او مفهوم «آیات بینات نازل شده» را، که نزدیکترین مفهوم قرآن به معجزه میداند، با مفهوم میراکل در فلسفهٔ تحلیلی مقایسه میکند و میگوید این مقایسهٔ دو مفهوم است، نه دو تعریف از یک مفهوم. تفاوت را در جهانبینی پشت هر کدام و در جزء اپیستمیکِ «بینه» نشان میدهد و بعد به پروژهٔ واتیکان دربارهٔ دخالت خاص الهی میرسد و آن را نقد میکند.
مفهومی تازه در برابر مفهوم هیومی
او میگوید «آیات بینات نازل شده» را نزدیکترین مفهوم موجود در قرآن به معجزه میداند و استدلالهای دقیقتر متنی را در یک مجموعهٔ سهجلسهای دربارهٔ معجزه آورده است؛ در این جلسات، که در گروه فلسفهٔ علم برگزار میشود، وارد جنبههای دقیق متنی نمیشود. حتی اگر از متن بد برداشت کرده باشیم اشکالی ندارد: چیزی از متن فهمیدهایم و میخواهیم آن را به مفهومی در فلسفهٔ تحلیلی تبدیل کنیم، و آن را با مفهوم موجود میراکل مقایسه میکنیم که اسم Hume miracle یا H miracle را برایش مناسب میداند.
او تأکید میکند که تعریف جدیدی از مفهوم موجود ارائه نمیدهد، بلکه مفهوم جدیدی را میآورد که مصداقهایش لزوماً با مصداقهای آن یکی نیست؛ مثل اینکه او از گوسفندان حرف بزند و دیگری از بزها و گوسفندهای قهوهای. ادعایش این است که مفهوم موجود در فلسفه، که خیلی معروف شده، مفهوم خیلی خوبی نیست. در مفهومسازی دور بخشی از مصداقها خط میکشیم و اسمی برای آن میگذاریم.
به گفتهٔ او در قرن بیستم بحثهای «لینگوئستیک ترن» رواج یافت، از دیدگاه افراطی که زبان جهان را میسازد تا ملایمترش که زبان در دیدگاه ما تأثیر زیادی دارد؛ دستکم باید از آنها دقت در انتخاب واژگان را یاد بگیریم، چون نامگذاریها اهمیت دارند. ویتگنشتاین متأخر هم زبان را حاصل معیشت میداند. او به یاد میآورد که در مقدمهٔ ایزوتسو بر یکی از کتابهایش، اگر اشتباه نکند، آمده بود که در زبانهای اسکیمویی، فکر میکند، ۳۰۰ واژه برای برف و در ژاپنی حدود ۱۰۰ واژه برای احساس نسبت به طبیعت هست؛ و میگوید ممکن است بعضی از این مثالهای زبانشناسانه بعداً تغییر کرده باشند.
او میگوید مفاهیم اگر درست تعریف شوند به یک معنا زاد و ولد میکنند و در گزارههای خوب قرار میگیرند، در حالی که از مفهومی که بد ساخته شده، مثل «گوسفند و بز قهوهای»، هیچ گزارهٔ زیستشناسانهٔ درستوحسابی نمیتوانید بگویید. اینکه یک مفهوم از دیگری بهتر است به نظر او به این برمیگردد که کدام با اصول کلی ادراک ما هماهنگتر است و با مفاهیم دیگر زاد و ولد بیشتری میکند.
جهانبینی علمی و جهانبینی دینی
او در پرانتزی میگوید در قرآن واژهای برای میراکل وضع نشده و فقط ترکیبهایی هست که تقریباً چیزی شبیه آن را میگوید؛ معجزه در متون کلامی حول پیامبران و برای اثبات رسالت به کار میرود. به نظر او موضوع معجزه با درس «علم و دین» ارتباط نزدیکی دارد.
او میگوید وقتی مفهومسازی میکنید جهانبینی خودتان را اعمال میکنید و تعریف هیومی میراکل نتیجهٔ جهانبینی علمی نیوتونی یا لاپلاسی است: جهانی دترمینستیک که با قوانینی ثابت اداره میشود. چون معیشت دانشمند تبیین ریگولاریتی جهان است، وقتی اینطور به مصداقها نگاه میکند، چیزی که نظرش را جلب میکند ریگولار نبودن آنهاست.
جهانبینی دینی به گفتهٔ او جور دیگری است: هرچه در جهان هست نشانهٔ خداوند است و آدم دیندار دنبال ریگولاریتی و مدلسازی ریاضی و اکسپریمنت نیست. نگاهش بیشتر شبیه نگاه منتقد هنری به اثر هنری است؛ مثلاً منتقد یک تابلوی ونگوگ را برمیدارد و میخواهد بفهمد چه میخواسته بگوید. در انجیل هم آمده که خداوند را آزمایش نکنید.
علم و دین، ریاضی و معنا
او میگوید نگاه دینی و علمی کاملاً از هم منفک نیستند ولی خیلی از هم دورند؛ اگر فقط نگاه عرفانی به جهان بود تعارضی نمییافتیم، اما وقتی متون دینی و معجزات و حرف از طبیعت پیش میآید، تعارض با گزارههای علمی ممکن است پیدا شود. به نظرش یکی از دلایل فاصلهٔ فلسفهٔ دین از متون دینی این است که از یک قرنی به بعد حتی فلاسفهٔ دینی هم تحت تأثیر جهانبینی علمی قرار گرفتند.
در پرانتزی ریاضی میگوید در نظریهٔ مجموعهها دو مجموعه وقتی مساویاند که اعضایشان یکی باشد و مهم نیست چگونه تعریف شدهاند؛ ریاضیات علم صورتهاست، نه علم معانی. در قدیم اعداد کیفیت داشتند و مثلاً کپلر فواصل منظومهٔ شمسی را به اجسام افلاطونی ربط داد. ولی او میگوید در جهان نباید چنین کرد: دو مفهوم حتی اگر به مصداقهای مشترک برسند یکی نیستند، چون یکی از جایی شروع میکند و دیگری از جای دیگر.
او میگوید جهان لاپلاسی، یعنی ذراتی که با معادلهٔ دیفرانسیل مرتبهٔ دوم حرکت میکنند، به نظرش جایی برای معنا باقی نمیگذارد و علم جهان را معنازدایی کرده، نه فقط راززدایی. ذهنیت فیلسوفان دین به دلیل رسوخ جهانبینی علمی تا حدی به دئیستیک نگاهکردن گرایش دارد، و وقتی به مفهوم معجزه میرسیم واگرایی زیاد میشود.
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ کوانتوم میگوید جهان فیزیکیای که نیوتن ترسیم میکرد دیگر وجود ندارد، ولی این تصویر در ذهن آدمها و در فلسفه تهنشین شده؛ و هیوم در همان فضا زندگی میکند. او میگوید از جهاتی در فیزیک جدید راههایی باز میشود برای اینکه بگوییم خداوند دخالت کرده است و در آن موارد بحث چندانی ندارد.
تفاوت دو مفهوم: بینه و داستان ابنحیون
او میگوید در تعریف میراکل غیرعادیبودن مهمترین پارامتر میشود، ولی به قول بعضی فلاسفه ممکن است معجزهای خیلی غیرعادی نباشد ولی religious significance آن از همه بیشتر باشد. به نظر او مهمترین تفاوت واژهٔ «بینات»، یعنی روشنبودن است: تعریف میراکل کاملاً متافیزیکی و اونتولوژیک است و هیچ چیز اپیستمیکی در آن نیست، در حالی که در این مفهوم باید روشن باشد و کسی برایش اویدنس داشته باشد.
او با مثال ادینگتون میگوید اگر پیامبری معجزهاش گرفتن جلوی خمیدگی نور باشد، مردم که نمیدانند نور باید خم شود نمیفهمند و چنین چیزی بینه نیست. نتیجهاش این است که این مفهوم نسبی میشود: واقعهای که برای یک نفر آیهٔ بینهٔ نازلشده است برای دیگری، چون بینه نیست، در این مقوله نمیگنجد؛ به نظر او این مهمترین ویژگی این تعریف است.
برای نشان دادن اینکه این ویژگی مفید است داستانی میگوید: ابنحیون جوان عربی است که برهان هیوم را بلد است و میخواهد با دوستش O به داعش ملحق شود. فرشتهای به صورت آدم به O میگوید این کار را نکن و هر معجزهای میخواهد بخواهد؛ O که ۱۰ سکه دارد از او میخواهد سکهها را طوری پرت کند که همه با همان طرفی که او دوست دارد بیفتند. سکهها همانطور میافتند، که احتمال شانسیبودنش ۲ به توان منهای ۱۰ است، و تقریباً احتمالی نیست که آن شخص بداند O کدام طرف را دوست دارد؛ پس برای O بینه است. ابنحیون فقط ده سکه را میبیند و اگر O داستان را تعریف کند، چون برهان هیوم را بلد است، باور نمیکند.
از این دیدگاه، به گفتهٔ او از نظر متافیزیکی یک اتفاق افتاده، ولی میتوان گفت آیهٔ بینه برای O نازل شده و برای ابنحیون نه؛ ویژگیای که اچمیراکل ندارد. او میگوید نمیخواهد بگوید این مفهوم بهتر است، و خودش هم از جنس ابنحیون است، چون برهان هیوم را تا دز زیادی قبول دارد. در پاسخ به اینکه این بینه چیست، میگوید این بحث اپیستمولوژیک است و پیش از موعد؛ بعد از تعریف، دربارهٔ اچمیراکل هم میشود پرسید کجا شعبده است.
قصد، زیرمجموعهبودن و خلق و امر
به نظر او در مفهوم آیات بینات نازلشده لزوماً اینتنشن وجود ندارد؛ مثلاً در شکافتهشدن دریا راه باز میشود تا رد شوند و در مَن و سلوا غذا میرسد تا سیر شوند، و در ضمن مردم معجزه را هم میبینند. پزشکی را مثال میزند که بیمارش سرطان دارد و یکشبه خوب میشود؛ بیمار برای ایمانآوردن پزشک خوب نشده، ولی برای پزشک آیهٔ بینه نازل شده، و برای دیگرانی که فقط داستانش را میشنوند نه.
دانهشنی را که خداوند در صحرای آفریقا، بدون اینکه کسی ببیند، از مسیرش منحرف کند، به گفتهٔ او اچمیراکل است ولی آیه نیست، چون قابل تشخیص نیست و معنایی ندارد. پس آیات بینات نازلشده زیرمجموعهٔ اچمیراکلاند، چون نازلشدن یعنی اتفاقی خلاف قواعد نرمال: خورشید همیشه میرفت و میآمد و حالا تغییر میکند، یا شتر از دل صخره بیرون میآید. او اضافه میکند ممکن است مفهوم ریگولار و ایریگولار در جهانبینی دینی و علمی دقیقاً منطبق نباشد.
او در جهانبینی اسلامی یا قرآنی تمایزی میبیند که اسمش را «دوگانگی خلق و امر» میگذارد، مثل سختافزار و نرمافزار: جهان تکوین و جهان تشریع، و دستورات اصولاً زبانیاند. اگر به آیات بینات نازلشده نگاه کنیم، که مسائلی تکوینیاند، انعکاسشان همان چیزی است که به آن وحی میگوییم؛ و به جملههای قرآن هم آیه میگوییم. به گفتهٔ او اچمیراکل را اگر از عالم تکوین به عالم تشریع ببریم متناظری ندارد، و زاد و ولد مفهوم یعنی همین.
بینه خطرناک است
او به آیهای اشاره میکند که «لیهلک من هلک عن بینه» میگوید و آن را به این معنا میگیرد که تنها راه هلاکت انسان بینهای است که به او عرضه شود و نپذیرد؛ هلاکت یعنی نابودی معنوی. به گفتهٔ او، و این عین متن قرآن است، آیات بینات نازلشده خطرناکاند.
از اینجا به پرسش «اختفای الهی» میرسد: چرا جهان پر از آیات بینه نیست؟ چون خطرناکاند. کسی که سبک زندگیاش اجازهٔ ایمانآوردن نمیدهد، وقتی بینهای میبیند و نمیتواند زندگیاش را عوض کند، کمکم آن را میپوشاند و به هلاکت میرسد. بچهها در خطر هلاکت نیستند، چون هنوز بینهای ندارند. اگر پدیدهٔ آسمانی غیرقابلانکاری ببینند، به نظر او مردم کمکم انکارش میکنند.
در پاسخ به یکی از حاضران دربارهٔ سفرهٔ آسمانی حواریون میگوید خدا جواب میدهد که این سفره را نازل میکند ولی اگر کسی بعدش کافر شود عذابی میکند که هیچکس را نکرده باشد؛ اعلام خطر شدیدی است برای کسی که بینهٔ بزرگ میخواهد؛ این نمونه خود آن آیه نیست. او تصور میکند داستان شتر صالح هم موضوعش خطرناکبودن بینه است، تمثیلی با جزئیات؛ و تأکید میکند این به معنای اتفاق نیفتادنش نیست، چون در جهانبینی دینی همهٔ چیزهایی که اتفاق افتادهاند تأویل دارند.
پروژهٔ واتیکان
او میگوید واتیکان در ۱۹۹۸ پروژهای را دربارهٔ اسپشیال دیواین اکشن، یعنی هر دخالت خاص خداوند در جهان، راه انداخت و بیشتر کسانی که در فلسفهٔ علم و دین میشناسد در آن بودند و غالباً دیندارند. همهٔ آنها، تقریباً به جز پل کینگهورن، ناناینترونشنیستاند: خداوند اکشن میکند، اما در جهان دخالت نمیکند.
او میپرسد اینترونشن چیست. اگر آن را نقض قانون بگیریم، در فیزیک کلاسیک قانون با کلوز سیستم تعریف میشود و قانون سر جایش میماند؛ در مکانیک کوانتوم هم کلاپس جایی است که کسی نمیداند کجا اتفاق میافتد، و به نظر میآید غیرممکن نیست که خدا از این راه دخالت کند: ممکن است ایمپراببل باشد ولی ایمپاسیبل نیست. به نظرش پشت ناناینترونشنیسم این است که قوانین ثابتی هست که خدا گذاشته و عجیب است که برای دخالت لازم باشد آنها را بشکند.
پاسخ این گروه، به گفتهٔ او، این است که خدا از طریق کلاپسهای کوانتومی دخالت میکند، چون قوانین نقض نمیشوند؛ کلایتون و نانسی مورفی و رابرت راسل چنین میگویند و پلنتینگا هم ردش نمیکند. مثلاً شتر از دل کوه بیرون میآید چون ذراتش که جاهای دیگری بودند آنجا جمع شدهاند. او میگوید این گروه از این نظریه خیلی خوشحالاند و میخواهد نقدش کند.
نقد پروژه و خدای ادیان
او دو اشکال الهیاتی میشمارد: انگار این پروژه دخالت خداوند را به یک اتفاق گاهگاهی، مثل اندازهگیری و کلاپس، محدود میکند، و خدا را، به قول پولکینگهورن، وادار میکند مخفیانه کار کند. اشکال سوم، که به نظر او از همه مهمتر است، خود این پیشفرض است که قوانین ثابت و لایتغیر وجود دارند و جهان روی آنها ایستاده.
به گفتهٔ او این نگاه در الهیات بنیاداً اشکال دارد، چون به تفکر یونان باستان برمیگردد که هرچه کامل است لایتغیر و ثابت است. به نظر او خدا را نباید مثل سنگی ثابت دانست؛ او در هر لحظه تصمیم میگیرد و اکشن میکند، وگرنه نمیشود از دعا یا تغییر تصمیم حرف زد. همین پیشفرض را هم هیوم دارد، پس هر دو پروژه یک مشکل دارند.
یکی از حاضران میگوید این خدای اوپنتیزم است. او میپذیرد و میگوید تمام حرفش این است که خدای ادیان خدایی نیست که واتیکان در پروژهاش دارد و هیوم به آن حمله میکند؛ چنین چیزی بتی است که ثابت است و تکان نمیخورد. در تورات و قرآن خدا مدام در وسط زندگی آدمها تصمیم میگیرد و حرف میزند. او نتیجه میگیرد که این پروژه همچنان زیرمجموعهٔ پروژهٔ هیوم است و خدا را دوباره محدود میکند، که به نظرش نوعی بتپرستی جدید است؛ و این ربطی به مسیحیت ندارد، مسلمان و یهودی هم میتوانند همین را بگویند.
او در پایان میگوید ما دائماً با آیات بینات نازلشده روبهروییم ولی چون عادی شدهاند نمیبینیم؛ مثلاً شکوفهزدن درخت یا تولد انسان خیلی عجیب است، و حتی ادراک ساده، که کسی یک صندلی را میبیند و آن را درک میکند، به نظر او معجزه است و نمیتوانیم آن را فیزیکال توضیح بدهیم. به گفتهٔ او شاید گاهی چیزی لازم است که این عادیشدن را تکانی بدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه