این جلسه ادامهٔ بحث جلسهٔ قبل است: تعریفی از معجزه با سه شرط، که با تعریف هیومی از میراکل یکی نیست. او برای خوب بودن یک مفهوم سه چیز را لازم میداند: تطبیق با شهود، چک کردن جامع و مانع بودن مصادیق، و اینکه بشود با آن گزاره و آرگومنت ساخت. سپس دو مصداق را میآورد، یعنی تغذیهٔ مریم و رستاخیز. در پایان جلسه بحث اختفای الهی و کاربرد این نگاه به معجزه در حل آن مطرح میشود.
تعریف سهشرطی و تعریف هیومی
او میگوید تعریفی که به آن رسیدهاند با آنچه «اچ میراکل» مینامد، یعنی تعریف هیومی از میراکل، یکی نیست. تعریف او سه شرط دارد: شرط دوم همان تعریف عملاً هیومی است، یعنی پدیدهای غیرعادی با ایجنت الهی رخ دهد. شرط اول این است که پدیده religious significance داشته باشد، و شرط سوم اینکه از نظر شناختی شواهدی در دسترس باشد که این اتفاق افتاده، ایجنت الهی دارد و significance دینی هم دارد.
او میگوید مشکل اصلی اچ میراکل این است که مانع نیست و خیلی چیزها را وارد حیطهٔ معجزه میکند که دوست نداریم معجزه حساب شوند، و برای همین عدهای در دهههای اخیر صراحتاً میگویند significance دینی باید در تعریف بیاید. برای اینکه مفهومی خوب باشد، به گفتهٔ او باید با شهود تطبیق کند، شرط جامع و مانع بودن در مورد مصادیق چک شود و بشود با آن آرگومنت ساخت.
مصداق اول: تغذیهٔ مریم
او میگوید دو مورد هست که جای بحث دارد و دومی خیلی مهم است. نخست داستانی از قرآن و بعضی متون فرعی مسیحی: مریم پیش از تولد مسیح بهطور غیرعادی تغذیه میشد و زکریا هر بار در محراب طعامی فراهم میدید و میپرسید از کجاست. او میپرسد آیا این معجزه است. به جواب کلاس که «معجزه است» میگوید باید پرسید برای که: برای مریم، برای زکریا که دید، یا برای ما که میشنویم؟
بعد او میگوید میخواهد نظر کلاس را برعکس کند: شاید برای مریم میراکل نباشد و برای زکریا باشد. به نظر میآید مریم از نظر شناختی به جایی رسیده که شرط دوم، یعنی به هم خوردن روال طبیعی، دیگر برایش صدق نمیکند، مانند حضرت ابراهیم که غرق در توحید است و هنگام غذا خوردن میگوید «خدا بهم غذا داد». زکریا میپرسد این از کجاست و پاسخ مریم «ان الله یرزق من یشاء بغیر حساب» است. به گفتهٔ او اگر کسی از نظر ذهنی خارج از عرف زندگی کند، ممکن است این برایش معجزه نباشد.
او میگوید برای زکریا قطعاً معجزه است، چون خلاف روال طبیعی است و انتظار ندارد، برای همین سؤال میکند و وقتی مریم این را میگوید ذرهای تردید ندارد، یعنی شواهد برایش کافی است. به نظر او دستکم اولین باری که مریم را تغذیه میکنند در این تعریف صدق میکند، و شاید یک نفر بگوید در اثر تکرار برایش روال عادی شده است. او میگوید معجزه را در تکرارناپذیر بودنش میبینیم، به این معنا که نمیشود هر وقت خواست دربارهٔ معجزه اکسپریمنت انجام داد.
مصداق دوم: رستاخیز
مثال دوم، رستاخیز، خیلی مهم است: میان مسیحیان و مسلمانان دربارهٔ اینکه این پدیده اتفاق افتاده و چه بوده اختلاف هست، و در دایرهٔ مصداقهای معجزه نزد مسیحیان در مرکز است، چون رستگاری بشر و الهیات پولوسی به آن وابسته است. واقعه از نظر مسیحیان این است که مسیح بر صلیب مرد، او را در غاری گذاشتند و بعد از سه روز از غار درآمد و زنده شد. او میگوید اگر کسی ندیده باشد که مسیح برخاسته، این اتفاق در تعریف صدق نمیکند، چون آبزروری وجود ندارد.
بنا به اعتقاد مسیحیان، مسیح بعد از رستاخیز نزد حواریون آمد و گفت زنده شده است؛ پس آنها شواهد کافی داشتند و رستاخیز به مفهوم مسیحی در تعریف صدق میکند. دربارهٔ ما، با استدلال هیوم شواهد تاریخی کافی نداریم و ممکن است کسی بگوید داریم، و این جای بحث است. او تأکید میکند که آبزرور لازم نیست کسی باشد که واقعاً دیده، و شواهد کافی داشتن کافی است.
به گفتهٔ او مسلمانان معمولاً مصلوب شدن و مردن مسیح روی صلیب را قبول ندارند و میگویند کس دیگری جای او بود، و در انجیلهای کانونیک تفاوتهای کوچکی دربارهٔ حمل صلیب هست که به ذهن میرساند شاید جابهجاییای رخ داده. او به آیهٔ «کل نفس ذائقه الموت» و آیهای با کلمهٔ توفی اشاره میکند و میگوید مرگ عادی نیست و چیزی شبیه رستاخیز در اعتقاد مسلمانان هست، ولی نه دقیقاً آنچه مسیحیان میگویند. اگر حواریون از مسیح شنیده باشند که به آسمان میرود، برای آنها اتفاقی غیرطبیعی بوده و به معنای اسلامی هم در تعریف صدق میکند.
استعارهٔ ماشین و جهانبینی دینی
او میگوید در کتابهای تاریخ و فلسفهٔ علم تکرار میشود که استعارهٔ مرکزی علم نگاه به جهان بهصورت ماشین است و این قبلاً نبوده؛ جهان پیش از علم بیشتر مثل انسان دیده میشد، چنانکه عرفا از عالم کبیر و عالم صغیر میگفتند. در علوم شناختی گفته میشود درک ما بیشتر بر پایهٔ استعارهها شکل میگیرد، و به گفتهٔ او این تغییر استعاره مهم است. حس او این است که جهانبینی دینی به بخشی از جهان نگاه میکند که خصلتهای انسانی و اخلاق در آن است، و علم به بخشی که ریگولار است؛ کسی نمیگوید همهٔ جهان ریگولار است.
معجزه و خطر هلاکت
او گزارهای میگوید که تقریباً ترجمهٔ یک آیهٔ قرآن است: اگر چیزی برای کسی معجزه باشد، او در وضعیتی خطرناک قرار دارد. به گفتهٔ او آیهای میگوید این آیات بینات را برای ترساندن میفرستیم، و آیهٔ دیگری میگوید هیچکس هلاک نمیشود مگر در اثر بینه؛ او این را گزارهٔ بسیار مهمی میداند.
او میگوید در متون ابراهیمی بارها تکرار میشود که اقوامی معجزه دیدند، ایمان نیاوردند و هلاک شدند. اگر بخواهد این را با اچمیراکل بگوید، باید بگوید اگر اچمیراکلی رخ دهد و کسی آن را ببیند و شواهد کافی داشته باشد، در خطر قرار میگیرد، و این نشان میدهد اچمیراکل برای ساختن گزارهٔ دینی کافی نیست. اگر سنگی در صحراهای کالاهاری از مسیر فیزیکی خودش منحرف شود، برای او خطری ندارد.
به گفتهٔ او در متون دینی کسانی که مقاومت کنند و ایمان نیاورند و به حرف پیامبری که برایشان معجزه آورده عمل نکنند در خطر هلاکت قرار میگیرند. او میپرسد چرا این پدیده از نظر دینی وجود دارد و پاسخ میدهد: برای اینکه آبزرورهایی هستند که نمیتوانند حقایق دینی مانند توحید و نبوت را درک کنند. او به آیهای اشاره میکند دربارهٔ مسیحیانی که با شنیدن قرآن چشمشان پر از اشک میشود و میفهمند از طرف خداست، و میگوید همهٔ آدمها در این شرایط نیستند.
تقلید و غلبهٔ الزامات حیات
او میپرسد چه چیزی باعث میشود آدمها از نظر شناختی رشد نکنند. میگوید عامل مرسوم هواپرستی و عدم تقوا است، ولی به گفتهٔ او چیزی در قرآن شاید بیش از صد بار تکرار شده که در تعلیمات مرسوم دینی نیست: تقلید از سنتهای اجدادی، چنانکه مخالفان پیامبران میگفتند «از اجدادمون داریم تبعیت میکنیم». او میگوید عامل اصلی هلاک آدمها تقلید از سنتهای عملی و نظری جامعه است و مولوی را میآورد که «خلق را تقلیدشان بر باد داد».
چرا آدمها تابع سنتهای جامعه میشوند؟ به گفتهٔ او چون اینطور امنیت پیدا میکنند و در جامعه پذیرفته میشوند، میتوانند شغل داشته باشند، غذا برایشان فراهم میشود و مسائل حیاتی حل میشود. او میگوید اگر بخواهد همهٔ این حرفها را در یک چیز جمع کند، غلبهٔ الزامات حیات بر شناخت است، و میگوید نمیداند چه بگوید. در هر جغرافیایی سنتهای فکری و عملی غلطی هست و کسی که همرنگ جماعت نباشد تبعاتش را تحمل میکند. او میگوید آدمها در روزمرگی و همرنگ شدن با جماعت به سر میبرند و فکرشان از کار میافتد.
