جلسه با بازگشت به کار اصلی آغاز میشود: او میگوید قرار بود ببیند از متن مقدس چه ترمینولوژی درمیآید در مقابل ترمینولوژی معجزه در فلسفه دین تحلیلی، و فکر میکند متفاوت است. میگوید بحثهای حاشیهای یکی دو جلسه اخیر برای این بود که نشان دهد مفهوم هیومی میراکل به ظهور ساینس و جهانبینی جدید ربط دارد.
واژهها بار ایدئولوژیک دارند
او میگوید واژهها علیرغم «ظاهر بیگناهشون» یک بار ایدئولوژیک را حمل میکنند: وقتی جهانبینی عوض میشود جهان را طور دیگری میبینیم و بخشهایی از جهان مهم میشود. مثلاً چون در ساینس ریگولاریتی را مطالعه میکنیم، احساس میکنیم ویژگی اصلی جهان ریگولار بودنش است، و بنابراین مسئله در میراکل این میشود که ریگولاریتی دارد شکسته میشود.
او میگوید جهانبینیهای مختلف بیش از اینکه در گزارههای پایه با هم اختلاف داشته باشند، در این اختلاف دارند که چه چیزهایی فکت هست و چه چیزهایی نیست و فکتهای اصلی کدامند؛ ما اول در ذهن به فکتها وزن میدهیم و این چراهایی که بیان نمیشود. مثال اسکیموها را میآورد که برای برف ۳۰ واژه دارند در حالی که ما یک واژه داریم.
به نظرش عادلانهتر است به کسانی که به متون دینی اعتقاد دارند فرصت بدهیم مفاهیم و ترمینولوژی را خودشان تعریف کنند. هدفش این است که بگوید میشود از متون دینی مفاهیمی غیر از آنچه الان هست بیرون کشید و به صورت فلسفی ارائه کرد؛ مثالش معجزه است.
آیات نازل شده و سه شرط
او میخواهد مفهومی را که فکر میکند در قرآن هست و شاید نزدیکترین مفهوم به معجزه در فلسفه دین تحلیلی باشد، به صورت یک دیفینیشن رسمی فلسفی بیان کند. تمام پدیدههای جهان به نوعی آیات هستند، ولی ممکن است کسی جنبه نشانه بودنشان را درک کند یا نکند. آیات بینات آیههاییاند که در دسترس همه است، و آیات نازلشده آن بخشی است که طبیعی نیست: اتفاقهای غیرعادی با دلالتهای روشن دینی، که او میگوید برای آدمهایی که به اندازه کافی رشدیافته نیستند در دسترس قرار میگیرد.
او میگوید در این ساختار ذهنی دینی همهچیز آیه است و معجزه چیزی است که خلاف عرف پیش آمده و انگار خداوند آن را جلوی او گذاشته تا چیزی بفهمد. اگر کسی بخواهد عنصر غایت را در تعریف بیاورد، تعریف پیچیده و زیادی خاص میشود و خیلی چیزها از آن بیرون میافتد؛ برای همین سعی میکند تعریفی مینیمال بدهد که این شهود را کپچر کند.
به گفتهی او مهمترین ویژگی این تعریف این است که معجزه نسبی میشود: برای یک نفر معجزه است و برای یک نفر نیست، و مفهوم از همان اول برای یک مشاهدهگر وجود دارد. فکر میکند نزدیکترین مفهوم به special divine action در قرآن آن است که اگر و فقط اگر سه شرط داشته باشد: پیشامد بر حقیقتی دارای اهمیت دینی دلالت کند؛ خارج از روال عادی پیشامدها با دخالت الهی باشد، یعنی همان H-miracle؛ و مشاهدهگر در وضعیتی باشد که برای درستی آن دو شواهد کافی در اختیار دارد.
او میگوید فرق این با تعریف هیوم این است که باید هم خارج از course of nature باشد و هم دخالت الهی در آن صورت گرفته باشد؛ و پیشنهادی که در یکی دو دهه اخیر مطرح است میگوید هر اتفاق غیرعادی را معجزه نمیگوییم و باید در کانتکست دینی معنایی داشته باشد. مثال میزند: اگر خداوند ذره شنی را در بیابان آفریقا از جهت خودش منحرف کند، حسمون این نیست که به این بگوییم معجزه؛ در حالی که مسیحیها دوست دارند resurrection مسیح را معجزه اصلی بدانند چون معنادار است.
نسبی بودن، اپیستمیک بودن و ابژکتیو بودن
شرط سوم نتیجه میدهد که آیه نازل شده برای یک نفر بینه باشد و برای دیگری نه. عصایی که مار میشود برای مصریها در آن کانتکست که سحر هم سجده میکنند شاهد خوبی است، ولی شاید برای ما نباشد چون فرق مار شدن با سحر را نمیفهمیم. او میگوید اگر برهان هیوم را بپذیریم، ما مشاهدهگرهایی هستیم که دربارهی historical miracles شاهد کافی نداریم، پس آنها برای ما معجزه و الزامآور نیستند؛ ولی اگر با آیه نازل شده بینه روبهرو شود باید عکسالعمل درست نشان دهد وگرنه در خطر قرار میگیرد.
در جواب این پرسش که آیا معجزه را سابجکتیو کرده، میگوید به نظرش نه: یک وجه اپیستمیک یا سابجکتیو به آن اضافه کرده ولی مفهوم سابجکتیوی نیست. مثال ترسناک را میزند: اگر هر انسانی آنجا باشد و این حادثه را ببیند بترسد، دارد یک تعریف آبجکتیو ارائه میدهد. میگوید ناظر و پدیده با هم مثل یک سیستمی هستند که از بیرون آبجکتیو به آن نگاه میکند، ولی ریلیتیو بودن ویژگی مهم این تعریف است.
او میگوید وجه اپیستمیک در تعریفهای کلاسیک هم بود: آگوستین تأکید داشت که بنا به علم خودمان میفهمیم چیزی معجزه است، چون از قبل باید روال طبیعی را کشف کرده باشیم. بچه روال عادی را نمیفهمد و اگر معجزه ببیند نمیفهمد معجزه دیده؛ حتی تعریف هیومی عنصر اپیستمیک دارد ولی مستتر. اینکه چه چیزی دلالت دینی دارد هم به اعتقاد آدم بستگی دارد.
طبق این تعریف هیچ پیشامدی برای کودک معجزه نیست، چون درکی از روال عادی ندارد و شاهد کافی ندارد؛ پس هیچ کودکی در خطر نیست. دیوانهها هم روال عادی مسائل را نمیفهمند، پس چیزی برایشان معجزه نیست.
مثالهای O و تکنولوژی
مثال او این است: شخصی به نام O با دوستی قرار میگذارد؛ فرشتهای به صورت آدم بر او ظاهر میشود و میگوید هر کاری بگویی میکنم تا باور کنی از طرف خدا آمدهام. از او میخواهد ۱۰ سکه را طوری بیندازد که شیر و خط مطابق میل O بیاید و او بلافاصله این کار را میکند. برای O که از اول داستان بوده شواهد کافی وجود دارد، ولی O دوم که فقط دیده سکهها پرتاب شده هیچ معجزهای ندیده؛ به نظر او طبیعی است که پدیدهای برای یکی معجزه باشد و برای دیگری نه.
او میگوید شاید بعضی از معجزاتی که پیامبران آوردند، با دانش و تکنولوژی آن دوران معجزه بوده و کسی شک نداشته. مثال میزند: معجزهای که در قرآن به مسیح نسبت داده میشود، که میگوید به شما میگویم چه خوردید؛ امروز با سنسور دقیق و هوش مصنوعی میشود این کار را کرد، پس اگر کسی ادعایش را بکند با شک و تردید نگاه میکند، ولی فکر میکند برای آدمهای آن زمان قانعکننده بود که او دانش فوقالعاده دارد.
همینطور ماجرای ملکه سبا و سلیمان را مثال میزند: دیدن چنین تکنولوژیای در آن زمان برای او مثلاً کاملاً قانعکننده بود که با آدمی خارقالعاده طرف است که به خداوند وصل است، ولی ما حسش را نداریم. روال عادی چیز ثابتی نیست؛ ممکن است یک روز راه رفتن روی آب عادی شود. او اینها را میگوید تا معلوم شود در معجزه ذاتاً وجه اپیستمیک هست، ولی ابژکتیو بودن زیر سؤال نمیرود.
شعبده، کرامت و معجزه
او میگوید در کلام اسلامی بحثی کلاسیک هست که چگونه بین شعبده، کرامت و معجزه فرق بگذاریم. دینداران معتقدند کسانی که ریاضت بکشند و با تقوا باشند به قدرتهایی دست پیدا میکنند که کرامت است؛ سؤال این است که اگر یک صوفی ریاضت کشیده بتواند روی آب راه برود، میتواند ادعای پیامبری کند، و چگونه تشخیص دهیم از طرف خدا نیست.
نکتهی اصلی به نظر او این است که برای حس کردن دخالت الهی باید حسی از قدرت و دانش نامتناهی در کاری که طرف میکند به آدم دست بدهد؛ اگر به خدا وصل است هر کاری بگوید میتواند بکند. او به جملهای از ابوسعید ابوالخیر اشاره میکند، اگر اشتباه نکند، که اگر دیدید کسی بر آب راه میرود یا چون مگس در آسمان میپرد، ذرهای فکر نکنید که از طرف خداست.
در مثال ۱۰ تا سکه، O از بچگی «بعضیهاشون شیرشو دوست داره، بعضیها رو خطشو دوست داره» و هیچکس نمیداند. اگر هزار تا سکه بدهد و بگوید بینداز «اون طرفی که من دوست دارم بیاد» و او بیندازد، O نمیتواند انکار کند و چیزی در حد نامتناهی دیده، و میتواند آزمایش را تکرار کند. در مقابل، دیوید کاپرفیلد اگر بهش بگویند امشب برج آزادی را غیب کن، نمیتواند.
او میگوید هیچ واقعهای وجود ندارد که نامتناهی باشد و مفهوم نامتناهی یک بار در تاریخ علم مشکلساز شده و به نظرش حل شده: در کلکولس قرن هفدهم و هجدهم معلوم نبود دقیقاً چه میکنند تا اینکه کوشی در اوایل قرن نوزدهم تعریفی دقیق ارائه کرد که مشکل را حل کرد. به نظر او در آن تعریف حسی از اینترکشن هست: مثل «تو یه چیزی بگو، من یه چیزی میدم تا تو بفهمی که این از اون بزرگتر میشه». او میگوید این تجربه علمی ریاضی نشان میدهد که برای فهمیدن اینکه پشت این M قدرت نامتناهی و علم نامتناهی هست، باید چنین متدولوژیای داشت.
مناظرهی پلنتینگا و دنت: دعوا کجاست
گوینده از دعوایی بین پلنتینگا و دنت در آکسفورد میگوید که کتاب کوچکی از آن چاپ شده، و میگوید این به بحث امروز برمیگردد: به قول دنت جهانبینی علمی سعی میکند واقعه را با قوانین توضیح دهد، ولی جهانبینی پلنتینگایی میخواهد آن را معجزهوار توضیح بدهد.
پلنتینگا میپرسد آیا انتخاب طبیعی بدون ذهن میتواند همهی گونههای زیستکره را پدید آورده باشد، و جواب دنت معلوم است که بله است. پلنتینگا میگوید حداکثر چیزی که دنت میتواند ادعا کند این است که نمیداند غیرممکن باشد، ولی برای ادعایش باید نشان دهد چگونه ممکن است؛ و این به نظر میآید در کتاب دنت نیست.
گوینده میگوید پلانتینگا میگوید نظریه تکامل سه ادعای اصلی دارد که هر سه تا با تئیسم در تضاد نیست؛ از جمله هیچ جای نظریه تکامل نگفته که موتاسیونها صرفاً با شانس پدید اومدن، و دنت این را هم قبول میکند. گوینده نتیجه میگیرد خود نظریه علمی تکامل دربارهٔ وجود خدا گزارهای ندارد؛ دعوا وقتی پیش میآید که نچرالیزم یا جهانبینی علمی را روی آن سوار کنی.
دعوا از نظر پلنتینگا بین دو جهانبینی است، توحیدی و مثلا مادی گرایانه یا نچرالیستیک، که گزارههایی در تضاد با هم دارند؛ نه بین علم و دین.
برهان تکاملی علیه نچرالیزم و پاسخ دنت
پلنتینگا میگوید دعوای جدیتری بین ساینس و نچرالیزم است، با evolutionary argument against naturalism: اگر نچرالیزم درست باشد، ما محصول تکامل تصادفی هستیم و قوای شناختی ما هم؛ در تکامل هرچه تولید شود برای بقاست نه ارتباط با صدق، پس نمیتوانیم نشان دهیم قوای شناختیمان reliable است، و بنابراین باور به نچرالیزم هم. به قول او نچرالیزم self-defeated است.
گوینده دنت را فیلسوفی مطرح و کانیتیو ساینتیست میداند که اهل پروپاگاندا و شلوغکاری است و ادبیاتش پلنتینگا و مخالفانش را تحقیر میکند، که این نافی کارهای فلسفی جدی او نیست. دنت میگوید میتواند جهان بدون مایند را توضیح دهد، چون در نظریه تکامل با نچرال سلکشن نشان داده شده که جهشها بای چنس نیستند بلکه هدفگذاری نشدهاند؛ اکثرشان کشندهاند و آنچه فیتنس را بالا ببرد میماند.
دنت میگوید اگر جهانبینی او مشکل دارد، جهانبینی تئیستیک هم مشکل دارد و مثل یک ویروسیه که باعث کشته شدن آدمها، جنگها و غرور و توهم بیجا میشود؛ دلایل وجود خداوند هم اکثراً مشکل دارند، پس در کل میخواهد بگوید هم خطرناک است هم خیلی عقلانی نیست. او میپرسد اگر کسی تکامل را orchestrated کرده، چرا باید قبول کنیم که خدای ادیان ابراهیمی است، و هر سوپرمنی میتوانسته این کار را بکند؛ پلنتینگا جواب میدهد که چنین سوپرمنی با این قدرت و علم به خدای ادیان ابراهیمی نزدیک است.
مثال فرد و الکس و تفکیک روش از متافیزیک
گوینده میگوید دنت برای اینکه نسبت به پلنتینگا حالت تحقیرآمیزی هم داشته باشد مثالی میزند: فرد، نقاد آثار هنری، مجسمهای را که الکس ساخته خریده و بالا سرش گذاشته؛ مقالهای علیه آن مینویسد که چاپ میشود، و در حال خواندن مقاله یک زلزله کوچک میآید، مجسمه میافتد و او میمیرد.
پلنتینگا (که در متن «کارگاه پلنتینگا» آمده) میآید و بررسی میکند و میگوید شواهد نشان میدهد الکس قاتل است؛ دنت، که احتمالاً وکیل مدافع الکس است، میگوید میشود کاملاً طبیعی توضیح داد، زلزله بوده. پلنتینگا به همان روز و همان مجسمه اشاره میکند و میگوید شاید الکس قبلاً آمده و دعوا کرده باشد؛ دنت میگوید جهانبینی تو دوست دارد شخصی را در کار ببیند و حاضر نیستی علمی نگاه کنی، و ممکن است جان کسی را بگیری.
پلنتینگا میگوید نچرالیزم فالسه است و میشود دخالت کسان دیگر را در نظر گرفت؛ اگر نچرالیزم را کنار بگذاریم هر اتفاقی را میتوانیم با نظریه علمی تطبیق بدهیم و نمیتوانیم از بیگناهی الکس صحبت کنیم. گوینده میگوید به نظرش اینجا نظریهی پلنتینگا مضحک میشود؛ مثال دنت یک ذره اگزجریتد است ولی حرفش را میفهمیم: دنت میگوید نمیتواند نظریات علمی را از نچرالیزم جدا کند، چون هر کسی میتواند بیاید و بگوید نظریه علمی با دخالت آدمهای مختلف جلو رفته. در مقابل، خیلی از فیلسوفان از جمله پلنتینگا میگویند ساینس به صورت متدولوژیکلی نچرال است اما متافیزیکال نچرالیزم، یعنی اینکه جهان فقط از طبیعت ساخته شده، در تضاد با تئیسم است و این دو یکی نیستند.
گوینده میگوید پلنتینگا جواب میدهد این مثال نمیتواند حرف او را جواب بدهد: او خودش را مقید میکند که در بازی طبیعی بازی کند، اما قوانین را در آزمایشگاه و در سیستمهای بسته به دست میآوریم و نمیشود به کل جهان تسری داد. ادعای توضیح کل جهان با متدولوژی نچرالیستیک جایی است که پلنتینگا میگوید نمیتوانی؛ ولی در مسئله جزئی مثل برخورد توپی به توپ دیگر مشکلی ندارد، و این پرش در مثال اتفاق نیفتاده، پس مثال از نظر پلنتینگا مغالطه است.
→ متنِ کاملِ این جلسه