جلسه با یادآوری یک مفهوم دوآل مانند در کنار معجزه شروع میشود و بعد به برهان hiddenness میرسد: خطرناک بودن معجزه، اهمیت باور در قرآن، مقدمههای برهان، صفت عزت و غیرباورمند غیرمقاوم. آخر جلسه کسی دیگر دربارهٔ عشق خدا، اختیار و گناه حرف میزند.
معجزه و لحظهٔ روشنبینی
او میگوید تعریف هیومیِ معجزه، که بهش H-miracle میگوید، مانع نیست و مصداقهایی را در بر میگیرد که شهوداً معجزه نمیدانیم؛ مثلاً دخالت خدا برای پایداری منظومه شمسی. در کنار معجزه، یعنی پدیدهای که نازل شده و غیرعادی است، مفهوم دوآل مانندی هست: پدیده ثابت است و نازل نشده، ولی شناخت طرف در یک لحظه ارتقا پیدا میکند.
نمونهاش کسی است که همان خورشیدِ هر روز را نگاه میکند و درک عمیقی پیدا میکند. او نقل میکند که یک نفر، که فکر میکند عضو یک کمونیست آمریکا بود و اسمش را یادش نیست، هنگام نگاهکردن به غذا خوردن دختر کوچکش به لاله گوش او نگاه کرد و احساس کرد محال است این تصادفی باشد؛ زندگیش تغییر کرد. به گفتهٔ او هیچ آیهای نازل نشده بود.
اگر بند دوم تعریف را حذف کنیم، اتفاق غیرنرمال این است که O تغییر کرده و از نظر شناختی به شواهد کافی رسیده. او اصرار دارد که تعریف وجه اپیستمیک داشته باشد، چون اینجا اتفاق در ذهن آدم افتاده نه در جهان خارج. به نظرش آیهٔ «آیاتِنا فِی الآفاقِ وَ فِی أَنفُسِهِم» به همین اشاره دارد نه به نازل کردن آیات؛ هرچند ممکن است کسی بگوید شامل هر دو میشود.
خطر معجزه و آیهٔ بینه
او میگوید دیدن پدیدهای غیرعادی که نازل شده و شواهد کافی دارد برای بیننده خطرناک است: پذیرفتن یک حقیقت دینی بر او اجبار میشود و باید استایل زندگی و کل نظام فکریاش را عوض کند، مثل گزارهای ناسازگار که وارد یک دستگاه شود. به گفتهٔ او در قرآن به صراحت و بارها به خطرناک بودن معجزهخواهی اشاره میشود.
زیرمتنش این است که دیدن معجزه خیلی مطلوب است، پس خدا چرا خودش را نشان نمیدهد؛ ولی در کانتکست دینی چیز خوبی است و خیلی هم خطرناک، پس بین اینکه خداوند چقدر ظاهر بشود یک تریدآفی وجود دارد. او خداسنج را مثال میزند: اگر عقربهای تکون بخورد، فردا میگوییم شاید یک آهنربایی بوده؛ خیلی راحت میشود توجیهش کرد. میگوید انگار آزمایش شده که اگر خدا بالای کوه طور خودش را نشان بدهد، آدمها بدتر میشوند؛ و این تصور که باور به خدا خیلی مهم است توهم است.
بعد مفهوم آیهٔ بینه میآید: نشانهای که O شواهد کافی دارد که دلالت دینی دارد، مثلاً وجود خدا را نشان میدهد؛ اعم از اینکه M آنرمال باشد یا نرمال. خداوند مخفی است برای O اگر و فقط اگر O به آیه بینهای دسترسی نداشته باشد، و آیه بینه میتواند استدلال فلسفی قانعکننده هم باشد. پس سؤال این است که چرا برای همه آیات بینات نذاشته، مخصوصاً برای کسانی که تمام عمرشون را دنبال این بودن. با H-miracle نمیشود hiddenness را بیان کرد؛ این را مزیت این مفهوم میداند، و میگوید هدفش حل divine hiddenness نیست.
معجزه، هیوم و جایگاه باور در قرآن
قرآن چند بار میپرسد «أَظْلَمُ النَّاسِ» کیست، و هیچوقت نمیگوید کسانی که خدا را قبول ندارند؛ میگوید کسانی که آیات الهی را تحریف میکنند. به گفتهٔ او بدترین آدمها کسانیاند که در محیط دینی زندگی میکنند و ظاهراً باور دارند، و خیلی از مسلمانها از آنهایی که باور ندارند بدترند.
آیهٔ «کان الناس امه واحده» میگوید پیامبران را فرستادیم و بعد اختلاف پیش آمد؛ او میگوید این را از آتئیستها هم شنیدهاید که ادیان جنگ ایجاد میکنند، ولی در قرآن این نوشته شده. امت واحده یعنی هدف مشترکی داشتند، مثل شکار و کشاورزی، و هنوز ایدئولوژیای نبود. به نظر او باور در قرآن آن وزنی را که در برهان هیدننس دارد ندارد، و برهان همینجا تضعیف میشود چون یک پیشفرض ناگفته دارد.
باور موروثی و راستگویی
او میگوید باور به خدا در جوامع دینی موروثی است، به همان ترتیبی که آدمهایی که در جوامع مشرک به دنیا میآمدند همان بت را میپرستیدند. این ممکن است برای بعضی دیندارها آزاردهنده باشد ولی واقعیت همین است؛ درصد بالایی از کسانی که میگویند باور داریم باورشان موروثی است و ارزشی ندارد. در قرآن از این خبرها نیست که کسی اشهد بگوید و از این مرز به آن مرز بیفتد.
چرا فکر میکنیم قدم اول یک آتئیست در ارتباط با خدا باور است؟ به نظر او راستگو باشد، مهربان باشد و بین خودش و همسایهاش فرق نگذارد قدمهای بزرگتری به سمت خداست تا اینکه بگوید فهمیدم یا نفهمیدم. این را باور غلطی میداند که با سنت فکری مدرن سازگار است. برهان hiddenness یک چیز را خراب میکند که باید خراب کرد: دیدگاههای ظاهری دربارهٔ اهمیت باور به عنوان مهمترین قدم.
به گفتهٔ او آقای شلنبرگ روی رابطه عاشقانه با خدا تأکید دارد، و در رابطه عاشقانه با خدا دروغ نگفتن و سجایای اخلاقی اهمیت بیشتری دارد. او آیهٔ «ان الله هو الحق» را میخواند و میگوید اگر کسی تسلیم حق باشد خیلی آدم پیشرفتهای است و به معنایی رابطه عاشقانه با خدا دارد. دیدگاهی را که جهان را به آتئیست ها و تئیست ها تقسیم میکند ظاهری میداند و با طعنه میگوید بهشت فقط برای همان چند نفر است که خودشان هستند.
اختفا، پرسشی مجاز در قرآن
او میگوید هر مفهوم و پرسشی را نمیشود وارد بحثهای دینی کرد. مثلاً در کلام اسلامی یکی از حجیم ترین مطالب دربارهٔ معجزه جواب این پرسش است که فاعل معجزه کیه، ولی در قرآن مطرح نمیشود چون قرآن همش میخواهد بگوید فاعل همه چیز خداست. اما هیدننس مثل مسئله شر در قرآن هست: صفحهٔ اول با پرسش ملائکه دربارهٔ خلقت انسان، و بارها در معجزهخواهی و اینکه چرا خدا خودش را ظاهر نمیکنه.
مقدمههای برهان و صفت عزت
نکتهٔ اول به نظر او اهمیت بیش از اندازه دادن به باور یا خودآگاهی است: جای سؤال دارد که رسیدن به باور در رابطه با خدا اهمیت حیاتی دارد یا پیدا شدن سجایای اخلاقی در باطن. ممکن است کسی عاشق خدا باشد ولی اسمش را نداند؛ چیزی را میداند ولی نمیداند که میداند.
او برهان را مینویسد: خدای ادیان ابراهیمی همه دان و همه توان و خیرخواه است، و باور لازم است. به نظرش هر دو مشکل دارند. دربارهٔ اولی به گمان او تصور ما در مسیحیت از خدا با اسلام و یهود یک مقدار فرق پیدا کرده؛ در قرآن اسما و صفات پیچیدهتری هست. یکی صفت عزت است که از نظر عرفا و الهیدانهای مسلمان کلید حل مسئله شر است: خداوند اجازه نمیدهد کسی که ناخالصی دارد به او نزدیک شود.
ابلیس در قرآن مانع است و میگوید «به عزتک لاغوینهم اجمعین». او میگوید نمیخواهد مسئله شر را حل کند؛ در گزارهٔ اول چیزی غایب است: خواست خداوند این است که افراد بر اساس ناخالصیهاشان رتبهبندی شوند و آنها که ناخالصی دارند وارد نشوند. پس هیدننس از صفات خدا بدیهی میآید و خداوند میخواهد خودش را از آنها پنهان کند.
یکی از حاضران میگوید خیرخواهی اقتضا میکند که خدا بخواهد همه مخلص شوند. او میگوید دوست داشتن اینکه ببینند معنایش این نیست که خودش را آشکار کند؛ مثلاً پیامبر بفرستد. گمراهی خیلی بزرگتر از باور نداشتن است، و ابلیس مسلمانها را شاید بیشتر گمراه کند تا آتئیست را؛ و هیدننسی که در این برهان است با هیدننس عرفانی یکی نیست.
غیرباورمند غیرمقاوم
دربارهٔ مقدمهٔ دوم میگوید این تأکید بیش از اندازه روی صرف باور، و اینکه کلید رستگاری باشد، خیلی مسیحی است، و دین ظاهری، چه مسیحی چه اسلامی، به اشهد گفتن وزن بینهایت میدهد. مقدمهٔ پنج این است که در جهان بسیاری غیرباورمند غیرمقاوم هستند. جواب او: در قرآن مهمترین مشکل و علت شرک تبعیت از اجداد است؛ آدم در سنتی به دنیا میآید و از آن تبعیت میکند و این امنیت میدهد. همیشه اقلیتی بودند که از بند سنت فاصله بگیرند.
به گفتهٔ او آن چیز ارزشمندی که این همه پیامبران آمدند این بود که آدمها را به رشدی برسانند که پیروی از سنتها، از جمله سنتهای دینی، مانعش میشود. اینکه در اروپا یا چین تعداد آتئیستها زیاد است تحلیلش همونیه که در ایران تعداد شیعههای اثنیعشری زیاد است؛ سنت جدیدی به وجود اومده. آدمهایی که غیرمقاوماند فکر میکنند مسئله مقاومت است: هرچه خواندم استدلال موجهی پیدا نکردم، پس خداوند نیست. او این را دیدگاهی مدرن میداند و میگوید چیزی که کفایت میکند قدرت نقد سنتی است که در آن به دنیا آمده، که به نظرش اکثریت غریب به اتفاق آتئیستها ندارند.
قرآن از قول حضرت یوسف میگوید اسما را میپرستید که اجدادتون اسمگذاری کردن و خداوند برایشان هیچ سلطانی قرار نداده؛ اسما پوچ. نمونهٔ مدرنش به نظر او قانون طبیعی است: مقالهٔ نانسی کارترایت میگوید اگر laws of nature را به عنوان یک هویت واقعی بپذیرید مثل اینکه خدا را پذیرفتید. به گفتهٔ او اینکه کجاست و چه جوری اثر میگذارد فراموش شده.
او میگوید غیرمقاوم بودن هیچوقت نکتهٔ مهمی نبوده؛ توانایی بیرون آمدن از سنت مهم است. عده کمی میتوانند این کار را بکنند، همانطوری که همیشه عده کمی به پیامبران ایمان میآوردند. برای هدفی که ادیان دارند، نه باورمند بودن مهم است نه غیرمقاوم بودن.
گویندهای دیگر: عشق، اختیار و گناه
او که بعد از تشکر از آقای دکتر حرف میزند، میگوید تفکیک زیادی بین الهیات مسیحی، مسلمان و یهودی قائل نیست و فکر میکند مفهوم سنترال باید عشق خداوند باشد. در رابطه عاشقانه اختیار لازم است و اگر ظهور از حدی بیشتر بشود اختیار کم میشود؛ پس میزانی از احتجاب لازم است تا انسان مختارانه وارد رابطه شود. عزت را هم میتواند زیرمجموعهٔ عشق خداوند تفسیر کند.
بعد گناه را توضیح میدهد تا نشان دهد چگونه فکر میکنیم مقاوم نیستیم ولی هستیم. گناه آبجکتیو یعنی شرایط و سنتی که در آن زندگی میکنی و نوع تربیت خانوادگی برایت مقاومت ایجاد میکند، مثل جنگلی که آتش بگیرد و نسلهای بعد امکاناتش را نداشته باشند. حتی گناه پدر، مثل مال حرامی که کسب کرده، در ساختن فرزند مؤثر است.
گناه سابجکتیو یعنی عالماً عامداً خطا کردن. ارسطو میگوید بعضی آدمها ممکن است بدونن و خطا کنند به خاطر ضعف اراده؛ وقتی تمایلات حاکم بر عقلانیت میشود، آن قوهای که درست برایت کار میکند تضعیف میشود. پس گناه تأثیر نوئتیک، یعنی شناختی، دارد: در فیزیک و ریاضیات کمتر اثر میگذارد ولی دربارهٔ جایگاه ما در جهان و رابطه با خداوند همه را خراب میکند. میگوید کسی که همان چیزهای کوچکی را که میدانست خیر است زیر پا گذاشته، چطور میتواند عاشق خیر محض باشد.
در پایان از چیزی میگوید که «تأثیر مثبت گناه» مینامد و نمیداند اسم خوبی است یا نه: انگار به نحو پارادوکسیکال گناه میتواند کمک کند وارد رابطه عاشقانه شویم. خدا به آدم میگوید هر کاری دوست داری بکن جز این درخت؛ آدم همان را میکند و اراده خودش را نشان میدهد، که قدم اول رابطه است. داوود هم خطا میکند، برمیگردد و به او گفته میشود از الان امام همه مؤمنان است.
→ متنِ کاملِ این جلسه