راست است و تقریباً مطمئنیم که تبار اشرافی دروغ بوده و وجود نداشته است. بنابراین ما با خانوادهای مواجهیم که انگار در آن پیشینهای توهمزا برای پوشاندن ضعفها، چنین خصلتی وجود دارد، و نیچه حالت اغراقشدهٔ همین است. یعنی همهٔ زندگیاش انگار در این خلاصه میشود که ضعفهایی که در درون خودش هست را نبیند و برای خودش انگار نوعی چیزی قائل بشود. مثلاً میبینید که اظهار میکند خودش را وارث حکمت دیونیزوسی میداند. ببینید اشرافیت به چیزی خارج شده است: برای آدمی مثل نیچه، تبارِ مثلاً فلان خانوادهٔ اشرافی ارزش حساب نمیشود؛ مثل اینکه تبار خودش را به دیونیزوس میرساند؛ به چیزی بسیار بسیار مهم یونانی. وقتی تفکر نیچه را مطالعه میکنید، یونان عصر طلایی تمدن بشر است و اوج این تمدن مفهوم دیونیزوس است، و او وارث مثلاً آن تبار مقدس دیونیزوسی است؛ اینکه نهایتاً خودش را وارث میداند و مبلغ حکمت دیونیزوسی، و بعداً کمکم خودش را دیونیزوس مثلاً مجسم میداند. این حسِ توهمآلود به نظر من جالب است.
زنانگی درون و سایه
یعنی آن نکته در مورد خانوادهٔ نیچه خیلی نکتهٔ جالبی میشود فرضش کرد؛ حالا به نظر من که مهم است. البته این اظهارنظرها خیلی نمیتوانند دقیق باشند. در واقع میتوانید آن زنانگی درون و چیزی که محتوای سایه را تشکیل میداده به زندگی خانوادگی نیچه در دوران بچگی — که در میان زنان بزرگ شده — نسبت دهید؛ و این توانایی که چنین شکاف عمیقی را تا پایان عمرش تحمل کرده و همه چیز را انکار کرده را هم میتوانید به نوعی توانایی و انگار عادت خانواده نسبت دهید که در مورد رعیتبودن و اشرافبودن توهماتی دربارهٔ خودشان داشتند. اگر این ریشهها را در مورد متفکری که تحلیلش میکنیم پیدا نکنیم یا در مورد ریشهها اشتباه کنیم — ریشهها چیزهای دیگری باشند — ارتباط چندانی به تحلیلهایی که میکنم ندارد؛ منتها اصرار دارم که چون یکی دو جلسه دربارهٔ زندگی نیچه صحبت کردیم و همین نکته را یک بار گفتم که به نظرم خیلی جالب میآید، بد نیست که او چیزهایی را ابراز کند و نسبت به اشرافها — به معنایی که نه معنای اجتماعی-سیاسیاش؛ اشرافها و هر که مثلاً اشرافیت میتواند جنبهٔ روانی و فکری داشته باشد — چنین چیزی ستایش کند؛ این را میتوانید به همان مدلی که در نظر گرفتیم برگردانید. تصور من این است که هیچ نیازی نیست این دو مؤلفه را — که دربارهشان صحبت میکردیم — مؤلفههای مستقل در نظر بگیریم؛ اینها با همان تحلیل کلی که در مورد نیچه داریم کاملاً سازگارند؛ بلکه حتی میتوان با این تحلیل پیشبینی کرد که چنین احساساتی باید در چنین آدمی باشد. همانطور که گفته شد محتوای سایه زنانه است؛ ضعفها هرچه باشند، چنین موجودی میتواند نسبت به آدمهایی که ضعفهایی از انواع دیگر دارند — و مخصوصاً اگر ضعفی مشابه ضعف خودش ببیند — نفرت شدیدی پیدا کند.
و دربارهٔ قدرت: برده ممکن است از نظر جسمانی قوی باشد، ولی موجودی است که قدرتش در اختیار کسی دیگر است. قدرتمندبودن به معنای مثلاً بولدوزر — ما نسبت به آن احساس قدرتمندی و هیچ حس مردانهای نداریم؛ ماشینی که کسی سوارش میشود؛ حیوان خیلی قدرتمندی هم ببینید، آن حس را نسبت به شما ندارد. قدرت این است که مستقل باشد و ارادهٔ آزاد داشته باشد.
تنفر از ضعف مشابه
آن چیزی که نیچه ستایش میکند این است که موجودی قدرتمند باشد به این معنا که بتواند ارادهٔ خودش را تحمیل کند. این دقیقاً چیزی است که برده ندارد. برده موجودی است که تحت فرمان دیگری است؛ بنابراین نشانهای از قدرت در او دیده نمیشود؛ در آن مفهومی که برای یک مرد مثلاً، یا دستکم آن چیزی که نیچه دستکم ستایش میکند. نیچه چه چیزی را ستایش میکند؟ دقیقاً همین تحمیل قدرت را: کسی که راه خودش را باز میکند. آن حالت دیونیزوسی — اگر یادتان باشد — به هیچ وجه در موجودی که قدرت بدنی دارد ولی برده است و در اختیار دیگری، وجود ندارد؛ مثل ماشینی کاملاً قدرتمند است که یک نفر از آن استفاده میکند. به موجودی نگاه کنید: موجودی بسیار ضعیف و ترحمبرانگیز؛ فکر کنید اگر کارش را انجام ندهد هر روز شلاق میخورد؛ و این موجودی است که شما نسبت به آن احساس ترحم پیدا میکنید؛ اینکه حالا زیر و بمش زیاد باشد. یعنی اگر بردگی مثلاً از نظر جسمانی هم ضعیف باشد، دیگر ضعفش مضاعف میشود؛ ولی حتی اگر از نظر جسمانی قوی باشد، این چیزی نیست که ما به آن بگوییم قدرت. قدرت یعنی همان توانایی اینکه یک نفر میل و ارادهٔ خودش را پیش ببرد و اگر لازم باشد به جهان — از جمله انسانهایی که در اطرافش هستند — تحمیل کند.