او در یک پرانتز میگوید چون دوز مذهبی این جلسه بالاست، لزومی ندارد کسی که میشنود به این چیزها اعتقاد داشته باشد؛ ممکن است آتئیست باشد و متن دینی را بخواند تا بفهمد آنها چگونه دنیا را میبینند. مثل کسی که در جلسهای دربارهٔ ترویج خشونت در آثار مارکس شرکت میکند بیآنکه اعتقادی به مارکس داشته باشد. او میگوید آیه میآورد نه برای اینکه چیزی را ثابت کند، بلکه میخواهد نشان دهد این مفهوم به آنچه در قرآن هست نزدیک است.
هلاکت، شتر صالح و اختفای الهی
او میگوید در جهانبینی دینی هلاکت مردن نیست، بلکه این است که کسی شایستهٔ عذاب و دوری از خداوند شود و راهش به سوی خداوند بسته شود. به گفتهٔ او ذات انسان پذیرش حق است و همهٔ آدمها اگر با حقیقت روبهرو شوند میپذیرند؛ انکار چیزی که حق میدانی مثل از بین بردن ماهیت انسانی خود است، و این باعث هلاکت میشود.
او میگوید این تحلیلی است که جنبهٔ روانشناسی دارد و ممکن است به نظر برسد خیلی مبتنی بر خود متن نیست و صراحتاً در آن بیان نشده، ولی به نظر او در قرآن با داستان شتر صالح بهطور تمثیلی بیان شده. شتر هر روز جلوی چشم قوم صالح بود و نصف آب را میخورد، مثل پدیدهای که هر روز یادآوری میکرد کارها و افکارشان غلط است؛ و کاری که کردند این بود که شتر را نابود کردند، یعنی بینه را کشتند، و برای همین هلاک شدند.
بعد میگوید اینها به اختفای الهی مربوط است: چرا خداوند آشکار نیست و معلوم نیست که وجود دارد و از ما چه میخواهد، در حالی که آدمهای متفکر بسیاری یا اعتقاد ندارند یا مطمئن نیستند. بعضی این را در کنار مسئلهٔ شر برهانی علیه خداشناسی میدانند: اگر خدایی همهدان و همهتوان و مهربان بود نباید خود را پنهان میکرد. بین اختفای الهی و مفهوم معجزه ارتباط طبیعی هست، چون بخش اصلی ماجرا این است که چرا خداوند معجزهای نمیکند که همه ایمان بیاورند.
برهان شلنبرگ
در بخش پایانی جلسه برهانی علیه وجود خداوند شرح داده میشود که اولین بار شلنبرگ در تز دکتراش مطرح کرد. فرض این است که خدای ادیان ابراهیمی عالم مطلق، قادر مطلق و خیرخواه مطلق است، و ادیان از ما میخواهند دستکم باور به وجود خداوند داشته باشیم. به گفتهٔ گوینده اپیستمولوژیستها باور را حالتی ذهنی و غیرارادی میدانند: اگر شواهد کافی برای شخصی با قوهٔ شناختی سالم وجود داشته باشد، او باور پیدا میکند، مگر اینکه عمداً جلوی قوهٔ شناختی خود را بگیرد.
برهان میگوید در جهان آدمهایی هستند که غیر باورمند و غیر مقاوم هستند. خدای قادر و عالم و خیرخواه میتواند شواهد را فراهم کند و میداند این انسانها برای رستگاری به آن نیاز دارند، پس باید این کار را بکند؛ بنابراین وجود چنین خدایی با وجود غیر باورمند غیر مقاوم در تضاد است. گوینده میگوید این شبیه مسئلهٔ شر است ولی متفاوت: توقع ما از جهانی که چنین خدایی خلق کرده این نیست. اگر کسی قلبش را باز کرده و میگوید حاضرم بپذیرم ولی نشانههای کافی ندارم، به نظر میآید خدا باید به او نشانههای کافی بدهد.
گوینده میگوید هرکس دربارهٔ این تضاد حرف بزند تئودیسی میآورد، مثلاً اینکه خداوند میخواهد قوای شناختی تقویت شود. دیندارها معمولاً جواب میدهند که غیر باورمند غیر مقاوم وجود ندارد و همهچیز از آدمهاست. پاسخ دیگر به شیوهٔ پاسکال میگوید برای پیدا کردن شواهد باید نخست پذیرشی داشت، و آن پذیرش ارادی است و نیاز به عمل دارد؛ پس چیزی که در ادیان ابراهیمی لازم است باور نیست.
او میگوید صرف مقاومت نکردن کافی نیست و شلنبرگ هم جواب داده: لایفلانگ سیکر، یعنی کسانی که تمام وظایف معرفتی خود را انجام دادهاند و باز باور پیدا نکردهاند. برهان جنبهٔ دموگرافیک هم دارد، چون در جاهای زیادی از زمین انگار هیچ خبری از این ادیان نبوده است. او در پایان میگوید با مسئلهٔ سادهای روبهرو نیستیم و این توقع که خداوند ظهور بیشتری داشته باشد به نظر توقع بیجایی نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه