او پرسشهایی را برای کسانی پیشنهاد میکند که بخواهند از مباحث سه جلسهٔ قبل مقاله یا رساله بسازند. سپس به پروژهٔ ترجمهٔ مفهومی از متن دینی، بهویژه قرآن، به مفهومی در فلسفهٔ تحلیلی برمیگردد و دربارهٔ معجزه میگوید در قرآن نه واژهٔ معادل معجزه یا miracle هست و نه خود این مفهوم؛ مصداقها را دستهبندی میکند و به عبارت «آیات بینهٔ نازلشده» میرسد. بخش پایانی را استاد دوم ادامه میدهد و دربارهٔ Special Divine Action و دترمینیسم صحبت میکند.
پرسشهای پیشنهادی برای پژوهش
او میگوید پرسش نخست مقایسهٔ پرسشهای فلسفهٔ دین تحلیلی با مباحث و پاسخها در متون دینی، در اینجا اسلام و قرآن، و با شهود دینی خود فرد است؛ مثلاً معجزه که بهعنوان مبحثی در فلسفهٔ دین تعریف و پرسشهای مخصوص خودش را دارد. مثال میزند که پلنتینگا مقالهای دارد دربارهٔ اینکه مفهوم گناه وجود دارد و آثار شناختی دارد، که پیشتر در فلسفهٔ تحلیلی نبوده، و به نظر میآید فضای فلسفهٔ دین تحلیلی دارد باز میشود. به گفتهٔ او دستکم جمعی از کسانی که فلسفهٔ دین تحلیلی کار میکنند به این نگاه رسیدهاند که فلسفهٔ دین تحلیلی زیادی مسیحی است.
پرسش دوم این است که تطبیق فلسفهٔ دین تحلیلی با متون دینی لازم، شدنی و خوب است یا نه: ممکن است کسی بگوید خوب نیست چون وظیفهٔ فلسفهٔ دین تحلیلی دانستن جهانبینی دیندارها نیست، یا امکان ندارد چون متون دینی از ریشه ساز دیگری میزنند. پرسش سوم، که آن را مهم میداند، ریشهٔ منطقی یا تاریخی این تفاوت است: به نظر او ریشهاش مثلاً در فلسفهٔ یونان و قرون وسطی است، بهشدت تحت تأثیر جهانبینی علمی است که از قرن هفدهم و هجدهم بر تفکر اروپایی غالب شد، و ریشههای مسیحی هم دارد.
مصداقهای قرآنی و نیاز به لکسیکون تازه
پروژه این است که مفهومی را از متن دینی، بهطور خاص قرآن، بیرون بکشند و به مفهومی در فلسفهٔ تحلیلی تبدیل کنند. او نگران است که کاری که میکنند، برخلاف ظاهرش، روشن نباشد؛ داستان کسی را میگوید که لقبش «کللی» بود و پس از حج میخواست او را «حاج علی» بگویند، و مهمانی که در آخر گفت «خداحافظ کللی». احساسش این است که آخرش دارند معنای miracle را عوض میکنند؛ دوستی که با او صحبت میکرد آخر هم miracle را همان چیز قبلی میفهمید.
معجزه در کلام اسلامی کارهایی است که پیامبران برای اثبات رسالت میکنند و هیچ واژهای برای آن در قرآن نیست؛ miracle هم کارهای شگفتی است که خداوند پدید میآورد، و مشهورترین تعریفش در فلسفهٔ دین خلاف قوانین طبیعی به معنای هیومی همراه با دخالت الهی است. او تأکید میکند که قرآن نهتنها واژهٔ معادل ندارد، بلکه خود این مفهوم را هم ندارد و چیز دیگری دارد.
در قرآن چند دسته اتفاق عجیب هست: اعمال خارقالعادهٔ پیامبران مثل ناقهٔ صالح و عصای موسی و ساختن پرنده از گل توسط عیسی، که به گفتهٔ او در چهار انجیل نیست و در انجیلهای غیرکانونی هست؛ عذابهای الهی مثل طوفان نوح؛ و رویدادهای خصوصی میان خداوند و پیامبران، مثل تولد یحیی و عیسی، تغذیهٔ حضرت مریم و پرندگان ابراهیم. دستهٔ آخر در تعریف میراکل میگنجد ولی در تعریف معجزه نه، چون خداوند آن را نه برای اثبات ادعایی انجام میدهد؛ حضرت مریم هم پیامبر نیست. دربارهٔ سردشدن آتش بر ابراهیم از متن روشن نیست که مردم دیدند یا نه.
دستهٔ دیگر حوادث مربوط به بنیاسرائیل است، مثل اتفاقهای پای کوه طور و غذایی که خداوند به آنها میدهد. به نظر میآید اینها نه پیام خصوصی برای پیامبرند و نه برای اثبات رسالت موسی، چون به نظر میآید او را پیامبر پذیرفته بودند؛ حتی اگر موسی جدا شود، این غذا ادامه دارد. نخستین کار این است که این مصداقها را در قرآن پیدا کنند.
نیاز به لکسیکون تازه
او میگوید معمولاً «معجزه» را برای آنچه در کلام میگفتند نگه میدارد و وقتی «میراکل» میگوید لزوماً منظورش تعریف هیومی نیست. میخواهند مفهومی جدید مطرح کنند؛ طبق داستان «کللی» اگر واژه عوض نشود در ذهن همان مفهوم قبلی میماند. ادعا این است که مفاهیم موجود در ذهن مفاهیم خوبی نیستند؛ مثل واژهای برای گوسفندها و بزهای قهوهای فلات ایران که مصداقش مشخص و تعریفش روشن است، ولی مفهوم بهدردنخوری است.
او مثال میزند: اگر خداوند دانشمندی را در بیابان از راهش منحرف کند، طبق تعریف میراکل است، ولی اصلاً جزو این مصداقها نیست. بنابراین نگاه جدید و لکسیکون جدیدی لازم است و ممکن است پنج واژه لازم باشد. وقتی میخواهد تعریفی را از متن مقدس بیرون بکشد، نخست مصداقها را مییابد و بعد میپرسد خداوند با چه واژههایی به آنها اشاره کرده است؛ واژههای نامزد آیه، برهان، سلطان و بینهاند.
آیه و سطح شناختی آدمها
او میگوید در منابع انگلیسی میگویند قرآن به جای miracle از «آیه» استفاده میکند و میگوید: «این حرف فوقالعاده اشتباه است»؛ آیه بسیار کلیتر است. بنیادیترین اساس تفکر دینی قرآن این است که همهچیز آیه است، و توحید یعنی نگاه کردن به جهان بهعنوان تجلی اسماء و صفات الهی. آیه در خود قرآن حتی در زمینههای غیرالهی هم به کار میرود و همان چیزی است که در نشانهشناسی نشانه میگویند، مثل «آیة ملکه» برای پادشاهی طالوت؛ برهان و سلطان به مفهوم معجزه نزدیکترند.
در قرآن نکتهای اپیستمولوژیک هم هست: آدمها از نظر شناختی بهشدت با هم متفاوتاند؛ پیامبران هرچه را میبینند خدا را میبینند و عدهای در نازلترین سطح معرفت قرار دارند و غرق عادتهای روزمرهاند. او کفر را به معنای پوشیده بودن میگیرد و میگوید آدمی که از نظر شناختی سطحش بالا باشد نیاز ندارد که حضرت صالح برایش شتر از دل کوه بیرون بیاورد؛ نمونهاش در سورهٔ یاسین کسی است که از راه دور میآید و میگوید این پیامبران حرف درست میزنند، در حالی که در قرآن اشارهای نیست که آنها کار خارقالعادهای کرده باشند.
آیات بینهٔ نازلشده
او واژهٔ «انزال» یا «تنزیل» را مطرح میکند: خداوند آیات را نازل میکند، یعنی مفهومی سطح بالا که همه نمیفهمند در سطحی پایینتر به نشانهای تبدیل میشود که آن را میرساند؛ سخنان صالح آیهای بر پیامبری اوست ولی مردم نمیفهمند؛ وقتی شتری از دل کوه بیرون بیاورد میتوانند درک کنند. نازلشده یعنی خداوند دخالتی خاص کرده است، و به نظر او در آن غیرعادی بودن هم هست.
