او با مرور جلسهٔ گذشته آغاز میکند: پوچگرایی نیچه، نسبت افکارش با نازیسم و اینکه نظر خود مؤلف دربارهٔ اثرش کافی نیست. سپس به پرسشی دربارهٔ مفهوم قدرت نزد نیچه جواب میدهد و بقیهٔ جلسه را به شالودهشکنی دریدا و تحلیل باشلار از اشعار نیچه اختصاص میدهد، دو نگاه که به نقد روانکاوانه نزدیکاند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
پوچگرایی نیچه و شکاف درونی
تا آنجا که یادم است، در جلسهٔ گذشته دربارهٔ بحث پوچگرایی نیچه صحبت کردم و بر شکاف درونی نیچه تأکید کردم و سعی کردم در این اختلافهایی که هست — اینکه آیا نیچه پوچگرا بوده یا نبوده، با پوچگرایی میجنگیده — به نظری برسم که تجربهٔ پوچی برای نیچه تجربهٔ اصیل است و آن عبور از پوچگرایی مثل یکی از همان آرزوهای دستنیافتنی است که سعی میکند بیان کند. در نهایت فکر میکنم نکتهٔ اصلی که در جلسهٔ گذشته تکرار شد این بود که اساساً با نگاه روانکاوانه است که میتوانید به تحلیل درستی از تناقضهایی برسید که در یک اندیشه و یک متفکر وجود دارد؛ تناقضهایی که همزمان وجود دارند، نه در طول زمان پدید آمده باشند. فکر میکنم کمی هم اظهارنظر تندی کردهام دربارهٔ اینکه چقدر دور هستیم از فهمیدن اظهارنظرهای یک متفکر؛ برخوردی که من مثلاً وقتی حرف از اینکه آیا نیچه پوچگرا هست یا نه پیش میآید، یک عبارت از کتابی از نیچه میآورم که آنجا گفته من پوچگرا نیستم، و بعد میگویم ببینید، در فلان سطرِ فلان کتاب نوشته من پوچگرا نیستم. عدهای همچنان میگویند نیچه پوچگراست. و واقعاً این شیوه فوقالعاده خطاست؛ یعنی اکثریت کسانی که در زمینهٔ فلسفه متخصص یک فیلسوفاند غالباً همینطور استدلال میکنند. انگار فرضی دارند که هر متفکری دقیقاً میدانسته چه میخواهد بگوید و چه گفته، و هر اظهارنظری دستکم دربارهٔ تفکر خودش صاحب است و دیگر جای بحث نیست؛ در حالی که مطلقاً چنین نیست. همانطور که یک هنرمند صاحبنظرترین شخص دربارهٔ معنای اثر هنری خودش نیست و ممکن است کسی با تحلیلی دقیق خیلی بهتر از خود آن هنرمند تشخیص دهد که محتوای یک اثر چیست، دربارهٔ خیلی از متفکرها هم میتوانید بگویید اظهارنظرهایشان دربارهٔ خودشان و افکاری که به طور خدایگونه بیان میکنند لزوماً افکاری نیست که بیان میشود و تأثیری نیست که بر خواننده میگذارد.
نیچه و مسئلهٔ نازیسم
بنابراین مثلاً وقتی بحث این است که آیا نیچه مبلغ نازیسم بوده یا نه، اینکه من به چهار جملهای از نیچه ارجاع بدهم که ببینید نیچه مثلاً به حقوق بشر خیلی علاقه دارد و مخالف آدمکشی است، دلیلی بر این نمیشود که انکار کنم و بگویم افکار نیچه بر پیدایش نازیسم یا گسترش نازیسم تأثیری نداشته یا مناسبی با نازیسم ندارد. ممکن است کسی بگوید نازیسم در اثر افکار نیچه و تأثیر از افکار نیچه به وجود نیامده، بلکه از افکار نیچه سعی کردهاند استفاده کنند. آری، این قطعاً حرف درستی است؛ حرف عجیبی است اگر کسی بگوید که یک فیلسوف در پدیدآوردن ماجرایی مثل ماجرای نازیسم یا کلاً فاشیسم در آلمان مؤثر بوده است. قطعاً بانیهای نازیسم و فاشیسم آدمهایی نبودند که تیپشان چنان باشد که تحت تأثیر افکار یک فیلسوف قرار گرفته باشند؛ قطعاً شرایط اجتماعی و اقتصادی وقت اروپا در پدیدآمدن و گسترش چنین ایدههایی نقش درجهٔ اول داشته و اقبال تودهای به چنین افکار رادیکال و تندرویی در آلمان، ایتالیا و خیلی جای دیگر اروپا مطمئناً نتیجهٔ نوع خاصی از زندگی اجتماعی و معادلات خاص سیاسی آن دوران است که به چنین جایی رسیده بود؛ و همان تحلیلهایی که یونگ میخوانَد دربارهٔ پدیدآمدن فاشیسم — فکر میکنم خیلی نظر صائبی است — اینکه ما با یک پدیدهٔ تاریخی روبروییم که نتیجهٔ مستقیم مسائل قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است؛ پدیدهٔ فاشیسم نتیجهٔ مستقیم همان چیزی است که به آن مدرنیته میگوییم. بنابراین آدمی مثل نیچه هم به اندازهٔ سهم خودش در مدرنیته و جریانهایی که در قرن نوزدهم و بیستم گذشته میتواند سهم داشته باشد؛ و اصولاً اینکه جریانهای سیاسی-اجتماعی در اثر افکار یک فیلسوف به وجود بیاید، حرفِ غیرقابلبررسیای است.
مناسبت آثار نیچه با نازیسم
ولی اینکه آیا افکار نیچه با نازیسم نوعی مناسبت داشته و استفادهای که نازیها از انتشار آثار نیچه میکردند بیربط بوده یا بیربط نبوده، بحثی به نظر من کاملاً معتبر است. من فکر میکنم افکار نیچه و حسوحالی که در کتابهایی مثل چنین گفت زرتشت وجود داشته با نازیسم مناسبتهایی داشت و بیخود نیست که مورد توجه نازیها قرار گرفت. این اظهارنظر اصلاً چنان نیست که بخواهد مثلاً نقطهٔ مثبت یا منفی برای نیچه حساب شود؛ ولی بالاخره فکر میکنم قابل انکار هم نیست که مجموعه حرفهایی که نیچه میزند میتواند چنین تأثیری بر خوانندهها بگذارد، ولو اینکه نیچه این را نخواهد. از این نظر میخواهم بگویم قطعاً اگر از نیچه پدیدهای مثل نازیسم و فاشیسم ارائه میکردید، ابراز انزجار میکرد؛ ولی مثل همان ابراز انزجارهایی است که آدمها از چیزهایی میکنند که در درون خودشان نطفهٔ آن را دارند. یعنی مطمئناً اگر زنها را هم به نیچه نشان بدهید ابراز انزجار میکند؛ ولی این ابراز انزجار چنین است: نطفهٔ ستایش زنها، نطفهٔ ستایش از نجاتپرستی ممکن است در آثار نیچه باشد. در نهایت تأثیری که آثار نیچه بر یک آدم میگذارد ممکن است کاملاً مخالف آن چیزی باشد که نیچه خودش میخواهد، و این دربارهٔ هر متفکر دیگری هم ممکن است صادق باشد.
در نهایت فکر میکنم اگر در این جلسات به این رسیده باشیم که قرائت روانکاوانه چیزی بیشتر از آنچه با قرائتهای معمولی به دست میآید به ما میدهد، این خودش نکتهٔ مثبتی است. اینکه خود نیچه را تا چه عمقی بخواهیم بررسی کنیم — فکر میکنم نیچه با توجه به تنوع آثارش واقعاً کار ۱۰، ۱۵ جلسه نیست اگر آدم بخواهد عمیقاً بررسیاش کند؛ برای من خیلی طبیعی است که بررسی یونگ نسبت به کتاب چنین گفت زرتشت سالها ادامه داشته؛ همان سمینارها. ما هم اگر بخواهیم مجموعه آثار نیچه را نقد کنیم، به نظر من لازمش این است که خط به خط آثارش را به ترتیب تاریخ بخوانیم و سعی کنیم مدلی را که دربارهٔ نیچه ارائه میدهیم دقیقتر و دقیقتر کنیم؛ و مطمئناً این کاری نیست که بخواهیم در این جلسات انجام دهیم.
درک عمیق فیلسوف فراتر از حفظ آثار
فکر میکنم به همین حد که نمونهای از نقد روانکاوانه دربارهٔ یک متفکر ارائه بدهیم — چیزی که از اول منظور من بود — تا حدودی احساس میکنم به آن نزدیک شدهایم. و مخصوصاً وقتی به این احساس برسیم که درک یک فیلسوف معنایش این نیست که دقیق آثارش را خوانده باشیم، حتی حفظ کرده باشیم و در هر موردی بدانیم چه گفته است. درک عمیق یک فیلسوف این است که شما همهٔ لایههای آثارش را بشناسید: آن چیزی که گفته و آن چیزی که میخواسته بگوید؛ به این صورت که در خودآگاهش نوعی — مثل همان نکتهای که دربارهٔ اظهارنظر نیچه در مورد زن گفتم و الان هم مورد بحث است — در جاهایی که خودآگاه اظهارنظر میکند چیزی میگوید و در جاهای دیگر وقتی استعاره و تمثیل به کار میبرد انگار چیز دیگری دارد میگوید. و این است که حلِ این پارادوکسهای درون آثار یک فیلسوف میتواند ما را به درکی عمیقتر از افکارش و تأثیری که بر خوانندهها میگذارد آشنا کند. بگذارید به نکتهای برگردم که قبلاً در بحث دربارهٔ یک فیلم گفتم و دربارهٔ نیچه از این مسئله استفادهای بکنم. یادتان هست؟ وقتی دربارهٔ فیلم — آری، شاید هم یادتان نیست؛ خیلی خیلی قدیم شده است.
فیلم انجمن شاعران مرده و شخصیت ایدهآل
یادم است وقتی دربارهٔ فیلم انجمن شاعران مرده بحث میکردم، سعی کردم بگویم هدف نویسنده و کارگردان — هدف مؤلف از ساختن شخصیت آن معلمی که میآید و بچهها را متحول میکند — در واقع نوعی ارائه دادن تصویری ایدهآل از شخصی است که باید باشد؛ مثل راهنمایی که میآید و آدمها را متحول میکند و به جایی میرساند. در بحثهایی که میکردم سعی کردم بگویم — اینطور است و دلیل داشتم برای اینکه چرا چنین فکر میکنم — که فیلم این کار را نمیکند. یعنی شما در نهایت از جایی که میگذرد تا جایی که این آدم انگیزه ایجاد میکند و شورش ایجاد میکند، این حس را دارید که کار مثبتی انجام میدهد؛ ولی بعداً از نیمهٔ فیلم، این آدم ناگهان به شخصیتی بسیار منفعل بدل میشود، نقشش در فیلم کمرنگ میشود و وقتی مخالفتهایی با آن جریانی که در محیط پدید آورده به وجود میآید، کاملاً به حاشیه میرود و دیگر نقش رهبری ندارد. مخصوصاً صحنهای از آن فیلم را یادم است که دربارهاش بحث کردم: شخصیت اصلی فیلم که نوجوانی است نزد او میرود و آدم احساس میکند که این دیگر هیچ حرفی برای گفتن ندارد که در این شرایط چه باید کرد. سعی کردم بگویم نتیجهٔ این است که نه این فیلم و این هنرمند، بلکه اصولاً آدمها — آن شخصیتهای ایدهآلی که در ذهنشان هست — غالباً شخصیتهای تجربهشده نیستند؛ یعنی هنرمند مثلاً در زندگی خودش هیچوقت مثل این شخصیت ایدهآل زندگی نکرده است. بنابراین اینها از تجربههای زیستهشده نمیآیند. برای همین است که همیشه این شخصیتهای ایدهآل پرتضادند.
تأثیر ایدهآل تجربهنشده
نکتهٔ اصلیای که میخواهم بگویم این است: انجمن شاعران مرده، تأثیری که در نهایت بر آدمها میگذارد — نباید انتظار داشته باشید تأثیر خیلی مثبتی باشد. در نهایت در همان حد شورش میماند؛ ولی همانطور که این آدم در آن فیلم حرفی برای ادامه ندارد، فقط نوعی وضعیت ایدهآلیستی است که ایکاش — حتی میخواهم بگویم کودکانه — ایکاش اینطور نبود، ایکاش ما چنین نبودیم. ولی چون هنرمند به زندگیکردن به معنای واقعی کلمه با چنین ایدهآلی نزدیک نشده، نتیجهاش این است که تأثیری هم که فیلم میگذارد ممکن است جرقههایی ایجاد کند و آثار مخربی مثل همان چیزی که در فیلم میبینید پدید بیاید. میخواهم از این استفاده کنم و بگویم دربارهٔ همهٔ متفکران چنین وضعیتهایی هست؛ مثلاً نیچه قرابتی به معنای واقعی کلمه با آن ابرمردی که مجسم میکند در زندگی واقعی خودش ندارد. آن ابرمرد ایدهآلی خیالی است که نمیشود؛ حتی میخواهم بگویم چیزی ایدهآلیستی که قابل تحقق نیست؛ مثل بیان آرمانی که در نیچه تحقق پیدا نکرده و با این ابعادی که نیچه تصور میکند تقریباً شاید در هیچ آدم دیگری هم نتواند محقق شود. دلیلش هم این است که واقعاً وقتی میتوانیم حرفهای رئالیستی بزنیم که در زندگی خودمان تجربهای را داشته باشیم، ابعادش را واقعاً بشناسیم و بعد از سالهای سال به پختگیای برسیم و بعد آن را بیان کنیم. وقتی آدمها دربارهٔ کارهایی که نکردهاند و سبکهایی از زندگی که تجربه نکردهاند حماسهسرایی میکنند، تأثیری که بر آدمها میگذارند ممکن است تأثیری برانگیزانندهٔ موقتی باشد؛ سطحی است، عمق پیدا نمیکند و قابل تحقق نیست؛ و در واقع شکست چنین پروژههایی و چنین ایدهآلگراییهایی در خود همان متونی که این آدمها مینویسند قابل یافتن است. یعنی در جاهایی میبینید — همانطور که از آن آدم ایدهآلِ فیلم انجمن شاعران مرده انتظار برخورد فعالانهتری در نیمهٔ دوم فیلم دارید و به آن نمیرسد — در خیلی جاها در آثار مثلاً نیچه یا در زندگی نیچه انتظار برخوردی از نوع دیگری از نیچه باید داشته باشید، ولی تحقق پیدا نمیکند؛ آن جنبههای انفعالی پیش میآید که از ایدهآل دور میشود و تأثیر خودش را بر خواننده میگذارد. یعنی آن دوگانگیهایی که در این متن وجود دارد به دلیل برخورد واقعیای که میان واقعیت هستی یک نفر با ایدهآلهایش پدید آمده، در متن انعکاس پیدا میکند و بر خواننده تأثیر میگذارد.
آرمان بدون راه واقعی
در نهایت همیشه میتوان تصور کرد که تأثیر یک متن بر خواننده، تأثیر واقعی مؤلف بر خواننده است. هرچقدر هم مؤلف بکوشد — مثلاً فرض کنید موجودی رذل اثری هنری در ستایش رذلنبودن خلق کند — به دلایلی در متن نشانهها و ریزهکاریهایی پدید میآید که آدمهایی که تحت تأثیر این متن قرار میگیرند به آن ایدهآلهایی که آن آدم تجسم بخشیده نمیرسند، بلکه شاید نزدیک شوند به همان وضعیت آدمهایی که واقعاً رذلاند ولی عاشق چیزهای ایدهآلاند. تصور من این است که آدمی که تحت تأثیر نیچه قرار میگیرد بعد از مدتی نزدیک میشود به آدمی که در زندگی واقعی خودش منفعل است ولی آرمانهای مثلاً ابرمرد شدن در او پدید میآید و در حد همان آرمان میماند. یعنی کسی که آرمانهایش را زندگی نکرده و دربارهٔ آرمانها حرف میزند، این آرمانها را به دیگران منتقل میکند بدون اینکه راه واقعی رسیدن به این ایدهآلها را بتواند پدید بیاورد. اگر آدمی تحت تأثیر افکار نیچه پیشرفتهایی مثلاً به سمت ابرمرد شدن بکند، به نظر من از خودِ همان آدم بوده است و این آدم انگیزههای درونی خودش را دارد؛ انگیزههایی که راهکارهای خودشان را از زندگی واقعی خودشان پیدا میکنند.
نقد روانکاوانه فراتر از نظر نویسنده
به هر حال تصور من این است که این هنرِ نقد روانکاوانه، دور شدن از آن مفروضات اصلی نقد و تفسیرهای معمولی است که همهچیز را خلاصه میکنند در آن نکاتِ خودآگاهی که فیلسوف بیان کرده است؛ مخصوصاً اگر دربارهٔ افکار خودش چیزی گفته باشد. به نظرشان نظر نویسنده سائد میآید و این را باید نوعی از ذهن خودمان پاک کنیم. نقد روانکاوانه همیشه چیزی بیشتر از آنچه خود نویسنده گفته یا میخواسته بگوید را سعی میکند بهعنوان تفسیر واقعی متن در نظر بگیرد. به اینجا که جلسهٔ قبل رسیدیم؛ در همان جلسهٔ گذشته قرار بود نکاتی بگویم که الان چون جلسهٔ تازهای است، بحث را کمی مفصلتر میخواهم پیش ببرم.
موضوع جلسه: دریدا و باشلار
دفعۀ پیش میخواستم به موضوعاتی اشاره کنم؛ حالا میخواهم این جلسه را کلاً به همین موضوعها اختصاص بدهم. فکر میکنم فراموش کردهام بگویم که کسی با ایمیل از من پرسشهایی پرسید و من هم طبق معمول پاسخ مختصری دادم و گفتم در جلسهٔ شفاهی دربارهاش بحث میکنیم. بگذارید موضوع جلسه را بگویم، بعد کمی دربارهٔ آن پرسشها صحبت کنیم و بعد جلسه را به همان موضوعی که میگویم ادامه دهیم. میخواهم به چند نوع تفسیر از نیچه اشاره کنم که به کاری که ما اینجا میکنیم نزدیک است؛ نزدیک به این معنا که قرائتهاییاند که دستکم این حسن را دارند که این فرض غلط را نمیپذیرند که هر کسی میداند چه دارد میگوید، و فیلسوف را معادل با خودآگاه خودش نمیگیرند؛ بلکه عمیقتر به متنِ تولیدشده توسط فیلسوف نگاه میکنند و سعی میکنند زوایایی را که پنهان است و حتی خود مؤلف هم به آن توجه ندارد بیرون بکشند.
شالودهشکنی، مرگ مؤلف و پساساختارگرایی
فکر میکنم مفصلتر دربارهٔ دریدا صحبت میکنم و مختصرتر دربارهٔ باشلار. این دو آدمهایی هستند که به نظر من بحثهایشان دربارهٔ نیچه این ویژگی را داشته است. دربارهٔ دریدا بیشتر از اینکه بگویم تفسیرش از نیچه چه ابعادی داشته، میخواهم دربارهٔ تکنیکهایش صحبت کنم؛ به این دلیل که فکر میکنم نکات جالبی دربارهٔ او وجود دارد: آن چیزی که به آن شالودهشکنی — دیکانستراکشن — میگویند. و دربارهٔ باشلار خودم را تقریباً به همان نقد معروفی محدود میکنم که دربارهٔ نیچه منتشر کرده و شاید کاملاً نزدیکترین نوع نقد به نوعی نقد روانکاوانه است؛ وقتی به آن برسیم میبینید که برخلاف نقد دریدا — که نمیشود گفت نقد روانکاوانه است — دستکم این حسن را دارد که فرض نمیکند هر نویسندهای میداند چه میخواهد بگوید؛ و فرض نمیکند اگر نیچه گفت من پوچگرا نیستم، پس نیچه پوچگرا نیست.
تأثیر متن و خودِ متن — چون دریدا یکی از رهبران آن جنبشی است که در فرانسه از دههٔ ۶۰ به بعد پدید آمد و به آن پساساختارگرایی میگویند؛ یکی از شعارهای محوریشان مرگ مؤلف است: اینکه متن را باید جدا از مؤلف بررسی کرد. اینها اصولاً آدمهایی هستند که متن را چیزی جدا از مؤلف نگاه میکنند و کاری به این ندارند که قصد مؤلف این بوده که چیزی بگوید. اینکه متن چیزی میگوید سؤال دیگری است از اینکه مؤلف چه میخواسته بگوید، و از این نظر به روانکاوی قرابت دارند. دستکم این نوع نقدی که اینها میکنند آن نکتهٔ مهم را در خود دارد که معنای متن را معادل معنایی که مؤلف میخواسته بگوید نمیگیرند. این همان کاری است که ما در نقد روانکاوانه میکنیم، ولی تکنیکها متفاوتاند. دربارهٔ دریدا سعی میکنم کمی دربارهٔ همین تکنیکها و انگیزههایش برای این کار بگویم و سعی کنم بگویم که با روانکاوی چگونه میتوان توجیه کرد که چرا تکنیکهای دریدا گاهی جوابهای خیلی خوبی میدهند. لابد هر چیزی که جواب خوب میدهد از نظر من لابد چیزی دارد؛ مایههای روانکاوانه دارد که جواب میدهد. ما اینجا چیزی میگوییم دیگر: نمایندهٔ نقد روانکاوانه. بنابراین اگر ببینید کسی مقالهای نوشته و روانکاو نیست ولی چیزی را خوب تحلیل کرده، جوری توجیه میکنیم که ببینید، این عملاً دارد روانکاوی میکند. خارج از شوخی: سعی میکنم دریدا را بیاورم و ببینم در چارچوب نگاه روانکاوانه چگونه میتوان به تکنیکهایش نگاه کرد. بگذارید آن پرسشها را بگویم. واقعاً یادم رفت؛ نه از متنِ پرسشهایی که از من پرسیده شده بود پرینت گرفتم، نه یادم ماند که امروز نگاهی بیندازم تا بتوانم جزئیاتش را در ذهنم حاضر داشته باشم. امیدوارم در همان حدی که در ذهنم هست، پاسخی که میدهم کافی باشد. پرسشها اصولاً آن بخشی را میپرسیدند که من پاسخ نداده بودم و فکر میکردم پاسخ دادنش مفصلتر از این است که در دو سه خط بدهم: دربارهٔ ابهامی بود که در این جلساتی که دربارهٔ نیچه صحبت کردم، دربارهٔ مفهوم قدرت از نظر نیچه پدید آمده بود.
سؤال ایمیل دربارهٔ مفهوم قدرت
حرف پرسشکننده این است که به اندازهٔ کافی در کلاس توضیح داده نشده که وقتی مثلاً نیچه حرف از ارادهٔ معطوف به قدرت میزند، منظورش از قدرت چیست. اگر این نامه را نمیدیدم و کسی از من میپرسید که فکر میکنی اگر قرار باشد اعتراضی به محتوای جلسات بشود که دربارهٔ قدرت زیاد حرف زده شده یا کم، میگفتم نظر من این است که اعتراض این است که چقدر دربارهٔ این مسئله در کلاس صحبت میکنیم؛ بحث است. برای اینکه تقریباً یادم است یک جلسه دربارهٔ دیونیزوس صحبت کردم و سعی کردم بگویم همهٔ آن چیزی که دربارهٔ دیونیزوس میگوید — و فکر میکنم جملهای هم از او نقل کردم — و سعی کردم محتوای این حسی که نسبت به دیونیزوس دارد را بیان کنم و بعد بگویم همین است که بعداً به آن مفهوم ارادهٔ معطوف به قدرت تبدیل میشود؛ ولی باز به نظر پرسشکننده این کافی نبوده و روشن نیست. و او البته متنهای نیچه را به نظر من تا حدودی زیادی خوب خوانده؛ جملههایی مثلاً از آثار دیگری نیچه آورده بود که ببینید اینجا در مورد قدرت چنین میگوید یا چنان میگوید. برای همین این پرسش را خیلی جدی گرفتم. به نظرم آمد که کسی که پرسش میکند، دستکم در مورد نیچه آدم خیلی جدی است، و از جایی در کلاس نقل کرده که انگار من چیزی شبیه قدرت سیاسی دربارهٔ نیچه گفتهام؛ مثلاً اینکه قدرت یعنی اعمال اراده نسبت به دیگران، که این معمولاً تعریفی است که در متون سیاسی دربارهٔ قدرت میشود. من طبعاً یادم نیست که چنین حرفی زده باشم یا نزده باشم، ولی فکر نمیکنم اگر هم گفته باشم از جلسات چنین برداشت شود که من قدرت را در فلسفهٔ نیچه این میدانم و ارادهٔ معطوف به قدرت را در نیچه چیزی سیاسی میدانم.
قدرت درونی در برابر قدرت سیاسی
فکر میکنم کاملاً واضح بود که چیز درونیای است. یعنی آن شور مثلاً دیونیزوسیای که من شرح میدادم — و در عین حال توصیفهای نیچه — این هست که به بیرون از خودش هم اعمال قدرت میکند، ولی اصولاً آن تصوری که از قدرت در دیدگاه نیچه وجود دارد چیز دیگری است: یعنی چیزی درونی است که در عین حال شامل این میشود که اگر مانعی در بیرون باشد، آن را از سر راه خودش بردارد. بله — اگر شما همان کسی هستید که پرسشی دربارهٔ قدرت پرسیدید — توضیح دادم که این یعنی لوازم بدنی؛ آها، آری، از همانجا باز شد. فکر میکنم با این بحث سیاستی که میگویید، یک مفهوم از قدرت معرفی میشود؛ نه صرفاً اینکه قدرت سیاسی را میخواهید ترجمه کنید. باید از همانجا توضیح داد که اینکه یک نفر از لوازم بدنی قویتری باشد به این معنا نیست که آدم قویای است؛ و اینکه این را از این قسمت بگیرید و آن قسمت را — قدرت به دلیل اینکه در چه شرایطی قرار میگیرد. این خلاصهٔ آن پرسش بود. آری، الان یادم افتاد که پرسش این بود که به هر حال ابهام این بود که نیچه خودش به معنایی آدم قویای بوده؛ برای اینکه راه خودش را باز کرده، افکار خودش را منتشر کرده و این حرفها. سعی کردم بگویم که این خیلی نشانهٔ قدرت نیست. ولی ببینید: واقعاً جاهایی که نیچه از قدرت حرف میزند و آرمانهایی که دارد، آن حالت درونیاش خیلی واضحه. مثلاً زرتشتِ نیچه موجودی است که تنها زندگی میکند ولی ابرمرد است؛ یعنی لزوماً این نیست که ابرمرد در یک جامعه خودش را به دیگران تحمیل کند تا بگوییم قدرتمند است.
ابرمرد بهمثابهٔ فیناله و زندگی در اوج
جملهای از نیچه دارم که به نظر من خوب میرساند که منظورش از این قدرتی که ستایش میکند چیست. اگر اشتباه نکنم جمله این است — حالا شاید جای این واژهٔ ابرمرد در این جمله چیز دیگری باشد — میگوید: ابرمرد فیناله است. فیناله آخر یک قطعهٔ موسیقی است؛ اصطلاحی کاملاً موسیقی است که ته مثلاً یک قطعهٔ موسیقی اوج میگیرد و به آخر میرسد. حداقل موسیقیای که زمان نیچه بوده این حالت اوجگیری را معمولاً داشته؛ خیلی از قطعههای موسیقی کلاسیکِ دورهٔ رمانتیک انگار پایانشان هی کش میآید، مثل اینکه نمیخواهند تمام شوند: هی اوج میگیرند، شما انتظار دارید تمام شود، باز ادامه پیدا میکند. حالا میخواهم بگویم آن چیزی که نیچه میخواهد بگوید و حتی صراحتاً عبارتهایی اینگونه دارد: زندگیِ ابرمردانه، زندگی کردن — فکر میکنم این اصطلاح را هم جایی به کار میبرد — زندگی کردن در اوج؛ یعنی اینکه همیشه از تمام توان خودش انگار میتواند به خوبی استفاده کند و مانعی در مقابلش نیست. وقتی آدم اینها را میشنود اتفاقاً بیشتر به نظرش میآید که مانعهای درونی در اوج زندگی کردن یعنی مثلاً — برنامهٔ زندگیِ یک آدم: مثلاً فرض کنید برای یک هفتهٔ زندگی خودتان برنامهای ریختید که روزی ۱۶ ساعت مطالعه کنید و این کار را بکنید — من باز خیلی با مسامحه حرف میزنم — این را تماموکمال انجام دادن؛ قدرت این را داشتن که آن چیزی را، طرحی را که در ذهنتان دارید — فرض کنید موجودی باشید که انگار یکدست و یککاسه شده است وجودش — بتوانید به اجرا برسانید. ایدهآلهای نیچه دربارهٔ ابرمرد، موجودی است که توان خودش را در نهایت میتواند صرف انجام کارها کند؛ این ممکن است از بین بردن مقاومتهای بیرونی را هم شامل شود. دو نکته را میخواهم بگویم. یکی اینکه باز ارجاع دادن به اینکه من واقعاً سر توصیفی که از دیونیزوس کردهام، ارتباطی که با تأثیر موسیقی برقرار کردهام، خیلی چیز سابقهداری نبوده است؛ هنوز فکر میکنم حرفهای درستی در این مورد زدهام یا توصیف خوبی کردهام از اینکه این عوامل که چنین حسی در نیچه پدید آورده چیست و اینکه به چه چیزهایی در ناخودآگاهش ربط دارد، و فکر میکنم این چیزهایی که گفتم سر جای خودش محفوظ است.
تناقض قدرت و دشمن درونی
در عین حال میخواهم بگویم اگر دوباره برگردیم و متون خود نیچه را نگاه کنیم و همهٔ جملههایی را که مثلاً دربارهٔ قدرت گفته کنار همدیگر بگذاریم، باز ممکن است احساس کنیم تناقضهایی وجود دارد؛ انتظار این است که چنین تناقضهایی ببینیم. بنابراین باید کمی پرهیز کرد از اینکه مثلاً چهار جملهٔ مشابه آن چیزی که خودم گفتهام پیدا کنم و بهعنوان استدلال بیاورم. بگذارید جملهای که مدنظرم هست را بگویم: تصور نیچه از ابرمرد این است که انگار هیچ مانع درونی و بیرونی در برابرش نمیتواند بایستد و شاید بیشتر حتی متمایل به این باشد که موانع درونیاش برطرف شده است؛ خیلی تأکیدی روی مسائل اجتماعی و سیاسی و دیگران و تحمیل اراده به دیگران نمیکند. حالا این را کنار آن جملهٔ معروف نیچه بگذارید که میگوید انسان باید این را یاد بگیرد که هیچ دشمنی در درون خودش ندارد؛ دشمن در بیرون است. یعنی این مثلاً تبلیغات مذهبی که با چیزهایی در درون خودتان باید مبارزه کنید و این حرفها — همه چرت است. این باز به نظر من نوعی تناقض دارد با آن تصورِ قدرت؛ یعنی قدرت بر خود داشتن: من هیچ مانعی در درونم نباشد. جملهٔ دوم انگار میگوید موانع درونی وجود ندارد؛ من نباید با چیزی در درون خودم مبارزه کنم. شما از نظر مثلاً مسیحی نگاه کنید یا مثلاً دیدگاه عرفانی: اتفاقاً برای رسیدن به آن نوع حس آزادی و ارادهای که مدنظر نیچه است، آدم باید چیزهایی را در درون خودش سرکوب کند؛ هواهای نفسانی را مثلاً؛ آن حالت رخوتی که در انسان هست باید از بین برود تا انسان به چنین حسِ آزادی و مثلاً اراده و قدرتی برسد. از یک طرف عبارتهایی در نیچه میتوانید پیدا کنید که در ضدیت با اخلاق مسیحی حرف از این میزند که ما چیزی در درون خودمان برای مبارزهکردن نداریم؛ از طرف دیگر انسانی قدرتمند را توصیف میکند که موانع درونیاش برطرف شده است. حالا اگر باز دربارهٔ قدرت در آثار نیچه بگردیم و هی موشکافی کنیم، شاید باز به نتیجهٔ مطلوبی نرسیم. راه تحلیلش این است که همان مثلاً توصیف دیونیزوس را — که قدیمیتر است و بعد به نظر من به ارادهٔ معطوف به قدرت تبدیل میشود — طوری دقیق درک کنید که آن حسی که بیان میکند چیست. در حسی که نسبت به دیونیزوس بیان شده، شور زندگی و این چیزها هم — اگر یادتان باشد — هست، و اینها فکر میکنم تا آخر در مفهوم قدرت به معنای نیچهای همچنان حضور دارند.
قدرتشناسی و زیباییشناسی: مرد و زن
نکتهٔ دیگری که دوست دارم بگویم — جواب پرسش نیست — این است که میشود چشمبسته حدس زد که این پرسش را یک خانم پرسیده است. چرا این را میگویم؟ ببینید: آن تحلیل روانکاوانهٔ یونگی که مرد بیشتر در قطب قدرت است و زن در زیبایی را در نظر بگیرید. البته خیلی بر یونگیبودنش تأکید نمیکنم؛ ممکن است اصلاً خیلی یونگی حساب نشود این حرف — کمی زیادی فلسفی است که بخواهیم به یونگ نسبتش بدهیم. ولی زنها ذاتاً زیبا هستند؛ زیبایی را دوست دارند، میل به زیبایی دارند و میل به زیبا شناخته شدن دارند؛ اینها ویژگیهای ذاتی زن است. همین عبارتها را به جای زیبایی، قدرت بگذارید و دربارهٔ مرد به کار ببرید: این هم خیلی نزدیک به ذات مردانه است. میخواهم فقط به این نکته اشاره کنم؛ برای من جالب است و قبلاً هم فکر میکنم یک بار به آن اشاره کردهام. این فرهنگی که مردها پدید آوردهاند و عمیقاً مردسالارانه است، یکی از نشانههایش — یکی از نشانههای کوچکش — این است که ما یک ادبیات بزرگ، اصلاً یک دیسیپلین داریم تحت عنوان زیباییشناسی، و در مقابل اینقدر مطلب دربارهٔ قدرتشناسی نداریم. برای اینکه برای مردها قدرت مفهوم خیلی بدیهیای است؛ لازم نیست کسی بیاید قدرت را برای یک مرد تعریف کند؛ همهٔ مردها میدانند قدرت چیست، دنبال چهاند و در درون خودشان انگار این را احساس میکنند. البته زیبایی به نظرشان مبهم است، احتیاج به تعریف دارد، هی شبههبرانگیز است: وقتی میگوییم چیزی زیبا است یعنی چه؟ تعریفش کنیم، کمی دقیق شویم، بحث فلسفی بکنیم. همینطور قرنهاست که کتاب دربارهٔ زیباییشناسی نوشتهاند؛ ولی قدرتشناسی — مگر اینکه در متون سیاسی دربارهٔ قدرت سیاسی و معادلات قدرت نوشته باشند که خیلی رنگوبوی فلسفی ندارد — چیزی پیدا نمیکنیم. اگر زنها فرهنگ را پدید آورده بودند، احتمالاً دیسیپلین بسیار عظیمی به نام قدرتشناسی ایجاد میکردند؛ ولی زیباییشناسی — دیگر زیبایی احتیاج به تعریف ندارد؛ همه میدانیم زیبایی چیست. میخواهم بگویم من که این متن را خواندم و آن کنجکاویها و ابهامهایی که دربارهٔ مفهوم قدرت وجود داشت، به نظرم آمد که او حق دارد. یعنی ما مینشینیم — من الان مینشینم اینجا خیلی راحت میگویم قدرت، قدرت — و خیلی هم به نظرم نمیآید که احتیاج به تعریف دقیقی دارد؛ همانطور که برعکس، اگر دربارهٔ زیبایی بخواهم چیزی بگویم، هی سعی میکنم توضیح بدهم که اصلاً زیبایی چیست. و او هم بهعنوان یک مستمع مؤنث هی میشنود قدرت و احساس میکند خیلی روشن نشد که این قدرت چیست. فکر میکنم واقعاً ما — من و اکثر مستمعینی که مرد هستند — نوعی دیفالتی داریم که قدرت دیگر احتیاجی به توضیح ندارد.
قدرت درونی در متون نیچه
چیزهایی که من دربارهٔ دیونیزوس میگویم، احساس نمیکنند دارم دربارهٔ مفهوم قدرت صحبت میکنم؛ فکر میکنم دربارهٔ چیز دیگری دارم صحبت میکنم که اینقدر شرح و بسط میدهند و در نهایت میگویم که در فلسفهٔ نیچه جوری این به آن مفهوم قدرتی تبدیل میشود که در انتها میگوید. کمی متن را خوانده بودم و به نظرم آمد که ابهام جوری ابهامِ ذات است: یعنی همانطور که مردها دربارهٔ زیبایی ابهام دارند برایشان و هی بحث میکنند و باز هم راضی نمیشوند، در مورد خانمها هم فکر میکنم احتمالاً چنین است که مفهوم قدرت ابهامهایی دارد که خیلی با توضیح دادن و اینها شاید رفع نشود. حالا این را برای اینکه خودم را راضی کنم و خیلی دوباره دربارهٔ قدرت صحبت نکنم میگویم. دو نکته گفتم: یکی اینکه فکر میکنم در مورد قدرت و آن مفهوم دیونیزوسی خیلی صحبت کردهام و به نظرم میآید چیزهایی که گفتم کافی است. در عین حال این نکته بد نبود که بر آن تأکید کنیم: اکثر جاها در متون نیچه قدرت چیزی درونی است. اگر چنان که او گفته بود من مثلاً از آن مفهوم سیاسی قدرت جایی استفاده کردهام، این واقعاً از ذهنتان پاک شود که نیچه اصولاً وقتی از قدرت بحث میکند — بهعنوان همان در اوج زندگیکردن، مثلاً فینالهبودن؛ اینها بیشتر توصیفهایی است که یکی میآورد و از انسانی مثل زرتشت که کاملاً در تنهایی قدرتمند است: در غار خودش قدرتمند است، نه اینکه لازم باشد بیاید در اجتماع و به دیگران مثلاً چیزی دیکته کند تا قدرتمند حساب شود. این یک نکته بود؛ و اینکه باز احتیاط کنیم و هی نرویم سراغ یک جمله و دو جمله از اینور و آنور آثار نیچه و ببینیم قدرت یعنی این. سعی کنیم کلیت آثار را در نظر بگیریم و عمیقتر بفهمیم که آن منبع اصلی تصور و ستایش نیچه نسبت به قدرت چیست؛ و فکر میکنم اصلاً در این مورد خیلی زیاد صحبت کردهام. بعد هم این نکتهای که در مورد مرد و زن گفتم — همینطور بهعنوان چیزی که موقعیتش دستم آمد و گفتم — جنبهٔ روانکاوانهای داشت.
ورود به بحث دریدا
بریم سراغ بحثهای دریدا. دریدا یکی از متفکرینی است که با دیدگاهی غیرمتعارف دربارهٔ فیلسوفها مطلب نوشته است. نیچه فیلسوف اصلیای که دریدا دربارهاش بحث کرده باشد نیست، ولی به اندازهٔ کافی دربارهٔ نیچه هم مطلب نوشته که بتوانیم مثلاً دریدا را از نظر بحثهایی که حتی دربارهٔ نیچه میکند با بحثهایی که در این کلاس گذشته مقایسه کنیم. قصد من این کار را ندارم؛ دربارهٔ باشلار هم نمیخواهم این کار را بکنم. فقط میخواهم این دو نوع نگاه دریدایی و باشلاری را کلاً کمی دربارهشان اطلاعات بدهم و آن جنبههای جالبی که دارند کمی دربارهشان بحث کنیم، و همچنین سعی کنیم نگاهی روانکاوانه به این نوع تکنیکهایی که اینها به کار میبردند داشته باشیم.
دریدا: خوانش ادبی متون فلسفی
دریدا کار مفصلی انجام داده است؛ عالمی اصطلاحات وضع کرده و تکنیک پدید آورده است. شاید آن مسئلهٔ مرکزیِ دریدا — من باز چیزی میگویم و بقیهٔ حرفهایی که میزنم شاید خیلی نظر متعارفی نباشد، نمیدانم — این باشد: آدمی را تصور کنید که عادت کرده متون ادبی بخواند؛ شعر و ادبیات و مثلاً داستان را بخواند و همان پیچیدگیهایی که در این متن هست — مثلاً پیچیدگیهای بلاغی — را بررسی کند؛ خیلی آشنا به تکنیکهای نقد ادبی است. حالا فکر کنید آدمی با چنین طبیعتی و چنین قدرتی در نقد ادبی بیاید رشتهٔ فلسفه بخواند و شروع کند به خواندن آثار فیلسوفها؛ ناخودآگاه چه میکند؟ متون فلسفی را هم که مطالعه میکند مثل اینکه دارد یک شعر یا داستان میخواند؛ به ریزهکاریهای ادبیِ این متون توجه میکند. و میخواهم بگویم دریدا چنین آدمی است.
استعاره و شالودهشکنی متن
دریدا آدمی است که با وسواس و دقت یک منتقد ادبی کلمهبهکلمه متون فلسفی را خوانده و چیزهایی از درونشان بیرون کشیده که هیچیک از مفسران فلسفه پیش از دریدا به آنها توجه نمیکردند. مثلاً دریدا بیشتر از اینکه به استدلالهای ظاهری فیلسوفها نگاه کند و به اینکه اینها چه میخواستند بگویند و چه خودآگاهانه گفتند، مثلاً به استعارههایی که به کار بردهاند نگاه میکند. و اساس چیزی که دریدا از نگاهش به فلسفه بیرون میآید این است که متون فلسفی را — بهاصطلاح — شالودهشکنی میکند: نشان میدهد چیزهایی مخالف آنچه نویسنده میخواسته بگوید در متن ظاهر شده است؛ متن انگار دارد خودش را نوعی با خودش نابود میکند. خیلی شباهت دارد — الان جای خوبی است که من جلسهٔ قبل میخواستم آخر جلسه به دریدا اشاره کنم و حالا که اول جلسه است طبعاً کمی مفصلتر میگویم — اینکه شما از درون متن به چیزهایی برخورید برخلاف آنچه به نظر میرسد متن میگوید، خیلی شبیه کاری است که نقد روانکاوانه انجام میدهد؛ منتها انگیزههای دریدا را نمیشود به آن صورت انگیزههای نقد روانکاوانه گفت. حالا سعی میکنم بگویم چه میکند. نخستین نکته این است که وقتی چنین به بررسی فیلسوفان نگاه میکنید — یعنی متنهای فلسفی را کلمهبهکلمه میخوانید — چیزی حتی بیش از کلمهبهکلمهخواندن در مورد دریدا وجود دارد. فکر میکنید چه؟ وقتی شما به متنی گیر میآرید، به غیر از کلمهبهکلمه — مثلاً اینکه ویرگول کجا گذاشته شده، نقطه کجا هست، پاراگراف کجا ختم شده — به اینها دقت میکنید. دریدا حتی مثلاً به اندازهٔ حاشیهای که در متن قرار داده شده ممکن است توجه کند. در یادداشتها و دستنویسهای نیچه، نیچه جایی نوشته: «چترم را جا گذاشتم». فکر میکنم مفصلترین بحثی که دریدا دربارهٔ نیچه کرده دربارهٔ همین است که این «چترم را جا گذاشتم» یعنی چی.
دقت دریدایی در برابر تفسیر معمولی
ممکن است خندهدار به نظر برسد؛ ولی وقتی واقعاً دریدا حرف از متن و نوشتار میزند، منظورش حتی فقط این نیست که چه واژههایی کجا به کار رفتهاند. تفسیر معمولی متون فلسفی خیلی غیردقیقتر از چیزی است که دریدا انجام میدهد. اصلاً — مثلاً ژیل دلوز، که قرائتش هم کمی دقیقتر از آدمهای قدیمیتری است که دربارهٔ نیچه حرف زدهاند، مثلاً هایدگر یا حتی قدیمیتر از هایدگر، یاسپرس — تفسیرهای یاسپرس دربارهٔ نیچه را بخوانید؛ اصلاً چنین نیست که ببیند نقطه کجا گذاشته شده یا در حاشیهٔ متن چه نوشته یا نامهاش به مادرش چی نوشته؛ اصلاً به این چیزها کاری ندارد. متن فلسفی را همانطور میخواند که مثلاً یک مفسر کانت چه میکند؟ نقد عقل محض کانت را برمیدارد و خیلی دقیق میخواند؛ دقیق به این معنا که گزارههای فلسفیای که آنجا بیان شده چیست. فکر میکنم کوچکترین واحدی که یک مفسر معمولِ فلسفه به آن دقت میکند در حد این است که اینجا چه گزارههای فلسفیای گفته شده، استدلالها چیستند، از چه اصولی چه چیزهایی نتیجه گرفته میشود. معمولاً متون فلسفی چنین خوانده میشدند، و طبعاً مثلاً آدمی مثل یاسپرس وقتی نیچه میخواند بیشتر دلبستهٔ این است که ببیند این مجموعه گزارهها خلاصه چه از آن درمیآید؛ تشکیکهایی که مثلاً نیچه دربارهٔ مفهوم حقیقت دارد چقدر ارزشمندند؛ و اینها چیزهایی است که نظر فیلسوفهای بعد از نیچه — فیلسوفهای استاندارد را — میسازد. البته یاسپرس خودش ابداً فیلسوف استانداردی نیست؛ چون بالاخره در جریان اگزیستانسیالیسم بوده و اینها آدمهایی هستند که از آن فلسفه به معنای سنتیاش دور شدهاند؛ همانطور که نیچه در آن قالب نمیگنجید. ولی دریدا میخواهم بگویم حتی وقتی مثلاً افلاطون را میخواند — در فلان متن افلاطون که دربارهٔ نوشتار و گفتار صحبت میکند نوشتار را به چه چیزی تشبیه کرده و آن چیز با چه واژهای بیان شده — اساس بحث مثلاً دریدا دربارهٔ مفهوم نوشتار نزد افلاطون همین است، و به نقطهگذاری و پاراگرافبندی و حاشیه و اینکه در حاشیه چه یادداشتهایی نوشته شده همه برمیگردد. دقیقاً یعنی دریدا متنی فلسفی را با دقتی میخواند که شما مثلاً یک شعر ۱۰ سطری را ممکن است در آن حد حوصله کنید و بخوانید. و طبعاً نقد و تفسیری که دریدا میکند اصلاً شباهتی به آن ندارد. اما نکتهای که دریدا به آن میرسد این است که همان تناقضهای درون متن — اینکه متنها چیزی میخواهند بگویند و چیز دیگری را بیان میکنند — جایی است که به آن دقت میکند. این ضدفلسفه است: فیلسوف استاندارد دوست دارد بگوید همکار فیلسوفش آنچه را میخواسته بگوید به صراحت گفته است. اینکه من بیایم بگویم نه — نه این فیلسوف، همهٔ فیلسوفها؛ حتی دریدا هوسرل را شالودهشکنی میکند که شاید از جهتی دقیقترین و ریاضیوارترین فلسفهٔ اروپایی است. یعنی فکر نکنید فقط نیچه — که آدمی میان شاعر و فیلسوف است — در نقد دریدایی بحث میشود؛ از افلاطون و ارسطو گرفته تا هر متون فلسفی که بخواهید در آثار دریدا هست، با همان سطح از دقت؛ یعنی از نیچه که به نظر فیلسوف چندان دقیقی به آن معنای متعارف نیست تا هوسرل که آدمی فوقالعاده دقیق است و سعی میکند با حداکثر تصوری که از دقت و معنای ریاضی وجود دارد بحث فلسفی خودش را پیش ببرد؛ دربارهٔ همهٔ اینها دریدا با تکنیکهای خودش بحث کرده است.
اصالت نوشتار در برابر گفتار
این مقدمه را در نظر بگیرید. طبیعی است که مهمترین چیز از نظر دریدا این باشد که به نوشتارهای باقیمانده از فیلسوفها اهمیت بدهد و اصالت بدهد. دریدا بحث زیادی دارد که میگوید در فلسفهٔ اروپایی، در فرهنگ غربی، همیشه چنین بوده که گفتار بر نوشتار ارجحیت داشته است: یعنی اگر در حضور کسی باشم و او حرف بزند انگار بهتر ارتباط برقرار میکنم؛ نوشتار چیزی مرده و منجمدشده است که چندان نمیشود رویش حساب کرد. و این با نوع نگاه دریدا کاملاً در ضدیت است. یعنی اولین کاری که چنین آدمی با چنین انگیزه و تکنیکهایی که توصیف کردم باید بکند این است که بگوید اصل نوشتارهاست و من حق دارم حتی به پاراگرافبندی نوشتار دقت کنم؛ آنچه مفسر تفسیر میکند باید همین نوشتار باشد؛ حتی اگر فیلسوف زنده باشد و چیزی میگوید، لازم نیست در محضر فیلسوف حاضر باشم تا حرفش را بفهمم؛ نوشتارها مهمترند. به معنایی، حتی این برمیگردد به اینکه مثلاً دریدا به سوسور اعتراض دارد که او هم در زبانشناسی خودش — مثل همهٔ زبانشناسها — گفتار را اصل میداند و نوشتار را چیزی فرعی: یعنی زبان از نظر زبانشناسها همان چیزی است که با آن صحبت میکنیم و نوشتار مجموعهای از علائم است که برای اینکه گفتار باقی بماند به آن پناه میبریم و کاملاً حالت ثانوی دارد. اولین کاری که دریدا با اصرار فراوان میکند این است که نوشتار را بالاتر از هر چیزی قرار میدهد: بالاتر از گفتار، بالاتر از اینکه در محضر مثلاً فیلسوف یا متفکری حاضر باشید. ضدیتش با متافیزیک — آنچه به آن متافیزیکِ حضور میگوید — به این دلیل است که برتریِ گفتار بر نوشتار را برمیگرداند به اینکه در غرب حضور انگار ارزش دارد و ارزش زیادی به آن داده شده است. پس اولاً مواد خام کارش را فراهم میکند: اینکه نوشتارها اصلاند و ما تا هر حد دقتی که بخواهیم حق داریم این نوشتارها را بخوانیم. فیلسوف حق ندارد به من اعتراض کند که بابا من این نقطه را اینجا همینطور الکی گذاشتم یا منظورم از اینکه اینقدر حاشیه گذاشتم چیزی خاص نبوده؛ مثلاً فرض کن کاغذم آن قسمتش سر میخورد و قلم و این حرفها. یک مؤلف نوشتاری از خودش باقی گذاشته و من حق دارم هر چیزی دربارهٔ این نوشتار بگویم؛ حتی حق دارم دربارهٔ طرح روی جلد کتابش هم چیزی بگویم: این کتاب به دست من رسیده، همین کتاب را دارم تفسیر میکنم. حالا کمی اغراق میکنم؛ مثلاً یادم نمیآید دریدا دربارهٔ طرح روی جلد کتابی چیزی گفته باشد، ولی دربارهٔ حاشیه و واژهها و اینها فراوان حرفهایی زده که ممکن است در نگاه اول ملالغتی به نظر برسد. بگذارید نمونهای از نقد دریدا بگویم که به همین حرفها مربوط است.
فارماکون: زهر و دارو
متنی را از افلاطون — فکر میکنم یک بار به این موضوع جایی اشاره کردهام؛ باز یادم نیست در این کلاسها بوده یا نه؛ چون مناسبت دارد اشکالی ندارد حتی اگر تکراری باشد — میآورد: همان جایی که افلاطون دربارهٔ این بحث میکند که گفتار برتر از نوشتار است. میگوید ببینید اینجا از چه استعارهای استفاده میکند: میگوید نوشتار فارماکون است. در این متن یونانی واژهٔ فارماکون بهعنوان استعاره نسبت به نوشتار به کار رفته است. فارماکون به معنای زهر است؛ انگاری کشنده است. چیزهایی در گفتار وجود دارد که نوشتار آن را از بین میبرد؛ حسوحال و روح گوینده که در گفتارش وجود دارد دیگر در نوشتار وجود ندارد؛ نوشتار چیزی مرده است؛ بنابراین نوشتار سِم است. اگر بخواهیم فارماکون را به فارسی ترجمه کنیم، ترجمهٔ خوبش شاید «تریاق» باشد با همین واو؛ نه تریاقی که الان مردم یاد مواد مخدر میافتند؛ تریاق است. حالا دریدا به چه چیزی دقت میکند؟ میگوید یک لحظه صبر کنید؛ این فارماکون به معنای دارو هم هست، در یونانی. شما میگویید — حتماً میگویید — از متن افلاطون چنین برمیآید که منظورش از به کار بردن این واژه در اینجا همان معنای زهرش است نه معنای دارویش. میگوید ولی ما چه کاری داریم که افلاطون چه غلطی میخواسته بکند، چه میخواسته بگوید. ناخودآگاه انگار واژهای به کار برده که ضد آن چیزی است که میخواست بگوید در آن هست: نوشتار داروست، درمان است؛ معلولیتهایی که در گفتار هست را نوشتار مثلاً جبران میکند. بنابراین در خود متن افلاطون از دوپهلو بودن این استعارهای که به کار برده میشود استفاده میشود و متن طور دیگری خوانده میشود؛ انگار متن به من اجازه میدهد چیزهایی را که افلاطون خودش نمیخواهد از درونش بیرون بکشم.
بازی بیانتهای معنا خارج از دست مؤلف
و این نمونهٔ نوعی نقد دریدایی است که در کل به معنای واژگان و بهاصطلاح زبان استناد میکند، بدون اینکه مقید باشیم به اینکه قصد مؤلف از اینکه این واژه را اینجا به کار برده این معناست یا آن معنا. همین که واژه را نوشتی و به کار بردی، میرود در مجموعهٔ واژگانی که در زبان وجود دارد و ابهامهایی که در زبان هست، و دیگر معنا از دست مؤلف خارج میشود. انگار این گزارههایی که نوشته میشود و واژههایی که به کار میرود به محض اینکه روی صفحهٔ کاغذ میآیند جان میگیرند و شروع میکنند به شیطنت و بازیگوشی در مجموعهٔ واژگانی که در زبان هست، و بازیای از معنا شروع میشود که بیانتهاست؛ و این خارج از دست مؤلف است و مفسر حق دارد در این بازی شرکت کند و معناهای دیگری غیر از آنچه مؤلف احتمالاً میخواسته بگوید دربیاورد و به متن نسبت بدهد. و اینجور متون شالودههایی پیدا میکنند — شالودههایی دارند که در همین بازی در خود متن شکسته میشود — و معناهای دیگری غیر از آن معناهایی که قرار بوده میتوانیم از درون متن بیرون بکشیم؛ که گاهی ممکن است جالبتر و عمیقتر و درستتر از معناهای موردنظر مؤلف باشند. از نظر دریدا متن افلاطون از آنچه میخواسته بگوید معنای بهتری دارد؛ یعنی بهتر است — از نظر دریدا — به آن معنای دوم فارماکون اشاره کنیم که جنبهٔ دارویی و درمانی دارد نه جنبهٔ سم و کشندگی. و این مثال، مثال خیلی سادهای است از نوع نگاه دریدایی — اینکه میگویم به واژهها دقت میکند یا حتی چیزی فراتر از واژهها: به پاراگرافبندی و علائم و هر چیز دیگری که ممکن است در متن باشد. از این نظر این مثال جالب است و در عین حال جزو آن استدلالها و جاهایی است که دریداست که سعی میکند زمینهٔ کار خودش را دربارهٔ اصالت نوشتار آماده کند.
اگر بحث دربارهٔ خودِ دریدا بود و مثلاً قرار بود چند جلسه دربارهٔ تکنیکهای دریدا صحبت کنیم، فکر میکنم به جای حرفهای کلی — در همین حدی که الان کلیاتی گفتم — خوب است؛ ولی همینطور اگر ادامه دهیم — هرچند در خیلی از کتابها میتوانید پیدا کنید که دریدا چنین گفته و چنان میکرده و چنین عقایدی داشته — به نظر من قسمت جذاب دریدا که بهتر است فوری به سراغش برویم این است که دو سه تا از بحثهای مفصل و پرجزئیاتی که کرده را آدم بیاید در کلاس بگوید؛ که واقعاً ببینید چه میکند وقتی متنی را میخواند، چگونه برخورد میکند. اینها به نظر من جذاباند تا مثلاً آن گزارههای کلی که جاهایی ممکن است به آنها اشاره کرده باشد.
نکتهٔ اصلی متون دریدا خلاصه همین است. ببینید شبیه کاری است که من در مورد نیچه میکنم: اینکه این آدم ضد زن است ولی در متونش نوعی ستایش از زن میتوانید پیدا کنید.
استعاره و ظهور ناخودآگاه
دریدا اتفاقاً — و این مثال را چندمین بار در این جلسه تکرار کردهام — میرود سراغ استعارهها به جای گزارهها، و آنجاست که معمولاً چیزهایی برخلاف منظور متن و منظور مؤلف پیدا میکند. جاهایی که زبان مؤلف — مثل همینجا افلاطون؛ از این نظر جالب است — ممکن است گزارههای واضحی گفته باشد: نوشتار بد است، گفتار خوب است و فلان؛ ولی وقتی از استعارهای استفاده میکند — نوشتار همچون فلان چیز است — اینجاست که دریدا میگوید یک لحظه صبر کنید، ببین چه گفت؛ چه واژهای را به کار برد، چه استعارهای را به کار برد. دقیقاً مثل آدمی که دارد شعر میخواند و بیشترِ دقتش روی استعارهها و نکات بلاغی است؛ همینجاست که متن خودش را شالودهشکنی میکند. برای اینکه از من اگر بخواهید با زبانی روانکاوانه بگویم و تأیید کنم — شاید دریدا خودش دیدگاه روانکاوانه نداشته باشد — این است که ببینید: همینجاست که ناخودآگاه خودش را ظاهر میکند. جاهایی که زبان تمثیلی میشود، شاعرانه میشود، خودآگاهی نوعی از آن چیز دور میشود، از فانکشنهای اصلی خودش دور میشود؛ همینجاست که من باید بگردم دنبال آن نیات ناخودآگاهی که در متن ممکن است انکار بشود. بنابراین میتوانم بهعنوان آدمی که اهل نقد روانکاوانه است — و همهاش دنبال بهانه میگردد که نقد روانکاوانه را بهترین نوع نقد معرفی کند — بگویم ببینید دریدا از جایی که اصلاً روانکاوانه نیست شروع کرده با دقتی در متون؛ ولی تکنیکهایش را تا حدودی زیادی میتوانید به تکنیکهای روانکاوانه برگردانید. یعنی بگویید دریدا چنین شالودهشکنی میکند که انگار با استفاده از دقتکردن به زوایای تاریک متون، نوعی انگیزههای ناخودآگاه را بیرون میکشد. و اتفاقاً باید یونگی نگاه کرد؛ برای اینکه این ناخودآگاه لزوماً ناخودآگاه شخصی نیست: غالباً آن چیزی که دریدا بیرون میکشد حقایق مورد انکار نویسنده است که — اگر بخواهید با زبانِ ناروانکاوانه بیانش کنید — اینها حقایقی است که آن ناخودآگاه جمعی به متن تحمیل کرده است.
بحث من کامل نمیشود مگر اینکه یادتان بیاید که یک بار به نکتهای در روانکاوی لاکان اشاره کردم. تمام بحثی که دریدا میکند جوری برمیگردد به زبانشناسی؛ به معنای واژگان و همهٔ چیزهایی که از سوسور و خیلیهای دیگر یاد گرفته است؛ ابزارهای اصلی پساساختارگراها همچنان زبانشناسانه است و از نقد ادبی میآید.
لاکان: ناخودآگاه منطبق با زبان
اگر یادتان باشد از لاکان نقل کردم — شاید یکی از مرکزیترین گزارههای روانکاوی لاکانی — که ناخودآگاه جوری منطبق با زبان است. و من سعی کردم بگویم این در اساس بیس یا به هر حال نوعی بیان ناخودآگاه جمعی است: بعضی از تغییراتی که در طول زمان میکند یا تغییراتی که در زبان یک فرد اعمال میشود، نشانهٔ ناخودآگاه در بعد فرهنگی و شخصی اوست. اگر چنین نگاه کنید خیلی نزدیک میشویم به اینکه تکنیکهای دریدا را نوعی تعبیر روانکاوانه بکنیم: چرا تکنیکهای دریدا کار میکند؟ چرا این واژگان وقتی مؤلف به کار میبرد بازیگوشانه انگار از دست مؤلف در میروند و واژههایی انتخاب میشوند که وقتی به کل واژگان نگاه کنید معناهای دیگری تولید میکنند؛ معناهای عمیقتری که خود مؤلف نمیخواسته بیان کند؟ برای اینکه از دیدگاه لاکانی اگر نگاه کنید، این واژگان و این زبان ارتباطی نزدیک دارد و منطبق است با آن ناخودآگاه جمعی که حقایق در آن مندرج است. دریدا این حرف را نمیزند و چنین ایدههایی ندارد، ولی میخواهم بگویم تا حدودی میتوانید ایدهها و تکنیکهای دریدا را بیاورید در محدودهٔ روانکاوی و بگویید اینها چرا کار میکنند. دریدا به نظر من توجیه دقیقی ندارد و تلاشی برای توجیه نمیکند: چرا متون چنیناند؟ چرا نویسندهها چیزی میخواهند بگویند و چیز دیگری درمیآید؟ در حالی که ما در روانکاوی میدانیم که چرا؛ ما میدانیم و انتظار داریم اگر تجربههای دقیق متنی انجام دهیم به چنین نتایجی برسیم. الان کسی در این کلاس تعجب نکرد از اینکه نیچه چیزی میخواست بگوید ولی چیز دیگری گفت. ما اصولاً در این روانکاوی انتظارمان از هر اثر ادبی، هر متن، حتی هر گفتاری این است که در خودش چیزهای دیگری داشته باشد. میخواهم بگویم چنین نگاه کنید میتوانید بعضی از این ویژگیهای جالب دریدا را برای دیدگاه روانکاوانه حساب کنید: اینکه آدمی خارج از دیسیپلین روانکاوی، خارج از تکنیکهای روانکاوی از مسیر دیگری به نتایجی رسیده که میتوانید بگویید نتایج مورد انتظار در تئوریهای روانکاوانه است؛ اینکه به این نتیجه رسیده که انگار همهٔ متون در خودشان هستههای ضد خودشان را دارند. حالا این دربارهٔ خیلی از فلاسفه است. اتفاقاً علت اینکه الان جا دارد دربارهاش صحبت کنیم این است که دریدا بیشتر از اینکه سراغ متون ادبی برود، دوست دارد سراغ متنهایی برود که توسط فیلسوفهای بیچاره و از همهجا بیخبر نوشته شده و تکنیکهایش را اعمال کند؛ و از این نظر — حالا که دربارهٔ نیچه نقد روانکاوانه میکنیم — فکر میکنم خیلی جالب است ببینید دریدا با تکنیکهایی کاملاً متفاوت و با انگیزههایی کاملاً متفاوت — کاملاً انگیزههایی زبانشناسانه و در آن دیسیپلینِ پساساختارگرایی — ولی خیلی حرفهای نزدیک به حرفهایی که در روانکاوی درمیآید را میگوید؛ چه در مورد نیچه چه در مورد کسانی دیگر که بحث کردیم.
کتاب کریستوفر نوریس دربارهٔ شالودهشکنی
حالا میخواهم کتابی معرفی کنم که دربارهٔ نیچه به بحثهای دریدا اشاره کرده و فکر میکنم وارد بحثش نشوم بهتر است. کتابی هست از کریستوفر نوریس؛ فکر میکنم بیشتر از منظور خودمان همین باشد که بدانیم آدمهای دیگر هم جاهای دیگری بحثهای مشابه کردهاند؛ همین که بدانید چگونه و با چه تکنیکهایی بحث کردهاند جالب است و ممکن است علاقهمند شوید بخوانید. من راستش نسبت به بحثهای دریدا دربارهٔ نیچه چه علاقهٔ خیلی خاصی ندارم؛ مثلاً بحثهای دیگرش بود شاید میل داشتم بگویم به چه نتایجی رسیده است. کتابی ترجمه شده به فارسی — عنوانش را گذاشتهاند «شالودهشکنی» که یکی از ترجمههای متعارف برای دیکانستراکشن است؛ آقای پیام یزدانجو ترجمه کرده، نویسندهاش آدم معروفی است به نام کریستوفر نوریس — و این کتاب خودش کتاب خیلی معروفی است بهعنوان کتابی اختصاصی دربارهٔ شالودهشکنی و فصلی در مورد نیچه دارد که خواندنش به نظر من سخت نیست. حتی حس من این است که خیلی لازم نیست؛ آری، این فصلی که دربارهٔ نیچه دارد، بیشتر از اینکه کار دریدا دربارهٔ نیچه را گفته باشد — شالودهشکنی آثار نیچه — این است که شالودهشکنی در نیچه سابقه دارد؛ یعنی ایدههایی اینگونه نیچه داشته است؛ محتوای این فصل بیشتر همین است تا اینکه ببینید دریدا متون نیچه را چگونه خوانده است. آری، فعلاً فکر میکنم همینقدر دربارهٔ دریدا گفتهام کافی است؛ بگذارید جلو برویم. بله، بحث نظریهٔ ادبی دریدا را هم میتوانیم بکنیم؛ آری حتماً؛ در بحث نظریهٔ ادبی بخش کاملاً بزرگی شالودهشکنی است؛ فکر میکنم یکی از مهمترین بحثهای نظریهٔ ادبی است که الان در دنیا مطرح است؛ آری، شما باید بگویید شالودهشکنی نوعی نظریهٔ ادبی است؛ ولی با کاربرد در فلسفه.
سرریز نظریههای قوی به حوزههای دیگر
میگویند دریدا انتقام ادبیات را از فلسفه گرفته است. سالهای سال — خودش هم — آدمهای سطح بالاتری مینشستند در جاهای بالای مجلس و نویسندهها و شاعرها جاهای پایین مجلس، در کافهها مینشستند؛ دریدا آدمی انگار از سنت ادبی میآید و بعد رفته پوست مثلاً فلاسفه را کنده: اینکه ببینید شما اصلاً خودتان هم نمیدانید چه دارید میگویید و این حرفها. به هر حال به نظر من دریدا نمونهٔ یک اتفاق است؛ شالودهشکنی نمونهٔ یک اتفاق کلی است که همهجا میافتد: وقتی تئوریها و مباحث قوی پدید میآیند، جوری سرریز میکنند و خودشان را در جایهای دیگر سعی میکنند نشان بدهند. مثلاً فکر کنید تئوری ریاضیای پدید آمده، مثلاً نظریهٔ احتمال، و بینهایت قدرتمند شده است. جای نظریهٔ احتمال ظاهراً معلوم است؛ ولی مثلاً یک دفعه متدهایی پدید میآید مثل چیزی که به آن probabilistic method میگویند که در ریاضیات گسسته با استفاده از نظریهٔ احتمال وجود چیزی را ثابت میکند؛ در معادلات دیفرانسیل میبینید از فلان تکنیکهای نظریهٔ احتمال استفاده میشود؛ در نظریهٔ الگوریتم میبینید از مباحث خیلی خیلی دور از ذهنی که در نظریهٔ احتمال بوده، یک دفعه شیوههای تحلیل الگوریتم درخشانی ظاهر میشود. یا نظریهٔ بازیها — الان که دارم صحبت میکنم همین وضعیت را دارد: برای اقتصاد ظاهراً پدید آمده بود، ولی الان میبینید کجای مباحث علمی نظریهٔ بازیها در حال اِعمال شدن نیست؛ از زیستشناسی گرفته تا فیزیک؛ مکانیک آماری بر اساس نظریهٔ بازیها. کلاً وقتی تئوریهای قوی پدید میآیند سر جای خودشان نمیمانند؛ مثل اینکه کسی ابزاری، ارّهای درست کرده، اول درست کرده بود درخت با آن ببرد؛ بعد نگاه میکنند میبینند انگار چیزهای بیشتری از درخت هم میشود با آن برید؛ میروند میبینند آهن هم میبرد؛ کمکم تبدیل به ابزاری میشود که به درد همهچی میخورد. فکر میکنم اتفاقی که برای شالودهشکنی و دیدگاه دریدا افتاده این است که نظریهٔ ادبی در نیمهٔ اول قرن بیستم بینهایت قدرتمند شد؛ شیوههای خوانش متون ادبی هی پیچیدهتر شدند و ابزارهای قویتر ابداع کردند، تا اینکه دیدند: حالا چرا فقط با اینها بنشینیم؛ با مجموعهٔ نظریهٔ ادبی بهعلاوهٔ چیزی که معمولاً نظریهٔ ادبی حساب نمیشود — هرمنوتیک — اینها در ۵۰ سال اول بینهایت قدرتمند شدند؛ بزرگترین آدمهایی که در تفکر مثلاً اروپایی زندگی میکردند در این موارد کار کردند؛ ابزارهای قوی پدید آمد و شروع کردند با آن متن فلسفی خواندن یا حتی ادعای اینکه جامعه هم متنی است، تاریخ هم متن است؛ پس همهجا میتوانیم از این تکنیکها استفاده کنیم. و هرمنوتیک دیگر چیزی نیست فقط برای خواندن مثلاً تفسیر کتاب مقدس یا کتاب غیرمقدس؛ هر کتاب و هر متن؛ مفهومشان دیگر متنِ ثابتی نیست. مسئله را نگاه کنید به نحوهٔ مثلاً نشانهشناسی مد یا هر چیز دیگری؛ کارهایی که بارت انجام داده است.
روانکاوی و نقد فرهنگی
اینها هم انگار متناند. هر کدام اجزای مثلاً طراحی مد لباس مثل واژههایی هستند، مثل نشانههایی هستند که مدلولهایی دارند؛ و حالا در نشانهشناسی و زبانشناسی و نقد ادبی تکنیکهایی برای بررسی این نشانهها ابداع کردهایم؛ حالا میآییم کتابی مینویسیم دربارهٔ مثلاً نشانهشناسی مد؛ کاری که بارت کرده است. کلاً کارهای بارت جوری بهوضوح اِعمال همان مفاهیم نشانهشناسی در هر جایی است. روانکاوی هم همینطور: روانکاوی هم اول برای بررسی بیمارها پدید آمد ولی بعد کمکم متوجه شدند در جاهای دیگر حتی بهتر جواب میدهد. یعنی خیلیها با روانکاوی فرویدی و یونگی خوب نشدند. حالا کسی هم میتواند بدبینانه نگاه کند: در جایی که باید به کار میرفت دیدند به درد نمیخورد؛ حالا رفتهاند جای دیگری از آن استفاده میکنند. به هر حال شما مثلاً اگر آماری از مجموع متونی که بر اساس روانکاوی لاکان تولید میشود بگیریم که چند درصدش درمانگری است و چند درصدش نقد فرهنگی، چه نسبتی به دست میآید؛ ۱۰۰ به ۱ مثلاً شاید. نمیدانم؛ چون من البته متون درمانگریشان را نمیخوانم، خیلی مطمئن نیستم ولی فکر کنم خیلی کم است؛ شاید ژورنال دارند ولی اینکه چقدر در آن چیز چاپ میشود واقعاً من خبر ندارم. به نظرم میآید حجم مطالب لاکانی که الان چاپ میشود یا حتی یونگی که مربوط به تحلیلهای فرهنگی و جامعهشناسانه و اینهاست، خیلی خیلی بیشتر از تحلیلهای مربوط به مثلاً رواندرمانگری و این حرفهاست. آدمی که به نظرم میآید مناسبت دارد که الان که به اینجا رسیدیم به او اشاره کنیم، آدمی است که اصلاً از روانکاوی نیامده ولی تکنیکهایش و نتایجی که به دست میآورد نزدیک به نقد روانکاوانه است.
گاستون باشلار: فیلسوف علم و روانکاوی
به نظر من نوعی تأیید روانکاوی و تکنیکهای روانکاوی هم میتواند حساب شود، به شرط اینکه دقیقتر بحث کنیم. آدم دوم گاستون باشلار است و او هم آدمی کمی شگفتانگیز است. حرفهایی هم که الان میزنم ممکن است کمی برای شما شگفتانگیز باشد؛ چون نوعی دیدگاههای روانکاوانه دارد ولی فیلسوف علم است؛ یعنی بیشترین کنجکاویها و آثارش دربارهٔ ساینس به معنای متعارف است: مثلاً دربارهٔ فیزیک حرف میزند، دربارهٔ نظریهٔ مثلاً الکترومغناطیس حرف میزند؛ ولی دیدگاههایش کاملاً عمیقاً دیدگاههای روانکاوانه است؛ یعنی شاید بیشتر از هر چیزی نزدیک به دیدگاههای یونگ باشد؛ مبنای حرفهایی که میزند. مثلاً کتابی از او ترجمه شده توسط آقای جلال ستاری — که مترجم یونگ است؛ جلال ستاری کسی است که مترجم یونگ و اسطورهشناسی کلاً است — کتاب معروفی از او ترجمه کرده تحت عنوان روانکاوی آتش که اولاً کلمهٔ روانکاوی در آن وجود دارد و بعداً — حالا میفهمید که کمی حرف بزنم — روانکاوی آتش یعنی چی.
تصویر شاعرانه و پدیدارشناسی شعر
این دفعه برعکس، کمتر دربارهٔ تئوریهای باشلار میگویم و عوضش آن مقالهٔ معروف و تحلیلش دربارهٔ نیچه را بیشتر اشاره میکنم. ببینید — نه اینکه کمی بخواهم دربارهٔ تئوریهای مربوط به این چیزی که میخواهم بگویم صحبت کنم — اولاً مقالهٔ خیلی خیلی معروفی از باشلار هست که چون به فارسی ترجمه شده بد نیست معرفیتان کنم: فکر میکنم عنوانش «پدیدارشناسی شعر» یا عنوانی شبیه آن است؛ مقالهای است در یکی از شمارههای ارغنون ترجمهاش چاپ شده؛ شاید باید در همان جلد دربارهٔ شعر ارغنون باشد. میخواهم — چون اشعار نیچه را مبنای بحث خودش قرار داده — بگویم این دو قرائتی که صحبت کردم: اولی را به دلیل پیچیدگیاش — جزئیات دیدگاهش را — نگفتهام و دومی به دلیل سادگیاش؛ دومی را میشود ظرف ۱۰ دقیقه گفت که چه میخواهد بگوید؛ کاملاً روشن است. و بهعلاوه اینکه واقعاً برای من تئوریهایش جالبتر است تا حرفهایی که دربارهٔ این فیلسوف یا آن فیلسوف میزند. این محتوای آن مقاله چون دربارهٔ شعر است، مبنای حرفهایی است که اینجا در مورد نیچه میزند؛ خوشبختانه همان مقاله ترجمه شده و دو مقالهٔ دیگر هم دربارهٔ دیدگاههای باشلار نسبت به نیچه ترجمه شده و آنها را هم معرفی میکنم؛ ولی نمیدانم متن اصلی خود باشلار دربارهٔ نیچه را ترجمه کردهاند یا نه؛ ولی بالاخره فکر میکنم دو مقالهای که دربارهٔ آن متن و دیدگاههای باشلار هست کافی است برای اینکه بفهمید او چگونه نگاه میکرده. آن مقالهٔ اصلی که دربارهٔ شعر است — اگر اسمش را درست گفته باشم، پدیدارشناسی شعر — دیدگاه خیلی رادیکالی دربارهٔ ظاهر شدن تصویرهای شاعرانه در ذهن شاعر دارد. سعی میکند تئوری بسازد دربارهٔ اینکه این تصاویر چگونه و از کجا میآیند. دیدگاهش خیلی رادیکال و عجیب است و فکر میکنم اصلاً لازم نیست به آن اشاره کنم؛ فقط همین را بدانید که خیلی خیلی اصالت قائل است برای تصویر شاعرانه؛ مثل اینکه بگویید این تصویر شاعرانه الهامی است که از آسمان میآید. این حرف را از این میزند که اگر مثلاً یونگی نگاه کنید — میخواهم بگویم چیزی ورای دیدگاه یونگ حتی هست — یونگی که نگاه کنید، مسئول بعضی از این تصاویر عمیق شاعرانه که حقایق عمیقی در خودشان دارند، ناخودآگاه جمعی است. ولی باشلار اصلاً حرف از این میزند که اینها تابع علیت نیستند؛ این خیلی حرف رادیکالی است. یعنی اگر من بگویم از آسمان آمدند، جوری انگار باز گفتهام از کجا آمدند؛ مثل این موجودات آسمانی. حرف رادیکالش این است که این تصاویر انگار اصلاً خارج از رابطهٔ علی و معلولی ایجاد میشوند؛ و این حرف شگفتانگیزی است، ولی اصلاً نباید تعجب کنید؛ حرفهای باشلار کلاً شگفتانگیز است. کتاب خیلی خوبی هم دارد از آن روانکاوی، روانکاوی آتش؛ و کتاب فلسفهٔ علمش هم ترجمه شده به فارسی که فکر میکنم بیشتر شگفتانگیز است اگر کسی مطالعه کند؛ چون دقیقاً دیدگاههای خودش را حالا روی مسائل مربوط به ساینس سعی میکند پیاده کند؛ اسمش چیزی شبیه معرفتشناسی علمی است. در اینترنت سرچ کنید «گاستون باشلار»، همهٔ اینها را پیدا میکنید؛ شاید کتابهای دیگری هم ترجمه شده باشد که من نمیدانم؛ همین دو کتابش را دیدهام. آدمی با چنین دیدگاهی به نیچه نگاه میکند و برای اینکه عمق مثلاً حرف نیچه را بفهمد، به جای متون فلسفیاش — تقریباً تمام حرفهایی که دربارهٔ نیچه میزند مربوط به اشعار نیچه است و مربوط به چنین گفت زرتشت که شاعرانهترین، یکی از شاعرانهترین متنهای فلسفی است که نیچه نوشته — دنبال چی میگردد؟ به مقالهٔ پدیدارشناسی شعرش اشاره کردم تا باز تعجب نکنید: تصاویر را نگاه میکند. چه تصاویری در اشعار نیچه ظاهر میشوند؟ و آن قسمت باز شگفتانگیزش این است که باشلار حتی در آن کتاب معرفتشناسی علمش — بحثهایی که دربارهٔ دانش میکند و بعد دربارهٔ هر چیزی بحث میکند — یکی از اصول تفکر باشلار این است که این عناصر اربعه — خاک و آب و هوا و آتش — بینهایت مهماند.
عناصر اربعه در روانکاوی باشلار
وقتی روانکاوی آتش را مینویسد این است که آتش و میل آدمی مثلاً به تصاویر شبیه آتش معنای روانکاوانه دارد. تحلیل باشلار از اشعار — دارم کمکم نزدیک میشوم به اینکه با چه مقدمات ناکافی باشلار چگونه نگاه میکند و چگونه تحلیل میکند — به تصاویر نگاه میکند و سعی میکند تفکیک کند چه مقدار، چه حجمی از تصاویری که در اشعار یک شاعر ظاهر شدهاند — که بدون علت ظاهر شدهاند؛ یعنی از آسمان آمدند، از جایی ورای آسمان آمدند — مربوط به خاک میشود، چه مقدارش آب است، چه مقدارش هوا، چه مقدار آتش؛ و اینطور به عمق مثلاً معنای اشعار و روانکاوی شاعر پی میبرد. الان کسی ممکن است اعتراض کند که اگر اینها از آسمان یا جای دیگر بدون علت ظاهر میشوند، چه ربطی به روانکاوی شاعر دارند؟ حالا خیلی آن حرف باشلار را جدی نگیرید؛ در تحلیلهایش — دستکم این را میتوانم بگویم — شیوهٔ تحلیل باشلار چنین است: اینکه تصاویر مهماند و میزان ظهور این چهار — هر کدام از این چهار عنصر روانکاوی مخصوص خودش را دارد و میزان ظهورشان — که همیشه از نظر باشلار یکی غالب بر بقیه است؛ عین همان بحثهای طبیعیات قدیم است که همهچیز از آمیختن این چهار عنصر پدید میآید و در هر چیزی عنصری بر دیگر عناصر غلبه دارد؛ چنین بحث میکند و به نتایج عمیق مثلاً معنایی و روانکاوانهای میرسد که به نظر میرسد خیلی وقتها به آن نوع نگاه نقد روانکاوانهای برمیگردد که من خیلی به آن علاقه ندارم: اینکه از روی اشعار پی ببریم به روانکاوی شخص؛ و معمولاً سعی میکنم برعکس، از چیزهایی که میدانیم بیشتر به معنای متن اشاره کنم. ولی چیزِ دیگری هم هست: نهایتاً چنین است که حرفهایی که میزند به غیر از جنبهٔ روانکاویاش، به محتوای خود شعر، چیزهایی در شعر به شما نشان میدهد که ممکن است در شرایط عادی نبینید؛ با تکنیکی که باشلار به کار میبرد.
مقالههای فارسی دربارهٔ باشلار و نیچه
این دو مقالهای که وجود دارد دربارهٔ رابطهٔ بین — یعنی تحلیلهای باشلار در مورد نیچه — یکی از آدمی است به اسم Pierre Bodo که من خیلی نمیشناسم و آقای جلال ستاری ترجمه کرده تحت عنوان «گاستون باشلار و روانکاوی نیچه» که نمیدانم کجا چاپ شده ولی در اینترنت PDFاش هست؛ و مقالهٔ دیگری تحت عنوان «نیچه از نگاه باشلار» که این یکی را میدانم کجا چاپ شده، نمیدانم چه کسی نوشته: در پژوهشنامهٔ دانشکدهٔ ادبیات دانشگاه شهید بهشتی چاپ شده؛ نویسنده ایرانی است ولی نمیدانم نویسنده کیست. حالا من دیدهام؛ یک موقعی مثلاً کپیپیست کردهام، پرینت گرفتهام؛ حتماً عنوان و نویسندهام جایی بوده؛ من کپی نگرفتهام. خوب است؛ این برای اینکه مقالهٔ اول مقالهٔ معتبری است: قطعاً مقالهٔ خوبی بوده که آقای ستاری برای ترجمه انتخابش کرده. ولی در آن کمتر مثال از اشعار نیچه هست. به نظر میآید نویسندهٔ مقالهٔ دوم به متن اصلی باشلار دسترسی داشته و خیلی از مثالهایی که باشلار از اشعار نیچه آورده را در متنش آورده است. بنابراین منبع خوبی است برای اینکه کمی مثال ببینید از نوع تحلیلی که باشلار دربارهٔ نیچه ارائه میدهد. بگذارید پیش از اینکه وارد محتوای مقالهها شوم — خیلی واضح است که این خیلی به تحلیل نزدیک است: این جور درآوردنِ ناخودآگاه و این حرفها است.
نیچه شاعر هوا
یعنی الان باشلار هم مثل همان کاری که ما میکنیم دارد از درون متون نیچه چیزهایی بیرون میکشد که خود نیچه از آن خبر ندارد. یعنی از نیچه میپرسیدند شما در اشعار بیشتر به خاک و آب و هوا و آتش، به کدامشان بیشتر توجه داری؟ نیچه میگوید اصلاً این چه سؤالی است؟ من چه میدانم. ولی باشلار خیلی دقیق میخواند و میگوید نگاه کنید، ببینید: خاک نیست، آب کم است، آتش کم است، هوا زیاد است. بنابراین نیچه انسانی است با روانکاوی هوا؛ و حالا این برای باشلار کاملاً معنا دارد. این نوع تحلیل و نگاه باشلاری است — که کلیاتش را گفتم — بگذارید کمی وارد جزئیات شویم. مثلاً روانکاویِ — فرض کنید — خاک؛ دقیقترش بگویم زمین: هر چیز جامدی که ما اطراف خودمان میبینیم. حرف باشلار این است که سری از شاعرها را نگاه کنید: اکثر تصاویرشان تصویر کوه، صخره، زمین، صحراست؛ اینها همه تصاویر خاکاند.
عنصر زمین در اشعار نیچه
از نظر آن چهار عنصر، اشیای جامد — مخصوصاً چیزهایی که وابسته به زمیناند — در شعرشان غلبه دارد. اینها آدمهایی هستند که روانکاوی خاصی دارند و اشعارشان وقتی بفهمید این غلبه را دارد، باید جور خاصی قرائت بشود و معنای خاصی به آنها نسبت بدهیم. مثلاً عنصر زمین چیست؟ میگوید متداولترین محتوای عناصر مربوط به زمین آسایش و آرامش است: یعنی زمین از یک طرف ثابت است — برعکس آب و هوا و آتش؛ سفت و ثابت است — این ویژگی تصاویر مربوط به زمین است، و بعد اینکه زمین از جهاتی پرورشدهنده است؛ گیاهان در آن رشد میکنند؛ بنابراین عنصری آرامشبخش هم در آن هست. به نظر من نکتهٔ جالبی است که باشلار اشعار نیچه را کامل مطالعه میکند و میگوید اصلاً به طور شگفتانگیزی چنین تصاویری در آن یا نیست یا تحریفآمیز است؛ یعنی مثلاً میگوید تصاویر خاک نرم و سست در اشعار نیچه — کلاً در آثار نیچه — همراه با بیزاری و نفرت ظاهر میشود؛ جایی مثلاً تصویر شکوهمندی از عرصهٔ زمین انگار نمیبینید؛ چنین تصاویری میبینید و جایی هم که هست زمین جوری انگار سسته و چندان مسحور نیست. با آن اصطلاح باشلاری میگوید پس نیچه شاعر زمین نیست.
عنصر آب در اشعار نیچه
شاعر خاک نیست. شاعر آب چطور؟ میگوید تصویر آب در اشعار نیچه خیلی زیاد است. من همینطور مختصر دارم میگویم؛ فقط میخواهم نقش اینکه آدمی را معرفی کنم ایفا کنم و کنجکاویتان را تحریک کنم؛ واقعاً نمیخواهم به نتیجهٔ خاصی برسم یا بگویم حرفهایی که باشلار میزند درست است یا غلط. نوعی دیدگاه نزدیک به نقد روانکاوانه است به نظر من؛ فرصت دیگری پیدا نمیکنم؛ اگر فلسفهٔ علم جایی مطرح شد حتماً جایی فرصت پیدا میکنم به دیدگاههای کمی عجیب و غریب باشلار اشاره کنم. ببینید، باشلار به نظر من متفکر مستقل جالبی است؛ هر کسی کمی بخواند بد نیست بداند آدم خیلی مستقلی است: نه پیرو کسی است، نه پیروی دارد؛ خودش مجموعه آثاری پدید آورده و الان هم مورد توجه است؛ نه خیلی زیاد نه خیلی کم؛ هیچوقت در مرکز بحثهای هیچ فلسفه و نظریه نبوده و الان هم نیست؛ ولی در حاشیه مهم است و همین حرفهایی که دربارهٔ نیچه زده به اندازهٔ کافی بامزه است که آدم اطلاع داشته باشد؛ حداقلِ اطلاعات عمومی. میگوید آرایههای آب در اشعار نیچه خیلی زیاد است: اقیانوس میبینید، رودخانه میبینید، شنا کردن میبینید، قایقی که روی دریا دارد میرود. ولی باید دقت کنید که اینها آن نحوهٔ ظهور آب به طور متعارف در اشعار نیست. یعنی مثلاً این شعر را مثال میآورد. میگوید: «ای امواج هوسران بر من خشم مگیرید؛ بر من خروش میآورید؛ با پاروی خود بر فرقتان میکوبم». ستایشی از آب و دریا نیست؛ آن حس مثلاً آب در شعر به طور متعارف نیست: آب چیزی است که — مثل اینکه این روی قایق نشسته بر امواج خروشان و دارد با این امواج مبارزه میکند — این آن روانکاوی آب به معنای متعارف نیست؛ جملهای دارد باشلار که میگوید هیچکدام از عقدههای مربوط به آب، معناهای روانکاوی مربوط به آب در معنای متعارف، در اشعار نیچه نمیبینید؛ و چند مثال میزند: آب بهعنوان عنصری که معنای مثلاً نماد مادر دارد، شناور شدن در آن هست و مفهوم مرگ در آن هست — هیچکدام اینها نیست. آب چیزی است مثل معبری که میشود رویش سوار شد و به جایی رسید؛ و ممکن است با این سوار شدن — در این شعر چنین است — تصویر آب به صورت محملی است که از آن استفادهای میشود، با آن مخالفت میشود و باید آن مخالفت را با ضربهٔ پارو جواب داد. کلاً به اشعار مربوط به آب نگاه میکند و سعی میکند نشان بدهد اینها آب به معنای متعارف در اشعار مثلاً آدمهای رمانتیک نیست. شاعرهای خیلی زیادی داریم که عنصر آب در آنها غلبه دارد و حس آرامشبخشی دارد: جریان آب و شناور شدن در آب؛ هیچکدام اینها را در نیچه نمیتوانید پیدا کنید.
نفرت از رطوبت و ابر
عبارتی را از شعر «دختران صحرا» نقل میکند خطاب به اروپا: «اروپای پیر و ابرآلود و مرطوب و سودازده». حس همیشه نسبت به رطوبت و ابریبودن، حس نفرت در اشعار نیچه وجود دارد؛ این مثلاً یکی از مثالهای اوست. بنابراین آب چیز خوبی نیست بالاخره؛ آب بهعنوان عنصری که اساساً رطوبت ایجاد میکند مثل اینکه — آنجا هم که دیدید حتی به دریا اشاره میکند نه تصویر باشکوهی است نه چیز مطلوبی، بلکه امواجی هستند که مزاحماند و باید بر فرقشان کوبید. بعد میرود سراغ عنصر آتش؛ و به نظر من واقعاً وقتی این مقاله را میخواندم عجیبترین چیز که کنجکاویام را تحریک کرد که برم خودم یک دور اشعار نیچه را نگاه کنم و ببینم چه مثالهایی میشود پیدا کرد، این بود: خیلی خیلی تصاویر آتش در اشعار نیچه عجیباند؛ اصلاً آدم باورش نمیشود که اینها تصویر شاعرانه باشند. وقتی از آتش صحبت میکنید، مثلاً ویژگیهای اصلی عنصر آتش چیست؟ فکر میکنم گرما؛ گرمایی، سوزانندگی، مثلاً روشنایی. اصلاً چنین نیست. ببینید مثالهایی که باشلار میآورد؛ من اینقدر برایم عجیب است که جوری باورم نمیشود.
عنصر آتش: آتش سرد نیچه
دوست دارم بروم کل اشعارش را نگاه کنم ببینم همهاش همینطور است؛ ادعایش این است که همهاش همینطور است. میگوید اصلاً آتش نیچه گرم نیست؛ و بعد مثالهای فوقالعاده عجیب. میگوید: «عقل من همچون آذرخشی جهید و با آن نیزهٔ الماسگون دل تاریکیها را شکافت». میگوید ببینید این چیزی که این آذرخش با نیزهٔ الماسگون است، هیچ گرمایی در آن نیست؛ فقط خاصیت برندگی و شکافتن دارد که اصلاً خاصیت طبیعی آتش نیست؛ نیزهٔ الماسگون چیزی کاملاً سرد است. آذرخش هم بعد از صاعقه است؛ و آذرخش هم جزو نمادهای آتش است. یا بگذارید این را برایتان بگویم؛ چند مثال دیگر دارد؛ چون خیلی عجیباند جوری آدم را تحریک میکنند که برود همهٔ اشعار را واقعاً یک دور از این دیدگاه باشلار بررسی کند. ویژگی خاص آتش که — باشلار دارد میگوید — در آن نهفته است، ماهیت سردی و برودت آن است؛ خود آتش در اشعار نیچه سرد است. در این چهار بیتی که «یخنام» دارد و در کتاب دانش شاد، نیچه سردی و برودت آتش را میستاید؛ و در یکی دیگر از اشعارش به نام «نشانه آتش» با تشبیه آتش به مار استعارهٔ بدی میآفریند. باشلار روی این شعر تأکید میکند؛ میگوید این شعله با پیچوتابهای سیمگون، زبانهای میل خود را به سوی سرماهای دودست پیش میراند و گردن خود را به سوی بلندیهای هرچه پاکتر میافرازد، چونان ماری سرافراز و ناشکیبا. استدلال باشلار این است: ببینید آتش به چی تشبیه شده؟ به مار؛ به سرِ ماری که سرد است. فقط آن پیچوتابهای آتش انگار در شعر نیچه مهم است.
عسل یخزده و خورشید
یعنی آن عنصر. شما انتظار دارید — چگونه میشود آتش را به ماری تشبیه کرد که پیچوتاب میخورد و سرش سرد است — در حالی که آتش باید گرم باشد. کلاً میگوید هر جا آتش — چیزی که باز خیلی عجیب است: «برای من از کندوهای طلایی عسل یخزده بیاورید». عسل باز جزو نمادهای مربوط به آتش است به دلیل گرمایش؛ «عسل یخزده» تصویری است که در شعرهای نیچه ظاهر شده؛ خیلی عجیب است؛ این به نظر من تحلیل روانکاوانهٔ عمیقی احتیاج دارد، حتی اگر باشلاری نگاه نکنیم. یا این شعر: «خورشیدها در مسیر خود به پرواز در میآیند» — الان خورشید جزو نمادهای آتش است؛ آتش که میگوییم مجموعهای از نمادهاست که شامل شعلهٔ آتش میشود، خورشید هست، شعله به هر معنایی، آذرخش هست، حتی موادی مثل عسل از قدیم — عسل گرم — چیزهایی که گرم بودند چون عنصر آتش در آنها غلبه داشت. میگوید: «خورشیدها در مسیر خود به پرواز در میآیند؛ این راهشان است و ارادهٔ مغلوبنشدنی آنها نشان از سرما و برودت دارد». انگار سرما و برودتی که جوری مطلوب است؛ اگر چیزی را بخواهد ستایش کند، ارادهٔ ستایشآمیزی در شعر نیچه است که ارادهٔ مغلوبنشدنیاش نشان از سرما و برودت دارد. بعد شروع میکند در مورد عنصر هوا صحبت کردن و اینکه در شعرهای نیچه همیشه حس مطبوعی هست؛ حس پرواز؛ و هوای مورد ستایش نیچه هم هوای سرد و یخزدهٔ مثلاً کوهستانه است. سعی میکند نشان بدهد این تصاویری است که در شعر نیچه با ستایش از آنها یاد میشود؛ و طبعاً نظر باشلار این است که از درون اینها نوعی روانکاوی عمیق نیچه و آرای نیچه را دربیاورد؛ جوری از درون نوع تحلیلش به اعماق مثلاً روانکاوی نیچه پی ببرد و از آنجا سعی کند افکار نیچه را بهتر بفهمد.
جمعبندی: فراتر از خودآگاهی
این هم به نظر من نمونهٔ دوم جذابِ نزدیک به روانکاوی. در جلسهٔ گذشته حرفهایی زدم دربارهٔ اینکه قرائتهای متعارف فلسفی از متون فلسفی — مخصوصاً آدمی مثل نیچه — چقدر ضعیفاند؛ برای اینکه اگر نیچه بگوید پوچگرا نیستم میگویند پس پوچگرا نیست، و اگر بگوید هستم میگویند هست؛ و ضرورت دارد تفسیرهای روانکاوانه ارائه بشود. بعد آخر جلسه میخواستم اشارهای به تحلیلهای دیگر بکنم که ماند و — به نظرم میرسد یک ربع تا بیست دقیقه است و بد نیست کمی مفصلتر — حالا اگر بتوانم بیشتر از یک ساعت دربارهٔ این دو آدم صحبت کنم که نقدشان نقد یونگی و روانکاوی به آن معنایی که ما میکنیم نیست، ولی بالاخره مایههایی از فراتر رفتن از خودآگاهی در نوع نگاه اینها هست: یکی با اصل قرار دادن زبان و متن نوشتاری و یکی هم با نوع نگاه خاصی که نسبت به روانکاوی چهار عنصر دارد و خیلی چیزها از درون این روانکاوی درمیآورد. حالا دستکم اگر شما را کنجکاو کرده باشم که کمی این دو آدم را جدیتر بخوانید، فکر میکنم جلسهٔ خوبی بوده است.