اراده و تحمیل به جهان
اشراف را هم در نظر بگیرید — مثلاً موجود پادشاهِ مریض را در نظر بگیرید که اصلاً فلج است، نمیتواند برود، نقص جسمانی دارد، ولی آدمی بسیار قدرتمند است به این معنا که همهٔ خواستههای خودش را دیکته میکند، همه از او اطاعت میکنند و میتواند در ظرف چند ثانیه سر هزار تن از آن بردههای قدرتمند را از بدنشان جدا کند و نابودشان کند. در او نشانههایی از همان قدرتی را میبینید که نیچه ستایش میکند: قدرت به معنای اینکه آدم بتواند خواستههای خودش را عملی کند. لازم نیست قدرت جسمانی باشد. من در آن دو جلسهٔ قبل سعی کردم نشان بدهم که نیچه مسئلهٔ زنانگیِ درون خودش را انکار میکند و نقاط ضعفی در درونش هست. مثلاً به رابطهٔ ضعیف و قویبودن نگاه کنید؛ به رابطهٔ نیچه با خواهرش یا رابطهٔ نیچه با مادرش: کلاً اینکه موجودی است که اینقدر از نظر جسمانی و روحی نقطهضعف دارد که دیگران انگار خواستههای خودشان را به او تحمیل میکنند. این حسی است که در مورد زندگی نیچه وجود دارد. در عین حال نکتهای که میگویید نکتهٔ درستی است: نیچه دستکم به این معنا که مثلاً کتابی منتشر کرده، میتوانید بگویید ارادهٔ خودش را به کار بسته است — نه به آن معنا که موجودی ضعیف در اتاقکی نشسته و مثل کرمی خودش را کنار کشیده و هیچ کاری نمیکند. ولی بالاخره کاری که انجام میدهد در همین حد است و ارتباط خیلی کمی با دنیای خارج دارد؛ فقط مثل اینکه افکاری تولید میکند و زمینه فراهم است. چندان اینطور نیست که حس کنید مقاومت شدیدی در مقابل مثلاً انتشار آثارش وجود داشته و جنگیده و اینها را چاپ کرده است. آدمی که بهطور خیلی خیلی طبیعی به دلیل استعدادهای ذاتیای که داشته وارد مثلاً تحصیلات آکادمیک درخشانی شده و آدمی کاملاً شناختهشده است. بنابراین مثلاً چاپنکردن کتابی مثل زایش تراژدی برای آدمی در موضع نیچه سختتر است؛ یعنی کسی که در آن مقام است و مقاله ننویسد و کتاب ننویسد، انگار خلاف جریان شنا میکند. میخواهم بگویم کلاً چنین است که جنگی وجود نداشته و اعمال مثلاً قدرتی در کار نبوده.
جنگ خیالی در خلوت فکر
مهم این است که نیچه افکار خودش را در خلوت خودش تولید میکند و اینها منتشر میشوند. جنگ وجود ندارد؛ به هر حال در حد تخیلاتش — ممکن است خودش این احساس را بکند.
اینکه ممکن است نیچه فکر کند برای تکتک کتابهایش هیولاهایی جلوی راهشان میایستند و آوردن این کاغذها رشادت میخواهد. تصور من این است که احتمالاً در خلوت خودش حس میکند با هیولایی — مثلاً هیولای مسیحیت — میجنگد؛ این تصور را دارد که غولهایی را میکشد، و شاید حتی در مورد انتشار کتابهایش چنین تخیلی داشته باشد؛ ولی واقعیت این است که به نظر میرسد خیلی جنگی وجود نداشته است. ببینید: آدم حاشیهای نبوده؛ آدمی بوده که در مرکز فرهنگ آلمان به دنیا آمده و زندگی کرده، و چون آدم بسیار باهوشی است چنین خصلتهایی دارد؛ یعنی آدم عادی نیست؛ از نظر فعالیت فکری و ذهنی آدمی نابغه است. در محیطی قرار گرفته و فکر میکنم خیلی طبیعی کارش پیش رفته: نمرههایش عالی بوده، به بهترین جا تحصیل رفته، نظر همهٔ استادها را جلب کرده و در ۲۵ سالگی استاد دانشگاه شده. اینها موفقیتهایی است که نتیجهٔ هوش و نبوغ فوقالعادهٔ نیچه است و مطمئناً در هر کاری که وارد میشد — مثلاً اگر نیچه همان زندگیاش را بهعنوان فیلالوژیست ادامه میداد — حتماً الان اسمش را بهعنوان زبانشناس برجستهٔ قرن نوزدهم میشنیدیم؛ شاید در حد زبانشناسهایی که همان دورهها زندگی میکردند سرآمد همه هم میشد. حس من کمی این است که هرچه احساس خودش بوده، قطعاً از هر راهی برای اینکه توهمِ انجامدادن کار بزرگ و رشادتآمیزی را داشته باشد استفاده میکرده؛ ولی بالاخره فکر نمیکنم جنگ چندانی در کار بوده است؛ ببینید، محیطی که در آن زندگی کرد نتیجهاش این شد که دوستانی داشت؛ دوستانی که تا پایان عمر هم با او ایستادند؛ حتی خیلی کارهای مربوط به انتشارات کتابهایش را آنها انجام میدادند. یعنی خیلی روان به نظر میرسد که این تفکرات و تخیلات نیچه بیرون داده میشود. مثلاً میشود فکر کرد که اگر نیچه ۲۰۰ سال زودتر به دنیا آمده بود، آیا حاضر بود واقعاً مبارزه کند برای اینکه کتابی چاپ کند در حالی که خطرناک است؛ کسی باید مثلاً هزار نفر را راضی برود و اصرار بکند یا مثلاً کاری انجام بدهد تا کتابی که خلاف عرف است چاپ شود.
قرن نوزدهم و خلاف عرف
قرن نوزدهم دیگر جایی نیست که شما به نزدیکیهای قرن بیستم رسیده باشید. اینکه کسی خلاف عادت حرف بزند، نهفقط اصطکاکی در برابرش وجود ندارد، بلکه نوعی شاید خوشایند هم هست: اینکه آدمی بیاید کل مثلاً تمدن بشری و مسیحیت را تحقیر کند یا بگوید خدا مرده؛ فضایی نیست که به نظر برسد در مقابلش مقاومتهایی انجام میشود. شاید رشادتی که نیچه در زندگی خودش به خرج داده، صرفنظرکردن از عنوان دانشگاهیاش باشد. یعنی میتوان گفت جنبش روحی شدیدی داشته که از چیزی بزرگ صرفنظر کرده است: از موفقیتی اجتماعی و واقعی. فکر میکنم این نکتهٔ خیلی مثبتی است در زندگی نیچه؛ مثل اینکه جایی در یادداشتهایش خواندم که نوشته مثل اینکه شیطان دارد مرا منحرف میکند. بالاخره این شیطان زندگی خودش — اگر بشود اسمش را شیطان گذاشت — اینجا ارادهاش را به کار برده و او دلکنده از چیزی است که خیلی راحت نبود؛ برای آن فشاری که در درونش بوده باعث شده که این کار را انجام دهد. و برای آن سؤالی که پرسیدید — به نظر من سؤال خوبی بود — جالب است به این فکر کنیم که نیچه واقعاً چقدر آدمی است که قدرت خودش را به کار میبرد و تحمیل میکند، یا به نظر میرسد همهٔ تواناییهای نیچه همین تواناییهای ذهنیاش است: در خلوت همین تخیلات را تولید میکند، مینویسد و خیلی روان جاری میشود به سمت اجتماع.
بگذارید دربارهٔ همین مسئلهٔ ضعف و قدرت نکتهای بگویم؛ یعنی کمی یونگی به این مسئله نگاه کنید: اگر ما بخواهیم برای بشر سلسلهمراتی قائل شویم — آدمهای ضعیف، آدمهای قوی — و مثلاً جامعه را نگاه نکنید، یا سلسلهمراتب مثلاً قراردادیای که در جامعه هست را، و واقعاً بخواهید به انسانی امتیازی بدهید که چقدر بالاست یا پایین، چهجور امتیازی به این میدهید؟ اگر یونگی نگاه کنید، میگویید معیار خیلی روشنی داریم: چقدر رشدیافته است؛ میتوانیم از صفر تا ۱۰۰ به آدمها امتیاز بدهیم. مثلاً فرض کنید از دیدگاه یونگی شاید این عرفای مثلاً هندی اشرافاند.
مسیر رشد از دیدگاه یونگ
از نظر یونگ، غربیها و اروپاییها همه جزو عوامِ نفهمِ گوسفندها حساب میشوند؛ برای اینکه آن مسیر رشد را نپیمودهاند. میخواهم کمی این را برگردانم به اینکه نیچه کجای این است. نه، آنجا دیگر کاملاً یونگی حرف میزنم. گاهی اوقات حرفهایی میزنم که ممکن است طعم یونگی داشته باشد، ولی نه خیلی؛ مثلاً مفهوم سایه را حالا هم میشود فرویدی حرف زد هم یونگی؛ ولی این حرفی که دارم میزنم — چون اساساً آن معیارِ اینکه رشد واقعی برای انسان وجود دارد — کاملاً یونگی است. با معیار رشد اگر به آدمی مثل نیچه نگاه کنید، تقریباً نزدیک نمرهٔ صفر میگیرد؛ هیچ. آدمی کاملاً عقبمانده، در حد بیماری؛ یعنی حتی نسبت به آن تودهٔ مردمی که تحقیر میکند، این صفر است؛ اصلاً مشکلات روانی دارد؛ یعنی گسیختگی روان. اگر معیارِ کمال، یکپارچهشدن هستی انسان باشد — اینکه خودآگاه و ناخودآگاه با هم متحد شوند — نیچه آنور طیف قرار دارد، دور از رشد: آدمی که در حدی گسیختگی در روانش وجود دارد که مطلقاً نمیشود با معیار یونگی به او رشد نسبت داد. حالا اگر این واقعیت را بپذیرید، آنوقت خیلی بامزه میشود: نیچه در آن سر طیف، یعنی در اوجِ عوامیت قرار گرفته و از عوام متنفر است. میخواهم بگویم یونگ شاید میتوانست چنین تحلیل کند: آدمی که در نهایتِ عدم رشد قرار گرفته — یعنی در نهایت ضعف قرار دارد — نسبت به هر موجودی که در بیرون میبیند و به نظرش میآید موجودی ناقص و ضعیف است، احساس نفرت پیدا میکند. در واقع بخشی از سایهٔ نیچه همین موجودِ عوام است؛ به معنای واقعی کلمه میتوانید بگویید نیچه کاملاً جزو عوام است؛ به دلیل اینکه رشد نکرده است. و یونگی وقتی نگاه میکنید میتوانید دهکِ مثلاً پایینِ رشد را بگیرید: اینها آدمهای عوام هستند؛ اگر از این مرحله مثلاً بالاتر نیایند؛ و حالا دهک بالا را بگیرید: اینها جزو خواصاند. مثلاً دهک پایین قطعاً عامیترین آدمهاست: یعنی درکش از هستی، درکش از هر چیزی که در بیرون خودش میبیند، خیلی ضعیف است. وقتی احساسات آنیمایی خودش را سرکوب کرده — میبینید: مردی که از زنها ابراز نفرت میکند — از نگاه یونگ همهٔ اینها نشاندهندهٔ نوعی نفهمیدن و نادانی و اینکه رشد نکرده و این واقعیتها را نمیبیند است.
صفر بودن و خود را صد دیدن
وقتی چنین نگاه میکنید، به نظر میآید خیلی منطقی است: این آدم دقیقاً آدمِ صفری است که خودش را نوعی ۱۰۰ میبیند؛ با معیارهای خودش. مجدداً این را تأکید میکنم: مشکل نیچه مثل خیلیها این است که معیارهای خودشان را طوری میچینند و توهمات و تخیلات خودشان را در مورد جهان طوری قرار میدهند که بتوانند امتیاز ۱۰۰ به خودشان بدهند. آن تواناییای که نیچه به معنای واقعی کلمه ندارد، این است که واقعیت وجود خودش را ببیند.
اینطور میخواهم بحث را قدری پیش ببرم: چقدر نیچه نمایندهٔ خوبی برای جهان اروپایی است؟ اگر از یونگ بپرسید: خیلی. یونگ کل اروپا و تمدن غرب را، مخصوصاً دنیای مدرن را، عقبمانده و عوام میبیند. برای همین است که روزبهروز میبینید نوعی ارادت بیشتری نسبت به تمدن مثلاً کهن، یا کلاً تمدنهای باستانیتر پیدا میکند؛ چون به نظرش میآید تمدن به مسیری رفته که جلوی رشد آدمها را میگیرد: نظام سرمایهداری بعد از روشنگری و ایدئولوژیهایی که به وجود آمدهاند، روزبهروز آدمها بیشتر عقبمانده میشوند و از مسیر رشد خودشان خارج میشوند. بنابراین نیچه آدمی است خیلی — از نظر یونگی — عقبمانده که بهشدت همان ویژگیای را دارد که یونگ بر آن اصرار دارد: اینکه جهان مدرن و جهان اروپایی انگار بزرگترین نقطهضعفش این است که واقعیت خودش را انکار میکند. یعنی غرب از نظر یونگ دقیقاً تمدنی است که در اوج وحشیگری — به معنایی — در درون قرار دارد و احساس تمدن میکند؛ فرهنگی برای خودش درست کرده که واقعیت وجودی خودش را نبیند. اینکه یونگ پیوسته میدید این بود که غرب بهطور مداوم در جهت فروپاشی تمدن پیش میرود؛ در جهت فروپاشی انسان و انسانیت پیش میرود، و هر روز صدایش برای اینکه فرهنگ خودش را اعلام کند — بهعنوان برترین فرهنگ تاریخ بشر، انگار — بلندتر میشود. بنابراین نیچه نمایندهٔ خیلی خوبی برای تمدن غرب است: آدمی که دچار همان فروپاشیهای درونی خودش است و صدای خیلی بلندی هم دارد؛ یعنی در همان موضع تمدن غرب قرار گرفته: انکار واقعیت خودش. اینکه اگر یکی از بزرگترین ویژگیهای تمدن غرب این است که واقعیت خودش را نمیخواهد ببیند و انکار میکند، نیچه اوج این ویژگی را دارد. بنابراین میخواهم بگویم نیچه سخنگوی خوبی برای تمدن غرب بوده و هست.
پستمدرن و فروپاشی
بلکه شاید کمی پیشگام: یعنی انگار میزان فروپاشیای که نیچه دچارش است از قرن نوزدهم هم فراتر میرود؛ بیشتر مثلاً به فروپاشی دوران پستمدرن میماند. یونگی نگاه کنید: پستمدرن نیست؛ دوران پستمدرنیته ادامهٔ فروپاشیای است که در دوران مدرن به وجود آمد؛ یعنی همان سراشیبیای که تمدن غرب داشت، به جایی پایینتر از آن جایی که در قرن نوزدهم بود رسیده است. به نظر میآید نیچه از این جهت هماهنگی بیشتری با غرب بیستم دارد تا با قرن نوزدهم؛ برای قرن نوزدهم زیادی است. و همین است که ۶۰، ۷۰ سال میگذرد و کمکم در مرکز توجه قرار میگیرد؛ و هرچه بیشتر در آن دوران پستمدرن پیش میرویم، آن حالت انکار ارزشها و حالت انکار حقایقی که در نیچه هست بیشتر به مذاق آدمهای قرن بیستم و بیستویکم خوش میآید تا آدمهای قرن نوزدهم. یعنی شما یک لحظه یونگی نگاه کنید: واقعاً ارزشهایی وجود دارد و واقعاً حقایق قابلکشفی وجود دارد، و نیچه هیچکدام اینها را نمیبیند و همهٔ اینها را انکار میکند؛ وجودشان را انکار میکند. اگر به دوران مدرن نگاه کنید — مثلاً به هنر مدرن — اگر بخواهید تمایزی بین هنر مدرن و هنر پستمدرن بگذارید: هنر مدرن حس فروپاشی دارد؛ مثل اینکه آگاهی به اینکه من نمیتوانم به حقیقت دست پیدا کنم. دوران مدرن دورانی است که انگار مثلاً آدمی مثل تی اس الیوت بهعنوان هنرمند شاخص دوران مدرن: از شعر بسیار بسیار معروفش — که میشود از آن بهعنوان سرود ملی مدرنیسم یاد کرد — شعر بلندی دارد به اسم ویستلند؛ فکر میکنم به فارسی ترجمه شده تحت عنوان «سرزمین هرز» یا چنین چیزی. کسی هم انگار آن را «خرابآباد» ترجمه کرده، چون توجه کرده که «لند» در ویستلند همان «لند»ی است که به مکانها میگویند؛ مثلاً جویلند؛ مشابهش این است که اگر بخواهیم این پسوند مکانی را بگذاریم «آباد» میگذاریم — حالا شاید واژهٔ خوبی درنیامده: خرابآباد. ترجمهٔ معروف «سرزمین هرز» است. به روحیهٔ تی. اس. الیوت نگاه کنید که کاملاً هنرمند مدرنی است: فروپاشی جهان را مثلاً گزارش میدهد؛ گسیختگی درون خودش را گزارش میدهد و حسرت میخورد از اینکه چرا دنیا چنین است و من چنینام.
هنرمند پستمدرن
دوران پستمدرن دورانی است که هنرمند همین چیزها را ممکن است گزارش بدهد ولی حسرت هم نمیخورد. من یادم نیست این را جایی خواندهام یا ابهامی از من است؛ به اینجا میرسد که یادم نیست این چیزی که میگویم از خودم است یا جایی خواندهام: بهطور تمثیلی اگر بخواهیم به هنرمند پستمدرن مثلاً نگاه کنیم — کسی که میرسد و شادی میکند و دیگر حس بدی هم ندارد از اینکه اصلاً جهان را نمیشناسد و نمیبیند — نیچه آدمی است که انگار هیچ حقیقتی را نمیبیند و هیچ ارزشی را نمیبیند. حالا بگذارید توضیح بدهم: آدمهایی که نیچه خواندهاند قطعاً اعتراض دارند که چنین نیست؛ کمی در مورد همین بیشتر توضیح میدهم؛ انگار این فروپاشی برایش توجیهی دارد. بگذارید وارد همین بحث شوم: بحث نیهیلیستبودن یا نیهیلیستنبودنِ نیچه. میگویند نیچه با دوران پستمدرن قرابت دارد به این دلیل که آن نیهیلیسمی که در واقع بر آن تأکید داشت چیزی است که در دوران پستمدرن جذابیت پیدا کرده است. دربارهٔ اینکه نیچه نیهیلیست است: من اول از این موضع صحبت میکنم که نیچه نیهیلیست نیست. چرا؟ به این خاطر که اگر دقیق مثلاً این مسئلهٔ نیهیلیسم را در آثار نیچه نگاه کنید — آدمی که خیلی دقیق این کار را انجام داده و شاید بشود گفت نیچهشناسی معتبر و خیلی خیلی معروف که شاید اصلاً مرکز توجهش در نیچهشناسیاش مفهوم نیهیلیسم است — واتیمو، جانی واتیمو است که از او هم مقاله و هم کتاب به اندازهٔ کافی به فارسی ترجمه شده است. کتابی دارد؛ کتاب خیلی خوبی در مورد نیچه: فریدریش نیچه، درآمدی بر زندگی و تفکر، جانی واتیمو، نشر پرسش چاپ کرده و ترجمهٔ بدی هم ندارد؛ یعنی چنین نیست که خواننده خیلی اذیت شود وقتی دارد میخواند. به نظر من واتیمو آدمی است که مقالههای مهمی هم نوشته و آدمی است که در بحث دربارهٔ پستمدرنیسم هم آدمی خیلی معتبر است؛ یعنی خیلیها شاید واتیمو را نه بهعنوان آدمی که نیچه را خیلی خوب میشناسد یا در مورد نیچه کتاب نوشته، بلکه بهعنوان آدمی که مقالههایش دربارهٔ پستمدرنیسم شناخته میشود، میشناسند. واتیمو مرجع خیلی خوبی است که شما دربارهٔ این مفهوم نیهیلیسم در آثار نیچه مطالعه کنید.
نیهیلیسم به روایت نیچه
چه میتوانیم بگوییم؟ ببینید نیچه چه چیزی در مورد نیهیلیسم میگوید. حرف نیچه این است که کاشف نیهیلیسم جهان مدرن است؛ یعنی از بیاعتباری ارزشها در جهان مدرن حرف میزند. بگذارید جملهای از خود نیچه بخوانم؛ اولاً این عبارت عیناً از نیچه است، وقتی دربارهٔ نیهیلیسم بهعنوان مفهومی فلسفی حرف میزند: نیهیلیسم یعنی انکار اساسیِ ارزش، معنا و اشتیاق؛ آدمی یا تمدنی که همهٔ ارزشها و معناها و اشتیاقها و حتی انسان را انکار میکند؛ یعنی برایشان ارزش قائل نیست. این نوعی حس نیهیلیستی است یا اصطلاح و عبارت جالبی که به کار میرود: خودکشی؛ خودکشی در واقع نتیجهٔ آن است. نیهیلیست در جهانی نیهیلیست یعنی کی؟ اوجش این است که آدم خودش را میکشد: کسی که دیگر برای زندگی ارزش قائل نیست. حالا همین الان کمی نگاه کنید؛ اگر کمی افکار نیچه را خوانده یا شنیده باشید: نیچه در ستایش زندگی چیزی نمینویسد. بنابراین همینجا میشود گفت که نیچه نیهیلیست نیست. پس اینهمه افکار نیهیلیستیِ نیچه چیست؟ همهٔ حقایق را انکار میکند؛ همهٔ ارزشهای اخلاقی را انکار میکند. حرف نیچه این است که ما در دورانی قرار گرفتهایم که مثلاً مبانی ارزشهای اخلاقی تمدن — اولاً در مورد تمدن و بشر که نیچه مثل خیلیها صحبت میکند، یعنی همین تمدن اروپایی؛ کلاً چنین نیست که چیز دیگری مدنظرش باشد؛ بگذارید همیشه این را تمدن غرب بگوییم — لازم نیست نیچه بگوید انسان غربی یا انسان اروپایی یا تمدن غربی؛ همین انگار در مرکز توجه اکثر متفکرهای غربی است: انسان به همان معنای غربی. ممکن است برای آدمهایی که بیرون از غرب زندگی میکنند خیلی برخورنده باشد، ولی این واقعیتی است که به هر حال متفکران غرب خودشان را مرکز عالم دیدهاند و میبینند. بحث نیچه این است که مثلاً ارزشهای اخلاقی غرب از کجا منشأ گرفتهاند؛ مثلاً ارزشهای دینی مسیحی. اینها دچار فروپاشی شدهاند. بنابراین دیگر موجودی که در دنیای مدرن زندگی میکند نمیتواند به این ارزشهای اخلاقی که از قبل مانده بچسبد. حرف نیچه در مورد نیهیلیسم دوران مدرن این است: دوران مدرن خواسته یا ناخواسته به جایی رسیده که دیگر نه ارزشهای اخلاقیای که به ارث به آن رسیده بود امکان دوام دارد. ما با موجودی مواجه هستیم که نه میتواند اعتقاد به خدا داشته باشد، نه میتواند اعتقاد به آخرت داشته باشد، نه میتواند مثلاً تحت تأثیر پیشرفتهای علمی.
خدا مرده
نیچه آدمی است که معتقد است مثلاً دانش بشر — همین دانش ساینس به معنای متعارفش — شرایطی را به وجود آورده که آدمها دیگر نمیتوانند اعتقادات دینی را به معنای قبلی خودشان حفظ کنند. اینکه خدا مرده؛ دیگر اعتقاد به خدا مرده است. این گزارهٔ فلسفی معنایش این نیست که خدا وجود دارد یا ندارد؛ نمیشود به خدا به آن معنایی که معتقد بودیم معتقد ماند. نمیتوانیم اخلاق مسیحی را حفظ کنیم؛ نمیتوانیم حقایقی را که تا حالا فرض میکردیم همیشه چیزهای بهاصطلاح مسجل و واضحی هستند حفظ کنیم. به جایی رسیدهایم که همهٔ اینها دچار فروپاشی شدهاند. نیچه دارد اعلام میکند که دنیای غرب به نیهیلیسم رسیده است؛ ممکن است متوجه نباشد؛ ولی مثل اینکه دارد در مورد واقعهای حرف میزند که صدایش درنمیآید. جوک و ضربالمثلی داریم که میگویند یکی داشت دزدی میکرد، یک نفر آمد — من خیلی نمیدانم؛ نسخهای که من شنیدهام این بود که اصلاً به طرف میگویند که دارد قفلی را باز میکند و اینها — حالا یادم نیست — یا چیزی را دارد اره میکند؛ میگویند چه کار داری میکنی؟ میگوید دارم ویالون میزنم. میگویند: «پس صدای ویالون؟» میگوید صدایش فردا درمیآید. نیچه حالتی را اینجا رسماً هم میگوید: میگوید من دارم برای دنیای آینده حرف میزنم. مثل اینکه اولین کسی است که فهمیده جهان غرب از درون دچار فروپاشی شده و جرئتش را دارد که این را ببیند و بگوید. بنابراین مثل همین است که بلندگوی پستمدرنیستهاست؛ پستمدرنها انگار در همان دنیای بعدی زندگی میکنند؛ برای همین است که به نیچه مثل پیشگو و پیامبر نگاه میکنند: آدمی که یک قرن زودتر این را دید که دنیا به چنین سمتی دارد میرود. در قرن نوزدهم نمیتوانید بگویید هنوز فروپاشی همهٔ معیارهای اخلاق؛ ولی الان واقعاً این خیلی واضحتر است که غرب دچار فروپاشی معیارهای اخلاقی شده است. اگر نیچه معتقد باشد که هیچ راه فراری نیست — مثل اینکه معیارهایی گذاشته بودیم، اینها دچار فروپاشی شدهاند و قابل ترمیم هم نیستند — پس میشود نیهیلیست.
نیهیلیسم و ارزشهای جایگزین
ولی اگر نیچه این حرف را نزند، آنهایی که میگویند نیچه نیهیلیست نیست در واقع حرفشان همین است و این حرف به اعتباری درست است: حرفش این است که به شادی کنیم؛ آن معیارهای احمقانهٔ باستانیِ مزخرفی که مثلاً مسیحیت ساخته بود و اینها همه متلاشی شده، صدایش هم درآمده، و ابرانسان میتواند در آینده دنیای خودش را بسازد: یعنی این خرابهها را صاف کنیم و ارزشهای جدید بسازیم و حرف از حقایق به معنای جدیدی بزنیم. بنابراین حرف نیچه ظاهراً این نیست که خودش نیهیلیست است و به هیچ ارزشی اعتقاد ندارد و این حرفها؛ او آدمی است که این فروپاشی را دیده و دوست دارد این فروپاشی را اعلام کند و به مردم هم بگوید که مثلاً نترسید، بگذارید همه چیز نابود شود، این اندیشهها را کنار بگذارید؛ به هر حال انسانی تراز نوین مثلاً به وجود میآید با ارزشهای برتر، و خودش هم به نوعی به نظر میرسد در جهت چنین ارزشگذاریهای جدیدی قدمی هم برمیدارد: مثلاً شخصیت زرتشت و ابرانسان و اینها را توصیف میکند. اینجور که نگاه کنید نیچه اصلاً نیهیلیست نیست؛ مثل پیامبر دین جدیدی است.
نکتهای که میخواهم بگویم این است: من میخواهم بگویم نیچه نیهیلیست است؛ به این معنا که آن چیزی که واقعاً در زندگیاش تجربه کرده، بیاعتباری آن ارزشهاست؛ و اینکه با خودآگاهیش دارد زور میزند که مثلاً فرض کنید کاری پیامبرانه بکند، این خیلی جدی نیست. منظورم چیست؟ میگویم یک بار نگاه کنید: واقعیت وجود نیچه این است که همهٔ ارزشها برایش بیاعتبار شد؛ این واقعیت چیزی نیست که نیچه نشسته باشد و سعی کرده باشد چنین بشود. نیچه آدمی است که در قرن نوزدهم — قبل از مثلاً فرض کنید اینکه به قرن بیستویکم برسیم که الان این تیپ آدمها خیلی شاید زیاد شده باشند — به معنای واقعی کلمه هیچکدام از آن ارزشهای اخلاقی که به او تعلیم داده بودند برایش ارزشمند نیست؛ هیچکدام از آن حقایقی که همه به آن باور دارند، به آن باور ندارد. این در درون خودش کاملاً به این حالت رسیده که فروپاشی همهٔ این چیزها را انگار تجربه کرده؛ انسانی شده که هیچکدام از این ارزشها دیگر برایش ارزش نیست. این چیزی است که به معنای واقعی برایش اتفاق افتاده. دوست ندارد چنین باشد و تلاش میکند که ارزشها را به پایههای دیگری مثلاً محکم کند؛ درست است. واقعیت این است که آن پایههای محکم را برای چیزی که میخواهد بگوید نمیتواند فراهم کند. نتیجهاش چیست؟
تلنگر نیهیلیستی
نتیجهاش این است که آدمهایی که نیچه میخوانند — تأثیر واقعی که از مطالعهٔ نیچه میگیرند — نیهیلیست میشوند، یا شدهاند و به نیهیلیستبودن خودشان واقف میشوند؛ و به این شادی: نیچه دستکم تسکینشان میدهد که خوب است این فروپاشی را مثلاً جشن بگیریم. یا ممکن است کسی در آستانهٔ نیهیلیستشدن این حسها را داشته باشد و نیچه تلنگری به او بزند و نیهیلیست شود.
چون آن چیزِ توهمیای که بهعنوان ارزشهای جایگزین میسازد، در دلِ مردم نمینشیند؛ مردم آنقدر در واقع نیچه نیستند که آن توهمات در دلشان بنشیند. واقعیتِ مطالعهٔ نیچه رفتن به سمت نیهیلیسم است. و سوالی که میخواهم مطرح کنم این است: من دقیقاً الان گفتم که استدلال خیلی قویای دارند آدمهایی که میگویند نیچه نیهیلیست نیست؛ در واقع استدلالشان چیست؟ اینکه میخواهد به ارزشهای جدید برسد و ایجادشان کند؛ و آدمهایی هم هستند که رسماً میگویند نیچه نیهیلیست است. کدامشان واقعاً راست میگویند؟ اگر شما خودآگاهی نیچه را ملاک قضاوت قرار دهید، نیچه نیهیلیست نیست؛ ولی واقعیتِ تفکر نیچه، تفکری نیهیلیستی است. به معنایی شاید بشود گفت آن آدمی که نیچه را نیهیلیست میداند و تأثیر نیهیلیستی میپذیرد، عمیقتر — انگار — تأثیر میگیرد از نیچه؛ واقعیت تفکر نیچه و وجودش به او منتقل میشود. شما چه انتظاری دارید از آدمی که آن شکاف عمیق را دارد؟ اینکه همهاش خلاف آن چیزی که میگوید با واقعیت خودش تعارض داشته باشد؛ تأثیری که میگذارد با چیزی که دارد میگوید. مثلاً فرض کنید ممکن است کسی صدها استدلال از آثار نیچه بیاورد که نیچه ضد مثلاً فاشیسم است؛ ولی به هر حال تأثیری که میگذارد این است که فاشیسم را ساپورت میکند. هیچکس نمیتواند بگوید که این تأثیر را میشود نگذاشت: اینکه هیتلر مثل Bible مثلاً فرض کن کتاب نیچه را میخواند؛ این دیگر تبلیغات نیست؛ واقعیت این است که با نوع تفکر و نگاه هیتلر و فاشیسم این کتابها سازگار بودند. و بنابراین اولاً این یک نمونه از صدها نمونهای است که میشود آورد که نیچه چیزی میگوید ولی واقعیتِ آن چیزی که در آثارش هست و تأثیر میگذارد خلاف آن است. نمونهاش را روشن میکنم: در مورد نیهیلیسم. اولاً اگر حجم آثار نیچه را نگاه کنید، درصدی که متعلق به ویرانکردن است خیلی بیشتر از بخش ساختنِ اوست. نکتهٔ دوم اینکه اینها بخش قویاند؛ به این دلیل که این واقعیتی است که تجربه کرده — همینطور که اشاره شد — نیچه آدمی است که انگار در اعماق نیهیلیسم واقعاً غوطه خورده؛ بنابراین خیلی خوب دارد گزارش میکند که نیهیلیسم چیست؛ در همان معنای اروپاییاش: مثل اینکه اگر در غرب آن مبانی را بپذیریم و چنین زندگی میکنیم، این آثار در واقع از خودش دارد. و اینکه حالا میخواهد با تخیل خودش — مثلاً با ساختن موجودی تخیلی مثل ابرانسان و اینها — حرف مثبتی بزند، این به دل اکثر آدمها نمینشیند و تأثیری ندارد؛ چون تخیلی است و واقعی نیست. مثل اینکه نیچه میگوید ما به دوران نیهیلیسم رسیدهایم؛ یک قرن دیگر یا دو قرن دیگر این نیهیلیسم صدایش درمیآید و همه متوجه میشوند و بعد ابرانسان زاده میشود.
ابرانسان تخیلی
واقعیتی که اتفاق افتاده این است که آن بخش اولش درست بود، ولی بخش دومش: ابرانسان زاده نشد. این یک تخیلی است که نیچه مطابق با ویژگیهای روانی خودش، حالا برای خودش انگار دستآویز خیالی برای رهایی از نیهیلیسم ساخته است. این واقعیت ندارد و واقعیت پیدا نکرده و نمیکند. یعنی اصولاً موجودِ ابرانسان به معنای نیچهای نه در خود نیچه بود و نه در دیگری خواهد بود؛ یعنی چیزی کاملاً وهمی است. بنابراین آن چیزی که حقیقت دارد در نیچه — همان عمقِ در واقع، اگر به آن بگوییم درخشش اندیشهٔ نیچه — این است که در اعماقش آن نیهیلیسم اروپایی نفوذ کرده و او دارد گزارشش میکند. و چیزی که میسازد — ببینید چه میخواهم بگویم: اولاً من از تحلیلی که کردم این انتظار را دارم که هر جا نیچه دارد تبلیغ میکند، احتمالاً در بطنش چیز دیگری ببینم. یعنی اگر چیزی دارد میسازد، در درونش انگار چیز دیگری هست؛ تأثیر واقعیای که میگذارد ۱۸۰ درجه آنور باشد. برای اینکه نیچه اصلاً ویژگی اصلی روانیاش همین شکاف بزرگی است بین خودآگاهی و ناخودآگاهیاش: یعنی تفکری که ایجاد میکند و حسی که ایجاد میکند چیز دیگری است؛ چون خودش هم همینطور است: خودش آدمی است که خودآگاهیاش با ناخودآگاهیاش فاصلهٔ زیادی پیدا کرده و برعکس همدیگرند.
تعارضها در آثار نیچه
نکتهٔ دیگری که به نظر من مهم است: اینکه چنین تعارض و تناقضی را در آثار نیچه میبینیم — که نیچه به همین تعارض و تناقضهای آثار خودش شهرت دارد — هر جایش این است که میان مفسرانش اختلاف ایجاد میشود: یکی بخشی از آثار را نگاه میکند، یکی بخش دیگری از آثار را نگاه میکند و به هر حال با همدیگر مثلاً نوعی، این از جایی شاهد مثال میآورد، آن از جای دیگری میآورد و به نظر میرسد به تفاهم هم ممکن نیست برسند. کلاً اینکه در آثار نیچه تعارضها و تناقضهایی از جنس پارادوکسیکال حرف میزنیم — خیلیها؛ نمونهاش همان چیزی است که جلسهٔ قبل در مورد اظهارنظر در مورد زن گفتیم: جاهایی کاملاً منفی است، جاهایی به نظر میرسد مثبت است، و بعد هر کسی میتواند گوشهای را بگیرد و از موضعی مثلاً فرض کن یکی فردا ممکن است بیاید بگوید نیچه اصلاً فمینیست است؛ یا دستکم بکوشد — همانطور که میبینید تلاش میکنند — نشان بدهد فلسفهٔ نیچه با فمینیسم مثلاً نوعی هماهنگی دارد. اولاً من انتظار این را داشتم؛ حالا این مورد نیهیلیسم را که گفتم بهعنوان نمونهای از محل اختلاف در مورد نیچه، میشود با استفاده از روانکاوی دوباره آن را حل کرد: یعنی با دیدگاه روانکاوانه میتوانید توجیه کنید که چرا چنین است؛ چرا اعلام میکند نیهیلیست نیست ولی انگار نیهیلیست است؛ تأثیری هم که میگذارد تأثیری نیهیلیستی است. قصد من امروز این بود که این مسئله را مطرح کنم و قصدم این بود که مثلاً دستکم نیم ساعت، یک ساعت در ادامه بحثی کلی بکنم؛ اینکه شما اصولاً وقتی با دیدگاه روانکاوانه نگاه میکنید و قرار است به تحلیلی برسید کمی بیشتر از آن چیزی که بدون روانکاوی به آن میرسید — جلسهٔ قبل هم گفتم — نکتهٔ بسیار مهم حلکردن تعارضهای درون اثر هنری یا تفکر یک متفکر است: یعنی شما وقتی مدل پیچیدهای در مورد انسان ندارید، نمیتوانید پیچیدگیهایی را که هست از عهده برآیید. وقتی من مدلی در مورد انسان دارم که دو، سه لایه دستکم در رویداد انسان میبینم که اینها با همدیگر تعارض دارند، آنوقت بهراحتی میتوانم تشخیص بدهم که تعارضهای درونی اثر چهجوری ایجاد شده و گیج نشوم و دچار بهت و حیرت نشوم؛ بلکه اصلاً انتظار آدمی که با نگاه روانکاوانه به یک اثر هنری یا به هر اثری از انسان نگاه میکند این است که تعارضهایی ببیند. اینکه انتظار داشته باشم — اگر نیچه با فریاد بلند مثلاً قدرت را ستایش میکند ولی درونش بعداً نشانههای شدید ضعف ببینم؛ یعنی جملههایی پیدا کنم، عبارتهایی یا فرازهایی که انگار موجودی بسیار ضعیف و نحیف اینها را نوشته و تولید کرده — تعجب نمیکنم. اگر با تمام وجود علیه زنها مثلاً چیزی بنویسد و بعد جایی از آثارش نکات مثبتی ببینم، تعجب نمیکنم؛ یا اگر مثلاً همین تعارضی که در مورد نیهیلیسم هست: فریادش گذر از نیهیلیسم باشد ولی عملاً تأثیری که میگذارد و آن چیزی که در آثارش هست از آب دربیاید توصیف نیهیلیسم و تبلیغ نیهیلیسم، تعجب نمیکنم؛ بلکه اگر خلافش را ببینم باید تعجب بکنم.
تبلیغ عملی نیهیلیسم
یعنی کلاً انتظار دارم از آدمها حرفهای ضدونقیض بشنوم، اگر رشدیافتگی درونی نداشته باشند؛ اگر به یکپارچگی نرسیده باشند درونشان — و انتظار نداریم در متفکرین و هنرمندهای معاصر خیلی این یکپارچگی را ببینیم. بنابراین تصور ابتدایی ما همین هست که وقتی وارد مطالعهٔ مثلاً آثار آدمی، فیلسوفی یا متفکری یا هنرمندی میشویم، پر از تعارضهای درونی میبینیم. نکتهٔ خیلی مهم — که میل داشتم بیشتر در موردش صحبت کنم — این است: شما با دیدگاه روانکاوانه که نگاه میکنید، چقدر این استدلال احمقانه به نظر میرسد که کسی بگوید نیچه نیهیلیست نیست و مدرکش این باشد که بیا در فلان فرازِ فلان کتابش گفته من نیهیلیست نیستم؛ گفته من به ارزشهایی اعتقاد دارم. ببینید: خط اصلی تفکر هنوز — انگار در جهانی — باز من اشاره میکنم به همان واژهٔ ممنوع و مخوف: فروید — که گفت در مقابل روانکاوی مقاومت وجود دارد و هیچوقت جا نمیآید. بعد از بیش از ۱۰۰ سال که از روانکاوی و این بحثها گذشته و همه این را بهعنوان علمی پذیرفتهاند و میخوانند و لذت میبرند — از جمله مثلاً فرض کنید آقای واتیمو — ولی واقعاً وقتی تحلیل میکنند، برایشان نیچه یعنی خودآگاهی نیچه؛ خودآگاهی نیچه مساوی است با خود. بنابراین اگر گفته من نیهیلیست نیستم، این دیگر مدرک است؛ من این را میآورم جلوی کسانی که میگویند نیچه نیهیلیست است؛ میگویم ببینید شما خوب همهٔ آثارش را مطالعه نکردهاید؛ در کتاب فلان، صفحهٔ ۱۱۰، پاراگراف دوم گفته من نیهیلیست نیستم؛ تمام شد. انگار آدمی بگوید من فلان چیز هستم یا فلان چیز نیستم؛ یا اگر آدمی بگوید من به این اعتقاد دارم، به آن اعتقاد ندارم؛ من این ارزشهایی را برای جهان آینده متصورم — تمام، از نیهیلیسم عبور کرد. انگار گفتن و فکر کردن یکی است و شدن همان؛ این دقیقاً ضد تفکر روانکاوانه است. یعنی من میگویم: بله، نیچه اتفاقاً باید بگوید من نیهیلیست نیستم؛ برای اینکه این هم جزو همان چیزی است که هست: نیچه اصولاً آدمی است که هرچه هست — خوب این کمی اغراقآمیز است؛ بخش عمدهای از وجود خودش را — انکار میکند.
انکار بخش عمده وجود
بنابراین اصلاً اینکه نیچه در جاهایی — و خیلی هم سعی کرده — درصدی از آثارش را اختصاص داده به اینکه ابرمردی بسازد و ارزشهایی را تثبیت کند، از نظر من معنایش این نیست که نیچه نیهیلیست نیست. نیچه در واقع نیهیلیست است، و برای همین هم هست که تأثیرات نیهیلیستی گذاشته است. کتابی هم وجود دارد در مورد نیچه به اسم «نیچه انگار تمامعیار» — من یادم نیست که چه کسی نوشته ولی به زبان فارسی ترجمه شده است. من موافقم؛ من با این نویسنده — ما اگر آن بخشهایی که نیچه میگوید من نیهیلیست نیستم را حذف کنیم و بخشهای نیهیلیستیاش را برداریم، این واقعیتر و زندهتر است: در واقع نیهیلیسمِ زندگیِ تجربهشدهٔ نیچه است؛ و آن بخشهای ابرمرد و ارزشهای دو قرن آینده و فلان و اینها، تخیلاتِ ضعیفِ نیچه است که تأثیری بهطور نرمال از خودشان باقی نگذاشته و نمیگذارند و نمیتوانستند بگذارند؛ برای اینکه اصلاً با واقعیتها سازگار نیست. آنچه دوست داشتم برایش وقت بگذارم این است که در مورد نیچه این تعارضها و شکافهایی که در اندیشهاش وجود دارد، به دلیل شدت آن شکافی که در وجود خودش هست خیلی واضحاند؛ و میخواستم نشان بدهم که میشود از نیچه استفاده کرد؛ سعی کنیم این را بهعنوان ویژگی اساسی تفکر بشر ببینیم؛ یعنی شواهد اینکه دیگران هم این شکافها را در آثارشان دارند: چیزی میگویند ولی اثر دیگری میگذارند؛ هنرمندی را فکر میکنیم این را دارد میگوید ولی چیز دیگری است. میل داشتم بیشتر بحث کنم.
در مورد اینکه این حرفها به معنای یونگی است — مسیر رشد در یونگ خیلی روشن است — بله؛ گفته بودم که اینجا خیلی یونگی حرف میزنم. در خیلی جاها خیلی یونگی حرف نمیزنم؛ ممکن است با تئوریهای فروید یا بیرون از روانکاوی هم بشود حرفهایی زد، بدون اینکه همهٔ مبانی را بپذیریم؛ ولی وقتی مثلاً از نقش رشد انسان به معنای یونگی صحبت میکنیم، این حرف فقط در قالب آدمی که این چیزها را پذیرفته معنا دارد. یعنی اگر من بگویم رشد وجود دارد و معیار رشد یکپارچگی درون انسان است — فرایند فردانیت؛ مسیر رشدی که در آن همهٔ عوامل خودآگاه و ناخودآگاه یکی میشوند — و آدمی که من توصیف میکنم کسی است که خودآگاهی و ناخودآگاهش در حداکثر درجه از همدیگر جدا هستند؛ طوری که آخر کار روانش پاره میشود و به گسستگی میرسد؛ این آدم کفِ رشدِ ممکنِ بشر است؛ یعنی نمرهٔ صفر مثلاً باید به او داد. این نمرهای که میدهم یونگی است. یک نفر ممکن است حتی به رشد معتقد باشد ولی معیارهایش مثلاً معیارهای یونگ نباشد؛ مثلاً شما بیایید از مازلو — بهعنوان آدم دیگری که نقشهٔ رشد برای بشر ترسیم کرده — بخواهید به نیچه نمره بدهید؛ ممکن است نمرهٔ قبولی بدهد یا به هر حال نمرهٔ صفر ندهد؛ برای اینکه به چیزهایی رسیده که از نظر مازلو مهم است. بنابراین این را تأکید کردم که این قسمت کاملاً یونگی خالص است.
بعضیها میگویند اصلاً نمیشود؛ مثلاً لاکانیها میگویند که یک نفر باید حتماً کسی را روانکاوی کند. اصلاً میگویند اگر کسی میخواهد روانکاو بشود، چون دانش روانکاوی دانشی نیست که هر کسی بتواند به آن برسد، حتماً باید قبلاً توسط کسی روانکاوی شده باشد. در مکتب لاکان چیزی مثل خرقه وجود دارد: آدمهایی هستند که قبلاً از لاکان خرقه گرفتهاند؛ اینها دیگران را روانکاوی میکنند و بعد مثلاً اعلام میکنند که روانکاوی این آدم تمام شد؛ میتواند حالا خودش روانکاو باشد و روانکاوی کند. بنابراین بعضیها — ممکن است حتی یونگیها معتقد باشند — که حتماً کسی باید کمکی بکند؛ خودش بهتنهایی نمیتواند. همانطور که خودِ آدمی در مقابل تعبیر رویاهای خودش ممکن است در درونش مقاومتی وجود داشته باشد؛ چون به هر حال فرایند تعبیر رویا فرایندی خودآگاه است و رویای آدم محتویاتی دارد که خودآگاهی در مقابلشان مقاومت میکند؛ و به همان دلیلی که فرایندهایی وجود دارد که رویاهای خودمان را فراموش میکنیم، به همان معنا ممکن است انحرافی هم در درک رویاهای خودمان پیش بیاید. ولی به هر حال در حدی مختصر فکر میکنم ممکن است کسی سعی کند خودش را بشناسد؛ و قطعاً آدمی از بیرون، آدمی باتجربه میتواند کمک کند. گفتم عدهای اصلاً قبول ندارند که بدون آدمی از بیرون امکانش باشد؛ عدهای هم شاید بگویند امکانش هست ولی صریحتر میشود یا بهتر انجام میشود اگر کسی از بیرون کمک کند. چیزی مثل مکتب لاکان واقعاً در این نیست؛ یعنی فروید کمی بیشتر روانکاوی را به صورت دانشی قابلآموزش میبیند: کتاب بنویسد، شما مطالعه کنید، با خودتان روراست باشید و سعی کنید؛ لازم نیست خودتان را روانکاوی کرده باشید؛ ولی اصول روانکاوی را مثل دانشی درک میکنید و بعد میتوانید به کار ببرید. فروید خیلی این حالت را نداشت که بخواهد به روانکاوی به صورت حکمتی عملی نگاه کند؛ دوست نداشت چنین نگاه کند. شاید در بعضی از رفتارهایش نسبت به شاگردهای خودش چیزهایی مشابه همین مکتب لاکان را آدم بتواند ببیند؛ ولی اگر از او میپرسیدید، میگفت روانکاوی دانشی است که میتوانید بروید دانشگاه، مثلاً جوری تدریس بشود، یاد بگیرید و بعد بتوانید روانکاوی بکنید. الان هم فکر میکنم روانکاوهای فرویدی چنین برخوردی دارند: دانشی آکادمیک است؛ میروند کتابها را میخوانند، تحصیل میکنند، امتحان میدهند، مدرکشان را میگیرند، میآیند روانکاوی میکنند؛ کسی هم به آنها نمیگوید تو خودت مثلاً سیر و سلوک روانکاوانه داشتی. به نظر میآید در نهضت فرویدی چنین بحثهایی نبوده است. ولی خود فروید نسبت به شاگردها و اطرافیان خودش عملاً مقداری همین حالت را داشت که دوست داشته باشد روانکاویشان بکند. یعنی در واقع آن حرفی که فروید میزند — اینکه هر کسی نمیتواند روانکاوی را بفهمد و یاد بگیرد — چنین است که بالاخره آدمی باید به حدی از شناخت خودش رسیده باشد — مثلاً بگوییم روانکاوی شده باشد، با ناخودآگاه خودش مواجه شده باشد — تا بتواند واقعاً روانکاوی را عمیق درک کند. و شاید به همین دلیل وارثان فروید خیلی زود منحرف شدند؛ شاید برای همین است که لاکان چنین معیارهایی گذاشته برای اینکه هر کسی نتواند وارد بشود؛ برای اینکه احساس میکرده فروید را کاملاً در ظرف مدت ۲۰، ۳۰ سال زیرورو کردهاند و ما اگر بخواهیم چیزی را مثلاً روانکاویِ واقعی فرض کنیم، باید خیلی سخت بگیریم؛ هر کسی نیاید. به نظر لاکان جانشینهای رسمی فروید — کسانی که بهاصطلاح روانکاوی آمریکایی را رهبری میکردند و انجمن روانکاوی فرویدی را در دست خودشان داشتند — آدمهایی بودند که از نظر لاکان هیچ از فروید نفهمیدند؛ برای اینکه اصلاً توانایی فهمش را ندارند؛ برای اینکه خودشان آدمهاییاند که اصلیشان خودآگاهی است و ناخودآگاه را نشناختهاند به معنای واقعی. به هر حال پاسخ پرسش شما به نظر من این است که دستکم این را میشود گفت: دیدن آدمی باتجربه میتواند خیلی کمک کند؛ ولی شاید مقدماتش را به هر حال هر آدمی بتواند یاد بگیرد.