«بینه» یعنی روشن و غیرقابل انکار: آیه باید در حدی نازل شده باشد که حتی آدمهای سطحپایین هم بپذیرند که این نشانهٔ دخالت الهی است. به این ترتیب در قرآن عبارت سهکلمهای «آیات بینهٔ نازلشده» هست که به مفهوم میراکلی نزدیک میشود و نه معجزه به معنای کلامی است و نه میراکل هیومی؛ مجموعهای از مصداقها را از بقیه جدا میکند.
او میگوید ترجمهٔ متن دینی به زبان فلسفهٔ تحلیلی نیازی به ایمان به آن متن ندارد؛ حتی یک آتئیست هم میتواند آن را بکند تا نشان بدهد فلسفهٔ دینی که ساختهاند آن چیزی نیست که متدینان میگویند. لازم نیست پذیرفته باشند متن تحریف شده یا نشده؛ حتی اگر قرآن در قرن دوم در دربار عبدالملک مروان نوشته شده بود، میخواهند ببینند مفاهیم در همین متن چگونه مطرح شدهاند.
آیهٔ نازلشدهٔ بینه میتواند در زندگی خصوصی هم اتفاق بیفتد و مفهوم پیامبری در آن نیست؛ مثلاً برای حضرت زکریا که از خداوند برای تولد یحیی نشانهای میخواهد. هرچه در دستهٔ نخست است در آن میگنجد، و دربارهٔ قوم یونس گفته میشود که نشانههایی از عذاب ظاهر شد تا ایمان بیاورند. او حتی میخواهد این ادعا را بکند که نزدیکترین مفهوم به معجزه و میراکل در لکسیکونی که قرآن دارد همین است؛ تفاوت مهمش این است که معجزه با رفتن پیامبران تمام میشود، ولی این مفهوم در زندگی خصوصی ادامه پیدا میکند، مثلاً دعایی که غیرمنتظره برآورده شود.
ارتقای ادراک
او میگوید خداوند هادی برای کسی که نمیتواند آیات را ببیند دو کار میتواند بکند: سطح حقایق را پایین بیاورد، یا ادراک او را یک لحظه بالا بکشد. دومی اتفاق میافتد ولی در بافتهای دینی و فلسفهٔ تحلیلی کم به آن توجه میشود؛ بسیاری مثلاً طلوع خورشید را میبینند و یکدفعه زیرورو میشوند. او به «سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی الانفس» اشاره میکند و میگوید در این حالت آیهای نازل نشده و ارتقایی در شناخت صورت گرفته؛ آیات نازلشدهٔ بینه برای کسانی است که این استعداد را هم ندارند.
او بخشی از فرایند ترجمه را پیش برده است: عبارت سهقسمتی برای ترجمه آماده است، چون میشود سه شرط گذاشت و به هر چه این شرایط را داشته باشد میراکل یا هر نام دیگری گفت. این مفهوم چیزهای کمتری از میراکل و بیشتری از معجزه را شامل میشود، و به گفتهٔ او از نظر متن مقدس بهتر تعریف شده و برای بحث مناسبتر است.
اقدام خاص الهی و جهانبینی علمی
استاد دوم میگوید کسانی که روی علم و دین کار میکنند عناصر دیگری هم اضافه میکنند، مثل الهام، دعای مستجاب و شفا گرفتن، و همه را Special Divine Action میگویند. در مقابلش General Divine Action است که دو کار میکند: قوانین جهان را میگذارد و قوانین جهان را نگه میدارد. در Special خداوند با چیزهایی که خلق کرده معمولاً رفتاری دارد و حالا جور دیگری رفتار میکند؛ این اصطلاح قدیمی نیست و تقریباً در دههٔ ۹۰ به کار رفته و بعد متداول شده است.
بعضی متألهان میگویند اقدام خاص الهی نمیتواند اتفاق بیفتد، چون باید هرچه در کتاب مقدس آمده را تمثیل بدانیم، مثل داستان یونس یا آدم. بولتمان میگوید نمیشود در جهان علم و کامپیوتر زندگی کرد و باور داشت روایتهای کتاب مقدس واقع شده است، چون جهانبینی علمی جهان را با روابط علّی بسته توضیح میدهد. مککواری میگوید جهان رازآلودگیاش را از دست داده است؛ به ستارهها که نگاه میکنیم فرمول میبینیم، و در چنین جهانی نمیتوان همزمان اعتقاد دیگری داشت.
او میپرسد اسپشیال دیواین اکشن چه اشکالی دارد و آیا علم مدرن آنقدر قوی است که نشان بدهد این اتفاق نمیافتد. قانون طبیعت در فضای نیوتنی در یک کلوز سیستم است و دربارهٔ کل کائنات صحبت نمیکند؛ به نظرش باید آن را اینطور خواند که اگر کسی دخالت نکند و شرایط نرمال برقرار باشد، آنگاه P.
از یک جهت شهود علم مدرن شهود مهمی است: اینکه جهانمان دیمیستیفای شده و رازآلودگی کم شده است، و در جهانی diminished زندگی میکنند؛ ولی این باعث نمیشود دچار غروری شوند که قوانینی که اینطور به دست آوردهاند همهچیز را ثابت میکند. به نظر میآید علم حتی جلوی اینترونشن را هم نمیتواند بگیرد، چون اگر کسی قائل باشد که خداوند وجود دارد میتواند بگوید خداوند در این قوانین دخالت میکند.
دترمینیسم، قانون طبیعت و الهیات
به نظر او دترمینیسم یا نگاه لاپلاسی پیشزمینهٔ فکری برای جلوگیری از دخالت خداوند فراهم میکند، چون اگر حالت فعلی و قوانین را بدانیم آینده معلوم است. او برهانی از پلنتینگا را مینویسد که میگوید اگر قانون را اینطور بخوانیم دترمینیسم غلط است: یکی از دو جزء نتیجه برقرار نیست، چون میشود جهان ممکنی داشت با همان گذشته که از نظر علّی بسته نیست و خداوند در آن دخالت کرده تا آینده متفاوت باشد.
حرف پلنتینگا این است که شهودی که پس از نیوتن پدید آمد، مثل سونامی، غلط است: اینکه با به دست آوردن قوانین همهٔ آینده در دست ماست. پشتش این تصور است که قوانین امری ثابت و محکم و تغییرناپذیرند.
او داستان دانیال و داریوش را از کتاب مقدس میآورد: قانون این بود که هرکس پادشاه فارس را نپرستد باید در قفس شیرها بیندازندش، و درباریها به داریوش میگفتند حتی خودش هم نمیتواند این قوانین را بشکند؛ یعنی تصور این است که به محض اینکه خدا قانونی میگذارد، دیگر خودش هم نمیتواند آن را عوض کند. او میگوید این نگاه به خداوند غلط است. قرآن به نظر او خدایی را نشان میدهد که انگار در میانهٔ زندگی ماست و حکم را برمیدارد یا اضافه میکند و دعا را مستجاب میکند؛ آن الهیات دیگر را به قول خودش الهیات پارسی میگذارد و میگوید غلط است.
او جمع میکند که مبدعان علم مدرن متألهاند و نیوتن کلی روی کتاب مقدس کار کرده است؛ پس چرا بسیاری از آدمهایی که فیزیک میخوانند بیدین میشوند؟ به نظرش این ایده دستکم تا حدی به این برمیگردد که در الهیاتمان مشکل داریم. همانطور که خدا را آنقدر بالا میبری که بتپرستی رواج پیدا میکند، نگاهی که قوانین را ثابت میبیند و خدا در آن هیچ تکانی نمیتواند بخورد به اینجا میرسد که با پیدا کردن قوانین همهچیز را میتوان پیدا کرد؛ لازم نیست لاپلاس یا نیوتن کافر باشند. او فکر میکند الهیاتی که کتاب مقدس میگوید دائماً میگوید «من در تماسم»، و دترمینیسم با این تعریف از قانون طبیعت در تعارض قرار میگیرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه